Biên tập viên của nhà xuất bản Mạch Điền gửi bản bông đến, kèm theo tờ giấy nhắn: "Toàn bộ cuốn sách còn thiếu một bài tự thuật của chị, chị có thể viết về hành trình chặng đường sáng tác của mình, hoặc phản hồi lại ý kiến của Vương Đức Uy, Chiêm Hồng Chí, tất cả tùy chị." Về chuyện tự thuật (hoặc tự mổ xẻ), những năm gần đây tôi từng có hai lần bốc đồng. Một lần là khi trang phụ trương Nhân làm chuyên đề "Thất thập niên đại sám tình lục" gửi lời mời, nhưng cái gọi là sám tình này có phải làm thật không? Vì thiếu dũng khí, tôi đã bỏ cuộc.

Lần khác là vào tháng Chín năm ngoái khi Trương Ái Linh qua đời, tôi và em gái Chu Thiên Tâm lẩn tránh mọi phát biểu và lời mời viết bài, không chút tình người đến mức cha tôi cũng phản đối, tôi đành viện cớ: "Vắng mặt cũng là một kiểu tưởng niệm mà." Lý do vẫn là, tưởng niệm có phải làm thật không? Vậy thì tôi vẫn thiếu dũng khí.

Từ tháng Chín đến nay, các loại bài viết kỷ niệm Trương Ái Linh, thư từ hé lộ, hồi ức, giai thoại vẫn chưa dừng lại, rồi cũng lại viết đến Hồ Lan Thành, và dĩ nhiên, Hồ Lan Thành cùng Tam Tam.

Trương Ái Linh là người vốn đã được thờ phụng trong miếu đường, dù là vậy, khi lên phương tiện truyền thông đại chúng cũng biến thành quái vật khó hiểu. Năm 1975, trong thư gửi cho cha tôi là Chu Tây Ninh, bà viết: "Những năm gần đây tôi luôn cố gắng 'phi cá nhân hóa' — depersonalized, dịch như vậy thật gượng gạo nhưng nhất thời không tìm được từ nào tương đương — ấn tượng của tôi đối với độc giả, hy vọng ông đừng viết tiểu sử của tôi." Thầy Hồ Lan Thành từng nói, Trương Ái Linh rất sợ người ta biến bà thành một quái vật. Trên thực tế, vào giai đoạn cuối đời của Trương Ái Linh, Thiên Tâm và tôi từng trao đổi ý kiến, theo trạng thái sống hiện tại của chúng tôi, nếu không phải vì có người nhà cùng sống chung, thì có lẽ cũng sẽ đi theo lối sống tương tự như bà, bởi vì đó là cách sống tự tại nhất.

"Tịch mịch thân hậu danh", Trương Ái Linh đã nhìn thấu sự đời như thế, nhưng đối với những gì bà bận lòng thì vẫn có sự thanh minh. Tháng Sáu năm 1971, bà liên tiếp viết hai bức thư cho cha tôi để giải thích về chồng bà là Ferdinand Reyher, thư dài và không chia đoạn.

Bức thư ngày 12 nói: "...Trước nay đọc được bất kỳ lời nào về tôi, dù có bật cười ngạc nhiên thì cũng mặc kệ nó, nhưng vì là do ông viết nên đành phải lằng nhằng giải thích với ông một chút. Tôi và Lê Hoa gặp nhau vội vã vài lần, bất kỳ chủ đề nào cô ấy cũng như chuồn chuồn lướt nước, thoáng qua một câu, có lẽ dễ gây hiểu lầm. Lần trước ở New York là ở khách sạn, phòng kiểu căn hộ, có bếp, tiện cho việc pha cà phê cả ngày. Chưa từng ăn một quả trứng rán thay cơm bao giờ. Nếu ăn thì cũng chỉ ăn một quả (hiện tại đã không được phép ăn), nhưng chưa từng không ăn rau chay đồ ngọt. Tôi kém nhất khoản phô trương bề ngoài, nhưng lại có một kiểu khó tính riêng. Tuy không có tiền nhưng vì sợ gầy nên chuyện ăn uống không chấp nhận qua quýt. Trái lại từ sau khi đến California, đặc biệt là từ tháng Mười một năm ngoái liên tiếp ốm đau suốt hơn nửa năm, càng gầy thành một bộ xương. Ferdinand Reyher không phải là họa sĩ mà là nhà văn, cũng có người cho rằng ông ấy giỏi, ví như công ty xuất bản cuốn 'Ăng-go' ở Mỹ đã ứng trước cho tôi một ngàn đô tiền nhuận bút, cùng thời gian đó đã ứng trước ba ngàn đô cho một cuốn tiểu thuyết chưa hoàn thành của ông ấy. Tôi không xem những gì ông ấy viết, ông ấy luôn nói: 'I'm in good company,' vì Joyce các thứ tôi cũng không xem. Ông ấy là người tính tình xởi lởi, thích kết giao bạn bè, không giống tôi, nhưng chúng tôi rất hợp nhau, một câu chưa nói xong đã thấy dư thừa. Sau này rảnh rỗi tìm được ảnh sẽ gửi cho ông một tấm. Ông ấy từng ly hôn, chỉ có một cô con gái, con rể là nhà sử học hải quân, làm việc ở Viện Smithsonian. Năm đó tôi đến Hồng Kông, ông ấy đến Washington thăm cô ấy, bị xuất huyết não phải nhập viện, cô ấy đã chăm sóc ông ấy mấy tháng. Sau khi tôi trở về thì luôn ở bên nhau, ngoại trừ lần đi New York đó, lúc ấy hai người họ cũng ở hai thành phố cách nhau mấy trăm dặm, làm sao cô ấy có thể 'giấu tới giấu lui' ông ấy được?

— Cuối tháng tôi rời Đại học California, mùa thu chuyển đến San Francisco, sau này sẽ giữ liên lạc...."

Bức thư ngày 17 nói: "Hôm kia Thủy Tinh gọi điện thoại tới, tôi cảm ơn ông ấy đã gửi cuốn 'Nhất triêu phong nguyệt nhị thập bát niên' cho tôi, bảo ông ấy rằng sau khi xem xong tôi đã viết một bức thư cho ông, nghe ông ấy kể về những tin đồn còn kỳ lạ hơn, nói rằng lúc Fred ốm tôi không gặp ông ấy, hóa đơn thì lại gửi hết cho tôi. Cuốn 'Nhất triêu phong nguyệt' tuy không nhắc tới nhưng tôi nghĩ nếu không giải thích rõ ràng với ông thì có lẽ ông trả lời thư cũng khó đặt lời. Ông ấy hôn mê hai ngày vì xuất huyết não, con gái ông ấy gọi điện đường dài báo cho tôi, cả hai đều khóc. Lúc đó có tiền ở đó, tôi bảo cô ấy 'bây giờ cứ cố gắng tiêu nhiều tiền, đợi sau này... cố gắng tiêu ít lại'. Cô ấy cũng hoàn toàn hiểu. Tôi đối với hậu sự của mình cũng là thái độ này. Sau đó ba lần phẫu thuật tôi đều có mặt, dĩ nhiên do tôi trả tiền. Cô ấy dù có động cơ gì cũng không đến mức làm việc phạm pháp là không cho tôi gặp mặt. Tôi đâu phải dễ bị bắt nạt như vậy. Đâu có chuyện như thế? Tôi đối với ông ấy cũng không phải là làm tròn trách nhiệm. Tôi kết hôn vốn không phải vì cuộc sống, cũng không phải vì cô đơn, mà chỉ đơn thuần là thích con người ông ấy. Những chuyện đã qua này vốn không đáng để nhắc tới, nhưng thực sự cảm ơn thiện ý của ông nên không muốn ông có ấn tượng sai lầm...."

Nửa đầu năm 1971, cha tôi biên soạn phần tiểu thuyết của cuốn "Trung Quốc hiện đại văn học đại hệ", trong chín mươi tám nhà tiểu thuyết, ông xếp Trương Ái Linh ở vị trí đầu tiên và viết bài diễn thuyết thể hiện sự sùng kính. Dùng điển tích "Vạn cổ thường không, nhất triêu phong nguyệt", thuật lại thời điểm hai mươi tám năm trước đó, cha tôi học trung học tại trường thuộc Tổng chỉ huy bộ du kích hạ lưu sông Dương Tử, quân Tân Tứ xâm phạm, trường học tạm thời giải tán, trong thành phố huyện bị quân Nhật chiếm đóng, tại Tổng tư lệnhbộ đệ nhị phương diện quân gọi là Tân Trung Ương, đón tiếp và bảo vệ những học sinh sơ tán như họ. Mỗi ngày họ đọc tiếng Anh quốc dân, phần lớn thời gian là đọc phụ trương của các báo "Tân Văn báo", "Trung báo", "Bình báo". Tổng tư lệnh râu dài Lý Trường Giang nghe đồn một chữ bẻ đôi không biết, nhưng lại dặn phó quan rằng học sinh muốn đọc sách gì mua sách gì, trong thành không mua được thì đánh điện điện báo đến Thượng Hải đặt mua. Thượng Hải đang thịnh hành loại ấn phẩm văn nghệ khổ vuông hai mươi tờ như "Vạn Tượng", "Xuân Thu", tác giả nữ rất nhiều, có những bài biểu hiện táo bạo khiến những học sinh cấp một như họ ngượng ngùng như đọc sách khiêu dâm, ngón tay kẹp đằng sau mấy trang khác che lại, nếu bị bạn học tò mò nhìn thấy thì mau chóng lật qua để xóa vết tích. Chính vào lúc này, cha tôi đã quen biết Trương Ái Linh — người khiến ông ngay lập tức bị mê hoặc.

Trường học khôi phục việc học vô vọng, khi nghỉ hè bắt đầu, Lý Trường Giang xin được chỉ thị, cho phép học sinh muốn đi đâu thì mở giấy phép nghỉ phép "thiếu úy trung đội trưởng" đến đó, phát cho chi phí đi đường không hề nhỏ. Cha tôi đến nương tựa nhà cô sáu ở trong thành Nam Kinh, lén mang theo mấy cuốn tiểu thuyết của Trương Ái Linh đăng trên tạp chí "Vạn Tượng", giới thiệu hết cho cô sáu xem. Hai cô cháu trở thành một đôi người hâm mộ Trương Ái Linh. Sau mùa thu, cha tôi mang kinh sách đến vùng tiểu hậu phương miền đông, nhờ thi cử tương đương học lực mà nhảy cấp lên khối trung học phổ thông Thất Liên Trung. Thời đó trừ khu vực cộng sản, thư từ toàn quốc lưu thông không bị cản trở, cho nên chỉ cần có tác phẩm mới của Trương Ái Linh xuất bản, bất kể tiểu thuyết hay tản văn, cô sáu ở Nam Kinh đều cắt ra gửi cho cha tôi. Lúc này cha tôi đọc được bài "Bình Trương Ái Linh" của Hồ Lan Thành, cảm thấy tài hoa của người này khoáng đạt đến mức khiến người ta ghen tị.

Kháng chiến thắng lợi, gia tộc của cha tôi ở vùng Kinh Hồ từng đại đoàn tụ một thời gian, làn sóng người hâm mộ Trương Ái Linh càng lan rộng. Mọi người tranh nhau xem hai tập sách "Truyền kỳ" và "Lưu ngôn" tái bản sau chiến tranh của Trương Ái Linh, đồng thời bốn phương thu thập giai thoại về Trương Ái Linh, nghe nói kiểu trang phục nữ áo bông nhỏ quần âu đang thời thượng ở Kinh Hồ chính là do Trương Ái Linh khởi xướng.

Năm 49 cha tôi tòng quân, đêm trước khi vào trại, theo cách nói của cha tôi là vừa khóc vừa viết nhật ký, phòng bên cạnh có hai ông bà cụ đã quá hoa giáp, đối diện thiên tỉnh bụi trúc ngoài cửa sổ có một đoạn tình dở dang, lại còn có học vấn, học vị mà độ tuổi đó tham luyến, những thứ phải dứt bỏ quá nhiều, tàn thuốc đốt cháy mất nửa chiếc gối bông. Chặt đứt mọi thứ, duy chỉ có một cuốn sách "Truyền kỳ" nhét trong ba lô, đi đông đi tây, bước qua khắp nơi khói lửa chiến tranh.

Khoảng năm 53, 54 gì đó, tiền thân của "Kim nhật thế giới" là "Kim nhật Mỹ Quốc" đột nhiên liên tải tác phẩm "Ăng-go" của Trương Ái Linh. Vì cha tôi đọc báo Hồng Kông chưa từng đứt đoạn, từ lâu không có nửa điểm tin tức về Trương Ái Linh, "Kim nhật Mỹ Quốc" cũng không giới thiệu tác giả, khiến cha tôi từng nghi ngờ có phải thực sự Trương Ái Linh đã thoát khỏi đại lục hay không? Không lâu sau, bản bổ sung "Truyền kỳ" xuất bản tại Hồng Kông, đổi tên thành "Trương Ái Linh đoản thiên tiểu thuyết tập", chính là nó rồi. Cha tôi cuối cùng cũng đặt bút viết thư, cô đọng muôn vàn ái mộ chúc mừng cho tác phẩm mới và sự tự do trở lại của Trương Ái Linh, gửi đến "Kim nhật Mỹ Quốc" nhờ chuyển giao.

Không có hồi âm, cũng không nuôi hy vọng như thế, cũng không thể chắc chắn bà có nhận được hay không, thời điểm đó Trương Ái Linh đã sang Mỹ xa xôi.

Mùa thu năm 65, tiệm sách Văn Tinh chuyển đến bức thư đầu tiên của Trương Ái Linh, xưng hô ông Tây Ninh, mở đầu nói: "'Thiết tương' giàu bầu không khí hương thổ và tính dân tộc ít ai biết đến của chúng ta như vậy, ví như huyết tính thời Chiến Quốc, theo tôi thấy là tất cả những gì tôi và đa số quốc nhân đã đánh mất và bỏ lỡ, xem không chỉ một lần, đặc biệt thích 'Tân phần'. Xin lỗi vì tôi ít khi viết thư. Chúc khỏe tay bút." Phải đến chín năm sau, tại Hoa Gang núi Dương Minh, thầy Hồ Lan Thành đọc tấm bưu thiếp ngắn này đã thở dài nói: "Vẫn là Trương Ái Linh biết đọc văn nhất!"

Mùa hè năm 67. Trương Ái Linh gửi thư lần hai: "...Nhiều năm trước nhận được một bức thư của ông, những lời nói mang cuốn sách của tôi trong ba lô là điều tôi mãi mãi không thể quên, trong lúc lưu dạt thường lấy đó tự an ủi. Nhưng vì tâm trạng không tốt nên không muốn viết thư trả lời. Năm 1960 nhìn thấy 'Thiết tương' trên tạp chí, trong mấy ngày vội vã ở Đài Loan đã nhiều lần nhắc đến ông với mọi người, gần đây cũng vẫn đang nói chuyện với một bà Trần dạy học ở đây. Tác phẩm của ông ngoài khí tức hương thổ sâu hơn một tầng so với màu sắc địa phương mà tôi thưởng thức nhất ra, tính câu chuyện rất mạnh, tin rằng nhất định có lượng độc giả cực kỳ rộng lớn, tương lai sẽ còn mở rộng hơn nữa..."

Tháng Bảy năm sau, Hoàng Quán xuất bản "Trương Ái Linh đoản thiên tiểu thuyết tập", dày cộp một cuốn, nền xanh lá, cành cây xanh đậm, trăng tròn lớn màu vàng, giá bán hai mươi tân đài tệ, bốn đô Hồng Kông. Tháng Mười Trương Ái Linh tặng sách, đề chữ ở trang tên sách: "Tặng Tây Ninh — trong lòng tôi mãi mãi là người binh nhì trong câu chuyện hay nhất của Thẩm Tùng Văn".

Một ngày nọ cha tôi lấy cuốn sách này từ trong tủ sau cánh cửa phòng ông ra cho tôi, nói: "Cuốn sách này rất hay, con có thể đọc."

Lúc đó tôi không hề biết Trương Ái Linh là ai, Thẩm Tùng Văn là ai, đã là cha nói hay thì chắc chắn là hay. Đặc biệt là, chiếc tủ năm ngăn sau cánh cửa đó vốn luôn cất giữ những đồ vật quan trọng trong nhà, bao gồm cả hộp bánh quy trên đỉnh tủ, trẻ con không được động vào, khi ăn phải do người lớn mở, mà lại phân phát cực kỳ công bằng cho mỗi người vài chiếc. Ngay cả kẹo, hạt lạc cũng được phân phát rõ ràng từng viên một, phần của mình ăn xong là hết. Một trong những trò chơi thời thơ ấu của các chị em tôi là thi xem ai ăn đồ ăn vặt chậm nhất lâu nhất thì người đó thắng. Từ đó phát triển thành hành vi giao dịch nguyên thủy, vài viên kẹo vài miếng bánh quy đổi lấy việc đối phương rửa bát hộ mình một lần chẳng hạn. Cha tôi bổ dưa hấu, cũng như dùng chỉ sợi cotton siết cắt trứng kho (để tránh lòng đỏ dính vào dao) thành những lát tròn đều đặn, kỹ thuật đó hoàn toàn có thể so với Trần Bình chia thịt, công bằng không tranh chấp.

Những yếu tố khó diễn tả bằng lời như thế cộng lại, tôi lập tức cũng trở thành một thành viên của gia tộc người hâm mộ Trương Ái Linh. Mỗi dịp lễ tết, cha tôi lại kể về chuyện cũ quê nhà, quả lê quả táo to thế nào thơm thế nào, sơn tra đỏ ra sao, dâu tằm ngọt thế nào. Ông nội từ Sơn Đông di cư đến Túc Thiên miền bắc Giang Tô (sông Hoàng Hà qua đạo Túc Thiên), mở trang trại nuôi gia súc. Cụ cố là người truyền đạo, ông nội là con trưởng, sữa tươi của cả cái huyện nhỏ đều dựa vào một mình nhà ông cung cấp. Ông chú làm giảng viên Học viện Thần học Kim Lăng, bản dịch "Kinh Thánh" "năm 1936" là do ông dựa vào Tân Ước nguyên văn tiếng Hy Lạp (Cựu Ước tiếng Do Thái) hiệu đối dịch thành, được công nhận là bản tốt. Cô sáu gả đến Nam Kinh, cô luôn hoài niệm thời kỳ làm con gái, mùa đông đến xe lừa của ông nội kéo về từng sọt cải thảo lớn, chất đầy nhà, mỗi ngày cô đi học về lấy ít cải thảo nấu mì nóng hổi ăn. Cho nên Trương Ái Linh không chỉ thuộc về văn học, mà cũng nằm trong nỗi nhớ quê hương của cha tôi, nỗi nhớ kéo dài đến con cháu, ngày càng tăng trưởng biến thành thần thoại quốc tộc của tôi. Dĩ nhiên, đối với tất cả những người hâm mộ Trương Ái Linh mà nói, Thượng Hải những năm 30 gần như chính là thánh địa Mecca rồi.

Người từng đọc "Dân Quốc nữ tử" có lẽ còn nhớ, chiều mùa hè năm đó, hai người Hồ Trương đứng trên ban công ngắm nhìn Thượng Hải, hồng trần mờ mịt, Hồ nói với Trương rằng thời cuộc sắp biến động, ngày sau sẽ có đại nạn, Trương nghe xong rất chấn động. Vì lời này xuất phát từ Nhạc phủ "Lai nhật đại nạn, khẩu táo tẩn can", Trương Ái Linh nói: "Cái sự khô môi rát họng này hình như là anh nói đi nói lại với họ mà họ vẫn không hiểu, làm em thật xót xa cho anh."

Sau khi câu nói này được thốt ra hơn năm mươi năm, Trương Ái Linh qua đời, Hồ Lan Thành theo đó lại được nhắc tới. Lướt qua nhiều báo cáo, tôi học cách giữ thái độ dù bật cười ngạc nhiên thì cũng mặc kệ nó. Cho đến khi đọc bài viết dài của Hoàng Cẩm "Thần cơ chi vũ: Hậu tứ thập hồi? (Hậu) hiện đại khải thị lục?", ông đặt vấn đề rằng "Hoang nhân thủ ký" là một câu trả lời cho cuốn "Nữ nhân luận" được viết vào những năm cuối đời của Hồ Lan Thành, điều này khiến tôi cảm kích. Tiếp đó đọc bài tựa của Vương Đức Uy. Tôi cũng nhớ tới Khâu Diệu Tân chết năm ngoái, cô có luận văn phân tích "Hoang nhân thủ ký" đang cố gắng một điều gì đó về không gian tưởng tượng của nữ giới. Thế là tôi quyết định phá bỏ sự im lặng của mình, để viết cho thầy Hồ Lan Thành, và Tam Tam.

Viết để tra chứng một câu trong thư của Trương Ái Linh, nhưng lại lật ra tất cả thư từ của thầy Hồ. Tôi lấy từng bức ra trải phẳng để đọc, thỉnh thoảng gặp phải những bông hoa mai khô mục, hoa cúc sao, lá ngân hạnh, lá phong hoặc cánh hoa anh đào kẹp trong thư rơi vãi đầy người. Luôn là giấy thư hàng không cực mỏng, khi dùng làm giấy bản thảo thì viết thật dày đặc, gửi tới do chúng tôi chép lại, từng cuốn sách cứ như thế viết xong rồi xuất bản. Hàng trăm bức thư, tươi rói như ngày hôm nay. Không phiền phức nói đi nói lại, tại sao vẫn là câu chuyện khô môi rát họng như năm xưa mà người ta vẫn không hiểu nhỉ?

Tôi bừng tỉnh như chứng kiến kết cục của "Ngày xửa ngày xưa có Urashima Taro", đây là một bài tiểu thuyết của Thiên Tâm. Điển tích từ đồng dao Nhật Bản, kể về chàng ngư phủ Urashima Taro cứu con rùa biển, rùa để đền đáp đã chở anh đến Thủy cung chơi, ngờ đâu trong cung một ngày bằng thế gian ngàn năm, Urashima Taro trở lại trên bờ thì người trong làng đều đã già chết không còn nữa. Viết về sự thích nghi cuộc sống xã hội của tù nhân chính trị sau khi ra tù, hoàn cảnh nực cười. Cuối cùng, tù nhân chính trị phát hiện một thùng giấy trong nhà, bên trong toàn là thư anh gửi từ trong tù ra cho người nhà, trong khoảng thời gian trống rỗng đó, viết thư từng là hoạt động tinh thần và nơi gửi gắm duy nhất của anh. Những bức thư này, có cái đã bóc tem, cũng có cái chưa bóc tem. Khi anh bóc ra xem, giống như mở chiếc hộp bảo vật thời gian, từng bức thư lẩm bẩm thao thao khiến anh ngượng ngùng không xiết như kẻ ngốc nói mơ, trong chớp mắt cuộn thành làn khói trắng bay lên không trung, anh biến thành ông lão tóc bạc.

"Nhật Bản trong chiến lược thế giới của Mỹ" tập trên và tập dưới, "Cảnh báo về chính sách Đài Loan của Mỹ", "Khi xung đột eo biển Đài Loan năm 1958, Mỹ quyết định sử dụng bom hạt nhân", "Kinh tế Trung Quốc phá sản triệt để"... Bài cắt từ báo "Asahi Shimbun" tháng Sáu, tháng Bảy năm 1981 rơi vãi trên đất, vàng ố dễ giòn sắp hóa thành tro bụi. Trong thư nhờ mẹ tôi dịch miệng cho đồng nghiệp Tam Tam nghe, "có thể có một khái niệm về hiện trạng quân sự Mỹ Nga. Phu nhân Mộ Sa năng lượng dồi dào, chắc sẽ vui vẻ làm việc này."

Ngày 25 tháng Bảy, giữa trưa giữa mùa hè thầy Hồ đi bộ đi gửi thư, về nhà tắm nước lạnh rồi nằm xuống nghỉ ngơi, bị suy tim qua đời. Chỉ nói với cô Xà Ái Trân: "Sau này bà quạnh quẽ rồi." Hưởng thọ 75 tuổi.

Lúc đó, chúng tôi đang bận rộn lãng mạn bận rộn yêu đương, không hề nhờ mẹ dịch miệng các bài cắt báo, giống như bức thư Urashima Taro viết cho người nhà nhưng chưa từng được bóc ra. Thầy Hồ sống ở Nhật Bản 30 năm, không nhập quốc tịch Nhật Bản, từ đầu đến cuối tự coi mình là kẻ lưu vong (theo đó những kiều dân như vậy ở Nhật Bản sẽ bị đánh thuế rất nặng). Năm 1964, trên một cuốn sổ bìa màu cam ông đề chữ "Phản tỉnh thiên", mở bút liền phản tỉnh về sự lưu vong. Ông nhận thấy người Nhật Bản dường như cực kỳ ít kinh nghiệm lưu vong, như Minamoto no Yoritomo thời trẻ là bị trích cư chứ không phải lưu vong. Ông nói, lưu vong một là phải có nơi chốn ở nước khác, như một trong Ngũ bá là Tấn Văn Công từng lưu vong sang nước Địch, nước Tề, nước Sở, trôi dạt sống 19 năm, gần như là sự thừa nhận tù nhân chính trị của các quốc gia hiện đại. Trong lịch sử Nhật Bản có các đại danh chư quốc, nhưng không đủ độc lập, khó bảo hộ triều địch. Hai là, kẻ lưu vong phải có tinh thần bình dân, như Lưu Bang từng ẩn nấp trong dân gian, cùng nhau quên đi, còn Nhật Bản lại là võ sĩ chiến bại bỏ chạy, lập tức bị bách tính hoặc đinh nhân phát hiện, không thể ẩn thân. Ông cho rằng, người bị trích cư ngoài Minamoto no Yoritomo sau này dấy binh đánh thiên hạ ra, những người khác chỉ có thể tạo ra văn học. Như Hàn Dũ, Tô Thức, như Sugawara no Michizane, như Dostoevsky, đều vì bị lưu đày mà thơ văn tiểu thuyết càng hay, Khuất Nguyên cũng là trích cư mà sáng tác "Ly tào". Tuy nhiên từ trong số những kẻ lưu vong bước ra lại là cách mạng, như Lưu Bang, Tôn Văn, Lenin, và các tín đồ Tân giáo Châu Âu chạy trốn sang Tân Thế Giới, sau này đều sáng tạo ra thời đại mới.

Trích cư là chịu tội bị lưu đày, bị hạn chế phạm vi hoạt động. Lưu vong lại là không thừa nhận quyền lực hiện tại, không chịu tội, kẻ lưu vong sinh ra là để phản kháng. Cùng là trung thần, ông yêu Nishigo Takamori chứ không yêu Khuất Nguyên, Khuất Nguyên quá thiếu xương sống phản kháng. Và vì là phản bội, lưu vong so với trích cư càng khó an thân lập mệnh. Thầy Hồ nói ông có tự tin về văn học, nhưng chỉ dùng văn học để làm kinh động đương thế thì trong lòng rốt cuộc vẫn chưa đành, đây là khí chất khác nhau giữa kẻ lưu vong và người bị trích cư. Ông viết: "Tôi không phục uy quyền có sẵn, dĩ nhiên là muốn kiến tạo trật tự mới. Nhưng đối với uy quyền có sẵn, tôi đã đủ khiêm tốn chưa? Ý nghĩ kiến tạo trật tự mới của tôi không phải là giấc mộng giữa ban ngày sao? Tôi lưu vong ở Nhật Bản không làm công việc sản xuất, dựa vào tình bạn của một hai tri kỷ để sống qua ngày, con người tôi quả thực có giá trị như thế sao? Có phải làm đầu bếp và thợ may kiều bào còn có điểm tựa làm người hơn tôi?..."

Những bức thư gửi đến từ Nhật Bản, rốt cuộc là giấc mộng của kẻ ngốc, là thư trong tù của Urashima Taro sao?

Tôi đi qua đường Tín Nghĩa, cắm đầy cờ phướn, in dòng chữ "Lạc địa sinh căn, chung chiến ngũ thập niên", trà ô long Khai Hỷ tài trợ cho thế hệ mới nhảy múa trước phủ tổng thống. Chủ tịch sáng lập đảng Giang Bằng Kiên cảm thán, những thế hệ mới này, khi sự kiện Mỹ Lệ Đảo xảy ra họ mới tiểu học mấy lớp, hoàn toàn không biết Mỹ Lệ Đảo là cái gì. Tôi vì thế suy nghĩ, nhân lúc thế hệ của tôi ít nhất còn biết có Hồ Lan Thành, mà tôi cũng còn bận lòng có sự thanh minh, viết ra một chút gì đó. Tôi e rằng hiện tại không viết, già thêm chút nữa, lại càng đạm bạc hơn, muốn thanh minh, thì đã quên lời.