Trong tiếng Latinh, Misa có nghĩa là đẩy con người ra khỏi đời sống gia đình. Bàn thánh nên quay ngược lại, linh mục quay lưng về phía giáo dân, chức năng của nghi lễ là đẩy bạn ra ngoài, chứ không phải bao dung bạn. Campbell nói rất cay nghiệt, bây giờ bàn thánh trông giống như đang dạy người ta nấu món ăn ngon, ấm cúng và đầy tính gia đình.

Tác dụng sâu xa của nghi thức trưởng thành cũng là đẩy con người ra ngoài, trải qua một loại trải nghiệm chấn động hoặc thần bí nào đó, trút bỏ sự thơ ngây để bước vào ngưỡng cửa trưởng thành. Việc Thầy Hồ đến Đài Loan rồi rời đi, cũng như hai lần chúng tôi sang Nhật sau đó, ở lại nhà Thầy Hồ tại Tokyo một tháng, có lẽ có thể ví như một lễ trưởng thành. Bất chợt nhảy lên đỉnh Đại Hùng Phong, không biết làm thế nào mà lên được, không nhìn thấy đường cũ lúc đến. Quả thực lên núi dễ, xuống núi khó, mười mấy năm sau đó, có lẽ tôi vẫn luôn đang tìm đường xuống núi.

Thiên Tâm là học trò hư, tôi là học trò ngoan. Thầy Hồ nói "Kẻ nhập môn từ cửa bên mới là gia trân", ngược lại, những kẻ đi lối tắt, không theo giáo nghĩa họ Hồ của ông mới là trân bảo. Lại nói "Kiến giải ngang bằng thầy, giảm nửa đức của thầy", nếu kiến giải giống hệt thầy, ngược lại thành kẻ có tội với thầy. Huống hồ học trò ngoan, thực chất là tên gọi khác của sự vô vị và tầm thường. Chỉ học trò hư mới viết nổi "Kích Nhưỡng Ca", "Tam Tam Tập San" khai trương, đăng trọn vẹn trong bốn tập rồi xuất bản cùng lúc. Thầy Hồ khen "Kích Nhưỡng Ca" rằng: "Thiên Tâm như một cơn gió lớn, thổi khiến cả chị gái nó cũng phải lung lay." Quả nhiên quá nhiều người vì đọc cuốn sách này mà đến tham gia Tam Tam, nhưng Thiên Tâm lại chẳng mấy phù hợp với văn phong của Tam Tam. Tôi rất hâm mộ việc cô ấy hành văn không bị Thầy Hồ ảnh hưởng, còn tôi thì không cách nào thoát khỏi giọng điệu họ Hồ. Có người ác cảm với phong cách Hồ Lan Thành của Tam Tam, Thiên Tâm thường là ngoại lệ.

Thiên Tâm cũng là người khá sớm có những khác biệt với Tam Tam về mặt đề tài,thủ tài, tâm thái ý thức, cô đã dùng một kiểu cách dường như là chia tay quyết liệt đối với những tác phẩm bán chạy trong giai đoạn "Kích Nhưỡng Ca" và "Hôm Qua Khi Tôi Còn Trẻ". Nhiều người bạn có chí lớn ở Tam Tam, trước đó đã nói lời chia tay rồi.

Chung quy lại, tôi là người chậm nhất. Thầy Hồ từng nói: "Đọc văn người khác, đại khái Chu tiên sinh hơi rộng lượng mà có thể dung nạp, dung nạp được thì mới lớn lao. Tôi thì hơi nghiêm khắc, cái mất của nghiêm khắc là nước quá trong thì không có cá. Trong số các bạn, dường như Thiên Tâm có con mắt nhìn văn chương là nhất, Thiên Văn thường bị cái hay trong văn chương của người khác áp đảo. Điều này đối với việc làm người và làm học vấn của Thiên Văn là một đức tính lớn, nhưng lại không thể mang lại giáo ích cho đối phương." Đọc thấy Khổng Tử nói về Nhan Hồi: "Đối với lời ta nói không gì không vui, không trái ý, như kẻ ngu", kịp thời cho tôi chút an ủi, nếu tôi có thể như Nhan Hồi, không trái ý mà như kẻ ngu thì cũng tốt rồi.

Cha tôi bất bình thay cho cảnh ngộ của Thầy Hồ tại Đài Loan, đã viết một cuốn tiểu thuyết "Liệp Hồ Ký" để bày tỏ nỗi lòng, lấy cáo để ví với họ Hồ.

Vì chuyện của Thầy Hồ mà cha tôi cũng gần như cắt đứt giao tình với giới văn đàn, những người bạn cũ lại càng không còn qua lại. Tình cảm về đại nghĩa dân tộc năm đó vẫn rất có sức mạnh, bạn thân khuyên can cha không thành, liền nói là giúp cha trút giận cho Trương Ái Linh, chửi mắng việc họ Hồ phụ bạc Trương Ái Linh là không thể tha thứ, quá bắt nạt Trương rồi! Năm ngoái Vancouver tổ chức hội thảo lịch sử kháng chiến, nộp khoảng hơn ba mươi bài luận văn, có một phần ba là về vùng bị chiếm đóng, chính quyền Uông và vấn đề thông địch, cho thấy đây là một xu hướng nghiên cứu mới.

Sau năm mươi năm chiến tranh, giới sử học đã dần phá vỡ cấm kỵ giữa Quốc và Cộng, rà soát lại vùng xám của giai đoạn lịch sử này. Xem báo cáo, hội thảo mới khai mạc, chỉ riêng chuyện tranh luận trung gian đã gay gắt đến mức sa vào cảm tính. Không trách được thập niên 70, ân oán còn mới, không có dư địa và không gian để luận bàn về vấn đề gọi là Hán gian.

Thầy Hồ nhắc tới người sáng lập Học viện Mỹ thuật Nhật Bản, Cương Thương Thiên Tâm thời Minh Trị, dùng làn gió mới của phương Tây để chấn hưng mỹ thuật phương Đông. Cương Thương từng sang Ấn Độ vẽ tranh ký họa, nhưng thấy chuyện bất bình, khích lệ người Ấn Độ độc lập, bị người Anh trục xuất.

Cương Thương không chỉ làm họa sĩ, cũng không hạn chế ở hội họa, mà có cảm nhận và tư tưởng về mọi loại mỹ thuật, trường mỹ thuật của ông là nơi đào tạo mỹ thuật hiện đại Nhật Bản. Nhưng Cương Thương danh tiếng lẫy lừng ở nước ngoài, tại Nhật Bản lại bị phái hiện trạng bài xích, có lúc bị đuổi khỏi trường mỹ thuật do chính tay mình sáng lập, dẫn dắt các đệ tử như Hoành Sơn Đại Quan về quê. Lúc ấy Hoành Sơn Đại Quan không chịu nổi bi phẫn, vẽ nên kiệt tác cả đời ông, bức "Khuất Nguyên Giang Bạn Độc Hành Đồ". Hoành Sơn về sau danh vang một thời đại, tinh thần hội họa của ông thực sự được thành hình vào lúc thầy trò bị phỉ báng, gần như không có đất dung thân tại Nhật Bản. Thầy Hồ nói: "Chí khí và tu nghiệp của con người, đều là nhờ được gió lạnh thổi vào tấm áo mỏng manh mà nên tài. Bây giờ "Liệp Hồ Ký" của Chu tiên sinh khiến tôi liên tưởng đến điều này."

Mùa thu năm 76, Thầy Hồ về Nhật, kế hoạch ban đầu là sang năm sau lại đến, nhưng cứ trì hoãn mãi, đến mức tạm thời hủy bỏ chuyến đi về nước cùng đoàn Hoa kiều tháng Mười. Trong thư gửi cha mẹ tôi, ông nói Tam Tam phát triển rất tốt, nếu ông trở về, dù chỉ ở lại mười ngày nửa tháng, vẫn sẽ ảnh hưởng đến Tam Tam, ông thậm chí còn nhắc đến số phận của Phaolô khi đến Roma. Chúa Jesus và Phaolô không phải bị chính phủ Roma muốn thủ tiêu, mà là các trưởng lão và tế tư người Israel nhất quyết muốn chính phủ đóng đinh họ. Socrates cũng không phải bị chính phủ Athens muốn xử lý, mà là các trí thức văn hóa của Athens nhất quyết muốn chính phủ xử tử ông. Thầy Hồ lúc này lại giống như xưa, nên chạy thì chạy, trốn ở Ôn Châu, một khi đã cẩn thận, thì cẩn thận đến gần như thần kinh. Ông xét đến nỗi sợ Biện Hòa dâng ngọc, nơi này đã có thể cấm sách của ông, thì sao lại không thể tiến thêm một bước đối phó với ông. Bức thư này ông viết với huyết khí cuồn cuộn, "Dù tôi có chung số phận với Phaolô, cũng đã có người tiếp nối, có thể không hận nữa, như thơ Vương Duy kể về hiệp khách kiêm trí sĩ Hầu Doanh", "Trước gió vung kiếm tự vẫn tiễn công tử, ông lão bảy mươi còn cầu gì nữa". Nhưng tôi nay còn phải đợi Tam Tam thành lập, bây giờ không thể buông tay ngay được.

Thiên Văn, Thiên Tâm đã thành lập rồi, nhưng tôi còn tham lam muốn xem thêm một hai năm tác phẩm mới của chúng. Tôi còn muốn ở lại thế gian thêm chút nữa... Tôi nghĩ đến Chúa Jesus, muốn buộc dây giày cho người trẻ tuổi."

Khi Thầy Hồ mới về Nhật, từng viết vài bức thư cực dài cho cha tôi để đàm đạo về Cơ Đốc giáo, sau này phát triển viết thành "Tôn Giáo Luận", nằm trong cuốn "Phong Cảnh Lễ Nhạc Của Trung Quốc". Ông từng nói: "Chu tiên sinh vì tôi mà cầu nguyện, tôi rất cảm động.

Từ khi quen Chu tiên sinh, tôi mỗi ngày đều suy tư vấn đề Cơ Đốc giáo, hy vọng có một sự khai phá mới."

Tại Đài Loan, Thầy Hồ cũng vài lần đi lễ nhà thờ cùng. Mười mấy người, một ngồi nguyên hàng, thánh ca hát xong thì bắt đầu gà gật, cả hàng người ngủ gật trông như một đàn chim sẻ trên cột điện. Lễ kết thúc đi phố Đào Nguyên ăn mì khô, hoặc món lẩu Từ Châu ở đường Trung Hoa, hoặc học theo giọng Giang Chiết của Thầy Hồ nói đi ăn "Mão nhi đầu" (mèo tai, dùng ngón cái ấn dẹt tạo thành từng miếng bột). Mọi người trêu chọc nhau xem ai "Churchill" ghê gớm nhất, Churchill là chỉ bệnh nhà thờ (churchill), ngủ gật. Cha tôi luôn ngạc nhiên Thầy Hồ ngủ gật, bài giảng trên đài ông cũng không sót câu nào. Giới thiệu Thầy Hồ quen Mục sư Khấu, hai người bắt tay, Thầy Hồ nói: "Những điều ông giảng đều là lời thật." Tôi nghe xong mới trút được nỗi lo. Tôi luôn thấy áy náy vì Thầy Hồ ngồi dưới đài hai tiếng đồng hồ, cảm thấy lời của các mục sư vừa không thông minh, vừa không có sáng kiến, sốt ruột đến toát mồ hôi, đành tự buông thả bản thân cũng đi ngủ gật. Nghe Thầy Hồ khen Mục sư Khấu tốt, quả nhiên là tốt thật, cũng thấy vinh dự lây. Tôi chính là kẻ gió chiều nào theo chiều ấy như vậy. Mà sau này Thầy Hồ nói: "Mục sư Khấu giảng Cựu Ước và Tân Ước, giảng Chúa Cơ Đốc và các sứ đồ, tôi nghe câu nào tin câu nấy, nhưng một khi dính đến thần đạo và nhân đạo, thì tôi không nghe ông ấy được nữa. Trong tạo hình của văn minh Trung Quốc, là thần đạo bao trùm khắp nơi, không có thần đạo và nhân đạo phân chia rạch ròi như thế."

Ông gửi "Tôn Giáo Luận" cho cha tôi, dặn một bản dâng Mục sư Khấu, cầu xin chỉ giáo, cầu nguyện cho ông. Nhưng tôi thấy đây là đao đã tuốt vỏ, kiếm khí bức người. Trước đây trong các tác phẩm tiếng Nhật "Kiến Quốc Tân Thư", "Tự Nhiên Học", ông viết về thần đạo Nhật Bản và Cổ Sự Ký, khiến người không tin thần đạo đọc xong cũng yêu thích thần đạo, lại khiến các thần quan ở đền thờ đọc xong nảy sinh nghi hoặc.

Ông viết "Tâm Kinh Tùy Hỷ" và "Thiền Là Một Cành Hoa", khiến người không tin Phật giáo đọc xong cũng cảm thấy hứng thú với Phật giáo, mà lại khiến tăng ni trong chùa nghi hoặc. Lần này "Tôn Giáo Luận" viết về Cơ Đốc giáo, cũng là khiến người không tin đạo đọc xong kính trọng Chúa và Cơ Đốc, nhưng lại khiến tín đồ Cơ Đốc nghi hoặc. "Cô Thiên Văn đọc xong thấy thế nào?" ông nói, "Tôi đôi khi lo lắng văn chương của cô tương lai có lẽ sẽ chịu ảnh hưởng tính khép kín của Cơ Đốc giáo, nhưng Quốc phụ cũng là Cơ Đốc nhân, cô có thể học tập Quốc phụ là tốt rồi."

Thượng đế trong "Kinh Thi" giống như Jehovah, có uy nghiêm lớn, đến thời Lão Trang, lại nói hóa công là đứa trẻ nghịch ngợm, tất nhiên là uy nghiêm và nghịch ngợm có thể kiêm trị. "Thượng đế ban ban, quốc ký tốt trảm, bất khả hí đàm", uy nghiêm như vậy, Thầy Hồ rất coi trọng việc Cơ Đốc giáo gọi con người tin Jehovah, có thể khiến một dân tộc thoát khỏi sự tan rã của tình ý giễu cợt đời, lại trở về với thái độ nghiêm túc đối với thiên ý nhân sự trong lịch sử, không được đùa giỡn.

Thiên Tâm không viết thư. Thầy Hồ tản bộ đánh quyền ở sông Đa Ma, hoa anh đào trên đê bay lất phất phủ đất như thảm, ông nhặt rất nhiều gửi cho Thiên Tâm, bảo cô chia thành năm xấp, tặng ai tặng ai, đương nhiên là dỗ dành cô viết thư. Thầy Hồ giảng về Thượng đế, với Thiên Tâm thì nói là Thiên phụ, dùng lời của Thiên phụ khuyên bảo Thiên Tâm, "...Cha lại nhớ đến việc dạy con đối với chó mèo phải động tình, dừng ở lễ, vì chương 1 tiết 25 sách Sáng Thế Ký nói, Chúa muốn thú trên đất mỗi loại theo loại đó, người vật khác biệt, đây cũng là luật pháp của Chúa. Bây giờ mùa xuân, con không được để ký sinh trùng của chó mèo dính lên người, vì con là cô gái tốt như vậy, sức khỏe của con còn đáng giá hơn bất cứ thứ gì trên đời này..." Ký tên Ông.

Thầy Hồ đọc tác phẩm mới của Thiên Tâm là "Lục Trúc Dẫn", khen ngợi vẻ đẹp hỗn độn, viết về thiên tính của cô bé nhiều, tình cảm của con người chưa hoàn thiện. Trong văn miêu tả ánh mặt trời gay gắt đến mức không mở mắt nổi, trẻ con cùng Sa Sa ngã trên đất, chó ngủ khò khò, trẻ con cũng ngủ, chỉ cảm thấy như cảnh giới Thái Sơ trong "Trang Tử". Nhưng Thầy Hồ lại bày ra lời Lão Tử, biết trắng giữ đen, "Đạo trời thân mà không nhân, đồng thời có hai loại đức trái ngược, điều này trong văn học hiểu là rõ nhất.

Cha vẫn phải bảo Thiên Tâm không được để chó liếm lên mặt lên tay, miệng chó nhiều vi khuẩn nhất."

Ông lại nói nếu trong văn học thành lập được, trong tôn giáo không thành lập được, thì chắc chắn là tôn giáo không tốt. Thần của tôn giáo có thể biết được, làm thiện tất sẽ làm đẹp lòng Ngài, làm ác tất sẽ chuốc lấy sự giận dữ của Ngài, thế thì thấy thần nhỏ rồi. Thực ra Thần trong "Cựu Ước", đôi khi cũng giúp kẻ tiểu nhân bắt nạt người trung thực. Thơ Đào Uyên Minh, "Tích thiện vân hữu báo, Di Thúc tại Tây Sơn, thiện ác cẩu bất ứng, hà sự không lập ngôn? Thả tiến bôi trung vật..." Câu trước là nói đạo trời báo ứng không sai, mà đạo trời lại mờ mịt, thế mới là thần lớn.

"Âm dương bất trắc chi vị thần". Câu sau lại bảo cứ uống rượu trong chén đi, là nói bất kể nó thế nào, ta làm người tự có chủ kiến của ta - đây chính là "Nhân" trong tam tài thiên địa nhân vậy. Thầy Hồ nói: "Thiên Tâm hồi nhỏ phê bình Thiên phụ, lại khiến cha mẹ đau lòng, thần và cha mẹ thực ra là dung thứ, đây là lý do tại sao gọi là thiên kiêu. Nhưng trong tôn giáo không hề dung thứ, như thế thì cũng không có văn chương nữa."

Ông thẳng thắn nói, tác giả có tài năng từ thuở thiếu thời chỉ dựa vào tài năng thì đã có một sự khoáng đạt, sau tuổi trung niên đòi hỏi tư tưởng, tôn giáo không thể mang lại tư tưởng cho con người, thế là tác phẩm dần ngưng đọng vào đức tin và đạo đức, không thể khai mở, thiếu đi làn gió mới, Tolstoy về già chính là như vậy. Tôn giáo ở mức độ cao còn sẽ quay lại trạng thái trì trệ mê muội. Cho nên Cơ Đốc giáo cùng văn chương học vấn, luôn phải ở bên rìa, vượt biên vượt dậu, mới tốt. Đức tin nếu như tin rồi là xong chuyện một lần mãi mãi, thì không có cũng được. Nữ họa sĩ Nhật Bản Tiểu Thương Du Quy, từng hỏi thầy của mình là An Điền Nhẫn Ngạn, cô học vẽ rốt cuộc có tài năng không, hay chỉ là mơ mộng hão huyền? An Điền đang vẽ tranh, nghe xong gác bút, quay đầu quát mắng cô: "Cô vào cửa nhà tôi tổng cộng vẽ được mấy bức tranh, mà đến hỏi cái này? Thành công hay không là lời người khác nói sau khi chết!" Lời quát này hoàn toàn có thể bê nguyên sang để nói về việc sáng tác, đánh tôi và Thiên Tâm một gậy.

Đức tin không ở trên thiên đường, thay vì là niềm tin kim cương bất hoại, thà rằng đức tin giống như ngọc, cũng phải nuôi, cũng sẽ vỡ.

Khổng Tử không dưới một lần thất vọng với người thời bấy giờ, muốn đi bè nổi trên biển, kết quả vẫn chỉ có thể lấy người thời đó làm đối thủ.

Nehru bị chính đồng bào mật báo với cảnh sát Anh mà vào tù, bi ai phong trào độc lập e là mơ mộng hão huyền. Thầy Hồ nói: "Tiên sinh Uông cũng có một lần chán nản cùng cực, hỏi thân tín quốc sự còn có thể làm được chăng, không thể làm được chăng, đã từng muốn từ bỏ. Cho nên tôi nói làm tín đồ tôn giáo đức tin dễ dàng, làm người cách mạng đức tin gian nan. Con muốn sáng tạo chuyện lớn ở đời, thì phải như thế."

Đức tin giống như quẻ hào, xác định mà cũng không xác định. Ông dạy lớp Kinh Dịch giảng về bói quẻ, trong sáu mươi bốn quẻ bói được một quẻ, trong sáu hào của một quẻ bói được một hào. Hào này như đáp án X của đại số được viết trước, đem cái chưa biết xử lý thành cái đã biết, xem xét tam tài thiên địa nhân mà định cục cho đáp án. Thần ở tại trời, cũng ở tại đất, ở tại người, thần ở tại sự biến hóa sinh cơ của tam tài. Đối mặt với cái chưa biết vân vân, nhiều người sẽ nói, phải có sự tự giác của tam tài, đối với chuyện trước mắt mới vừa có thể bay bổng, vừa có thể thiết thực. Thầy Hồ thẳng thắn, Cơ Đốc giáo luôn luôn không biết con người có thể cùng trời đất sánh ngang thành tam tài. Động vật sống trong phạm vi khác có thể biết và có thể xảy ra, con người có thể dùng sự việc còn chưa biết mà coi như đã biết rồi, khiến điều không thể cũng trở thành có thể, đây chính là đức tin.

Sau này Thầy Hồ đọc bài văn của cha tôi nêu ra tam tài, vô cùng vui mừng, an tâm. Ông nói: "Bố các bạn thật sự giỏi biết nghe lời người khác. Tôi nói Satan là sự phản nghịch bản thân của thần, ông ấy nghe xong không tức giận, mà trong bài văn lại đưa ra giải thích mới. Tôi giảng thiên địa bất nhân của Lão Tử, và thiên địa không cùng thánh nhân ưu tư của Kinh Dịch, ông ấy cũng suy ngẫm sâu sắc, làm ra giải thích mới." Chúng tôi mỗi lần thuận theo đạo lý trên sách, ví như "Người nhân không có kẻ thù trong thiên hạ", coi là chuyện đương nhiên.

Thầy Hồ lại chọn lời Chúa Jesus để giảng, "Ta đến là để khiến các ngươi gây đao binh", kẻ thù đầy thiên hạ, khá đáng sợ. Cho nên ông viết thư dài cho cha tôi, cuối cùng nói, "Tôi là phàm việc gì cũng cầu cái chân, vì thế nói chuyện thường dẫn đến bị những người bạn vốn rất tốt ghét bỏ. Theo kinh nghiệm của tôi, trên con đường cầu đạo, đến chỗ mười phần kia, tình bạn là không đáng tin, chỉ có tri kỷ mới đáng tin. Tôi nay nói chuyện với Chu tiên sinh không có kiêng kỵ, là vì ông và tôi cùng ở trước mặt thần."

Ông đây thực là câu thơ trong "Độc Lộc Thiên", "Kiếm hùng treo vách, chốc chốc tiếng rồng ngâm". Sát khí nặng như vậy, mà lại yêu thương đầy thiên hạ. Ông viết thư nói nhà vật lý Nhật Bản từng được giải Nobel là Thang Xuyên Tú Thụ qua đời, Triều Vĩnh Chấn Nhất Lang cùng Thang Xuyên Tú Thụ là bạn học, lại cùng trong phòng nghiên cứu, cả hai đều thừa nhận lúc đó tâm lý cạnh tranh rất mạnh. Ông vì thế nghĩ đến những đồng nhân Tam Tam, nay cũng có đối thủ cạnh tranh là hạnh phúc. Trong sân nhà ông có một cây thảo bản mùa thu kết quả tím, mọc dựa tường nên vươn cao hơn hẳn.

Ông nhìn thấy lại muốn nghĩ đến, viết rằng, "Hóa ra tôi cũng là cạnh tranh. Đối thủ cạnh tranh ở Nhật Bản là Cương Khiết và Thang Xuyên Tú Thụ, tôi nhất định phải vượt xa hai người này. Tôi hơn nữa dùng văn minh Hán cùng văn minh phương Tây, văn minh Ấn Độ, văn minh Nhật Bản cạnh tranh, bao năm nay chính tâm cạnh tranh này khiến tôi tiến bộ trong học vấn... Cạnh tranh hóa ra là tốt, tôi còn tưởng mình ít cạnh tranh với người khác chứ."

Tri kỷ cả đời chính là ở nơi kẻ địch và đàn bà, đây là một bức chữ dài do ông tự viết trong tập thư pháp của mình.

Ông cùng bạn tốt đến bảo tàng Ueno xem triển lãm thư pháp cổ đại, có kinh viết tay của Thánh Đức Thái Tử, di ngôn của Hoằng Pháp Đại Sư, vân vân, ông từng cái một bình giảng. Với Cương Dã, tức dùng đồ gốm để giải thích thư pháp. Với Dã Thôn, Sài Sơn, Tiên Phong bọn họ thì lấy điệu múa để ví. Mọi người căn cứ vào điều mình biết để kiểm chứng, đều rất vui vẻ. Ông nói, "Chỉ là đối với hiện thực và lý tưởng trị quốc bình thiên hạ, với họ không thể nói chuyện, cũng có cảm giác cô độc." Sách ông có câu đơn bày tỏ nỗi lòng này, tính là rất khoáng đạt, chữ rằng,

Thế vô hào kiệt dữ cộng ẩm,

Thất hữu phụ trĩ diệc thiên chân.

Thực ra chúng tôi mới là "phụ trĩ thiên chân" (đàn bà trẻ con ngây thơ), lại không có học, ông lại không dưới một lần cảm khái với chúng tôi, người Nhật có thể làm bạn tri kỷ vẫn cảnh (bạn thân thiết đến mức chết cũng không từ), mà khó mong trở thành tri kỷ trên lý luận. Năm xưa Cung Kỳ Thao Thiên, Đầu Sơn Mãn, Khuyển Dưỡng Nghị... giúp Tôn tiên sinh khởi nghĩa, chuẩn bị tiền quân, bí mật vận chuyển vũ khí, làm những việc này họ vô cùng trung thành hào phóng, nhưng đối với học thuyết tư tưởng Tam Dân Chủ Nghĩa của Tôn tiên sinh hoàn toàn không hứng thú, thậm chí không nhắc đến. Ông nói: "Nay các bạn Nhật của tôi đối với học thuyết lý luận của tôi cũng không hứng thú, đối đãi với tôi tình bạn vẫn là tình bạn. So ra vẫn là Sâm Bàn Căn tuyên truyền tư tưởng của tôi, nhưng chỉ liên quan đến phần bài luận của tôi về thần đạo Nhật Bản mà thôi. Cương Dã tốt như vậy, cũng không đọc sách của tôi nhiều."

Sâm Bàn Căn là cung tư (người coi đền) của đền hộ quốc Kỳ Phụ. Kỳ Phụ, điển xuất từ Chu Cổ Công Đản Phụ dời đến dưới núi Kỳ mà hưng thịnh. Chức Điền Tín Trường khởi binh tại nơi này, thống nhất thời Chiến Quốc Nhật Bản. Chúng tôi từng đến Kỳ Phụ, ở nhà họ Sâm. Trong ánh đèn và bóng nước đêm sông Trường Lương đầu hạ xem chim cốc bắt cá, du thuyền hàng trăm chiếc cọ sát vào nhau, tiếng phố xá trên bờ, ngẩng đầu là pháo hoa rợp trời. Trước khi ngủ Thầy Hồ kể cuộc đời Chức Điền Tín Trường cho chúng tôi nghe, mà hồi tưởng lại nơi từng du ngoạn tại Đạm Hải ở Đài Loan. Ông nói: "Anh hùng như sóng trào đến đi, bọt nước mang theo là thời thượng và một đám trí thức văn hóa, thứ dân không phải anh hùng. Thứ dân như biển lớn, bãi cát ướt lặng. Mỹ nhân cũng không phải anh hùng. Là các con cùng Tiên Phong mới tham gia, mấy cô gái chân trần lội nước trên bãi cát. Cha nói tạo hóa đứa trẻ nghịch ngợm chính là con gái đấy."

Nhà Cương Dã ở thị trấn Nhật Chi Xuất, cách nhà Thầy Hồ nửa tiếng lái xe, chúng tôi khá thường xuyên qua chơi. Trên con đường nhỏ rừng thông trước tiên lao ra một con chó to xù lông, phía sau chạy theo cặp chị em song sinh ra đón chúng tôi. Cương Dã nung gốm mấy đêm không ngủ, lúc mở lò người sáng rực lên trong suốt, sản phẩm gốm trước mặt giống như hồn phách của ông. Trong nhà có chữ Thầy Hồ tặng ông, "Phật hỏa tiên diễm kiếp sơ thành". Ngoài nhà có hoa Anh Túc chúng tôi nhìn thấy mà òa lên, hoa Cosmea hồng tím. Mẫu đơn giống như nha hoàn, Mẫu Đơn là tiểu thư, hoa Uất Kim Hương trông đầu óc đơn giản. Con gái Thầy Hồ là Mimi, cười chúng tôi lần đầu đến Nhật thấy gì mới lạ cũng "Oa! Oa! Oa!" kêu lên. Cương Dã tặng chúng tôi bình gốm, không tráng men, màu tự nhiên do củi đốt. Bình của Thiên Tâm, đỏ đỏ trắng trắng tròn trịa giống như quả táo Fuji lớn. Chúng tôi từ khi sinh ra, lần đầu tiên cảm thấy mình cuối cùng cũng có của cải trên người, tuyệt đối không phải hàng giả, như thầy Tiểu Sơn bình luận trong tủ kính nhà chúng tôi chỉ có hai món đồ bày là thật, từng khiến tôi bị kích động lắm.

Từ khi "Tam Tam Tập San" ra mắt, Thầy Hồ nói mỗi lần nghĩ đến việc chia sẻ nỗi khổ với các bạn, rất nhiều lời trong thư lải nhải là để dạy dỗ người trẻ tuổi. Kiên định tâm chí viết sách, sợ rằng viết ra giống như viết bài giảng thì không tốt. Đôi khi đọc những bài văn mới đầy văn vẻ của chúng tôi, liền hổ thẹn bản thân nỗ lực vào công việc vun đắp lý luận, nhưng lại giống như phu nhân Mộ Sa vì mọi người thu xếp công việc mà tay đều làm cho thô ráp. Trước kia bài của ông không đăng ở Tam Tam, tránh nếu có người thấy là văn chương của họ Hồ nào đó, lại công kích. Nhưng phong cách Hồ Lan Thành là không tránh khỏi, tiếng bôi nhọ cũng tất yếu. Cùng ở thời kỳ đó tôi một chút cũng không muốn tránh, ngược lại tràn đầy đấu chí, đi khắp nơi châm ngòi thổi gió. Nhìn xem quang cảnh đó đáng sợ biết bao - chúng tôi ở trường trung học trực thuộc Đại học Sư phạm giảng về thuyết lượng tử thuyết tương đối, xướng ngôn thuyết vật chất bất diệt trong sách giáo khoa nay nên sửa thành thuyết vật chất sinh diệt. Ở Đại học Thanh Hoa cổ xúy khôi phục sự cần thiết của việc đọc kinh thư.

Trong vô số buổi tọa đàm ở trường trung học đại học và các đoàn thể các loại giảng, muốn đánh thức ba ngàn sĩ tử, Trung Quốc mới có cứu cánh.

Có lần Chiêm Hoành Chí nói đến, rất lâu rất lâu trước kia, tạp chí "Vũ Trụ Quang" tổ chức buổi tọa đàm, chủ đề ví như người Trung Quốc hướng tới thập niên 80, tìm năm người trẻ tuổi đến bàn. Tôi là một trong số đó, từng nói đến thuyết bất định (thuyết đo đạc không chuẩn chăng?) giảng sai, anh ấy đưa ra sửa sai, ngay lập tức tôi nghe xong mặt đỏ bừng. Giờ phút này viết lại vẫn đỏ bừng, mười mấy năm qua đi, chỉ sợ đỏ hơn nữa.

Trước thềm hướng tới thập niên 80, xảy ra sự kiện Mỹ Lệ Đảo, đông đảo người vì đó mà giác ngộ, mà khai sáng. Nhưng chúng tôi cùng ở một thời điểm, ít nhất là tôi đi, sao lại không hề nhận được sự khai sáng nào? Cũng hai mươi ba tuổi rồi, cũng đọc báo cũng biết bắt người, cho đến đại thẩm sau đó, đều biết cả, nhưng sao lại không hề bị điện giật? Tôi và nó lướt qua nhau thờ ơ, như thể sống trong hai phiên bản lịch sử khác nhau. Chuyện không liên quan đến mình, người liên quan thì cắt đứt, tôi đang dồn hết tâm huyết vào một cuộc thiêu đốt tao động của tuổi thanh xuân, đã cho đi tất cả những gì tôi có thể cho.

Italo Calvino có một bài diễn văn tên là "Sáu bản ghi nhớ cho thiên niên kỷ tiếp theo", nhân sĩ chí sĩ, mỗi người đều đang viết bản ghi nhớ mà mình cho là của mình. Trong tập thư pháp của Thầy Hồ có bức chữ viết câu thơ của Uông Tinh Vệ,

Mai hoa hữu tố tâm,

Tuyết nguyệt đồng nhất sắc,

Chiếu triệt trường dạ trung,

Toại lệnh thiên hạ bạch.

Vịnh mai, đương nhiên là nói chí bày tỏ tình cảm. Câu chuyện trong "Sơn Hải Kinh", con gái Viêm Đế dạo biển Đông chết đuối, hóa thành chim Tinh Vệ, ngậm gỗ đá núi Tây muốn lấp bằng biển lớn, vì hậu nhân. Lúc này nếu có một thiếu niên, nghe thấy tiếng chim cao xa đó, thấm vào gan ruột, quyết định cuộc đời của mình, đến tên của mình cũng dùng chữ Tinh Vệ, nỗi bi ai thanh khiết của thiếu nữ Viêm Đế thời thái cổ đó, thành tiêu đề sự nghiệp cả đời của mình. Trong thư Thầy Hồ nói, "Hôm kia viết chữ mà đột nhiên viết ra hai câu thơ, tự cho là hay,

Thanh ai Viêm Đế nữ thiếu niên mộ điểu âm canh thân hoài nhân

"Thiếu niên là tiên sinh Uông. Mà tôi cũng là nghe tiếng chim đó, vì nỗi bi ai thanh khiết của thiếu nữ đó, nguyện cùng lấp biển lớn này..."

Giả sử tôi vẫn còn bất bình, thì thật nên học theo sự ung dung của Italo Calvino, đợi đến khi hoa trôi sóng dạt đều hết thảy.