Trong cuốn "Diễn viên hài" của Graham, có viết rằng, hai mươi năm đầu đời của một nhà văn gói gọn toàn bộ trải nghiệm của họ, những năm tháng còn lại chỉ là sự quan sát. Joyce cũng từng nói điều tương tự, chỉ là cộng thêm năm năm, là trước hai mươi lăm tuổi. Bản thân Graham lại nói: "Nhà văn quan sát thế giới vào thời thơ ấu và niên thiếu, cả đời chỉ có một lần. Và toàn bộ sự nghiệp viết lách của ông ấy, chính là nỗ lực dùng thế giới công cộng rộng lớn mà mọi người đều có, để giải thích thế giới riêng tư của mình." Đúng vậy, có lẽ tôi sẽ dùng cả quãng đời còn lại để không ngừng nhai đi nhai lại, nuốt vào rồi nhả ra những khai sáng và nghi thức trưởng thành của thời trước hai mươi lăm tuổi.

Thấy Thiên Tâm dạy con gái quy củ, Minh Minh đôi khi ngốc nghếch, dạy một biết một, chẳng hề biết suy một ra ba, liền nghe Thiên Tâm thở dài bực dọc: "Con đúng là A-nan đấy!" A-nan là người đần độn nhất trong các đệ tử của Thích Ca. Thích Ca ngoài việc giảng pháp, cứ mãi dạy A-nan về công dân và đạo đức, kiểu như trước tiên phải rửa mặt rồi mới rửa thân, chậu rửa chân thì đừng đem đi rửa mặt những điều đại loại vậy.

Năm xưa Thầy Hồ dạy chúng tôi, cũng có thể coi là đang dạy A-nan vậy. Thiên Tâm mỗi khi nhắc lại đều bảo Thầy Hồ thật đáng thương, ăn cơm xong, chỉ vào quả quýt mùa hè và quả táo trên bàn mà giảng về mối quan hệ giữa lãi suất và tiền tệ, dùng những lời lẽ đơn giản nhất để giảng cho những kẻ mù tịt về kinh tế nghe.

Khi lãi suất ngân hàng thấp, mọi người đều đến vay tiền làm ăn, nhà máy hoạt động nhộn nhịp, tỷ lệ việc làm cao, thị trường sôi động, gây ra lạm phát, quả quýt mùa hè vốn dĩ ba trăm đồng (yên Nhật) một quả nay phải năm trăm đồng mới mua được. Ngược lại, khi lãi suất cao, mọi người đều đem tiền gửi ngân hàng... Trong ký ức của tôi hoàn toàn không có đoạn này, nhưng với Thiên Tâm thì lại khắc ghi sâu sắc, sau này khi cô ấy xem tin tức tài chính, vậy mà lại dựa vào chút thông tin đó mà hiểu ra, thế là có hứng thú đi đọc sách của Keynes.

Thầy Hồ dạy nhóm A-nan này, cũng đến mức khô cả cổ. Chỉ riêng việc thầy thấy tôi và Thiên Tâm đeo kính áp tròng thường bị đỏ mắt, mà đã nhắc nhở đến mấy lần là phải đổi sang đeo kính gọng, bảo rằng cái đẹp phải là cái đẹp lớn lao, kiểu của chúng tôi vì cái đẹp mà hy sinh quá nhỏ bé.

Lúc rời sân bay Narita, Thiên Tâm buông một câu thề là về nhà sẽ đi cắt kính, vài lá thư sau đó thầy đều nói vui mừng và cảm kích. Đọc thấy báo Asahi đưa tin về khảo sát thống kê việc sử dụng kính áp tròng dẫn đến mù lòa và loạn thị, thầy vội vã cắt gửi đến. Lại thấy chương trình y tế trên truyền hình nói về bong võng mạc, người cận thị dễ mắc chứng này, người đeo kính áp tròng còn gấp bội, liền lập tức vẽ hình nhãn cầu giải thích chi tiết vài trang giấy để báo cho chúng tôi.

Còn việc nhà chúng tôi nuôi nhiều chó mèo, vốn đã có tiếng xấu từ lâu. Thầy trước tiên lấy Mạnh Tử ra, giảng đoạn đạo của các tiên vương nổi tiếng kia, thân với người thân thì mới nhân ái với dân, nhân ái với dân thì mới yêu thương vạn vật, lễ có thân sơ tôn ti, Dương Tử vì mình, là không có vua, Mặc Tử kiêm ái, là không có cha. Sau đó lại mời Kinh Thánh ra, giảng rằng Chúa muốn thế gian hiểu rằng có một trật tự phân định tốt xấu. Người mà đối với thiên hạ có đại chí, thì chó mèo những thứ này đều là chuyện nhỏ, nói sửa là sửa. Ôm ấp chó mèo là việc của bé gái, Thiên Tâm dừng ôm chó mèo mới từ bé gái thăng lên làm người lớn. Người muốn đi cái tư tâm, đối với chó mèo cũng là tư tâm. Người phải tự roi vọt chính mình, lấy nước lạnh dội vào thân để làm mình tỉnh táo không đắm chìm trong tình cảm. Ôm ấp chó mèo, nhất định sẽ làm Khổng Tử lắc đầu, Chúa cũng không vui vẻ gì. Thầy viết thư rằng: "Đối đãi với chó mèo như người, là sẽ có lỗi với người, cũng là đắc tội với Chúa. Nếu Chúa đến trước cửa, mà con nói với Ngài rằng, xin Ngài đừng vào, phòng khách toàn là chó mèo. Chúa sẽ sai thầy nói với con rằng, hãy đuổi chó mèo ra chuồng chó ổ mèo đi, vì Chúa muốn vạn vật đều có vị trí riêng của nó."

Thầy cực kỳ yêu thích câu cửa miệng của Chúa Giê-su, "Ta thật lòng nói với các ngươi", thế là cứ vậy mà phát huy tính ngốc nghếch viết một lá thư cho Thiên Tâm, thư rằng: "Thiên Tâm tiểu thư, ta có lời muốn dạy con. Con không được tùy hứng. Con biết thời Dân quốc có Tô Mạn Thù là cốt cách thiên tài, anh ta chính là tùy hứng, suốt ngày chỉ ăn sô-cô-la, không ăn cơm, kết quả mới ba mươi mấy tuổi đã chết.

Mạnh Tử nói động tâm nhẫn tính, tăng ích sở bất năng, hai câu này chính là nói cho con."

"Tùy hứng là không biết dừng, cũng không biết tiết chế. Đại Học nói phải dừng ở chỗ chí thiện, động là phải có dừng mới có tạo hình.

Động là của âm nhạc, dừng là của lễ tiết. Sự vận động của tự nhiên, trong liên tục có cái không liên tục, chỗ không liên tục như đốt tre, phải nhảy vọt qua đốt này mới lại tăng trưởng. Cho nên trời có bốn mùa, hoa có tiết trời. Mà con lại giống như đứa trẻ mãi mãi là ngày mùng một Tết, thế thì không có cái Dịch của Kinh Dịch rồi. Thời đại khủng long thái cổ, bò sát từng sinh sống khoảng hai trăm triệu năm, mà không có lịch sử, vì nó không có biến hóa, không có sáng tạo, nghĩ đến hai trăm triệu năm đằng đẵng đó thật khiến người ta không còn lời nào để nói."

"Trang Tử nói hỗn độn là tốt, nhưng văn minh là phải thấy hỗn độn trong tạo hình, thấy thái thủy, mà tạo hình tất phải là tiết chế.

Tuy có động, mà không có dừng, thì không thành vật. Con nghĩ xem, nếu không có tiết chế, nét bút tùy hứng thì ngay cả một điểm hay một góc cạnh cũng không thể tạo ra được. Thư trước ta dạy con ăn dưa hấu không được ăn cả hạt, không được không phân biệt chó mèo với người, nếu cứ là thế giới hỗn độn, tuy tốt, nhưng như vậy thì sẽ vô lễ đấy.

Lễ là hình thái của sáng tạo, như hoa nở mỗi loại khác nhau. Không được chỉ có ánh xuân mà không nở hoa. Người lớn không tự tại, tự tại không thành người lớn. Con muốn nở hoa thì sẽ không tự tại rồi, vì nở hoa tất phải ứng với tiết khí, lại cả khuôn mẫu của cánh hoa cũng đều có chế độ, nếu không thì không thể có hình dạng của một đóa hoa được. Cảnh giới tiểu thuyết 'Tình yêu' của con cực kỳ chân thực cực kỳ cao, nên có thể thông với phi tình yêu, con nay nên gặp tiết mà ngộ rồi. Ta là rất rất thích con. Chúc chăm chỉ. Ông."

Đọc thư Thầy Hồ, mới biết Thích Ca thuyết pháp lặp đi lặp lại dài dòng, thực sự là có nỗi khổ tâm không thể tránh khỏi. Mà chúng tôi mới từ Nhật Bản về nước, do cú sốc văn hóa quá lớn, hứng khởi muốn cải cách mấy việc trong nhà. Một việc là lúc ăn cơm học theo Nhật Bản chuẩn bị thêm bát đĩa đựng xương xẩu thức ăn thừa, tránh nhổ ra bàn trông mất mỹ quan, thiếu vệ sinh. Kết quả mỗi người thêm một đĩa, bàn ăn chật ních không chịu nổi, lượng rửa dọn cũng tăng gấp đôi, cuối cùng đành thôi. Còn việc khai hỏa với chó mèo, thái độ nghiêm khắc của chúng tôi lại làm mẹ nổi cáu, ngồi bên bậc cầu thang khóc hu hu. Rốt cuộc không thể đuổi chó mèo ra chuồng ổ, cho đến nhiều năm sau Chiêm Hoành Chí giới thiệu một cuốn sách hay và bắt đầu biết đến Lorenz (người đạt giải Nobel Sinh lý học và Y học năm 1972), tôi nhận được một sự hỗ trợ về cơ sở triết học, mới thấy hơi nhẹ nhõm không cần phải tự trách.

Lại một việc nữa là tập viết chữ, mua mấy cuốn sách tập viết của nhà Nhị Huyền. Thiên Tâm tập "Tây Hiệp Tụng", là văn bia kỷ niệm việc nhà Hán mở đường thông vào Thục đạo khắc trên vách đá bên đường. Thiên Tâm vốn ghét viết bất cứ chữ gì, quá tự ti với cái chữ "chân dài tay dài" như nhện của mình. Tôi còn học đàn tranh, Tiên Chi học đàn hồ. Chọn học đàn tranh vì đàn tranh trông đẹp. Nhưng trong thâm tâm cũng cảm thấy khó mà học lâu, không nỡ tiêu số tiền đó mua đàn, mượn đàn của chị bạn không chơi nữa, mỗi chiều thứ Bảy chuyển hai chặng xe đến văn phòng khu Đại Đồng gần nhà Tiên Chi, trà trộn vào nhóm nhạc dân tộc luyện khúc. Tan lớp, vác cái hộp đàn tranh màu đen to dài thật sự như một cỗ quan tài, cố ép mình chen vào chiếc xe buýt chật như nêm, băng qua thành phố Đài Bắc để về Cảnh Mỹ. Quả nhiên không học tiếp được, đàn đến "Nhạn lạc bình sa", đàn cũng trả lại. Lại từng vẽ hoa sen, nước nước mực mực, học cái mầm lá sen, lá chưa nở, lá nở một phần, hai phần, năm phần, lá liền với một cuống dài cũng học rồi, hoa chỉ học nụ, mọi thứ thế là chấm dứt. Mấy hạng này góp lại, ba điểm tạo thành một mặt phẳng, trách không được lại gây ấn tượng chúng tôi là Nghĩa Hòa Đoàn.

Thường thì điều Thầy Hồ nói ở thư trước, thư sau lại đuổi theo bổ sung, sửa chữa, phủ định, xác nhận lại, liên tiếp như mười hai đạo kim bài. Hoàn toàn minh chứng rằng trước mặt Trương Ái Linh, muốn nói gì đó đều như tay ngang kéo đàn hồ, cứ nói rồi lại sửa, sửa rồi lại hối, dù Trương là thích kiểu như nghe kịch Sơn Tây, đập tan cả não tủy ra như vậy. Thầy Hồ mới giáo huấn chúng tôi xong, lập tức đuổi thư theo bổ sung cho Thiên Tâm rằng: "Khổng Tử nói hậu sinh khả úy, chữ úy này là nghĩ đến bản thân, tự nhận thức lại chính mình. Sử Ký có đoạn phi tần được sủng ái của Hán Vũ Đế là Doãn phu nhân thấy Hình phu nhân mà tự thấy mình không bằng, không biết con đã đọc chưa?

Đó mới thực sự là thăng hoa của đố kỵ. Thiên Văn xem bài văn hay của người khác liền có cái đẹp của chữ úy này. Ta đối với con cũng như vậy...

"Ta đọc 'Kích Nhưỡng Ca', mỗi khi phản tỉnh lại thấy cái hoạn của con người là thích làm thầy người khác. Con cùng Thiên Văn xem rất nhiều phim và tiểu thuyết nhàm chán, ta chỉ coi đó là lãng phí thời gian, không biết tạp thực thô thực so với tinh thực càng có thể bồi dưỡng bản thân. Ta đối với một tiểu thư Nhật Bản, nghĩ về cô ấy hơn hai mươi năm, cô ấy cũng cùng tâm ý với ta, đại tiền năm ta từ Đài Loan về Nhật cô ấy đến thăm ta, lúc về ta tiễn cô ấy, trên tàu điện ta nói với cô ấy rằng, 'Có lẽ ta không thể ở bên cô lại tốt cho ta, nếu ở bên cô, đủ mọi điều có cô giúp đỡ, ta có thể không phải chịu khổ như thế này, cái đó cũng có thể có thành công, nhưng không bằng hôm nay tốt.'

Cô ấy lập tức nói 'Có lẽ vậy.' Ta còn chưa biết câu này đã làm tổn thương cô ấy đến mức nào, vì cô ấy vô ích với ta. Nhưng điều ta nói là lời thật. Vì cuộc đời ta là thiên ý, yêu người cũng không được dùng tư ý can thiệp. Do đó nhớ lại ta đối với con đối với Thiên Văn đã mấy lần có chỉ dạy, đều có hiềm nghi can thiệp, thực ra các con còn trang nghiêm hơn ta nhiều.

Ta ngày xưa mỗi lần góp ý với Ái Linh, lập tức lại nói 'Nhưng xin con đừng bị lời nói của ta ảnh hưởng.' Ta thậm chí không dám muốn vì lý do của ta mà thay đổi các tiểu tiết đời thường của cô ấy. Mà sau đó đại lục rơi vào tay Đảng Cộng sản, cô ấy vẫn thay đổi lớn môi trường sống, cho đến việc bỏ trốn, nhưng đó là thiên ý. Ta rất ngưỡng mộ mèo Mimi, Kiều, Quất Nhi và cả nhóm cùng Tiểu Hãn Nghi Dương v.v., mỗi người làm theo ý mình, mà có thể bình đẳng qua lại với Tiểu Hà, mà không hề có kẽ hở. Ta đối với con và Thiên Văn, như đối với một món đồ tốt sợ chạm vào sẽ làm hỏng nó, mỗi khi cẩn thận quá mức, đây là người thay thế thiên ý mà can thiệp. Yêu đương nếu như vậy, chắc chắn là loại yêu đương tệ nhất. Nhưng như con cẩn thận Thiên Văn sang đường, lại là cẩn thận rất tốt.

"Cái giống với chủ nghĩa cá nhân mà thực ra lại khác, là việc trẻ con khẳng định bản thân. Mấy đứa trẻ chơi cùng nhau, đều là sự tồn tại của bản thân mãnh liệt và tự nhiên như vậy, nghiêm túc chơi như vậy, có xung đột cũng hoàn toàn khác với xung đột giữa người lớn. Anh hùng trong lịch sử cũng chính là như trẻ con khẳng định bản thân, cho nên mới có thể tốt như vậy. Ta nghĩ ta đối với các con nếu cũng có thể như thế, thì có thể bớt đi sai lầm rồi.

"Mặc dù như vậy, nhưng cũng vẫn phải có thầy dạy. Thứ nhất..." rồi thứ hai thứ ba viết đến thứ sáu.

Người trẻ tuổi thành phần "hứng" đặc biệt nhiều, Vương Tử Du nhà Tấn "cưỡi hứng mà đến, hứng hết mà về", Thầy Hồ liền lặp đi lặp lại nói với chúng tôi phải học biết cưỡng ép, "cưỡng ép học vấn", cho rằng hai thứ này là hai mặt của cùng một đức hạnh. Có ý không bằng vô tâm, nhưng tự giác lại là chuyện khác, yêu cầu chúng tôi tự giác mở rộng ra nhiều phương diện. Khổng Tử dạy con trai Bá Ngư học thi học lễ, Thầy Hồ liền chỉ nhấn mạnh chúng tôi học lễ, không học lễ, không có chỗ đứng. Tiểu Hà thời "Kích Nhưỡng Ca" là "xuân phong đình hương mộng trầm cảm", mà thầy của Tiểu Thương Du Quy dạy bà vẽ tranh, mỗi năm năm phải như đầu thai chuyển kiếp lại, bắt đầu làm người lại từ đầu, không được giữ khư khư cái tốt ban đầu. Thầy Hồ đọc bài văn "Ánh trăng khi ấy vẫn còn" của Hiểu Dương mà chúng tôi gửi tới, trên thư viết như thế này: "...Trong Hồng Lâu Mộng Chân Bảo Ngọc phương Nam tới, Phượng Tỷ đẩy đẩy Giả Bảo Ngọc cười nói, 'cái này bị so xuống rồi đây.' Nhưng các con cũng không bị so xuống. Cái tâm thiên vị này của ta thật buồn cười, đến Chu tiên sinh lần này trong thư nói Thiên Văn Thiên Tâm thụt lùi, ta cũng giữ tâm thiên vị. Các con là vẫn đang trong quá trình lột xác chưa thoát ra. Nhưng các con rất trung thực biết mình cần tốt hơn. Thông minh của các con là thiên bẩm, không đến nỗi biến chất. Các con là đọc sách chưa có tích lũy tốt, sau này chỉ cần bổ sung lại ở tầng này.

"Các con đều phải học học Ban Chiêu, trong Văn Tuyển có 'Tây Chinh Phú' của bà, viết về hành trình của bà từ Lạc Dương đến Trường An, cảm khái về dấu vết hưng vong của nhà Hạ Ân Chu, Tây Hán đến Đông Hán. Một người phụ nữ như bà lại có thể viết bài văn lớn cùng với người anh Ban Cố, thể loại kiêm cả Quốc Phong và Đại Nhã. Ban Chiêu cũng có khí phách của người anh cả Ban Siêu của bà. Cho nên ta yêu cầu các con viết Quốc Phong tất phải kiêm cả Nhã Tụng, nếu không chỉ là thiên tính của thiếu nữ và tình cảm tuổi xuân thì, sau này khó mà tiếp nối.

Thơ tình của Lý Nghĩa Sơn không giống những bài thơ diễm tình hạng hai của Hàn Ác Vương Hồi, chính ở chỗ nó kiêm có ý Nhã Tụng, nhưng vẫn không bằng Lý Bạch Đỗ Phủ Liễu Tông Nguyên Hàn Dũ..."

Thầy lại nhắc đến chữ úy trong hậu sinh khả úy, quân tử úy đại nhân, úy thiên mệnh, úy lời thánh nhân, thực ra là ngay cả đối với người bình thường cũng có sự úy. Thầy dẫn lời Trương Ái Linh, "Gặp anh, cô ấy trở nên rất thấp rất thấp, thấp đến tận bụi trần, nhưng trong lòng cô ấy lại vui mừng, từ trong bụi trần nở ra hoa", khen rằng trong "Kích Nhưỡng Ca" của Thiên Tâm cũng có cái này. Khiêm úy lễ nghĩa nhân, vốn nói về Triệu Phi Yến, hai chữ khiêm úy, Trương Ái Linh dư vị hồi lâu, nỗi vui mừng vô hạn của lòng nữ như bông lụa nhúng son phấn đều thấm ra tan ra, mềm mại diễm lệ đến thế này, hóa ra chính Trương Ái Linh là người như vậy. Thầy Hồ viết: "Kiểu khiêm hỷ này chính là tố chất của kinh Thi tụng, các con có tố chất của Quốc Phong và Tụng, chỉ là thiếu đi tu dưỡng học vấn của Tiểu Nhã Đại Nhã." Thầy từng chép thơ Lý Bạch để giải thích chữ úy, đồng thời khích lệ chí khí, thơ rằng:

Sở dĩ Doãn tiệp dư,

Tu kiến Hình phu nhân,

Cúi đầu không thoát khí,

Sắc mặc ít tinh thần.

Thầy viết: "Nay đọc bài thơ này nhớ đến con, con thấy người ta có điểm tốt điểm đẹp, liền lập tức cúi đầu không thoát khí, sắc mặc ít tinh thần. Trước đây ta tưởng Doãn tiệp dư không bằng Hình phu nhân, nay có con làm ví dụ, ngược lại Doãn tiệp dư càng đẹp cũng chưa biết chừng. Con thực sự là thầy dạy ta cách đọc thơ đấy."

Trang Tử, thiên "Dưỡng sinh chủ", có người nuôi dưỡng cái tự nhiên của mình mà không biết ngoại sự, có người nuôi dưỡng vật dục mà không biết cái tự nhiên, cả hai đều không tốt. Điều Thầy Hồ dặn dò chúng tôi là đọc sách vì việc gì? Biết người, biết việc. Thầy nói: "Muốn biết ngoại sự, quan trọng nhất là dùng kiến thức trong lịch sử để nhìn thực tại, ta mới dạy các con chọn đọc Nhị Thập Tứ Sử, và nghiên cứu lịch sử Dân quốc. Còn kiến thức chính trị kinh tế hiện đại, các con ngày thường có thể xem tin tức quốc tế trên báo, xem và nghĩ. Phải có một tình điệu để xem, và đem nó nghĩ cùng với lịch sử Dân quốc." Do đó thầy mời đi Nhật Bản, vì có thể khiến cảnh giới đời người của chúng tôi có sự khai mở, nói là "như chí sĩ cách mạng cuối thời Thanh ở Nhật Bản thán phục cảm hứng với tiết khí hành sự lễ nghi và vẻ đẹp của khí vật Nhật Bản". Tuy nhiên thầy thực sự thiên vị nữ sinh, lấy Lỗ Tấn khi dạy ở Đại học Bắc Kinh làm ví dụ, nữ sinh đến thăm, thết đãi đường sương quả hồng đặc sản Hà Nam, nam sinh đến thăm thì chỉ dọn ra một đĩa lạc rang. Thầy nói ở nhà tại Tokyo chiêu đãi nữ sinh tới, nam sinh đến chỉ có lạc rang -- tất nhiên Chu tiên sinh Chu phu nhân lại là chuyện khác.

Sau này Thiên Tâm xem xong "Đông Chu Liệt Quốc Chí" giới thiệu cho tôi, đọc Quản Trọng tôi viết thư đi bày tỏ cảm tưởng, không phải không có ý muốn làm vui lòng. Thầy Hồ gửi thư nhắc nhở một đoạn rồi nói: "Con đọc sử phải chú ý những chỗ này."

Mẹ gửi lịch tranh thủy mặc cho thầy Tiểu Sơn, Thầy Hồ nói tranh đó không đẹp. Thầy sau khi đến Nhật tiếp xúc nhiều cao nhân, mới biết thế nào là tranh, là đồ gốm, thế nào thì không phải là đồ gốm không phải tranh. Có thể ví như bài văn, có nhiều tác phẩm trông cũng khá đẹp, như Giả Hoàn không biết sương hoa hồng, giả mạo mà ngửi cũng thơm tho, nhưng thực sự không phải là bài văn. Thầy đúng là khó chiều, bên thầy như bên cọp, khí kiếm khó gần.

Mà thầy đã bảy mươi bốn tuổi rồi. Viết rằng đi nhà Tiên Phong, đi qua cửa hàng hoa của em trai Tiên Phong, lấy hết hoa nữ lang. Hoa nữ lang là một trong bảy loài cỏ đầu thu, có một thi nhân trẻ cuối thời Minh Trị đầu thời Đại Chính là Thạch Xuyên Trác Mộc, nhận được năm đồng tiền nhuận bút, đi qua cửa hàng hoa thấy hoa nữ lang liền lấy hết, năm đồng lập tức tiêu sạch, hoa này đắt lắm, em trai Tiên Phong chỉ lấy hai ngàn yên. Tiên Phong lấy một nửa hoa đem cắm, cao cao lắc lư. Số hoa nữ lang còn lại thầy mang về nhà, học theo Tiên Phong cắm vào chiếc bình Cương Dã làm, Mimi xem xong khen đẹp, Sư mẫu Xa Ái Trân cũng bảo hoa này đẹp thanh tú, diện mạo thanh sảng. Buổi sáng thầy tỉnh dậy liền ngồi dậy trước tiên nhìn hoa, trong lòng nói với hoa, hoa à ta mệt mỏi lắm rồi. Đều là vì ba ba mà ra. Ta là ngựa già quen đường, các con là ngựa nhỏ biết chạy, ta chạy theo các con đến bị thương rồi...

Thầy viết: "Ta có lẽ là quá chấp niệm với việc viết lách, cho nên muốn phản nghịch lại chính mình, từ nay về sau cứ mặc cho năm tháng phóng đãng, khi nào đó có thể lại đột nhiên muốn cầm bút. Tây Du Ký có yêu tinh hổ tự xưng 'Ta là Nam Sơn đại vương, mấy trăm năm phóng đãng ở đây', ta yêu câu nói này của nó, tiếc là bản lĩnh của nó không cao cường."

Thầy sửa xong tác phẩm tiếng Nhật đem đi in, thở dài nói: "Vẫn là viết câu văn tiếng Nhật thanh giản có vận luật, ta thật sự rời quê đã lâu." Một năm trước khi thầy qua đời, thời đó có ý muốn như Tolstoy những năm cuối đời rời nhà trốn đi, không phải là muốn đến chỗ Thần, là muốn trở về với chính mình khi mới từ Hồ thôn đến Hàng Châu, trên người không có gì cả. Giữa hè tháng Tám thầy có một lá thư rất giống thư từ biệt thế gian, thư rằng: "...Ta rất mệt mỏi rồi. Ta muốn cởi bỏ, để lại một góc chưa hoàn thành cho người sau thế nào? Gần đây ta cứ đắn đo về niệm này. Trong cuộc đời ta đây là một thời điểm nguy hiểm về mặt cảm xúc.

"Trong A-hàm Kinh ghi một buổi tối, Thích Ca ngồi kiết già, chỉ có A-nan hầu bên cạnh. Chỉ nghe Thích Ca nói: Phật vì chúng sinh mà, còn sẽ trú thế mười vạn kiếp hay chỉ mười kiếp nữa đây? A-nan không nói. Phật lại bảo: Vậy còn sẽ trú thế năm trăm kiếp sao?

A-nan không nói. Phật lại bảo: Vậy còn trú thế trăm kiếp cho đến chỉ ngàn kiếp sao? A-nan vì không biết Phật nói ý gì, nên vẫn không nói. Anh ta không biết lời độc thoại của Phật, chính là đang hướng về trời và hướng về người chờ đợi một câu trả lời. A-nan nếu biết một lời thỉnh cầu, thì Phật bằng nguyện lực vẫn có thể trú thế thêm bao nhiêu năm nữa. Mà A-nan không nói. Thế là Thích Ca liền gọi A-nan: Ta nay liền diệt độ nhập Niết Bàn.

A-nan mới đại kinh khóc lớn, nhưng đã muộn rồi. Lúc bấy giờ Phật liền thị tật, hôm sau đi đến giữa cây Sa-la kép liền đó mà tạ thế. "Gần đây ta nghĩ đến đoạn này, chỉ thấy Khổng Tử và Chúa Giê-su cũng đều là tự biết đã quyết định thời gian tạ thế. Lời cầu nguyện của Chúa Giê-su: Cha à, liệu có thể để chén này rời xa con? Ngài là đang đắn đo chính mình còn muốn trú thế thêm bao lâu nữa. Ngài là đang phản tỉnh sứ mệnh của mình đã hoàn thành chưa, có cần trú thế nữa không. Tâm lý này của Ngài với Thích Ca, ta rất có thể hiểu được. Khổng Tử tuyệt bút ở Hoạch Lân, một mặt cũng là biết mình cần làm đều đã làm rồi. Ngài sáng sớm dậy hát ở sân rằng: Thái Sơn sắp đổ sao? Rường cột sắp gãy sao? Thế là vào phòng nằm bệnh không dậy được nữa.

"Mà ta nay kiểm điểm bản thân, luôn thấy vẫn còn 'Lịch sử Dân quốc' và 'Người phụ nữ Trung Quốc' chưa viết xong..."

Một năm sau Thầy Hồ qua đời, "Người phụ nữ Trung Quốc" mới chỉ viết được phần mở đầu. Lúc đó tôi tự phát một bi nguyện: Tổng có một ngày, dù là dùng cách thức gì, nội dung gì, tổng có một ngày ta phải viết tiếp xong bản thảo dang dở này, thầy cứ nhìn xem. Điều này làm tôi nghĩ đến khá giống Trương Ái Linh thấy em trai bị cha tát một cái mà mẹ kế cười, cô vào phòng tắm nhìn gương nói: "Ta muốn báo thù, một ngày nào đó ta muốn báo thù."

Lời thề thê lương hơn là như công án viết trong "Thiền là một nhành hoa", năm đó tôi từng mượn làm lời tựa cho cuốn sách mới:

Thủy tiên đã cưỡi cá chép đi,

Một đêm hoa sen lệ đỏ nhiều.

Phật đi rồi, chỉ có con ở lại. Mà con ở lại cũng chính là ý nghĩa của Phật ở lại, sau này việc lớn phải dựa vào con đấy.

Con nếu là hoa sen, thì con hãy nở rộ trong lệ đỏ sương trong đi!

Sách quên tình

Viết xong "Hoang nhân thủ ký" tôi bảo Thiên Tâm, là bi nguyện với Thầy Hồ đã xong rồi, tự do rồi.

Mấy lần về Tokyo, chúng tôi đều đến Fussa tảo mộ. Thiên Tâm rất não nề nói, mỗi lần đi Nhật, cái mùi vị đậm đà trong ký ức đó lại bị pha loãng đi từng chút một. Tôi và Mimi hẹn gặp trước ga Fussa, tuyến Ome vừa rời khỏi Tachikawa đi về phía Fussa, mùi vị ập đến trong không khí, nhiều năm sau vẫn vậy, làm tôi rưng rưng nước mắt. Sau khi Sư mẫu Xa Ái Trân qua đời được hợp táng một nơi, trên cột mộ khắc hai chữ "U Lan" bằng thư pháp của thầy.

Bia bên cạnh mộ ghi tóm tắt cuộc đời của Thầy Hồ, mấy chữ "Nghĩa Thục Tam Tam Xã" được liệt kê trong đó. Chúng tôi làm theo lễ, múc một thùng nước, dùng gáo dội ướt bia mộ và văn bia. Tam Tam từ lâu đã không còn tồn tại nữa, ngược lại ở nơi này, giữa đại hoang có đá còn rành rành.

Tôi nhớ đến thư Thầy Hồ gửi cho cha, viết rằng, "Đêm qua mơ thấy một vòng mặt trời mới, trong ánh nắng là một dải lầu đài nhà cửa và dòng sông uốn lượn, tỉnh dậy tưởng là lạ, vì trong mơ mà ta có thể nhớ lại từ trước tới nay đều là ngày âm u và lội bùn vất vả. Ta vì nghĩ đến nửa đêm trước khi ngủ có tỉnh dậy trên gối xem bài giảng của mục sư Vương Thọ Minh, nhưng ta không cho là có liên quan đến nó.

Vẫn là vì nghĩ đến Tam Tam, như đứa trẻ trước khi ngủ trong miệng có mùi bánh sữa, cho nên trong mơ mới cười dịu dàng như thế. Tam Tam làm ta vui vẻ."

Thầy vì nhà xuất bản báo Thường Dương viết một cuốn sách nhỏ "Con đường Nhật Bản", mỗi ngày viết hai ngàn chữ, đến bài thứ ba vấn đề ngoại giao Nhật Bản với Đảng Cộng sản, một ngày chỉ viết được một ngàn chữ, lại viết, được sáu trăm chữ, dự đoán điều kiện Mỹ sẽ thiết lập quan hệ ngoại giao với Đảng Cộng sản, cắt đứt quan hệ với chính phủ Quốc dân nhưng quan hệ quân sự kinh tế vẫn như cũ, vì suy nghĩ sâu xa nên viết chậm lại. Thầy viết trong thư rằng, "Hôm nay đang định tiếp tục viết lý do, không ngờ trên báo chiều Tokyo đã có tiết lộ của Tổng thống Carter với phóng viên, y như ta viết hôm qua, không khỏi cảm khái vô cùng, hôm nay tạm không viết nữa... Ta mấy năm nay tạm không quản tình hình quốc tế, vì học vấn căn bản xây dựng đất nước là số một. Lần này lại đến bàn tình hình, tự mừng dự đoán sự việc vẫn như Trương Lương Thôi Hạo, đây cũng là một môn học vấn của Tam Tam chúng ta. Viết cái này xem như để bày tỏ một nỗi lòng với tri kỷ nơi xa."

Tam Tam cuối cùng không đạt được một phần vạn như Thầy Hồ mong đợi. Thế sự cũng không vì ý chí và hành vi của con người mà đảo ngược, ngược lại con người già đi trong thời gian. Năm xưa căn cơ chúng tôi quá nông, hội thanh xuân vũ đấu tụ tập lại bao nhiêu người bạn cảm cựu, nhưng lại chưa từng có thể có hạ văn, dù sao cũng không thể ngày nào cũng là trại hè. Một ly nhìn khí kiếm, ngày ngày tụ lại nhìn, trừ người đang yêu say đắm, là sẽ chán ngấy. Đối mặt với những câu văn kiểu Tam Tam thổi lên trong phút chốc, hễ thấy lại là gió, ánh mặt trời, nhật nguyệt, sơn xuyên, bực dọc lại là dự báo thời tiết, mà chúng tôi là kẻ khởi xướng, càng không thể tha thứ, dứt khoát lật bàn. Thế là chuông tan học chưa gõ thì đã chạy sạch. Hoặc có người đọc Tam Tam muộn hơn một chút mà hướng tâm về, bước vào lớp học, trống rỗng không một bóng người, thật là ngẩn ngơ trông ngóng.

Vẫn là lời của Lévi-Strauss, ông nói các cộng đồng, vì có thể đem chuẩn tắc và giá trị của chúng truyền từ đời này sang đời khác, nên duy trì được sự tồn tại của chính mình. Một khi xã hội cảm thấy không thể truyền chuẩn tắc giá trị của nó cho thế hệ sau, hoặc không rõ có thể truyền cái gì, và bắt đầu dựa vào thế hệ sau, đây chính là xã hội bệnh hoạn. Vương Đức Uy nói từ cuồng nhân đến hoang nhân, chí khí nhỏ đi, nhưng cũng đẹp mắt hơn. Kiểu đẹp mắt đó, phần nhiều giống như xem cái tỉ mỉ sống động của khắc hạt dẻ khắc gạo vậy. Tôi xa hơn nhiều so với cha mẹ thế hệ tôi thời cùng tuổi đã bớt đi sự hào sảng và sức sống, họ dường như từ trước tới nay không biết hư vô là gì. Tôi cũng tiên đoán ở cái tuổi Thầy Hồ còn có thể thốt ra chữ sát, tôi đã thu hết phong mang, trở thành một ẩn sĩ cô độc, duy nhất là ký thác hy vọng lúc đó trên mặt còn chưa đến nỗi lộ ra nếp nhăn chế giễu của kẻ yếm thế.

Đối với những người bạn Tam Tam, những người hoặc đã từng tham gia, hoặc đã từng bị khơi gợi, mà nay đã tản lạc khắp chân trời góc bể, xin cho phép tôi cung cấp thêm ba lá thư của Thầy Hồ để kết thúc bài văn này. Không phải gọi hồn, là để bạn cười một tiếng. Vì trước khi Tam Tam trở thành nếu là một trò đùa hay lời nói mơ, nó đã từng được cố gắng thực hiện như thế này.