Nhiều năm trước, Quách Tùng Phần — người từng khiến tất cả mọi người khắc ghi sâu sắc qua bài tùy bút "Nguyệt Ấn" — từng nói rằng tựa tự truyện "Kim Sinh Kim Thế" của Hồ Lan Thành là: "Một cuốn hồi ký hiếm hoi mà người Trung Quốc có được, chỉ là ông ấy không chịu nói ra chữ 'hối' bằng lời mà thôi."

Ngẫm lại xem, trong thế giới của người Trung Quốc, rốt cuộc đã từng có thứ gọi là sám hối (thổ lộ tâm tình) hay chưa? Ít nhất, như ai cũng biết, người Trung Quốc xưa nay vốn không có tôn giáo, mà nguồn gốc của việc sám hối lại xuất phát từ tôn giáo. Cầu nguyện, xưng tội, khổ hạnh, tu dưỡng tinh thần, chủ nghĩa huyền bí, xưng tội với linh mục, phân tâm học. Lịch sử của nó lâu đời đến mức, lấy việc xưng tội mà nói, đại khái đã hóa thành một thứ giống như chu kỳ sinh lý của phụ nữ, không trút ra không được. Việc sám hối có truyền thống riêng của nó, khiến cho khi họ viết tự truyện hoặc hồi ký nói chung — bao gồm cả việc viết tiểu thư phát đạt — đều thẳng thắn không giấu giếm, có vẻ vô cùng đáng tin cậy. Người Trung Quốc thì không như vậy, nếu không vì kiêng dè người hiền, người lớn tuổi, thì dẫu tồi tệ đến đâu cũng phải thu vén cho gọn gàng rồi mới dám ra mắt thiên hạ. Thậm chí nếu đem những lời thoại mang tính triết lý của Bergman, những lời lải nhải huyên man của Woody Allen chuyển thực vào trong nghệ thuật biểu diễn kịch của chúng ta, chắc chắn sẽ khiến cả người diễn lẫn người xem ngượng ngùng đến cực điểm.

Chiếu theo quan sát của Trương Ái Linh trong bài "Tôn giáo của người Trung Quốc", ở Trung Quốc cổ đại, mọi thứ thiện chí được khẳng định đều xuất phát từ các mối quan hệ giữa người với người. Lý tưởng cao nhất của chính quyền Nho giáo chẳng qua chỉ là có đủ lương thực và trị an, để năm mối quan hệ luân lý (ngũ luân) được duy trì và phát triển hài hòa. Phẩm chất của con người, điều kiện quan trọng nhất chính là quan hệ giữa người với người, ngoài quan hệ giữa người với người ra thì không có tín ngưỡng nào khác. Do đó, việc phóng đại quá mức cái tôi và đào sâu cái tôi sẽ cắt đứt mối quan hệ giữa người với người, là điều không đáng lấy làm gương. "Chưa biết sống, sao biết chết", giống như khoảng trắng nghiêm ngặt trong tranh thủy mặc Trung Quốc, mọi suy tưởng đều phải dừng bước trước bờ vực, hoàn toàn chấm dứt.

Người Trung Quốc tập trung sự chú ý vào cuộc sống náo nhiệt rõ mồn một ngay trước mắt, dưới ánh đèn lồng rực rỡ. Ngoài phạm vi đó ra, bao trùm khắp nơi là nỗi bi thương man mác. Vật chất và chi tiết thì tràn ngập niềm vui, nhưng chủ đề thì mãi mãi bi quan.

Khúc chung tấu nhã (Khúc tấu khúc cuối nhã nhặn), từ trước đến nay vẫn là bầu không khí chủ đạo của văn học Trung Quốc, đề cao vẻ đẹp của sự tiết chế, bởi vì trong đời người hay nghệ thuật, điều khó khăn nhất chính là biết dừng tay đúng lúc. Một lần trên đường đi đến trạm xe buýt, thầy Hồ nhắc lại bài viết của tôi về việc nhìn thấy con mèo đi qua mái nhà người ta ở ban công ký túc xá, hay những năm xưa Chu Tác Nhân viết về mấy người bạn uống trà bên bờ sông, đều là những chuyện không đâu cũng viết thành một cái kết trọn vẹn. Khác với thế hệ của ông đắm chìm trong văn chương chữ Hán, mọi thứ được viết ra cuối cùng đều "tấu khúc nhã", trả lại cho nó một giá trị hoặc danh nghĩa nào đó, quy về công luận.

Ngược dòng thời gian trở về Kinh Thi, Đại Nhã, Tiểu Nhã, Tấn, toàn là viết về việc công, những mối tình trai gái đặc sắc trong Quốc Phong cũng được dung hòa vào trong đời sống thế tục. Cái tôi riêng tư của người Trung Quốc, nhiều lắm cũng chỉ đến mức độ của "Từ". So sánh cảnh giới của Thơ và Từ, Thơ là lĩnh vực thế tục, nhìn sự rộng lớn; Từ là dinh thự riêng tư, ngắm nghía sự ngập ngừng vẩn vơ. Văn học Trung Quốc nếu có sách sám hối, bộ đầu tiên phải tính là "Ly Tao". "Thiên Vấn" của Khuất Nguyên, bạn xem ông ấy lên non xuống bể gặng hỏi hết lần này đến lần khác, tự đẩy mình vào cảnh tượng chịu nạn hốc hác đi dọc bên sông, chấn động lòng người biết bao, đứng độc lập một cõi trong lịch sử văn học. Thế rồi ngàn năm sau có Hồ Lan Thành viết tự truyện, cái cảnh tượng thảm hại ấy khiến Chu Thiên Tâm phải thốt lên rằng: "Thật ra nếu ông ấy không viết ra thì cũng chẳng có ai biết cả."

Năm 1974, cha tình cờ biết được Hồ Lan Thành đang ở Hoa Cương, tháng tám viết thư liên lạc, không ngờ lại có hồi âm, chỉ có hai dòng chữ rằng: "Hạ giá có hứng thú ghé Hoa Cương chơi một chuyến không? Chỗ tôi không có điện thoại, nhưng đại khái là không đi đâu cả." Thầy Hồ nhập cảnh từ cảng Cơ Lung vào tháng năm, ở tòa nhà Đại Trung, Hoa Cương. Ba tháng nay vẫn luôn mải miết viết cuốn sách "Hoa học Khoa học và Triết học", bản thảo sơ khai viết xong khoảng tám vạn chữ, đang được chép lại để thanh lý và sửa chữa. Cuốn sách đã được sửa đi sửa lại ba lần, dốc toàn lực trong hai năm rưỡi, cho nên khi tôi cùng cha mẹ lên núi thăm viếng, thầy Hồ vẫn đang trong trạng thái viết sách. Theo lời ông kể lại sau đó thì là: "Sợ người ngồi thẫn thờ thành đần độn" — câu nói trích từ bài thơ Tô Đông Pô tặng cháu, năm xưa Tô Đông Pô ở Hoàng Châu viết "Xích Bích Phú", tư duy văn chương ngày càng tiến bộ, nhưng đối với việc đời thì lại càng xa cách vụng về, nên đã viết ra câu nói này.

Cha vì mục đích thu thập tư liệu để viết truyện Trương Ái Linh nên trong tay chỉ có duy nhất một cuốn "Kim Sinh Kim Thế" bản thượng do Nhật Bản in ấn phát hành, rách rưới vô cùng, trang bìa có chữ ký của Hồ Lan Thành tặng Quả thái thái, không rõ đã qua bao nhiêu kiếp nạn mới có được cuốn sách hiếm hoi ở hải ngoại này.

Thầy Hồ liền lấy cả hai tập thượng hạ tặng cho cha, trong sách có những nét bút sửa chữa bằng mực xanh mực đỏ, có lẽ là bản thiện bản do ông tự giữ.

Vì yêu nhà yêu cả củ suối, tôi không gặp được Trương Ái Linh, gặp Hồ Lan Thành cũng được vậy. Đến lúc gặp thật, tôi cũng ngơ ngác chẳng hiểu gì, muốn sinh ra chút cảm giác tiếc nuối bâng khuâng cũng không được, đến nay dường như chẳng còn chút ký ức nào. Cha thì không thế, trở về từ buổi gặp mặt, cảm xúc trong ông vô cùng dạt dào, bèn viết một bức thư gửi Trương Ái Linh, mang tựa đề "Chậm trễ trả lời thế này đã đủ vô lý lắm rồi", bức thư này là để hồi âm cho bức thư bàn về chuyện Lại Nhã mổ xẻ nằm viện của Trương Ái Linh từ ba năm trước. Bài viết được đăng trên trang Nhân Gian phó san, kể lại quá trình của chuyến gặp gỡ lần này, nhiệt tình nhắn nhủ tin tức, toàn văn mang tấm lòng nhiệt thành đóng vai người mai mối, thậm chí còn mong mỏi nếu Trương Ái Linh có thể đến Đài Loan đoàn tụ với tiên sinh Lan Thành thì thật là quá tốt.

Người cha tuổi tứ tuần tám, vậy mà lại có những tưởng tượng viển vông như thế và đem bày tỏ trước dư luận, hoàn toàn đi ngược lại với vẻ điềm tĩnh từng trải khi viết tiểu thuyết của ông. Ông dẫn dụ tích Chúa Giê-su dùng năm chiếc bánh và hai con cá để nuôi sống năm ngàn người làm phép ẩn dụ, kể rằng Chúa Giê-su cho một người là năm chiếc bánh và hai con cá, cho năm ngàn người thì mỗi người cũng là một phần năm chiếc bánh và hai con cá ấy. Đại khái giống như Tôn Ngộ Không vậy, nhổ một sợi lông biến ra hàng ngàn hàng vạn phân thân, ý muốn nói người đàn ông có lòng bác ái, khi yêu một người phụ nữ thì đó là năm chiếc bánh và hai con cá, nếu lại yêu thêm một người phụ nữ nữa, thì lại sinh ra thêm một phần năm chiếc bánh và hai con cá khác. Ông không vì yêu người kia mà làm giảm đi tình yêu dành cho người này, nhờ vậy mà người phụ nữ nào cũng nhận được một phần tình yêu trọn vẹn từ ông. Ngược lại mà nói, người đàn ông một lòng một dạ cho đến cuối đời, thì thứ có thể cho đi cũng chỉ là một phần năm chiếc bánh và hai con cá mà thôi, hà cớ gì lại biến ra mười chiếc bánh bốn con cá, hay mười lăm chiếc bánh sáu con cá được chứ? Còn phụ nữ ghen tuông, chẳng qua cũng chỉ là muốn độc chiếm lấy tổng số của năm chiếc bánh và hai con cá nhân lên năm ngàn lần mà thôi.

Những lời mai mối của cha ở trên, nhằm bào chữa cho lòng bác ái của tiên sinh Lan Thành, trước hết đã làm cho mẹ tôi cảm thấy không vui, huống chi là phụ nữ trên khắp thiên hạ, nghe thấy lời này tất thế sẽ đứng lên khởi nghĩa, đánh cho ông u sưng đầy đầu.

Thầy Hồ nhận được bài báo cắt ra liền viết thư hồi âm: "... Ví dụ Chúa Giê-su chia một con cá cho năm ngàn người, người đời trước chưa từng có ai giải thích như túc hạ, vô cùng đáng quý. Bài 'Đàm khán thư' của họ Trương, viết về truyền thuyết người lùn, vừa là học thuật, lại vừa là tùy bút, không dùng từ ngữ văn học, nhưng cả bài không có chỗ nào là không phải văn học. Loại nơi chốn thoạt nhìn có vẻ bình dị không có gì lạ này mới là khó đạt đến nhất, bài thơ của Âu Dương Tu và văn tản văn của Chu Tác Nhân đời trước có hương vị, nguyên nhân là ở đây. Mấy ngày trước tình cờ gặp Phó xã trưởng Trung Quốc Thời Báo, ông ấy nói cũng có người viết thư đến tòa soạn, nói bài 'Đàm khán thư' của Trương Ái Linh tính là cái gì chứ! Tôi liền nhớ lại một đoạn Hứa Quảng Bình nói với tôi ở Thượng Hải thời chiến: 'Dù sau khi anh em bất hòa, tiên sinh Tác Nhân hễ ra sách thì tiên sinh Lỗ Tấn vẫn mua về đọc, nói với người nhà rằng văn của tiên sinh Tác Nhân viết rất hay, chỉ có điều người đời không hiểu mà thôi.' Bài 'Đàm khán thư' của Ái Linh mà người đời không biết cái hay của nó, thì cũng không có gì lạ. Chỉ là túc hạ trong bài viết có dẫn lời của tôi, rằng Trương thị mỗi ngày viết bản thảo chỉ chừng một ngàn chữ, vốn dĩ tôi nói là hai ngàn rưỡi chữ, nếu có cơ hội xin hãy đính chính cho. ..."

Bài "Đàm khán thư" dài hơn ba vạn chữ, hồi đó trang Nhân Gian phó san phát cuồng lên dùng trang nhất trong chín ngày để đăng tải, phản ánh tâm lý mê Trương của các biên tập viên — bởi vì Trương Ái Linh rất tiết kiệm chữ nghĩa, những người mê Trương đành phải không ngừng đi khai thác những tác phẩm cũ, tác phẩm ít ỏi hoặc tác phẩm bỏ đi của bà, cho nên bỗng nhiên có tác phẩm mới được công bố, ai nấy đều tưởng rằng lại có cổ vật được khai quật lên, đến khi bừng tỉnh lại, thì đặc biệt cuồng nhiệt vui sướng.

Nhưng đây là lần đầu tiên, tôi đọc mà không hiểu lắm về Trương Ái Linh. Mang theo ý tốt vô hạn, giống như đứa trẻ ngái ngủ ngơ ngác nắm lấy vạt áo người lớn đi về nhà, đi theo bà bàn luận về nhân chủng học, chốc thì sang đông, chốc thì sang tây, đi theo một hồi thì mất dấu vết rơi ùm xuống Thái Bình Dương, hoặc là cùng nhau bước vào khu rừng nhiệt đới mà người da đen nhỏ bé không qua nổi, thế mà bà lại biến mất. Đọc bài viết này để lại ấn tượng như vậy, nhiều năm sau bây giờ lật sách ra đọc lại lần nữa, những nhà nhân chủng học và tác phẩm mà bà nhắc đến, rất nhiều người là quen thuộc, tôi thốt lên cảm thán: "Hóa ra hồi đó cô đang đọc những cái này!"

Thầy Hồ hết lời ca ngợi "Đàm khán thư", khi thư từ qua lại với Lộc Kiều cũng có nhắc đến: "Mấy chương Trương Ái Linh viết về người da đen nhỏ bé ở Hawaii, Australia, châu Phi kia quả là vô cùng hay, vừa mang tính thần thoại, vừa mang tính cổ tích, lại vừa nằm trong thế giới hiện thực, rất thú vị. Chỉ cảm thấy không gian thời gian của nó vô cùng khoáng đạt, xa xăm, cũng không có loại cảm giác tẻ nhạt suy tàn, mà là mọi thứ tình cảm đều vượt lên trên tất cả. Mấy chương này không phải là lời phê bình sách của người khác, mà chính là sáng tác của bản thân cô ấy. Cảnh giới này chỉ có trong 'Sơn Hải Kinh'." Xem lướt qua "Chu Vương Truyện", ngắm nhìn "Sơn Hải Đồ", còn khiến tôi tưởng tượng ra tâm trạng của Đào Uyên Minh khi đọc "Sơn Hải Kinh"."

Bài "Đàm khán thư" viết rằng: "Cuối Thế chiến thứ hai, là nghe theo lời khuyên của các nhà nhân chủng học xã hội, không phế bỏ Thiên hoàng, kết quả khiến cho quân Nhật đành phải 'cùng tháo giáp' ... Có thể thấy ảnh hưởng của nhân chủng học xã hội trong thời cận đại lớn đến nhường nào." Đối với nước Nhật, Lévi-Strauss từng kinh ngạc thốt lên, nền văn minh phát triển cao độ lại trực tiếp thông suốt với thời đại thượng cổ, mà thời đại đó lại chính là thời đại mà các nhà nhân chủng học quen thuộc nhất, ông kinh ngạc nhìn thấy nguyên mẫu thần thoại lại đang sống sờ sờ tồn tại trong xã hội hiện đại. Thầy Hồ nếu nói là kẻ trốn chạy vong thân sang Nhật Bản, cuối cùng lại truyền cảm hứng cho sự sáng tác và thuật sự của ông, quả thực là điều nằm ngoài dự đoán ban đầu. Cuốn "Hoa học Khoa học và Triết học" xuất bản cuối năm 74, là tổng kết toàn diện của ông sau một thời gian dài sinh sống ở Nhật Bản. Trong kinh Phật có A-tu-la, hái hoa bốn thiên hạ ở đại hải để ủ rượu, không thành, nhưng thầy Hồ tự thấy may mắn là vại rượu do chính ông ủ đã thành công. Ông cũng giống như xưa, ngụ ý bẻ hoa tặng người phương xa, gửi một cuốn cho Trương Ái Linh.

Thầy Hồ có thư viết rằng: "... Tôi hồi hai mươi mấy tuổi từng xuất bản một tập tản văn ở Quảng Tây tên là 'Tây Giang Thượng', tình cảm văn chương giống như tác phẩm của Tam Mao lúc mười bảy mười tám tuổi, than thở chuyện sầu muộn, bây giờ nhắc lại đến mức phải thấy xấu hổ. Sau này tôi cũng giống như Tam Mao, thay đổi để trở thành người thực tế, nhưng thứ tôi viết là những bài luận về tình hình quốc tế thực tế, khi đó danh tiếng còn vượt trên cả Tam Mao nữa cơ. Mà sau đó là đến năm ba mươi tám tuổi thì gặp được Trương Ái Linh, vứt bỏ hết bút pháp trước đây để học lại từ đầu, đến năm bốn tuổi bắt đầu từ việc viết 'Sơn Hà Tuế Nguyệt', mới làm nên bài văn của ngày hôm nay. Tam Mao bây giờ có lẽ chưa đến ba mươi tám tuổi, mà gặp được các vị, cô ấy có thể vứt bỏ cái cũ để làm lại cái mới không? Người có tài năng dị biệt ắt hẳn nên có sự khiêm nhường giống như đứa trẻ."

Vứt bỏ học vấn cũ, chuyện này được ghi chép lại trong "Dân Quốc Nữ Tử", những năm xưa Trương Ái Linh đọc luận văn của Hồ Lan Thành, nói rằng hệ thống chặt chẽ như thế này, chi bằng giải tán đi thì hơn, thế là Hồ liền mang đi giải tán, "sai khiến vạn quân như một đội quân, hóa ra không bằng để vạn vật giải giáp quy điền, dọc đường cười nói vui vẻ."

Cuốn "Sơn Hà Tuế Nguyệt" được khởi bút lúc trốn chạy đến Ôn Châu sau khi chiến thắng kháng chiến, Trương Ái Linh đã tuyệt giao với ông rồi, thế nhưng mỗi khi viết đến những đoạn đắc ý, ông lại cứ cảm thấy như thể có thể mang ngay ra cho Trương Ái Linh xem, để được bà khen ngợi. Ông tự ví mình giống như người lấy được thiên thư không chữ từ chỗ Cửu Thiên Huyền Nữ Trương Ái Linh, từ đó biết cách dùng binh bố trận, văn chương còn hay hơn cả bà. "Kim Sinh Kim Thế" lại là tựa sách do Trương Ái Linh đặt, những bài viết ký sự tản văn ông viết sau khi đến Nhật Bản, cũng là làm theo những gì Trương đã nói. Mùa xuân năm 1959 cuốn sách này hoàn thành, ông lại lóc cóc tha thiết muốn thông báo cho Trương Ái Linh biết, tựa hồ như tất cả những việc làm và sáng tạo của ông, đều phải được thọ ký ở chỗ Trương Ái Linh thì mới được tính là thành công. Trong khoảng thời gian từ năm 58 đến năm 60, Hồ và Trương có qua lại hai bức thư, trong thư ông nói vì đem so sánh lại "Sơn Hà Tuế Nguyệt" và "Xích Địa Chi Luyến" để đọc lại lần nữa, nên việc hồi âm mới bị chậm trễ vân vân. Đem tác phẩm mới của hai người ra so sánh để xem, điều này chắc chắn sẽ khiến Trương Ái Linh cảm thấy có chút hoảng hốt, hoảng hốt cũng tốt thôi, bởi vì cô ấy quá lợi hại. Hơn mười năm sau, Hồ vẫn gửi sách mới đến, nhưng lần này, Trương Ái Linh thậm chí còn không thèm bóc phong bì, nguyên vẹn trả lại cuốn "Hoa học Khoa học và Triết học".

Nghĩ lại nguyên nhân là vì, bức thư năm bánh hai cá của cha viết hỏng mất rồi. Hơn nữa còn có chuyện hai tờ tạp chí tự ý đăng lại "Kim Sinh Kim Thế", thậm chí còn thêm cả tiêu đề "Vợ tôi Trương Ái Linh", thầy Hồ viết thư cho cha rằng: "Lúc tôi nhìn thấy, cảm giác đầu tiên là không tốt cho Ái Linh. Chỉ vì lúc đó tôi đang viết 'Hoa học Khoa học và Triết học', không có thời gian rảnh rỗi để đi kiện cáo với họ, nếu kiện cáo thì chắc chắn sẽ có quyết tâm cuối cùng là đưa nhau ra pháp luật, cho nên lười chẳng buồn để ý nữa. Sau đó bọn họ biết tôi đang ở Đài Loan, nhờ người đến nói hai lần muốn mời tôi ăn cơm, tôi đều không đáp ứng. Mà gần đây từ chỗ người khác mới biết được Ái Linh vì chuyện này mà vô cùng tức giận, cô ấy giận cái tiêu đề đó, tưởng rằng là do tôi đặt, cô ấy không biết đó là sự đê tiện của tòa soạn báo. Tôi và Ái Linh đã nhiều năm không viết thư cho nhau, nếu túc hạ thấy tiện thì giải thích sự thật này cho cô ấy, đối với lý trí của cô ấy cũng có ích lợi, thế nào nhỉ? ..."

Tháng sáu, Trương Ái Linh gửi thư đến, nói rằng bức thư ngắn viết trong lúc vội vàng mong được tha thứ, hy vọng cha đừng viết tiểu thuyết về cô ấy, theo lệ cũ gửi lời hỏi thăm Mộ Sa. Đây là bức thư cuối cùng Trương Ái Linh gửi cho cha, từ đó tin tức hoàn toàn đứt đoạn.

Tôi lại nhớ đến lời thầy Hồ nói, thủa hồng hoang chính là phụ nữ đã phát minh ra nền văn minh, đàn ông đến đó để thụ giáo, cho nên Bồ Tát Quan Thế Âm chính là thầy của bảy vị Phật. Quả nhiên, những người đàn ông từng giao thủ với Trương Ái Linh này, tất cả đều đấu không lại cô ấy.