Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tạng · Tạp Hạng Thiên

Lượt đọc: 176 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Chín: Trong Khoảng Tấc Đất, Mở Ra Một Cõi Tiên – Hộp Đựng Hít Thuốc (Phần Trên)

❊ ❊ ❊

Trong các món đồ thủ công mỹ nghệ thời cổ đại của Trung Quốc, hộp đựng hít thuốc là chủng loại xuất hiện muộn nhất, nhưng lại có chủng loại vô cùng phong phú. Tại sao lại nói hộp đựng hít thuốc xuất hiện muộn nhất? Là bởi vì hình thức hít thuốc lá này vốn rất muộn.

Thuốc hít

Vào cuối thời Minh, thuốc hít được đưa vào Trung Quốc dưới dạng cống phẩm. Vốn dĩ chúng ta không hút thuốc, lịch sử nhân loại nhiễm thói quen hút thuốc này cũng không lâu đời lắm, chỉ có mấy trăm năm mà thôi. Thuốc hít có sự khác biệt rõ rệt so với thuốc lá điếu mà chúng ta hút sau này, sự khác biệt ấy thể hiện ở nhiều mặt. Ngày nay, nếu chúng ta so sánh giữa thuốc lá và thuốc hít, theo lời các bác sĩ, hút thuốc hại trăm đường mà không có một lợi ích gì, bạn không chỉ làm hại bản thân mà còn làm hại mọi người và môi trường xung quanh. Vì vậy, hiện nay các nước trên thế giới, bao gồm cả chính phủ nước ta, đều tích cực cấm hút thuốc. Thế nhưng thuốc hít thì không đốt cháy, nó trải qua quá trình chưng ủ, niêm phong, thêm vào các vị thuốc như xạ hương. Nó được sử dụng trực tiếp bởi cá nhân nên sẽ không gây ô nhiễm môi trường.

Thuốc hít có rất nhiều loại mùi vị, xưa kia người ta nói thuốc hít đại khái có năm loại mùi. Thứ nhất là vị chua, thứ hai là vị hôi (thịt dê), thứ ba là vị khét, thứ tư là vị đậu, thứhăm là vị ngọt. Nghĩa là nó đại khái có năm loại mùi vị như vậy. Trên thực tế, cũng có thể vừa chua vừa ngọt, cùng với các loại mùi vị khác nhau pha trộn với nhau.

Thuốc hít có các loại mùi vị khác nhau, còn công dụng của nó, công dụng thứ nhất là giải mệt, thuốc hít có thể giải mệt; công dụng thứ hai là trừ bệnh, chính là giải tỏa nỗi đau bệnh tật, ví dụ như cảm cúm, phát sốt, những căn bệnh nhỏ tai họa nhỏ, dùng thuốc hít là có thể chữa trị; công dụng thứ ba là có thể chữa lành vết thương, ví dụ như nó có công dụng hoạt huyết.

Kính Kim Tinh

Về ghi chép công dụng làm thuốc của thuốc hít, trong sách cổ vô cùng nhiều, trong "Hồng Lâu Mộng" có ghi chép rất rõ ràng như vậy. "Hồng Lâu Mộng" hồi thứ năm mươi hai: "Dũng Tình Văn bệnh bổ tước kim cừu", Tình Văn nhiễm gió lạnh, uống thuốc hai ngày không thấy đỡ, lúc này "Bảo Ngọc liền dặn Xạ Nguyệt: ’Lấy thuốc hít tới, cho em ấy hít một chút, hắt hơi vài cái thông mạnh là thông các khiếu ngay.’ Xạ Nguyệt quả nhiên đi lấy tới một cái hộp dẹp bằng kính Kim Tinh viền vàng hai khấc tới... Bảo Ngọc nói: ’Hít một chút, để bay hơi mất thì không hay nữa.’ Tình Văn nghe nói, vội dùng móng tay gảy ít nhiều hít vào mũi, không thấy gì, bỗng lại gảy thêm nhiều nữa hít vào. Chợt thấy trong mũi một luồng chua cay xộc thẳng vào đỉnh đầu, liên tiếp hắt hơi năm sáu cái, nước mắt nước mũi chốc lát tuôn ra cả" Nước mắt nước mũi đều tuôn ra hết, cảm cúm liền sắp khỏi.

Nơi đây cung cấp một số thông tin, ví dụ như chiếc hộp dẹp bằng kính Kim Tinh viền vàng hai khấc dùng để đựng thuốc hít, kính Kim Tinh là gì vậy? Một loại đồ thủy tinh thời thượng dưới triều đại Càn Long, màu nâu đỏ, bên trong lấp lánh ánh vàng, còn gọi là "đá Ôn Đô Lý Na". Nghe là biết tên ngoại lai, rất kỳ lạ. Đá Ôn Đô Lý Na xuất hiện vào năm Càn Long thứ sáu, các sách sử thông thường ghi chép như vậy, chỉ có duy nhất triều đại Càn Long là có. Đồ vật bằng kính Kim Tinh mang tên "đá Ôn Đô Lý Na" hiện được lưu giữ trong Cố Cung có khoảng hơn 40 món, số lượng không nhiều lắm.

Thuốc hít du nhập vào Trung Quốc

Thuốc hít sớm nhất theo truyền thuyết là do nhà truyền giáo người Ý Matteo Ricci mang vào triều đại Vạn Lịch dâng lên hoàng đế. Sách sử truyền lại như vậy nhưng cũng chưa chắc đã đúng, bởi vì những ghi chép sớm nhất thường không rõ ràng, là do người đời sau ghi chép bổ sung vào, chứ không phải ghi chép chính xác vào thời điểm đó.

Cuối thời Minh có một người tên là Trương Giới Tân, ông từng viết một bộ sách tên là "Cảnh Nhạc Toàn Thư". Trong sách nói rằng: "Cây thuốc lá từ xưa chưa từng nghe thấy, gần đây vào thời Vạn Lịch của ta xuất hiện ở giữa vùng Mân, Quảng, sau đó từ đất đai Ngô, Sở đều trồng cả." Bản thân Trương Giới Tân là một thầy thuốc nên những ghi chép về loài thực vật có thể chữa bệnh này của ông phải nói là khá chuẩn xác. Ông nói thứ gọi là thuốc lá này, trước thời Vạn Lịch là không có, từ sau thời Vạn Lịch được du nhập từ Phúc Kiến, Quảng Đông, sau đó giống như Hồ Bắc, Giang Tô mới có việc trồng trọt.

Khi người phương Tây tiến cống thuốc hít cho hoàng đế Vạn Lịch, nó được đựng trong một vật đựng dạng bình. Trong bình thủy tinh đựng thuốc hít được tiến cống trực tiếp. Kiểu bao bì của nó có hai loại lớn và nhỏ, bao bì lớn thông thường có thể đựng được hai cân, bao bì nhỏ thông thường đều là nửa cân. Loại bình thủy tinh này thông thường là hình vuông, có loại lớn có loại nhỏ, trên vẽ hoa vàng, bình thủy tinh vẽ vàng. Ngày nay chúng ta nhìn thấy phương Tây có rất nhiều chai rượu vẫn giữ lại phong cách này, chính là trên bình thủy tinh trong suốt vẽ vàng. Cho nên đây gọi là bình đựng thuốc hít, dân gian thường gọi là hoa vàng lớn, hoa vàng nhỏ. Đây là tình trạng khi thuốc hít lần đầu tiên du nhập vào Trung Quốc.

Việc đặt tên cho hộp đựng thuốc hít

Người Trung Quốc khi sử dụng chiếc hộp đựng thuốc hít này, họ phát hiện ra nó có nhược điểm, người Trung Quốc rất tỉ mỉ. Nhược điểm thứ nhất: dễ lật úp làm đổ, chúng ta đều có kinh nghiệm này, hộp càng nhỏ, đặc biệt là lúc đậy khít, khi bạn mở nắp, chỉ cần lơ là một chút là đã làm rơi bật ra rồi. Khó khăn lắm hoàng đế mới ban thưởng cho một hộp thuốc hít mang về muốn hít thử, đậy thì khít mà vừa cạy lên một cái, liền rơi xuống đất, nó có nhược điểm này. Nhược điểm thứ hai: dễ bị gió thổi bay tản mát, người hút thuốc hít lúc bấy giờ, rất nhiều lần là ở ngoài trời. Ví dụ như người du mục họ ở trên thảo luận mệt mỏi ngồi xuống muốn hút thuốc hít, mở cái hộp này ra một trận gió thổi bay mất nửa hộp khiến người ta xót ruột vô cùng... Nhược điểm thứ ba: dễ bay mùi, chẳng phải Bảo Ngọc đã nói rồi sao, "bay mất hơi thì không hay nữa", thế nào gọi là bay mất hơi? Chính là mùi này bị tán phát, nắp hộp to vừa mở ra một lát mùi vị liền không đủ đậm đà nữa, đây chính là nhược điểm của nó.

Người Trung Quốc lập tức thay thế nhược điểm này, nói rằng nhược điểm này tôi khắc phục được, tôi đổi sang một vật đựng khác chẳng phải là xong rồi sao. Thế là lấy những chiếc bình nhỏ xíu, đựng nó vào bên trong, những nhược điểm kể trên lập tức không còn nữa. Lúc tôi mở nắp không thể nào làm đổ tung tóe hết ra ngoài được, cũng không thể bị gió thổi bay mất, mùi vị được duy trì tương đối tốt hơn rất nhiều. Người Trung Quốc đã phát minh ra một vật dạng bình nhỏ như thế này. Nhưng theo đó vấn đề liền xuất hiện, chính là tên gọi, sự xuất hiện của mỗi một chủng loài mới của chúng ta, trước tiên phải đặt tên, thứ này gọi là gì đây. Điều đó rất đơn giản, đựng trong bình nhỏ thì gọi là bình thuốc hít. Vấn đề là có bình thuốc hít lớn đi trước, hoa vàng lớn, hoa vàng nhỏ chính là bình thuốc hít. Ở đây rất dễ xảy ra sự nhầm lẫn, ví dụ như, hoàng đế nói: "Ban thưởng hai cân bình thuốc hít" thế này thì được, mang một bình lớn tới. Nếu hoàng đế nói: "Ban thưởng một bình thuốc hít", đại thần liền gặp khó khăn, các thái giám bên dưới nói là cho một bình lớn hay là cho một bình nhỏ? Không phân biệt rõ ràng, cũng ngại không dám hỏi hoàng đế, nói rằng ngài nói ban thưởng một bình rốt cuộc là bình lớn thế nào? Rất dễ bị nhầm lẫn. Dưới tình huống này, người Trung Quốc bắt đầu đổi tên nó thành hồ (bình/hũ), nó không thể đổi tùy tiện được, người xưa đặt tên nhất định phải có căn cứ phải có gốc. Chiếc hồ (bình) của chúng ta trước thời nhà Hán là không có vòi, khi giảng về đồ gốm sứ chúng ta đã từng chuyên đề giảng qua, hồ (bình) trước thời nhà Hán, chính là chỗ nào đi vào thì chỗ đó đi ra. Sau thời Tây Tấn bắt đầu có vòi nhưng không thông, sau thời Đông Tấn cái lỗ này mới thông hẳn. Đến thời Đường, Tống thì chiếc hồ (bình) đó đã vô cùng định hình, vào lớn ra nhỏ, đây chính là khái niệm về hồ (bình). Vậy thì sau thời Đường Tống, khái niệm hồ (bình) đã ảnh hưởng sâu sắc đến người Trung Quốc, bởi vì nó có lịch sử văn hóa một nghìn ba trăm năm rồi. Nền văn hóa này ảnh hưởng rất sâu sắc đến người Trung Quốc, chúng ta liền vứt bỏ khái niệm hồ (bình) trước kia đi, hộp đựng thuốc hít đã nhặt lại khái niệm đó nói rằng đây gọi là hồ (bình), có gốc để nương tựa. Dấu tích còn sót lại ngày nay mọi người cũng đều biết, ví dụ như xưa kia thứ chúng ta dùng để đựng nước nóng gọi là noãn hồ (bình nước ấm), đây chính là bảo lưu lưu lại ý vị cổ xưa của quá khứ, cho nên noãn hồ còn gọi là noãn bình. Có người lớn tuổi nói rót hai hồ nước sôi, noãn hồ cũng gọi là noãn bình, bình nước ấm. Ngày nay sử dụng tương đối ít hơn, chúng ta ngày nay ra các trung tâm thương mại mua, đều là bình nước ấm điện, đổ nước vào bấm một cái, nước liền chảy ra, nhưng vào thời thơ ấu của tôi, trước những năm thập niên tám mươi (của thế kỷ XX), phần lớn người Trung Quốc sử dụng đồ đựng nước nóng đều gọi là noãn hồ. Đây chính là bảo lưu ý nghĩa gốc của chữ Hán cổ.

Hộp đựng thuốc hít thời kỳ đầu

Từ lúc nào bắt đầu có hộp đựng thuốc hít? Thuyết thứ nhất cho rằng vào cuối thời Thanh đầu thời Dân Quốc, có một người tên là Triệu Nhữ Trân, ông viết cuốn "Cổ Ngoại Chỉ Nam". Trong "Cổ Ngoại Chỉ Nam" đã nói thế này, ông nói: Thuốc hít khi mới du nhập vào Trung Hoa vốn không có hộp đựng thuốc hít chuyên dụng riêng biệt, bèn tận dụng nhiều lọ thuốc cũ để đựng thuốc hít — Triệu Nhữ Trân "Cổ Ngoại Chỉ Nam". Ông cho rằng hộp đựng thuốc hít sớm nhất vốn dùng lọ thuốc nhỏ, từ đó mà phát triển ra, đạo lý này hoàn toàn thành lập. Ngay từ đầu chúng ta đã nói, thấy hộp của người ta khó sử dụng, chúng ta tìm một lọ thuốc nhỏ để đựng thuốc hít rồi bắt đầu sử dụng, đạo lý này là thành lập. Thuyết thứ hai chính là vào khoảng giữa thời Khang Hi, xưởng Tạo Bàn trong hoàng cung bắt đầu thiết lập xưởng Xáp Lãng (Men Pháp lam), xưởng Kim Ngọc, xưởng Thủy Tinh, do họ bắt đầu chế tạo, có nghĩa là hộp đựng thuốc hít được bắt đầu chế tạo vào khoảng giữa thời Khang Hi.

Hai thuyết trên đây, thuyết trước thì xuất phát từ tình lý, thuyết sau thì xuất phát từ tư liệu lịch sử, ghi chép trong sử sách rất rõ ràng. Thế nhưng sau những năm thập niên chín mươi của thế kỷ trước, các học giả bắt đầu chú ý, có một loại hộp đựng thuốc hít bằng đồng trên đó đều ghi niên hiệu Thuận Trị, đều sớm hơn thuyết này, sớm hơn thuyết thời Khang Hi. Loại hộp đựng thuốc hít bằng đồng này trước kia không được coi trọng, không có ai coi trọng cả, sau đó có người phát hiện số lượng nhiều lên bèn bắt đầu xếp loại những chiếc hộp đựng thuốc hít này. Chúng ta từng thấy sớm nhất là năm Thuận Trị thứ nhất, chính là năm 1644 nhà Thanh nhập quan là đã bắt đầu chế tạo loại hộp đựng thuốc hít bằng đồng này rồi. Khi hộp đựng thuốc hít bằng đồng thời Thuận Trị xuất hiện, chúng ta liền tiến hành phân loại, vừa phân loại thì sự việc liền trở nên rõ ràng.

Thứ nhất, chất liệu đồng của hộp đựng thuốc hít bằng đồng tương thích với chất liệu đồng của các đồ thủ công bằng đồng khác vào cuối thời Minh đầu thời Thanh, đều là một loại đồng thau, sớm hơn một chút ví dụ như đồng vào thời kỳ cuối nhà Minh, thường có xu hướng ngả sang màu hồng, đồng vào thời điểm này thì ngả sang màu vàng. Cho nên chất liệu của chúng giống nhau. Thứ hai chính là trên đó có một chiếc đĩa đựng thuốc lá (yên điệp), chúng ta đều biết cách thức hút thuốc hít cầu kỳ đôi khi còn phải chuẩn bị sẵn một chiếc đĩa đựng thuốc lá để đổ thuốc hít lên trên đó, rồi sau đó mới lấy ra hít. Không cầu kỳ thì đặt trực tiếp lên mũi. Chiếc đĩa đựng thuốc lá này hợp làm một thể với chiếc hộp, cho thấy sự tiện lợi khi mang theo bên mình. Chính là úp trực tiếp lên trên này rồi sử dụng. Cho thấy nó là hình thái phôi thai của một chiếc hộp đựng thuốc hít. Thứ ba chính là loại hộp đựng thuốc hít bằng đồng này thường được khắc hoa văn rồng, hoa văn vân long trên đó. Khi chúng ta giảng về đồ Thanh hoa ở chương về thời Thuận Trị, từng nói hoa văn rồng thời Thuận Trị có một đặc điểm tiêu biểu chính là "thân hình xuất hiện ba lần" (thân tam hiện), hoa văn trang trí của chiếc hộp này cũng đều là thân tam hiện. Nó đồng nhất với mối liên hệ ngang của đồ sứ thời bấy giờ. Thứ tư chính là phương pháp viết niên hiệu của nó, tuy rằng đây là những chữ được khắc ra, thế nhưng phương pháp viết của nó hoàn toàn đồng nhất với phương pháp viết trên đồ sứ thời bấy giờ, phong cách chữ viết vô cùng tương đồng. Thứ vămchính là hộp đựng thuốc hít bằng đồng so với đồ sứ, đồ ngọc, đồ thủy tinh... sau này thì cứng cáp hơn, không dễ bị vỡ, trạng thái nguyên thủy này của nó cực kỳ tốt. Chúng ta đều biết đồ vật làm ra càng ngày càng tinh xảo, ban đầu người ta chú trọng tính kiên cố, không quá đề cao vẻ đẹp. Khi bạn đề cao vẻ đẹp, sự kiên cố đôi khi sẽ bị phớt lờ đi.

Thông qua việc phân loại hộp đựng thuốc hít thời Thuận Trị, chúng ta rút ra được cảm ngộ thế này: Khi đối với một món văn vật mà hiểu biết chưa sâu, thì không được phép tùy tiện đưa ra kết luận. Chúng ta bắt buộc phải thông qua các đặc trưng phân loại học của văn vật để sắp xếp, so sánh theo chiều ngang và dùng chứng cứ để lên tiếng. Sau đó tôi đã từng bắt gặp không ít hộp đựng thuốc hít bằng đồng do Trình Vinh Chương chế tạo và lần lượt mua được mấy chiếc, lúc đó đều rất rẻ. Những năm gần đây, chúng đã được xã hội và thế giới công nhận đây là hộp đựng thuốc hít sớm nhất của Trung Quốc, cho nên giá cả cũng không ngừng leo thang.

Hộp đựng thuốc hít cốt vàng

Đã có hộp đựng thuốc hít bằng đồng, vậy thì vật liệu tốt nhất trong kim loại là gì? Chính là bạc và vàng, hộp đựng thuốc hít bằng bạc cũng xuất hiện với số lượng ít, bằng vàng lại càng ít hơn nữa. Thời Thanh có ghi chép như thế này: "Ngày mười một tháng mười hai năm Cổng Chính thứ sáu, làm xong một đôi hộp đựng thuốc hít cốt vàng tráng men hoa văn "thời thời báo hỉ" (báo tin mừng suốt), "tuế tuế bình an" (bình an năm năm)." Lúc đó đã làm thành hai món hộp đựng thuốc hít cốt vàng, hoa văn cũng rất rõ ràng: "thời thời báo hỉ" là chim ác là; "tuế tuế bình an" là chim cút.

Vào những năm thập niên 80 của thế kỷ 20 khi tôi đi Hồng Kông, đã từng bắt gặp một số hộp đựng thuốc hít bằng vàng, bằng vàng nguyên chất, bạn vừa cầm lên là nặng tay, trọng lượng rất lớn. Có thể đem lên cân để cân thử, nặng bao nhiêu là nhìn thấy rõ mồn một. Khi lô hộp đựng thuốc hít bằng vàng này xuất hiện, rất nhiều người đã đi mua. Có một người sau khi mua xong mang cho tôi xem, tôi cảm thấy kiểu dáng khá muộn, thông qua việc quan sát và phân tích nhiều lần, tôi cảm thấy chiếc hộp đựng thuốc hít này không phải là đồ thật. Nhưng người mua lại cho rằng tuyệt đối là đồ thật, tại sao vậy? Anh ta có một lý do để chống đỡ, anh ta nói ai lại dùng chi phí lớn như thế này để làm đồ giả chứ? Chúng tôi đã từng cân hộp đựng thuốc hít, có cái nặng tới 100 gram! Hơn 100 gram vàng ròng đấy chứ. Tôi nói chiếc hộp đựng thuốc hít này của anh bán bao nhiêu tiền? Anh ta nói bán ba bốn vạn, đang thiếu tiền. Vậy thì vàng vào thời đó, trên thị trường quốc tế, khoảng 100 tệ một gram, 100 gram vàng khoảng chừng mười nghìn tệ, ai lại đem từng ấy vàng đi làm đồ giả chứ? Bạn suy nghĩ theo hướng đó, nhưng kẻ làm giả thì đứng ở một góc độ khác để suy nghĩ, hắn cũng nghĩ thế này: ta bỏ ra chi phí lớn như thế để làm đồ giả, các ngươi chắc chắn sẽ lơi lỏng cảnh giác, ta không muốn mưu cầu siêu lợi nhuận. Ta đầu tư hơn một vạn tệ, ta bán ba vạn tệ. Trang sức bằng vàng xưa kia bạn mua ở cửa hàng trang sức rất đơn giản, chính là trọng lượng nhân với giá thị trường lúc bấy giờ, cộng thêm tiền công thợ, chỉ có chút tiền đó thôi. Cho nên đạo lý là từ hai phía suy nghĩ, bản thân chúng ta đôi khi làm việc cũng cần phải như thế, chính là đứng ở góc độ của đối phương để suy nghĩ một chút, đạo lý này có thông suốt hay không. Đừng cho rằng đạo lý của mình là đạo lý còn đạo lý của đối phương không phải là đạo lý.

Hộp hình túi thơm (Hà bao bẹp)

Nói đơn giản thì hộp đựng thuốc hít được chia thành năm đại loại, loại thứ nhất phổ biến nhất là đồ gốm sứ; loại thứ hai quý giá hơn là ngọc thạch; loại thứ ba mới mẻ kỳ lạ là thủy tinh; loại thứ tư là loại vẽ trong độc đáo của thời Thanh mạt và loại còn lại là các loại khác muôn hình vạn trạng.

Hãy bắt đầu nói từ loại đồ gốm sứ trước. "Đại Thanh hội điển sự lệ" ghi chép rằng: Thời Càn Long, Gia Khánh cho đến Đồng Trị, Quang Tự, trong danh mục lễ vật mà triều đình nhà Thanh ban thưởng cho các vị quốc vương và sứ tiết các nước, hộp đựng thuốc hít bằng sứ hầu như là vật phẩm không thể thiếu. Thời kỳ Càn Long, Gia Khánh, triều đình cho nung đốt số lượng lớn hộp đựng thuốc hít bằng sứ, sau đó đóng hộp, mỗi hộp có mười hoặc hai mươi chiếc, đều được chuẩn bị sẵn làm quà biếu. Đại đa số những chiếc hộp đựng thuốc hít đóng hộp như thế này đều được lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc, nội dung có gấm thêu hoa, phúc khánh như ý, tuế tuế bình an, phú quý mẫu đơn v.v., vô cùng đẹp mắt. Hộp đựng thuốc hít loại đồ gốm sứ có kiểu dáng nhiều nhất là hai loại, một loại gọi là kiểu bình bối (kiểu bình lưng), còn gọi là hà bao bẹp (túi thơm bẹp), là hình dáng sớm nhất của hộp đựng thuốc hít, trong ghi chép của hồ sơ nhà Thanh thường có cái tên này. Một loại khác gọi là kiểu pháo trúc, còn gọi là bình ống, trên dưới to bằng nhau.

Hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối là một trong những tạo hình sớm nhất, đặc điểm chính là tiện mang theo và thiết thực. Các bậc thầy xưa thường gọi nó là hà bao bẹp. Người triều Thanh trên người rất thích mang theo một chiếc túi thơm (hà bao), bên trong đựng chút đồ vật vụn vặt. Hình dáng của túi thơm rất gần gũi với bình bối, đều là dạng dẹp, cho nên hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối còn gọi là hà bao bẹp.

Xưởng Tạo Bàn ở Dưỡng Tâm Điện có ghi chép thế này: Ngày ba mươi tháng ba năm Cổng Chính thứ bảy, "Thái giám Lưu Hy Văn truyền chỉ: Tra lại món hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối có chữ đề niên hiệu Thánh Tổ chế, màu vàng, chính giữa vẽ chữ Thọ, do bên ngoài giao nộp trước đó, chiếc hộp đựng thuốc hít này chế tạo phỏng theo nhưng chưa thấy giao nộp vào, mẫu vật ban đầu cũng không giao nộp vào. Lại có hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối tráng men một gốc mai màu đỏ có chữ đề niên hiệu Thánh Tổ chế, phỏng theo để chế tạo thì đã nhìn thấy rồi, nhưng mẫu vật ban đầu của nó cũng không giao nộp vào. Nghe rõ chưa." Hoàng đế Ung Chính hạ chỉ nói rằng: Mấy năm trước bảo các ngươi nung đốt hộp đựng thuốc hít, phỏng theo dáng vẻ của hộp đựng thuốc hít tráng men màu vàng niên hiệu Khang Hi, kết quả thứ chế tạo thì không giao nộp vào, chiếc hộp làm mẫu ban đầu đó cũng không trả lại. Lại còn có một chiếc hộp đựng thuốc hít tráng men màu đỏ, các ngươi ngược lại đã giao nộp món chế tạo ra rồi, thế nhưng mẫu ban đầu cũng không giao nộp về. Có thể thấy Ung Chính vô cùng coi trọng hai chiếc hộp đựng thuốc hít mang niên hiệu Khang Hi này.

Người bên dưới liền sợ hãi, hoàng đế đã hỏi đến chuyện này rồi, thứ này đang ở đâu cơ chứ, vội vàng đi tìm, tìm kiếm suốt đêm, "vào ngày mùng một tháng tư, hai món mẫu ban đầu, do Bách Đường A Tống Thất Cách mang đến Viên Minh Viên giao cho Lưu Hy Văn là xong." Ngày hôm sau liền được đưa đến Viên Minh Viên. Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh lưu giữ chiếc hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối tráng men một gốc mai màu đỏ niên hiệu Ung Chính này, chính là được nung đốt phỏng theo dáng vẻ của thời Khang Hi.

Sự thay đổi của hộp đựng thuốc hít

Từ ba triều đại Khang - Ung - Càn cho đến thời kỳ Đạo Quang, hộp đựng thuốc hít vẫn luôn không ngừng thay đổi. Những sự thay đổi này có mấy quy luật. Thứ nhất, tạo hình từ đơn giản đến phức tạp, từ tiêu chuẩn đến đa dạng. Tạo hình lúc ban đầu đều tương đối đơn giản, chiếc hà bao bẹp thời kỳ Càn Long mà bạn nhìn từ bên cạnh thì độ dày chỉ khoảng mấy milimét, chưa tới một phân, vô cùng mỏng, thế nhưng đến thời Đạo Quang thì phần bụng ít nhất nếu bạn nhìn từ bên cạnh, có độ dày ít nhất là hai phân, dung tích của nó vào thời Đạo Quang của một chiếc hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối bằng bốn lần dung tích của chiếc hộp đựng thuốc hít kiểu bình bối thời kỳ Càn Long, đựng được rất nhiều. Tại sao vậy? Cơn nghiện thuốc lá lớn hơn rồi.

Quy luật thứ hai là nội dung. Hộp đựng thuốc hít mang theo lượng thông tin văn hóa vô cùng lớn, thời kỳ Càn Long ví dụ như thứ thường được vẽ là gì? Tranh Tứ thanh, "mai lan cúc trúc" thật tao nhã làm sao! "Tứ phi thập lục tử" thể hiện cuộc sống sung túc.

Sau thời Đạo Quang, các đề tài thịnh hành tương đối đều là gì? Thứ mà ông ta thích vẽ nhất chính là dế, bạn nhìn thấy hộp đựng thuốc hít vẽ một con dế lớn phỏng chừng đều là vào khoảng thời Đạo Quang, tại sao lại vẽ một con dế chứ?

Lúc đó dựa theo phát âm của người phương Nam, người phương Bắc nghe tiếng nói của người phương Nam thì "quan" và "dế" không phân biệt được với nhau, con dế này chính là quan, làm quan, quan vận hanh thông, mang tính thực dụng khá cao. Bạn xem phía trước thì vô cùng tao nhã, phía sau lại tương đối thực dụng.

Thêm vào đó, chúng ta từng nhìn thấy hộp đựng thuốc hít thời Đạo Quang, mặt trước vẽ anh hùng đấu chí, mặt sau vẽ gì nào? Chó dại sủa mặt trời, vẽ một chú chó ngửa mặt hướng lên bầu trời mà sủa một cách hăng háng. Anh hùng đấu chí thì biểu thị chí hướng to lớn của con người. Chó dại sủa mặt trời chính là tiểu nhân đắc chí, nó mang theo thông tin mang tính thế tục như vậy trong hộp đựng thuốc hít, biểu thị trạng thái thế tục của xã hội lúc bấy giờ.

Đại độc điếu và giáo ngũ tử

Hộp đựng thuốc hít vốn là vật cầm trong tay, nó không thể tránh khỏi việc xuất hiện một loại công dụng khoe khoang. Thứ mà ngày nay chúng ta vô cùng thích khoe khoang thường là những thứ đeo trên người, trước tiên đứng đầu là trang sức, xưa kia là đồng hồ, ngày nay cũng có tình trạng này.

Đồng hồ rất quan trọng, vừa giơ tay ra là nhìn thấy chiếc đồng hồ đó của bạn, tại sao rất nhiều đồng hồ nổi tiếng còn phải nạm kim cương nữa? Chính là vì nó muốn khoe khoang, thỏa mãn một loại hư vinh trong nội tâm của bạn, hoặc là thỏa mãn sự thỏa mãn trong nội tâm của bạn.

Người thời bấy giờ, cầm chiếc hộp đựng thuốc hít này ít nhiều vẫn có chút so bì, ví dụ như có người cầm trên tay, cầm một chiếc hộp đựng thuốc hít, nói anh cầm hộp gì thế? Anh ta nói tôi dùng "đại độc điếu" (ông già độc câu cá). Lần đầu tiên tôi nghe thấy từ này tôi cũng không hiểu, người phương Bắc biến âm, anh ta nên phát âm chuẩn là đại độc điếu. Vẽ một ông lão độc câu cá một mình câu cá bên bờ nước, đây chắc chắn là bài thơ "Giang Tuyết" của Liễu Tông Nguyên rồi:

Thiên sơn điểu phi tuyệt,

Vạn kính nhân tòng diệt.

Cô châu thoa lạp ông,

Độc điếu hàn giang tuyết.

Ông ta dùng cảnh "độc điếu hàn giang tuyết" làm tranh vẽ, nói rằng thứ tôi chơi là "đại độc điếu". Đối diện có một người đi tới, nói anh đó là cái gì vậy? Tôi đây là "giáo ngũ tử" đối đầu với đại độc điếu, anh xem tôi đây là "giáo ngũ tử". "Giáo ngũ tử" bắt nguồn từ đâu vậy? Chúng ta bây giờ không hay đọc "Tam Tự Kinh" nữa, trong "Tam Tự Kinh" có một đoạn thế này: "Đậu Yên Sơn, hữu nghĩa phương. Giáo ngũ tử, danh cù dương." Đậu Yên Sơn là người thời Ngũ Đại, có năm người con trai, ông ta gia pháp nghiêm khắc nên năm người con trai này lần lượt đều đậu tiến sĩ. "Ngũ tử đăng khoa", "ngũ tử đoạt khôi" mà người đời sau chúng ta hay nói đều xuất phát từ điển tích này. Các anh là "đại độc điếu" của các anh, tôi là "giáo ngũ tử", thông tin văn hóa đều được truyền bá qua những tiểu tiết như thế này đấy. Con người ta đều đang so bì cái gì chứ? Lấy ra nói cảnh giới "đại độc điếu", cảnh giới của tôi là thế này. Còn vị kia thì nói tôi là "giáo ngũ tử", theo đuổi! Theo đuổi của tôi là thế này đây, mỗi người đều có một thế giới nội tâm của riêng mình.

Đều thông qua chiếc hộp đựng thuốc hít nhỏ bé này để thể hiện ra ngoài, văn hóa của chúng ta rất nhiều khi được truyền bá qua những việc không có ý định trước, chứ không phải được thiết kế có chủ ý hay truyền bá có chủ ý. Rất nhiều người trong chúng ta ngày trước không hề sở hữu trình độ tu dưỡng văn hóa cao, anh ta vẫn cứ có thể truyền thụ nền văn hóa này. Chính là biến văn hóa trở thành một thứ vô cùng bình dân dễ hiểu. Ngày nay đôi khi chúng ta vừa nói món đồ này bình dân, liền thành ra bình dân triệt để, thế nhưng có những học giả cũng có thể đạt đến cảnh giới "đại tục tức đại nhã" (càng tục tằn dân dã lại càng tao nhã). Cho nên có những việc đặc biệt tục tằn chưa chắc đã không phải là một chuyện tốt.

Hứng thú khoe khoang

Trong việc sử dụng hộp đựng thuốc hít, rất nhiều trường hợp khoe khoang là một tình huống vô cùng đặc biệt. Ví dụ như thời Khang Hi có một loại hộp đựng thuốc hít bằng sứ gọi là "năm nhi". Lần đầu tiên tôi nghe thấy cũng không hiểu có ý nghĩa gì, tôi liền hỏi, thế nào gọi là "năm nhi"? Chính là niên hiệu được viết ở đáy bình thông thường đều viết là "Thành Hóa niên chế", chữ "niên" này viết rất thảo, thoạt nhìn rất giống chữ "đa", cho nên đã hình thành nên một loại hộp đựng thuốc hít mang niên hiệu "năm nhi". Chính là chữ "niên" này viết hỏng rồi, viết lệch lạc thành dị hình. Khi chúng ta giảng về thẩm mỹ trước kia từng nói, một khi loại vẻ đẹp dị hình bệnh hoạn này được truyền bá rộng rãi ra bên ngoài thì nó sẽ trở thành trào lưu thịnh hành.

Hộp đựng thuốc hít trong quá trình sử dụng, mỗi người khi khoe khoang có người làm ra vô cùng khéo léo. Trong lúc khoe khoang, tôi nhất định phải cao hơn anh một bậc về mặt hứng thú. Ví dụ như có những chiếc hộp đựng thuốc hít thế này, tôi từng nhìn thấy loại sứ Thanh hoa men đồng đỏ (Thanh hoa hũ lý hồng), phần màu đỏ là vẽ hoa mai, còn Thanh hoa vẽ chim ác là. Hai người đi cùng một đường, lấy hộp đựng thuốc hít ra, trải qua bao nhiêu năm ít nhiều cũng có chút so bì, nói anh xem chiếc Thanh hoa men đồng đỏ này của tôi đây. Đếm xem có mấy con chim ác là? Bốn con, tứ hỉ lâm môn. Thế còn của anh? Tôi cũng là Thanh hoa men đồng đỏ đây. Anh hay lắm, cũng đếm xem có mấy con chim ác là, cũng là bốn con. Hôm nay là ngày gì vậy? Mùng bốn tháng tư, đúng không? Hai người so bì xong, liền bảo thôi đi, chẳng có ai cao ai thấp cả, đều giống nhau cả thôi, thế là quay về.

Hơn nửa năm sau, sắp đến dịp cuối năm rồi. Hai người lại gặp nhau, vừa gặp lại lôi ra, nói anh xem cái này của tôi đây, Thanh hoa men đồng đỏ. Anh đếm xem chim ác là của tôi này, đếm một cái, mười hai con chim ác là. Hôm nay là ngày mấy tháng mấy rồi? Tháng chạp rồi, cái này của tôi gọi là "nguyệt nguyệt kiến hỉ" (tháng nào cũng thấy vui mừng), nhà chúng tôi có mười hai con. Tháng một tháng Giêng tôi có một con chim ác là, tháng tư tôi có bốn con chim ác là, tháng chạp tôi có mười hai con chim ác là. Lần trước là do đụng độ với ngày mùng bốn tháng tư của anh cho nên hai chúng ta mới kẻ tám lạng người nửa cân. Vị kia liền bảo vậy anh đếm cái này của tôi xem nào. Người nọ nói chẳng lẽ anh còn có mười ba tháng hay sao? Để tôi đếm xem nào, đếm một cái, mười ba con. Nói chiếc này của tôi gọi là "nhật nhật kiến hỉ" (ngày nào cũng thấy vui mừng), hôm nay là ngày mấy? Mười ba tháng chạp, nhà chúng tôi có ba mươi con, mùng một lấy một con, mùng bốn lấy bốn con, hôm nay mùng mười ba, tôi liền có mười ba con, đến ngày ba mươi Tết, đêm giao thừa hai chúng ta gặp nhau tôi chính là ba mươi con. Tôi đây gọi là "nhật nhật kiến hỉ", tiêu diệt cái gọi là "nguyệt nguyệt kiến hỉ" của anh. Văn hóa Trung Quốc bác đại tinh thâm vô tận vô biên, văn hóa được cấu thành từ từng chút một, từng chút một đều là ký hiệu văn hóa — Mã Vị Đô. Đôi khi chúng ta cảm thấy, đây đều là những thủ đoạn vặt vãnh chẳng đáng là gì, thế nhưng chính là từng chút một những thủ đoạn vặt vãnh đó mới tích lũy nên một nền văn hóa bao la rộng lớn nhường này của chúng ta.

Thời kỳ Càn Long, Gia Khánh, hộp đựng thuốc hít bằng sứ được triều đình nung đốt với số lượng lớn. Sau đó đóng hộp, một hộp mười chiếc, hai mươi chiếc. Đại đa số những chiếc hộp đựng thuốc hít đóng hộp như thế này đều được lưu giữ tại Cố Cung Đài Bắc. Ví dụ như nội dung bên trong có gấm thêu hoa, tuế tuế bình an, phú quý mẫu đơn v.v. Chúng ta có thể nhìn bức ảnh này, vô cùng đẹp mắt. Nhà ai mà có một hộp 20 chiếc như thế này, đều là đồ dùng để tặng quà vào thời đó đấy. Đây là đồ thời kỳ Càn Long, có lẽ là bức tranh Tứ thanh.

Hộp đựng thuốc hít chạm khắc đối câu

Loại hộp đựng thuốc hít thứ hai là loại ngọc thạch, trước tiên ngọc trắng là nhiều nhất, tiếp theo còn có các màu sắc khác ví dụ như ngọc bích, ngọc đen, ngọc mực chính là nó. Kỹ nghệ của nó so với kỹ nghệ tổng thể của thời Thanh, sự khác biệt không lớn lắm. Khi giảng về đồ ngọc chúng ta đã từng nói qua rồi, cho nên ở đây không chuyên đề giảng về kỹ nghệ của nó nữa.

Trong cung đình thời bấy giờ sản xuất số lượng lớn loại hộp đựng thuốc hít bằng ngọc trắng này. Cũng là một hộp mười chiếc, có hộp chiết phương, có kiểu hình bình bối, có hình quả cà, có ngọc tử ngọc vô cùng đẹp mắt, đẹp đến mức ngắm không xuể. Chúng ta hãy nhìn xem hộp đựng thuốc hít hình quả cà, giống như quả cà thực sự, làm vô cùng khéo léo, người ta dùng ngọc bích để làm cuống cà phía trên. Có một cái quai, mở một chiếc nắp ra, chính là chiếc muỗng đựng thuốc hít, tức là chiếc thìa dùng để múc thuốc hít.

Hộp đựng thuốc hít bằng ngọc vô cùng thích hợp để khắc chạm. Cho nên có rất nhiều chiếc trên đó, khắc phong cảnh sơn thủy và chữ viết. Trong "Tuyên Nam Tùy Bút" có một câu chuyện như thế này, vào thời Càn Long, Càn Long triệu kiến Kỷ Hiểu Lam, chính là vì chuyện chiếc hộp thuốc hít, ta ở đây có một chiếc hộp đựng thuốc hít, bên trên khắc 11 chữ. "Thử địa hữu sùng sơn tuấn lĩnh mậu lâm tu trúc" (Nơi này có núi cao hiểm trở, rừng rậm tre tươi). Nói ngươi Kỷ Hiểu Lam tài giỏi như vậy. Chẳng phải giỏi đối câu sao. Ngươi có thể kết hợp đối lại cho ta xem nào? Kỷ Hiểu Lam liền nói câu này dễ đối thôi, thần xin đối lại cho ngài: "Nhược châu chi xích đao đại huấn thiên cầu hà đồ" (Như con dao đỏ, huấn lệnh lớn, quả cầu trời, bản đồ sông của nhà Châu). Càn Long nghe xong liền ngẩn người, vui mừng khôn xiết. Liền ban thưởng chiếc hộp đựng thuốc hít trong tay lúc bấy giờ cho Kỷ Hiểu Lam ngay tại chỗ.

Tại sao Càn Long lại vui mừng? Kỷ Hiểu Lam đối rất chuẩn. Câu trên mà Càn Long nói xuất phát từ "Lan Đình Tập Tụ" mà tất cả chúng ta đều vô cùng rõ ràng. "Thử địa hữu sùng sơn tuấn lĩnh mậu lâm tu trúc". Còn câu mà Kỷ Hiểu Lam đối lại thì xuất phát từ "Thượng Thư". Trong "Thượng Thư" có ghi chép như thế này: Tông khí tiên thế sở tàng chi trọng khí nhược châu chi xích đao đại huấn thiên cầu hà đồ chi thuộc dã — "Thượng Thư". Ông ta chỉ cần cắt lấy đoạn ở giữa này "Nhược châu chi xích đao đại huấn thiên cầu hà đồ", ông ta chính là cắt mấy chữ này ra, đối khít hoàn hảo không kẽ hở với câu "Thử địa hữu sùng sơn tuấn lĩnh mậu lâm tu trúc". Ở đây còn ngầm nịnh hót Càn Long một vố. Tại sao Càn Long lại vui mừng? Xích đao, đại huấn, thiên cầu, hà đồ là những bảo vật trọng khí của tổ tông quan trọng nhất triều Châu, phỏng chừng đều là những bảo vật thuộc loại ngọc thạch, cho nên Càn Long rất vui mừng, chiếc hộp đựng thuốc hít trong tay một bên khắc sơn thủy, một bên khắc chữ viết, đã ban thưởng ngay tại chỗ cho Kỷ Hiểu Lam.

Hộp đựng thuốc hít bằng mã não

Một loại vô cùng quan trọng trong loại ngọc thạch chính là mã não, trong hộp đựng thuốc hít bằng mã não có một loại vô cùng đặc biệt chính là ở giữa hộp đựng thuốc hít có một dải ngọc vắt ngang qua. Đây đều gọi là "yêu hoành ngọc đái" (lưng giắt đai ngọc), số lượng loại hộp đựng thuốc hít này không tính là quá ít, vô cùng thú vị. Xưa kia có câu đầu đội mũ ô sa, mình mặc mãng bào, lưng giắt đai ngọc, chân đi hia triều. Đó là miêu tả chân dung cho các bậc quan lại hoạn quan. Ý nghĩa của việc lưng giắt đai ngọc chính là nói bạn có quan vận hanh thông, nó cũng ẩn hàm ý nghĩa này.

Hộp mã não có thể khoét rỗng đến mức vô cùng mỏng, mỏng đến mức độ nào? Mỏng đến mức trôi nổi trên mặt nước, ném xuống nước là có thể nổi lềnh bềnh trên mặt nước. Thời Thanh đạo quang có một người tên là Thẩm Dự, ông đã ghi chép thế này trong "Thu Thuận Tạp Ký": Hộp đựng thuốc hít khởi nguồn từ bản triều, lúc mới bắt đầu chỉ lưu hành trong Bát Kỳ và giới sĩ đại phu, gần đây đến cả những kẻ buôn gán bán bưng người chăn trâu cắt cỏ không ai là không cầm chiếc hộp này cả." Đoạn ghi chép này rất rõ ràng, đến thời kỳ trung mậu muộn của nhà Thanh, hộp đựng thuốc hít đã thịnh hành khắp cả nước. Bài giảng tiếp theo chúng ta sẽ tiếp tục bàn về mấy chủng loại khác của hộp đựng thuốc hít.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.