Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tạng · Tạp Hạng Thiên

Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tạng · Tạp Hạng Thiên

Lượt đọc: 175 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài 1 Ánh Sáng Nghệ Thuật Sơn Khúc Thủy Lưu Thương —— Đồ Sơn Mài Thời Kỳ Đầu

❊ ❊ ❊

Chúng ta nói về các chủng loại khác trong nghệ thuật cổ đại Trung Quốc, tức là những phần nằm ngoài các nhóm lớn như gốm sứ, đồ ngọc, đồ gỗ gia dụng. Trước hết xin bắt đầu từ đồ sơn mài.

Trong tiến trình văn hóa Trung Hoa, có hai loại cây tạo ra ảnh hưởng tương đối lớn đối với chúng ta: thứ nhất là cây trà, thứ hai là cây sơn. Nhựa sơn vốn là chất nhựa sền sệt do cây sơn tiết ra sau khi bị thương, về sau người xưa phát hiện ra loại nhựa này có tác dụng chống mục nát. Chẳng hạn như hổ phách mà chúng ta quen thuộc, chính là do nhựa của các loài thực vật như cây thông hình thành, bên trong thường còn có côn trùng nhỏ, thậm chí cả những loài côn trùng lớn như ve sầu, bọ ngựa cũng bị bọc vào trong, cuối cùng hóa thành hóa thạch. Cây sơn tiết ra nhựa cây, trước hết là để tự bảo vệ mình. Cây cối cũng giống như con người, nó cũng là một sinh linh, một khi bị thương, người thì chảy máu, còn cây sơn thì chảy nhựa. Người xưa qua thời gian dài quan sát, dần dần phát hiện ra đặc tính này rồi bắt đầu đem vào sử dụng.

Chất sơn có hai công năng, thoạt đầu chỉ có một mục đích —— chống mục, về sau mới tăng thêm một mục đích nữa —— trang trí. Điều này hơi khác so với ngày nay, ngày nay hễ nhắc đến đồ sơn mài, phản ứng đầu tiên của chúng ta là trang trí, chứ không phải chống mục. Nhưng thuở ban đầu khi người xưa sử dụng sơn, điều nghĩ đến trước tiên là chống mục, muốn lợi dụng đặc tính của sơn để tránh cho đồ vật bị mục nát. Trên cơ sở chống mục, công năng trang trí mới dần dần nảy sinh, và phát triển thành một môn nghệ thuật.

Như keo như sơn

Đồ gỗ cứng cổ điển của Trung Quốc có mấy đặc điểm: thứ nhất là không dùng đinh, đinh ở đây là chỉ đinh sắt, đinh tre đinh gỗ không tính; thứ hai là cố gắng hạn chế dùng keo hết mức có thể. Tôi từng thấy rất nhiều đồ gỗ đều là "can sáp" (lắp khô). Thế nào gọi là "can sáp"? Tức là không dùng keo, giữa các bộ phận của đồ gỗ đều nối với nhau bằng mộng ghép. Nếu kết cấu mộng ghép làm tốt, cắm vào sẽ vô cùng chắc chắn. Nếu bạn là người am hiểu, bạn có thể nhanh chóng tháo rời món đồ ra, rồi lại nhanh chóng lắp lại nguyên vẹn, khít khao từng kẽ hở, không hề lung lay một chút nào, đó chính là cái gọi là "can sáp". Trước kia người ta hay nói "đồ gỗ này tốt lắm, lắp khô đấy", ý muốn nói phẩm chất đồ gỗ rất cao, tay nghề của người thợ đã đạt đến đỉnh cao rồi.

Nhưng không phải đồ gỗ nào cũng làm được tới đỉnh cao, đồ gỗ thông thường đôi khi cũng dùng keo, nhằm bớt công bớt sức, hạ giá thành. Vậy thì, những người thợ trong lịch sử từng dùng sơn để thay thế keo. Bản thân chất sơn vô cùng sền sệt, là một chất dạng keo. Trong thành ngữ có câu "như keo như sơn", nghĩa gốc của từ này là chỉ sự dính chặt như keo và sơn, chứ không phải nói dính như keo rồi có thể chống mục, đẹp đẽ như sơn, không phải khái niệm đó. Sơn chính là một thứ rất dính, sơn tươi thậm chí còn dính hơn cả keo.

Tôi từng thấy một số đồ gỗ thôn quê trực tiếp dùng sơn thay cho keo. Đồ gỗ thôn quê tục gọi là đồ sài mộc, hay còn gọi là đồ gỗ mềm. Thợ thủ công quét sơn lên vị trí mộng ghép của đồ gỗ mềm rồi ghép thẳng vào, tạo thành thế "vạn năm bền chắc". Dùng sơn có một vấn đề: sơn là bất khả nghịch, còn keo là khả nghịch. Cái gọi là "khả nghịch" nghĩa là sau khi sơn khô, vĩnh viễn không thể làm mềm trở lại để quay về trạng thái ban đầu; nhưng keo thì có thể. Keo mà chúng ta nói ở đây là chỉ loại keo động vật truyền thống mà người Trung Quốc xưa dùng khi đóng đồ gỗ, chẳng hạn như keo da lợn, keo bóng cá, v.v., qua quá trình ninh nấu sẽ trở nên cực kỳ dính, sau khi khô thì vô cùng chắc chắn. Một khi muốn tháo ra, chỉ cần cầm ấm nước sôi dội vào là mở được. Ngày xưa khi sửa đồ gỗ cổ, không biết làm sao để mở ra, bác thợ già liền bảo: "Đi đun ấm nước sôi đi, lấy nước sôi dội vào là mở ra được ngay." Đồ gỗ dán bằng sơn thì về cơ bản không thể nào mở ra được nữa, cho nên mới gọi là "vạn năm bền chắc".

Bởi vậy, ngày nay việc phục chế đồ gỗ cổ cũng yêu cầu phải sử dụng loại keo có tính khả nghịch. Hiện nay người ta không mấy khi dùng keo động vật nữa, loại keo hóa học duy nhất có tính khả nghịch chính là keo sữa. Keo sữa sau khi khô hẳn, nếu dội nước nóng lên thì vẫn có thể tháo ra được. Nhưng một số loại keo hóa học, ví dụ có loại keo gọi là "keo AB", một khi đã dùng nó để sửa đồ gỗ thì cũng giống như sơn, vĩnh viễn không thể mở ra được nữa, nếu gượng ép mở ra chắc chắn sẽ làm hỏng kết cấu mộng ghép của đồ gỗ.

Màu sắc của sơn

Kỹ nghệ sơn mài của Trung Quốc vô cùng phức tạp, chúng ta chỉ có thể phân chia đại thể thành các chủng loại. Loại thứ nhất là đồ sơn trơn (tố tất khí), chỉ có một màu; loại thứ hai là đồ sơn vẽ (miêu hội tất khí), mang tính hội họa; loại thứ ba là đồ sơn điêu khắc (điêu khắc tất khí), dùng dao chạm khắc để trang trí; loại thứ tư là đồ sơn cẩn khảm (tương khảm tất khí), phần sau sẽ nói riêng.

Sơn trơn có lịch sử vô cùng lâu đời, đều là đơn sắc. Vậy màu nguyên bản của sơn là gì? Nâu thẫm. Dưới ánh sáng mạnh, nếu số lần quét ít, sơn sẽ có màu nâu thẫm; nếu quét thêm vài lớp, tầng sơn hơi dày lên một chút là sẽ biến thành màu đen, vì thế trong thành ngữ mới có câu "tối đen như mực" (tất hắc nhất đoàn). Còn nếu thêm chu sa vào trong sơn, sơn sẽ biến thành màu đỏ. Nâu, đen, đỏ chính là ba màu sắc sớm nhất của sơn.

Đồ sơn mài thời kỳ đầu của Trung Quốc phần lớn đều tập trung biến hóa trên hai sắc đen và đỏ. Ví dụ như đồ sơn nước Sở mà ngày nay mọi người đều có thể nhìn thấy, đại diện tiêu biểu có hộp uyên ương khai quật từ mộ Tăng Hầu Ất, chính là hai màu đen đỏ, hoa văn vô cùng sinh động. Từ thời Chiến Quốc đến thời Hán, đồ sơn mài đều không thoát ra khỏi khuôn khổ này, chỉ có hai màu đen đỏ. Ghi chép tương đối sớm về đồ sơn mài có thiên "Thập Quá" trong sách "Hàn Phi Tử": "Vũ tố tế khí, hắc tất kỳ ngoại, nhi chu họa kỳ nội." Nói rất rõ ràng: thời Đại Vũ, tức là đồ sơn mài làm vào thời nhà Hạ, bên ngoài quét sơn đen, bên trong dùng sơn đỏ vẽ hoa văn.

Đồ sơn mài sớm nhất của Trung Quốc được phát hiện ở đâu? Hà Mỗ Độ thuộc Chiết Giang, cách nay khoảng bảy nghìn năm. Tại một di chỉ của văn hóa Hà Mỗ Độ, người ta phát hiện một chiếc bát gỗ có phủ sơn, đây là món đồ sơn mài sớm nhất từng được phát hiện ở Trung Quốc mà giới khảo cổ ngày nay công nhận. Tại sao nó lại được phát hiện ở Chiết Giang? Trước hết, cây sơn là loài cây phương nam, nó chỉ có thể sinh trưởng trong môi trường nhiệt độ cao, ẩm ướt. Cây sơn ở nước ta phân bố chủ yếu ở các vùng phương nam ngày nay như Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên và Hồ Bắc, tiến xa hơn về phía bắc thì cây sơn không thể sinh tồn được. Cho nên chúng ta thấy mộ Tăng Hầu Ất ở Hồ Bắc xuất hiện một lượng lớn đồ sơn mài, điều này có mối liên hệ nhất định với việc nó nằm trong phạm vi sinh trưởng của cây sơn.

Thời Hạ - Thương, đồ sơn mài bắt đầu phát triển, ngày nay đã khai quật được một số mảnh vỡ đồ sơn mài. Đồ sơn mài thời kỳ đầu đều dựa vào cốt gỗ, tức là trước hết phải có một cốt gỗ, quét sơn lên trên, trải qua thời gian rất dài, lúc được khai quật thì cốt gỗ thường đã mục nát. Ví dụ như ngôi mộ Hán ở Lão Sơn, Bắc Kinh được khai quật cách đây mấy năm, khi đó Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc có phát sóng trực tiếp, một chiếc kỷ sơn khai quật ở đó đã biến dạng hoàn toàn, chỉ còn lại một lớp vỏ sơn giữ được hình dáng của nó. Bản thân độ bền chống mục của sơn rất tốt, nhưng chất liệu mà nó bám vào thì chưa chắc đã có độ bền chống mục cao như vậy.

Đến thời Xuân Thu, đồ sơn mài đã vô cùng hoàn mỹ. Chẳng hạn năm 1988, tại huyện Đương Dương tỉnh Hồ Bắc đã khai quật được chiếc đậu văn gợn sóng sơn đen đỏ. Khi đó rất nhiều đồ sơn mài có tạo hình vô cùng gần gũi với đồ đồng thiếc, có món gần như giống hệt nhau, chúng là những tác phẩm nghệ thuật cùng đẳng cấp, hoặc có thể nói là đồ trưng bày cùng đẳng cấp. Còn Chiến Quốc lại là thời kỳ đồ sơn mài có bước tiến vượt bậc, điều này kéo dài liên tục cho tới thời Hán. Thông thường mà nói, phần lớn những đồ sơn mài hoàn mỹ thời kỳ đầu mà ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy đều xuất xứ từ giai đoạn Chiến Quốc đến Hán này.

Ngôi mộ Tăng Hầu Ất ở Hồ Bắc mà chúng ta đều biết từng khai quật được một chiếc hộp uyên ương, sơn hai màu đen đỏ. Uyên ương, trong văn hóa dân tộc chúng ta đại diện cho tình yêu, từ sớm đã được miêu tả trong "Kinh Thi". Nhà thơ thời Đường là Lư Chiếu Lân cũng có câu thơ liên quan: "Đắc thành bỉ mục hà từ tử, nguyện tác uyên ương bất tiện tiên." (Được như cá liền mắt sá gì cái chết, nguyện làm đôi uyên ương chẳng màng cõi tiên). Ngay từ thời Chiến Quốc đã có đồ đựng với tạo hình thanh nhã như thế này, hàm ý vô cùng tốt đẹp. Một chiếc hộp sơn hình uyên ương đặt nơi đầu bàn, nó có thể là món quà của nữ chủ nhân, cũng có thể là vật yêu thích mà nam chủ nhân tặng cho nữ chủ nhân.

Chiếc hộp uyên ương này nổi tiếng lắm! Không chỉ hộp uyên ương nổi tiếng, mà uyên ương lại càng nổi tiếng hơn, cho nên những kẻ làm đồ giả liền nhắm thẳng vào món này. Tôi từng thấy nhiều hộp uyên ương rồi, có người ôm một cái đến cho tôi xem, vừa nhìn tôi đã bảo: "Đây là con ngỗng của bác mà!" Ông ấy không chú ý, hộp uyên ương ở mộ Tăng Hầu Ất vốn rất nhỏ, chỉ hơn 10 phân một chút, có thể cầm gọn trong tay. Rất nhiều lần tôi thấy những chiếc hộp uyên ương to bất thường, phải ôm lấy, bảo là của nước Sở, thực ra là phỏng theo chiếc của nước Sở mà làm thành con uyên ương khổng lồ.

Vậy thì, trong lịch sử người ta từng làm đồ sơn mài lớn đến mức nào? Giới hạn cực đại có thể làm lớn bao nhiêu thì chúng ta không rõ lắm, việc này phải nói chuyện bằng chứng cứ. Đồ sơn mài lớn nhất được biết đến hiện nay là cỗ quan tài trong và ngoài khai quật từ mộ Tăng Hầu Ất, kích thước quan tài ngoài dài 3,20 mét, rộng 2,10 mét, cao 2,19 mét, có thể tưởng tượng được, nó to như một thùng xe tải lớn vậy.

Khúc thủy lưu thương

Giai đoạn từ Chiến Quốc đến Hán, đồ sơn mài mà chúng ta thường thấy nhất là chén có tai (nhĩ bôi). Một chiếc chén, hai bên có hai cái tai. Nhĩ bôi là tên gọi dân dã, tên khoa học của nó gọi là "vũ thương", dùng để uống rượu. Đồ đựng rượu này đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đối với văn hóa rượu của Trung Quốc, kéo dài ảnh hưởng mãi tới tận ngày nay. Ngày nay rất ít người làm thơ, nhưng những người làm thơ đều thích dùng từ "thương" khi nâng chén rượu. Chẳng hạn Lý Bạch có bài thơ tiễn biệt nổi tiếng: "Kim Lăng tử đệ lai tương tống, dục hành bất hành các tận thương." Lý Bạch nói: người muốn đi, người không đi, đều hãy uống cạn chén rượu trong tay.

Một câu chuyện nổi tiếng hơn chính là "khúc thủy lưu thương", người có đôi chút hiểu biết về văn hóa Trung Quốc đều biết điển tích này. Trong "Lan Đình Tập Tự" của Vương Hi Chi đã ghi chép rõ ràng về khung cảnh thịnh vượng khi đó, cuộc tao ngộ của giới văn nhân, mấy chục con người tụ họp bên nhau. Ông đã viết thế này: "Vĩnh Hòa cửu niên, tuế tại Quý Sửu, mộ xuân chi sơ, hội vu Hội Kê Sơn Âm chi Lan Đình, tu hế sự dã. Quần hiền tất chí, thiếu trưởng hàm tập. Thử địa hữu sùng sơn tuấn lĩnh, mậu lâm tu trúc, hựu hữu thanh lưu kích thoán, ánh đái tả hữu, dẫn dĩ vi lưu thương khúc thủy, liệt tọa kỳ thứ. Tuy vô ty trúc quản huyền chi thịnh, nhất thương nhất vịnh, diệc túc dĩ sướng tự u tình." Đây là bài "Lan Đình Tập Tự" của Vương Hi Chi, hễ là người luyện thư pháp thì ai nấy đều biết đến pháp thiếp trứ danh này.

Vương Hi Chi đang kể về một tập tục cổ xưa, mỗi năm vào ngày mùng ba tháng ba âm lịch, mọi người đều tụ tập bên bờ nước, cử hành nghi thức cầu mong điều tốt lành, gọi là "tu hế". Ngày mồng ba tháng ba năm Vĩnh Hòa thứ chín (năm 353), Vương Hi Chi cùng nhiều danh sĩ đương thời đã tham gia buổi lễ tu hế tại mảnh đất Lan Đình này. Mọi người ngồi xếp hàng bên bờ nước, thả chiếc chén vũ thương xuống nước, để mặc cho nó trôi xuôi theo dòng nước uốn lượn, trôi đến trước mặt ai mà dừng lại thì người đó phải làm một bài thơ, làm không được thì phải phạt rượu. Đó chính là điển tích "Khúc thủy lưu thương", tao nhã hơn chúng ta ngày nay nhiều! Ngày nay uống rượu, vừa vào mâm là: "Cạn! Cạn đi!" Chưa chuốc cho bạn gục ngã thì chưa chịu thôi. Ngày xưa thanh nhã biết bao, làm thơ trước đã, người không làm được thơ mới bị phạt rượu. Kết quả bấy giờ ai là người không làm được thơ? Vương Hiến Chi.

Vương Hi Chi và Vương Hiến Chi là hai cha con, đều là những nhà thư pháp trứ danh thời Đông Tấn, được gọi chung là "Nhị Vương". Tác phẩm "Ngọc Bản Thập Tam Hàng" mà giới văn vật ngày trước luôn say sưa ca ngợi chính là pháp thiếp nổi tiếng của Vương Hiến Chi. Trong ba bức pháp thiếp được vua Càn Long yêu thích nhất cất giữ ở Tam Hy Đường, bức "Trung Thu Thiếp" của Vương Hiến Chi chính là một trong số đó. Danh tiếng lẫy lừng thế cơ mà! Nhưng người danh tiếng có lớn đến mấy, đến lúc đứng trước mặt mọi người mà cuống lên thì cũng chẳng làm nổi thơ.

Thời Thanh có người còn chế giễu Vương Hiến Chi, làm một bài thơ trào phúng: "Khước tiếu Ô Y Vương đại lệnh, Lan Đình hội thượng cánh vô thi." (Lại cười Vương đại lệnh ngõ Ô Y, hội Lan Đình vậy mà chẳng có thơ). "Ô Y" chỉ ngõ Ô Y. Bài thơ nổi tiếng của nhà thơ thời Đường Lưu Vũ Tích có câu: "Chu Tước kiều biên dã thảo hoa, Ô Y hạng khẩu tịch dương tà. Cựu thời Vương Tạ đường tiền yến, phi nhập tầm thường bách tính gia." Nói rất rõ ràng, ngõ Ô Y là nơi cư ngụ của hai đại gia tộc Vương, Tạ thời Đông Tấn. "Đại lệnh" là tên chức quan, "Vương đại lệnh" chính là chỉ Vương Hiến Chi. Người thời Thanh bảo rằng, ngài là một nhân vật lớn dường ấy, vậy mà tại hội Lan Đình đến một bài thơ cũng chẳng làm nổi!

Chén vũ thương cũng đẹp hơn chén rượu ngày nay, nó tương đối nông, có tai, dập dềnh trôi chầm chậm trên mặt nước tựa như chiếc thuyền. Khung cảnh ấy chúng ta chỉ có thể tưởng tượng chứ chẳng ai từng được trải nghiệm. Vũ thương có đủ loại chất liệu, tôi từng thấy làm bằng đồng, gốm sứ, bạc, ngọc, v.v. Nhưng trong một buổi tụ hội phong nhã như ở Lan Đình, chén vũ thương được sử dụng chắc chắn phải làm bằng sơn mài, bởi vì chỉ có chén sơn mài cốt gỗ thân nhẹ mới có khả năng nổi được, các chất liệu khác đều không đủ sức nổi trên mặt nước, cứ đặt xuống là chìm ngay.

Vua Càn Long cũng vô cùng tán thưởng chuyện này, cho nên ông đã cho xây một tòa Hế Thưởng Đình trong vườn Càn Long ở Cố Cung, bên trong đình đào một rãnh nước nhỏ uốn qua lượn lại mang tính tượng trưng, gọi là Lưu Bôi Cừ (rãnh thả chén). Nhưng cái ý vị này của Càn Long so với ý vị nguyên bản ở Lan Đình thì kém xa rồi. Bạn thử nghĩ xem, người ta vốn là một dòng suối nhỏ tự nhiên, Càn Long lại đục thành một cái rãnh trên đá tảng. Đoán chừng năm xưa Càn Long cũng đặt một chiếc chén vào trong rãnh, tự mình ngồi ở đầu bên kia đợi chén trôi qua, rồi làm một bài thơ, mà thơ khéo cũng đã làm sẵn từ tối hôm trước rồi.

Sơn màu và vẽ màu

Trong giai đoạn từ Chiến Quốc đến Hán, kỹ nghệ đồ sơn mài đã vô cùng thành thục. Chẳng hạn ở Giang Lăng, Hồ Bắc từng khai quật được chiếc quạt tre sơn màu văn củ đẩu thời Chiến Quốc, quạt sơn chỉ có một nửa, mang hình dạng con dao bài. Bây giờ tưởng tượng ra loại quạt này không dễ chút nào, bởi vì chúng ta đều tự quạt cho mình, còn quạt hình dao bài là để người khác quạt cho bạn. Ngày nay rất khó nhìn thấy quạt rồi, ngày trước ai nấy trên tay cũng cầm một chiếc quạt nan lớn, hồi bé tôi còn từng quạt cho bố tôi nữa kia. Chiếc quạt sơn hình dao bài này có thể thấy rõ dấu vết đan lát bên trên, là được quét sơn hai màu đen đỏ từ trước, sau đó mới đan kết thành một chiếc quạt, vô cùng tinh xảo.

Thế nhưng trong một kỹ nghệ điêu luyện như vậy, chúng ta lại không hề thấy đồ sơn mài có màu sắc khác. Trong đồ sơn mài thời kỳ đầu hầu như không nhìn thấy màu nào ngoài đen và đỏ, nguyên nhân là do đâu? Suốt cho đến tận thời Nguyên, đồ sơn mài của chúng ta chủ yếu vẫn xoay quanh hai sắc đen đỏ này, sơn màu thịnh hành là chuyện từ sau thời Minh - Thanh, điều này lại là vì sao?

Có người có thể đưa ra phản chứng: hoa văn trên chiếc liêm xa mã xuất hành đồ thời Chiến Quốc khai quật ở Hồ Bắc chính là sơn màu đấy thôi. Sai rồi! Trên chiếc liêm xa mã xuất hành đồ quả thực phát hiện thấy có rất nhiều màu, nhưng màu này nhìn qua là biết không phải sơn, nó không có độ bóng. Loại này chỉ có thể định nghĩa là vẽ màu (thải hội), chứ không phải sơn màu (thải tất). Đứng ở góc độ kỹ thuật mà nói, đây không phải là dùng sơn để pha màu, mà là dùng dầu để pha màu, khi đó người ta chưa có cách nào hòa tan màu sắc vào trong sơn một cách đồng đều. Ngày nay người dân đều quen miệng nói "dầu sơn" (sơn dầu), chẳng ai nói riêng một chữ "sơn"; nhưng trong lịch sử thì dầu là dầu, mà sơn là sơn. Những đồ sơn mài có màu sắc thời kỳ đầu mà chúng ta thấy được, sắc màu đều được pha bằng dầu, chứ không phải pha bằng sơn, không thể gọi là sơn màu được.

Hiện nay việc sử dụng sơn vô cùng phổ biến, hầu như ai cũng phải tiếp xúc, chẳng hạn như đồ gỗ trong nhà bạn, xe hơi, hay bục giảng của chương trình "Bách Gia Giảng Đàn", bên trên đều có sơn, đúng không? Nhưng những loại sơn này và sơn thời xưa có sự khác biệt rất lớn, ngày nay toàn là sơn hóa học, còn ngày xưa là sơn thực vật. Còn dầu thì ngày nay khó mà còn được sử dụng rộng rãi như sơn, về cơ bản là không dùng nữa.

Tôi nhớ lần cuối cùng dùng dầu là quét dầu trẩu ở chân cột điện. Cột điện ngày nay đều bằng bê tông, không có vấn đề mục nát; nhưng ba bốn mươi năm trước, cột điện ở Trung Quốc phần lớn đều bằng gỗ, trước khi chôn xuống đất để chống mục thì phải quét rất nhiều dầu trẩu. Lần cuối cùng tôi nhìn thấy việc sử dụng dầu trẩu là ở Cố Cung, khi đó người ta dùng dầu trẩu tưới đẫm gạch Kim Chuyên. Mặt đất Cố Cung bị hư hại, phải thay vào gạch Kim Chuyên mới. Theo cách làm thông thường ngày xưa, gạch Kim Chuyên sau khi thay vào nhất định phải đem ngâm dầu trẩu, bởi vì gạch cũng có vấn đề mục mủn, dùng dầu trẩu có thể giúp nó chống mục, lại có độ bóng, trông rất đẹp mắt. Khi đó vào khoảng cuối thập niên 70 đầu thập niên 80, tôi đến Cố Cung, đúng lúc có một khoảng diện tích gạch Kim Chuyên rất lớn sau khi sửa xong được tưới đẫm dầu trẩu, hồi ấy người ta cũng chẳng biết chăng dây ngăn lại, tôi nhìn thấy một anh chàng lao qua, vừa dẫm lên chỗ dầu trẩu đó, hai bàn chân hất lên cao hơn cả đầu, ngã văng ra ngoài. Dầu trẩu trơn lắm!

Do lớp vẽ màu trên đồ sơn mài thời kỳ đầu đều được pha chế bằng dầu, việc bảo quản vô cùng khó khăn, nên nó phát triển rất chậm chạp. Nhưng dùng dầu có điểm tốt gì? Độ hòa tan cao. Ngày nay vẽ tranh sơn dầu người ta vẫn dùng màu dầu, nó khô chậm nhưng tính hòa tan cực kỳ tốt. Có câu tục ngữ "mật lý điều du" (trong mật pha dầu), ví von hai người thân thiết khắng khít khôn cùng. Câu này trong "Hồng Lâu Mộng" có xuất hiện, nhưng ngày nay rất ít khi nói, ngày nay người ta thích nói "như keo như sơn". Xét từ góc độ thực tiễn, trong mật pha dầu chẳng có vấn đề gì cả, tính hòa tan của dầu có thể hòa tan mật một cách đồng đều. Nhưng nếu muốn "trong mật pha sơn" thì hỏng bét, chắc chắn không thể tan. Qua đó chúng ta biết được rằng, dùng sơn để pha các loại màu sắc có khó khăn nhất định, đó chính là mặt hạn chế của nó.

Mộ Hán Mã Vương Đôi

Đồ sơn mài thời Hán khai quật được rất nhiều, nơi tập trung tương đối nhiều chính là mộ Hán Mã Vương Đôi. Trong khoảng năm 1972-1974, tại vùng ngoại ô phía đông Trường Sa, Hồ Nam đã khai quật ba ngôi mộ, tức là mộ số 1, mộ số 2 và mộ số 3 ở Mã Vương Đôi, chủ nhân ngôi mộ là Thừa tướng Lợi Thương của nước Trường Sa đầu thời Hán cùng vợ và con trai ông. Ba ngôi mộ này tổng cộng khai quật được khoảng hơn 700 món đồ sơn mài, trong đó mộ số 1 có 184 món, mộ số 3 có 316 món, phần lớn đều nguyên vẹn như mới. Nhưng người bình thường lại không dành đủ sự quan tâm cho số đồ sơn mài này, mọi người đều chú ý đến cái gì? Đầu tiên là chú ý đến bà cụ đó, bảo rằng trên người bà cụ thịt da vẫn còn mềm, lấy tay ấn vào da vẫn còn đàn hồi; sau đó lại bảo bộ quần áo trên người bà cụ tốt quá, chỉ nặng có 49 gam, the mỏng tang, nhìn thấu suốt, ngày nay chẳng ai dám mặc tấm the ấy ra đường.

Mọi người đều không bận tâm đến đồ sơn mài, thứ nhất là vì số lượng đồ sơn mài quá lớn; thứ hai là vì tình cảm của chúng ta đối với đồ sơn mài đã nhạt nhòa rồi. Tại sao lại vậy? Bởi vì sau thời Hán, sự phát triển của đồ gốm sứ đã ức chế sự phát triển của đồ sơn mài. Đời sống của chúng ta ngày càng xa rời nó, làm sao có tình cảm cho được?

Rất nhiều đồ sơn mài khai quật trong mộ Hán Mã Vương Đôi đều vô cùng quan trọng, chẳng hạn có một bộ bác cụ, tức là bộ đồ chơi dùng để đánh bạc, vô cùng hoàn chỉnh. Trong bộ bác cụ có một con súc sắc rất thú vị, súc sắc bây giờ đều có sáu mặt, con súc sắc ở Mã Vương Đôi có tới mười mấy mặt, tạo thành một hình khối cầu. Súc sắc sáu mặt muốn đổ ra điểm lớn đã rất khó rồi, mười mấy mặt thì lại càng khó hơn. Còn có bình sơn mài có vẽ màu, tạo hình hoàn toàn nhất quán với bình gốm, bình đồng thời Hán bấy giờ.

Mộ Hán Mã Vương Đôi ở Trường Sa đã khai quật được một lượng lớn đồ dùng ăn uống nguyên bộ, có bát sơn, đĩa sơn, cũng bao gồm cả chén vũ thương đã nhắc tới lúc nãy, tức là nhĩ bôi. Trên những đồ dùng ăn uống này đều có viết những chữ như "Quân hạnh thực", "Quân hạnh tửu", trong đó chén có tai viết chữ "Quân hạnh tửu" đã chiếm hơn một nửa tổng số đồ sơn mài, đủ thấy phạm vi sử dụng của nó rộng rãi dường nào. Cổ văn Trung Quốc vô cùng trang nhã, chữ "quân" trong quân tử, chữ "hạnh" trong hạnh phúc, may mắn, chữ "tửu" trong rượu, ghép thành "Quân hạnh tửu" (xin mời ngài cạn chén). Tôi nghĩ mãi, cũng rất khó dùng từ ngữ thật cô đọng để dịch sang bạch thoại ngày nay. Tôi thấy nó vừa văn vẻ, vừa trang nhã lại vừa súc tích, viết rất đẹp đẽ, chứng minh rằng chén có tai chính là dùng để uống rượu.

Tách nước cho đồ sơn mài khai quật

Đồ sơn mài từ trước thời Hán khi khai quật có phân biệt hố khô và hố nước. Hố khô là khai quật từ nơi khô ráo, còn hố nước là khai quật từ dưới nước hoặc nơi có nước đọng. Đồ sơn mài khai quật từ hố khô tương đối khó phân biệt thật giả, tôi từng thấy bát sơn khai quật từ hố khô, nước bóng u tối. Đối với đồ sơn mài khai quật từ hố nước, bắt buộc phải trải qua quá trình xử lý tách nước, nếu không thể tách nước tốt, đồ sơn mài sẽ co rúm lại thành một cục nhỏ, không thể khôi phục lại trạng thái ban đầu.

Thời điểm khai quật mộ Hán Mã Vương Đôi, vấn đề lớn nhất lúc bấy giờ là toàn bộ văn vật đều ngâm trong nước, đặc biệt là đồ sơn mài, ngâm nước lâu ngày, lúc vớt ra đều phải đối mặt với một vấn đề nghiêm trọng: làm sao để tách nước? Trước kia chúng ta chưa có kinh nghiệm, thấy đồ sơn mài lấy từ dưới nước lên còn nguyên vẹn không sứt mẻ, chỉ là ướt sũng, cứ thế đặt ở đấy, ba tháng sau quay lại nhìn thì không nhận ra nổi nữa, co quắp như chiếc giẻ lau bị vắt kiệt. Lại có trường hợp đồ sơn mài sau khi vớt lên đem cất vào nhà kho, mấy năm sau nhìn lại chỉ còn trơ trơ vài mảnh vụn, chẳng còn lại gì. Cho nên, vấn đề tách nước cho đồ sơn mài vô cùng phức tạp.

Tôi từng bắt gặp một cây đàn sắt sơn mài trong tiệm đồ cổ ở Hồng Kông, vô cùng đẹp đẽ, toàn bộ ngâm trong dung dịch, dùng một hộp thủy tinh niêm phong kín lại. Bạn muốn mua cây đàn sắt này thì bắt buộc phải mua cả hộp thủy tinh. Hơn nữa bạn còn không dám mở nó ra, hễ mở ra là cây đàn sắt sơn mài có thể hỏng ngay trong chốc lát, tuy nhìn rất xót xa nhưng chẳng có cách nào. Sắt là một loại nhạc cụ tương đối cổ xưa, có 25 dây, trong khi cổ cầm ngày nay có 7 dây. Ngày xưa trong "Kinh Thi" có câu "Thê tử hảo hợp, như cổ cầm sắt" (Vợ chồng hòa hợp, như gảy đàn cầm đàn sắt), ý nói đàn cầm và đàn sắt không thể tách rời. Mộ Hán Mã Vương Đôi đã đồng thời khai quật được cả đàn cầm và đàn sắt, cung cấp chứng cứ hiện vật quý giá cho lịch sử nhạc cụ Trung Quốc. Sau thời Đường, cổ cầm không ngừng phát triển, còn đàn sắt do độ khó khi diễn tấu quá lớn cùng một số vấn đề kỹ thuật khác nên dần dần bị đào thải.

Trên thực tế, ngày nay đã có nhiều kỹ thuật có thể tách nước cho đồ sơn mài, kỹ thuật đơn giản nhất là lợi dụng môi trường chân không. Đặt đồ sơn mài trong môi trường khép kín, hút hết không khí ra ngoài tạo thành chân không, để nó từ từ giải phóng từng chút nước một. Đồ sơn mài sau khi tách nước theo cách này không hề biến dạng một chút nào, vô cùng nhẹ, nhìn trông như đồ mới. Ví dụ như bộ hộp sơn mài khai quật từ hố nước ở Quảng Đông, sau khi tách nước một cách khoa học thì vẹn nguyên như mới. Tại sao chúng ta luôn nhấn mạnh văn vật nhất định phải được khai quật dưới sự chỉ đạo kỹ thuật nhất định và có trật tự của nhà nước? Chính là vì nguyên cớ này.

Bình phong của Tư Mã Kim Long

Đồ sơn mài sau thời Hán suy thoái nhanh chóng, nguyên nhân chủ yếu nhất là sự phát triển vượt bậc của đồ gốm sứ đã ức chế sự phát triển của đồ sơn mài; hơn nữa kỹ nghệ chế tác đồ sơn mài phức tạp, thuộc về loại hàng hóa quý giá thời bấy giờ, chi phí quá cao, cũng kìm hãm sự phát triển của nó. Cuốn "Muối và Sắt luận" thời Tây Hán có nói "nhất bôi dụng bách nhân chi lực" (một chiếc chén tốn sức trăm người), khi tôi giảng về "Phần đồ gỗ gia dụng" từng nói qua: làm một chiếc chén sơn phải tốn sức của trăm người, chi phí quá lớn, cho nên đồ sơn mài luôn là một loại hàng hóa đắt đỏ do tầng lớp quý tộc sử dụng.

Đến thời Bắc Ngụy, món đồ sơn mài nổi tiếng nhất chính là bức bình phong sơn mài khai quật từ mộ Tư Mã Kim Long ở Đại Đồng, Sơn Tây. Tông màu chủ đạo của bức bình phong sơn mài là màu đỏ, bên trên có vẽ màu, dùng các màu vàng, trắng, lam, lục, cam để vẽ rất nhiều câu chuyện nhân vật lịch sử, chẳng hạn như đế vương tướng tướng, liệt nữ hiếu tử, v.v. Có học giả cho rằng những nét vẽ màu này là dùng dầu óc chó để pha màu. Trong "Bắc Tề Thư - Tổ Phổ truyện" có ghi chép: "Thiện vi hồ đào du dĩ đồ họa." Tổ Phổ giỏi dùng dầu óc chó pha chế màu để vẽ tranh. Chúng ta đều biết, vùng núi Lữ Lương, Thái Hành Sơn ở Sơn Tây đều rất dồi dào óc chó, cho nên cách nói này hoàn toàn thuận lý thành chương. Một món văn vật có thể xuất hiện trong lịch sử, chắc chắn có liên quan đến môi trường nơi nó tồn tại.

Bức bình phong sơn mài này của Tư Mã Kim Long có thể là vật yêu thích mà ông từng sử dụng, vì thế mới được chôn theo vào mộ, từ đó để lại cho chúng ta một di vật lịch sử vô cùng quý giá. Bức bình phong ngoài những câu chuyện vẽ màu phong phú ra, còn đề rất nhiều chữ viết bằng mực, những dòng chữ đó có niên đại rất sớm, viết tay, vô cùng hiếm có. Bức bình phong sơn mài của Tư Mã Kim Long mang giá trị lịch sử vô cùng trọng đại trong các lĩnh vực nghiên cứu về đồ gia dụng, đồ sơn mài, thư pháp, hội họa, văn hiến và thủ công mỹ nghệ.

Thời kỳ đỉnh cao đầu tiên của đồ sơn mài Trung Quốc thực chất chính là mấy trăm năm từ Chiến Quốc đến Hán. Những món đồ sơn mài mà ngày nay chúng ta nhìn thấy có thể tôn xưng là quốc bảo, phần lớn đều thuộc về thời kỳ này. Đồ sơn mài thời Chiến Quốc mang phong cách vùng miền rõ rệt, đặc biệt là văn hóa Sở, với phong cách sinh động biến ảo khôn lường đã tạo nên một dấu ấn độc nhất vô nhị trong thời Chiến Quốc. Sau thời Tần - Hán, sự khác biệt vùng miền của đồ sơn mài dần dần tiêu biến, phong cách có xu hướng quy về một mối, trong giai đoạn này tất cả mọi thứ hầu như đều hướng tới sự đồng nhất, đây chính là một điểm tốt của nhà nước tập quyền thống nhất. Dưới bối cảnh chính trị vững mạnh, nghệ thuật dần dà đều sẽ có xu hướng quy tụ về một mối.

Sau thời Đông Hán, Ngụy - Tấn, do sự phát triển của đồ gốm sứ đã chèn ép địa vị của đồ sơn mài trong đời sống thường nhật, số lượng đồ sơn mài sụt giảm nghiêm trọng. Đồ sơn mài bắt đầu bước vào con đường xuống dốc, nó bắt buộc phải tìm kiếm lối thoát khác, phải làm sao đây? Phải cầu biến, cầu mới. Thế là trên chặng đường phát triển, đồ sơn mài dần dần nảy sinh sự phân tách và đổi mới. Xét về mặt kỹ nghệ, sự xuất hiện của các công nghệ mới như giáp thổ, bình thoát, điêu tất, tương khảm đã dần dần đưa đồ sơn mài tiến về hướng nghệ thuật trang trí hóa. Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ bắt đầu từ đồ sơn mài thời Đường.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.