Việc sưu tầm đã được trình bày qua bốn chủng loại với hơn năm mươi bài giảng. Trên bề mặt, chúng ta nói về sưu tầm, nhưng thực ra tôi vẫn luôn nhấn mạnh nguồn gốc hình thành của văn hóa, hy vọng thông qua các bằng chứng để kể lại bối cảnh lịch sử. Người xưa ít quan tâm đến lịch sử, chỉ quan tâm đến hiện thực. Ngày nay, cuộc sống đã trở nên sung túc, nên ai nấy đều rất sẵn lòng tìm hiểu lịch sử và văn hóa của chúng ta. Văn hóa thì tương đối trừu tượng, còn cổ vật lại cụ thể, hữu hình; tôi muốn cố gắng thông qua những cổ vật hữu hình ấy để diễn giải nền văn hóa trừu tượng. Trong hơn năm mươi bài giảng vừa qua, thứ tôi nói đến chính là bối cảnh vĩ đại mang tên văn hóa đó. Trong thời kỳ kinh tế phát triển tốc độ cao, trong thời kỳ thế giới có xu hướng đại đồng, việc tìm hiểu lịch sử của chính mình lại càng trở nên vô cùng quan trọng. Chúng ta phải vén bức màn văn hóa vĩ đại này lên từng lớp từng lớp một, xem rốt cuộc đằng sau đó vẽ những gì, thì mới có thể biết được vị trí của chúng ta ngày hôm nay trong dòng chảy lịch sử.
Bầu khí cụ
Văn hóa Trung Hoa bác đại tinh thâm, tôi đã giảng nhiều như vậy nhưng thực ra vẫn còn rất nhiều thứ cực kỳ thú vị chưa được nhắc tới. Ví dụ như có một loại nghệ thuật phẩm mà tôi vô cùng hứng thú, gọi là bầu khí cụ, tức là đồ dùng làm từ quả bầu. Chúng ta hay nói "dế mèn quả bầu", đó chính là một loại bầu khí cụ. Trong kho tàng thủ công mỹ nghệ cổ truyền Trung Quốc mênh mông như biển cả, bầu khí cụ chỉ là một thứ "điêu trùng tiểu kỹ" (mẹo vặt vãnh), thường bị ngó lơ và không được tính đến, phần lớn các sách lịch sử mỹ nghệ thủ công Trung Quốc đều không có chương mục về đề tài này. Nhưng trên thực tế, loại nghệ thuật phẩm này vô cùng thú vị, và cũng rất quan trọng.
Tương truyền người phát minh ra bầu khí cụ tên là Sào Đoan Minh, là cử nhân cuối thời Minh. Ông là nhân vật sống vắt ngang qua thời kỳ cuối nhà Minh đầu nhà Thanh, vì bất mãn với chính trị đương thời nên đã về quê làm ruộng. Trồng cái gì? Trồng bầu, rồi sau đó bắt đầu dùng bầu để nuôi côn trùng kêu, đây chính là nguồn gốc của bầu khí cụ. Sau khi nhà Thanh thành lập, Khang Hi khá ưa chuộng việc này. Khang Hi cũng trồng bầu tại mảnh đất một mẫu ba sào ở Tiên Nông Liệt Đàn (Tiên Nông Đàn) của mình, rồi sau đó tìm người chế tác thành bầu đựng dế. Bằng chứng thực vật có thể nhìn thấy ngày nay chính là bầu khí cụ mang nhãn "Khang Hi ngự chế". Cái gọi là ngự chế, tức là do hoàng đế chế tác, biểu thị cấp bậc cao. Thực ra đây là điều mang ý nghĩa tượng trưng, chứ hoàng đế không hề tự tay làm.
Hoàng đế rất thích chơi dế vào mùa đông, lắng nghe tiếng dế kêu và cảm thấy vô cùng thư thái, vui vẻ. Môi trường sinh sống thời cổ đại rất khác biệt so với ngày nay; vào thời xưa, con người cơ bản chỉ có thể nghe thấy âm thanh của tự nhiên, rất ít khi nghe được âm thanh nhân tạo. Nhưng đại đa số âm thanh chúng ta nghe thấy ngày nay đều là âm thanh không do tự nhiên tạo ra, ví dụ như ti vi, đài phát thanh, MP3, v.v. Thời cổ đại, dù có là hoàng đế đi chăng nữa, thì việc muốn nghe được một âm thanh chân thực cũng là điều vô cùng khó khăn. Nếu muốn nghe âm thanh nhạc cụ, nhà vua bắt buộc phải có người biểu diễn trực tiếp tại hiện trường. Dù hoàng đế có quyền lực đến đâu, chẳng lẽ ngày nào trước khi đi ngủ cũng triệu tập cả một ban nhạc đến tấu một bài hay sao? Cho nên, hoàng đế rất có hứng thú với âm thanh của tự nhiên. Thêm vào đó, làm hoàng đế cũng chẳng hề dễ dàng gì, muôn vàn công việc rối như tơ vò chất đống, áp lực tâm lý của ông cũng vô cùng lớn. Vì vậy, vào mùa đông mà nuôi một chú côn trùng nhỏ trong bầu khí cụ, lắng nghe tiếng côn trùng kêu tự nhiên, có thể giúp giải tỏa áp lực một cách vô cùng hiệu quả. Đây chính là "mùa đông nuôi côn trùng mùa hè, trọng tâm là ở tiếng kêu". Một món đồ nhỏ bé như vậy thôi, cũng có thể mang lại cho hoàng đế niềm vui to lớn.
Tập tục nuôi côn trùng kêu đến thời nhà Thanh đã có một công dụng lớn. Vào mỗi dịp mùa đông, người ta sẽ chuẩn bị sẵn một vạn con cào cào (dế mèn/châu chấu), đến ngày mùng Một Tết thì thả vào điện Thái Hòa. Vừa lúc hoàng đế lên triều, tiếng trống chiêng vang dậy, hơi ấm bốc lên, một vạn con cào cào đồng loạt cất tiếng kêu vang dội đất trời, đây được gọi là "vạn quốc lai triều". Đưa tình thú sinh sống thổi hồn vào ý nghĩa chính trị, đây là một ví dụ vô cùng tiêu biểu. Cào cào vừa cất tiếng kêu, liền phô bày đất Đại Thanh cường thịnh biết nhường nào, có thể khiến vạn nước đến chầu.
Hưởng thụ thanh phúc
Khi làn sóng sưu tầm lần đầu tiên xuất hiện ở Trung Quốc, Triệu Hy Cổ người đời Tống đã viết trong cuốn "Động Thiên Thanh Lộc" (Động Thiên Thanh Lộc) rằng: "Đời người trong một cõi, như bóng câu qua cửa sổ, mà gió mưa sầu muộn lại chiếm tới hai phần ba, trong khoảng đó kẻ được thảnh thơi nhàn hạ chỉ được một phần mà thôi. Huống chi người biết mà lại có thể hưởng thụ nó, lại chỉ chừng một hai phần trăm; trong một hai phần trăm ấy, phần nhiều lại dùng thanh sắc làm sự hưởng thụ. Nào hay biết rằng bọn chúng ta vốn có cõi vui riêng, vui mắt vốn chẳng ở sắc, đầy tai hoàn toàn chẳng ở thanh."
Triệu Hy Cổ cảm thán đời người trôi qua rất nhanh, tựa như bóng câu qua khe cửa. Thời đại nhà Tống mà ông sinh sống dẫu sao vẫn là thời kỳ tương đối phồn thịnh trong lịch sử Trung Quốc, thế nhưng trong cuộc đời của mỗi người, thời gian sầu muộn đã chiếm tới hai phần ba, thời gian nhàn rỗi chỉ chiếm một phần ba. Ngày nay cũng vậy, ai nấy đều có những vấn đề phải lo lắng: nhà cửa, xe cộ, con cái, tiền nong... Lương có tăng không, địa vị có thay đổi không, tóm lại thời gian phiền muộn là chiếm phần nhiều. Người có thể có thời gian rảnh rỗi, tính ra cũng chỉ chiếm một phần ba cuộc đời. Thế mà, người có thể hiểu được đạo lý này, lại vừa có thể hưởng thụ khoảng thời gian nhàn rỗi ấy, trong một trăm người may ra mới có một hai người. Trong số đó, phần lớn mọi người vẫn chìm đắm trong tửu sắc cuộc chơi, chẳng có theo đuổi gì cả. Triệu Hy Cổ bèn nói: Ta không thích tửu sắc xa hoa, tự có một mảnh đất lành khiến ta hứng thú.
Ông viết tiếp ở đoạn sau: "Từng thấy các vị tiền bối lão tiên sinh, phần lớn tích trữ pháp thư, danh họa, cổ cầm, nghiên cũ, chính là vì lý do này. Cửa sáng nhà sạch, bày biện sắp xếp, đốt hương ở chính giữa, khách quý đứng thẳng như ngọc tôn vinh lẫn nhau, thỉnh thoảng lấy di tích tuyệt bút của cổ nhân ra, để ngắm chim viết ốc bò, non kỳ nước biếc, mơn trớn chuông đỉnh, tận mắt thấy đời Thương Chu, nghiên Đoan khơi suối đá, đàn Kiêu Đồng tấu ngọc bội, quên mất mình đang sống giữa cõi nhân gian." Triệu Hy Cổ từng chứng kiến rất nhiều vị lão tiên sinh đi sưu tầm, đa phần là sưu tầm thư họa, cổ cầm, nghiên mực cũ, đồ đồng thanh đồng (vào thời Tống, đồ sứ vẫn chưa phải là nội dung chính của sưu tầm). Đem những món đồ sưu tầm ấy bày biện trong căn phòng cửa sổ sáng sủa, sạch sẽ, thỉnh thoảng mời vài vị khách có phẩm vị đến, mọi người cùng nhau giao lưu trau dồi, vô cùng vui vẻ.
Cuối cùng, Triệu Hy Cổ ý vị thâm trường nói một câu: "Cái gọi là hưởng thụ thanh phúc, há có cách nào vượt qua được việc này cơ chứ?" Không có bất kỳ phương thức hưởng thụ thanh phúc nào có thể vượt qua việc này cả. Người đời Tống đối với cuộc sống lại có sự thấu hiểu cao độ nhường ấy! Trên bề mặt, đây là sự thấu hiểu đối với thái độ sưu tầm, nhưng thực tế đây là sự đề cao một cuộc sống thư thả. Ngày nay lại càng nên đề cao một cuộc sống thư thái, bồi dưỡng tình cảm và tính chất. Việc sưu tầm hay không kỳ thực không hề quan trọng, yêu thích văn hóa mới là điều quan trọng nhất.
Văn hóa Trung Hoa rực rỡ
Thời đại chúng ta đang sống ngày nay là thời kỳ sung túc nhất trong hai trăm năm trở lại đây, nếu xét về ăn mặc thì đây càng là thời kỳ sung túc nhất trong toàn bộ lịch sử Trung Quốc. Vậy thì, dưới điều kiện lịch sử như thế này, tại sao lại phải nhấn mạnh văn hóa? Trước hết, văn hóa cần phải dựa vào cá tính mới có thể sinh tồn. Dân tộc nào cũng có cá tính của riêng mình, có câu nói thế này: "Càng mang tính dân tộc, lại càng mang tính thế giới." Chỉ có nhấn mạnh cá tính dân tộc, thì mới có thể chiếm giữ vị trí quan trọng trong rừng rậm các dân tộc thế giới. Thứ hai, dân tộc Trung Hoa là một đại gia đình có lịch sử lâu đời, cho dù trải qua bao nhiêu khó khăn gian khổ, chia năm xẻ bảy, thì cuối cùng vẫn sẽ đoàn tụ lại với nhau. Văn hóa Trung Hoa chưa từng gián đoạn lần nào, thế nên chúng ta lại càng không có lý do gì để nó bị đứt đoạn ngay vào đời chúng ta cả.
Trung Quốc cùng với Ai Cập cổ đại, Babylon cổ đại, Ấn Độ cổ đại được gọi là bốn nền văn minh cổ đại lớn trên thế giới, nhưng chỉ có nền văn minh cổ đại của Trung Quốc là được truyền nối cho đến tận ngày nay, có rất nhiều ví dụ cụ thể có thể chứng minh điều này. Chẳng hạn như chữ viết, giáp cốt văn, kim văn, đại triện, tiểu triện, lệ thư, khải thư, chữ Hán là một mạch nối liền không đứt đoạn. Chữ "Nhật" (mặt trời), chữ "Nguyệt" (mặt trăng) trong giáp cốt văn, ngày nay người hoàn toàn không biết gì về chữ cổ nhìn vào cũng có thể nhận ra. Thế nhưng chữ của Ai Cập cổ đại, ngày nay đã không còn là văn tự chính thống nữa, người Ai Cập hiện nay nếu không phải học giả chuyên nghiệp thì sẽ không thể đọc hiểu nổi.
Việc chúng ta kiên thủ văn hóa dân tộc của mình, rất nhiều lúc là vô cùng cụ thể. Tôi từng giảng về đồ gỗ gia dụng, đồ sứ, ngọc khí, tạp hạng và rất nhiều thứ cụ thể khác trong văn hóa Trung Quốc, tất cả đều là thông qua những thứ cụ thể này để truyền đạt nội hàm văn hóa của chúng ta, nhấn mạnh biểu tượng văn hóa của chính mình. Ví dụ như, tôi từng giảng về chiếc giường trong đồ gỗ gia dụng, giường có hai chức năng, một là chức năng được lưu dụng cho đến tận ngày nay là "nằm", hai là chức năng thời kỳ đầu là "ngồi". Thông qua việc tìm hiểu chức năng "ngồi" của chiếc giường, chúng ta đã biết được câu thơ "Sáng soi giường ánh trăng" còn có một cách giải thích khác. Lại ví dụ như màu ảnh thanh trong đồ sứ, thứ đồ sứ đẹp đẽ tựa như ngọc, nó đã đoạn tuyệt tiền đồ của thủy tinh tại Trung Quốc; ngọc tỷ trong ngọc khí, ấn đại diện cho uy tín cá nhân, còn tỷ đại diện cho uy tín của quốc gia; nghệ thuật chạm khắc tre trong tạp hạng phản ánh tình hoài cao thượng, thanh khiết của văn nhân nhã sĩ. Đây đều là những vật phẩm cụ thể cấu thành nên hệ thống văn hóa đồ sộ của Trung Quốc.
Sống trong hệ thống văn hóa này, đôi khi bạn sẽ thấy vô cùng tự nhiên quen thuộc đến mức không màng để ý, nhưng khi bạn rời xa nó rồi, bạn mới cảm nhận sâu sắc được niềm vui mà văn hóa mang lại. Có rất nhiều người sinh sống ở nước ngoài nhiều năm trời, vẫn cảm thấy không thích ứng được, một khi đã về nước rồi, sẽ cảm thấy như cá gặp nước, vô cùng thoải mái. Tại sao vậy? Bởi vì bối cảnh văn hóa ở nước ngoài không giống với chúng ta.
Tôi vẫn luôn nói rằng, niềm vui lớn nhất trong đời người nhất định là do văn hóa mang lại, niềm vui do vật chất mang lại chỉ mang tính chớp nhoáng mà thôi. Khi bạn nghèo khó, ăn mặc đủ đầy chính là niềm vui lớn lao; lúc bạn sung túc, nhà cửa xe cộ có lẽ là niềm vui vô bờ, thế nhưng những thứ này đều không thể đồng hành cùng bạn suốt cuộc đời. Có rất nhiều người cao tuổi ngồi trên xe lăn, không có bất kỳ yêu cầu nào về vật chất, nhưng chỉ cần xem một vở Kinh kịch là sẽ cảm thấy vô cùng thỏa mãn. Đây chính là niềm vui do văn hóa mang lại, nó sẽ đi theo bạn suốt cuộc đời.
Niềm vui của tri thức
Sưu tầm có rất nhiều niềm vui, thứ nhất chính là niềm vui của tri thức. Ví dụ như dưới ba triều Khang - Càn - Ung thời Thanh có lưu hành một loại chén đấu, hình dáng giống như chiếc đấu đong gạo hình vuông, có thể dùng để uống rượu. Chén đấu từ đâu mà có? Hãy xem trước mấy bài thơ Đường.
Bài "Hành Lộ Nan" của Lý Bạch: "Chén vàng rượu ngon một đấu mười ngàn vạn, mâm ngọc món ngon quý vạn tiền." Bài "Thiếu Niên Hành" của Vương Duy: "Rượu ngon Tân Phong một đấu mười ngàn vạn, khách du hiệp Hàm Dương tuổi trẻ là bao." Bài "Ẩm Trung Bát Tiên Ca" của Đỗ Phủ: "Lý Bạch một đấu thơ trăm bài, trên chợ Trường An ngủ nhà rượu." Cả ba bài thơ này đều nhắc đến chữ "Đấu". Thực ra, đồ uống rượu được sử dụng thường ngày vào đời Đường là chén và bát, không dùng đấu. Thể tích của đấu rất lớn, là vật đựng rượu, dùng để chứa rượu. "Chén vàng rượu ngon một đấu mười ngàn vạn", ý là dùng một vạn đồng tiền để mua một đấu rượu, điều này cho thấy rượu rất đắt. "Lý Bạch một đấu thơ trăm bài", là chỉ Lý Bạch uống một đấu rượu, số lượng là rất nhiều.
Về chiếc chén uống rượu mà người đời Đường sử dụng, trong thơ Đường cũng có miêu tả.
Bài "Lương Châu Từ" của Vương Hàn: "Rượu nho chén dạ quang, muốn uống tì bà trên ngựa giục." Viết về sự tráng liệt. Bài "Khách Trung Hành" của Lý Bạch: "Rượu ngon Lăng Lăng hương uất kim, chén ngọc dâng lên ánh hổ phách." Viết về sự ân cần. Bài "Tương Tiến Tửu" của Lý Hạ: "Chuông lưu ly, hổ phách đậm, máng nhỏ giọt rượu đỏ như trân châu." Viết về sự xa hoa. Chén dạ quang, chén ngọc, chuông lưu ly đều là dụng cụ uống rượu đời Đường. Đấu là vật đựng lớn, chén là vật đựng nhỏ. Thế nhưng đến giữa đời Minh, người đời Minh chịu ảnh hưởng của thơ ca đời Đường, đã thu nhỏ kích thước của đấu lại, biến nó thành chiếc chén có thể dùng để uống rượu, gọi là chén đấu. Nếu thời Đường mà dùng loại chén đấu nhỏ nhường này, thì Lý Bạch không phải là một đấu thơ trăm bài nữa, mà phải là một trăm đấu thơ trăm bài rồi. Đây chính là quá trình diễn biến của cổ vật, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi văn hóa.
Vậy thì, niềm vui của tri thức nằm ở đâu? Khi người khác nhắc đến mấy câu thơ Đường này, bạn có thể chặn lời họ lại, hỏi họ rốt cuộc chữ "Đấu" là thế nào. Niềm vui của tri thức chủ yếu chính là truyền đạo, thụ nghiệp, giải hoặc. Tri thức mà bạn sở hữu, người khác không có, đó chính là điểm mưu cầu niềm vui.
Niềm vui khoe khoang
Niềm vui thứ hai của sưu tầm chính là niềm vui khoe khoang, khoe khoang có thể thông qua vật phẩm cụ thể, cũng có thể thông qua tri thức chứa đựng trong vật phẩm ấy. Ví dụ như một loại ấm trà thường thấy vào đời Thanh, trên nắp ấm viết năm chữ: "Khả dĩ thanh tâm dã" (Có thể làm thanh tịnh lòng mình). Tĩnh tâm uống một ngụm trà, cảm thấy vô cùng vui vẻ, sảng khoái. Thế nhưng điều mà rất nhiều người không biết, đó là năm chữ này có tới năm cách đọc, nếu bạn biết thì có thể mang ra khoe khoang. Đọc như thế nào? Cách đọc này trong thời cổ đại gọi là toàn độc, tức là đọc vòng tròn. Ví dụ như:
Khả dĩ thanh tâm dã
Dĩ thanh tâm dã khả
Thanh tâm dã khả dĩ
Tâm dã khả dĩ thanh
Dã khả dĩ thanh tâm
Đọc từ đâu cũng được, đọc chỗ nào cũng thông, đây chính là niềm vui của sự khoe khoang. Người ta mang đến một chiếc ấm trà, bạn cầm lên và đọc như thế, khiến cho học vấn của bạn trông có vẻ vô cùng uyên bác. Kỳ thực cũng chẳng có gì ghê gớm, kiểu đọc vòng tròn này chẳng qua chỉ là một thủ thuật nhỏ trong văn hóa mà thôi.
Rất nhiều người rất thích đeo ngọc bội, thường mang ra khoe khoang lẫn nhau, để biểu thị mình là người có thân phận, hơn nữa lại có cả tri thức. Hai người vừa gặp mặt, một người rút ra một chiếc ngọc bội và nói: "Cậu nhìn miếng của tớ này, bình an vô sự." Đối phương liền đáp: "Thế cậu nhìn của tớ này, phúc tại nhãn tiền." Thế nào là "bình an vô sự"? Miếng ngọc bội trơn láng không có hoa văn gì gọi là bình an vô sự. Thế nào là "phúc tại nhãn tiền"? Chạm khắc hình một đồng tiền xu, phía trên có một con dơi đậu vào, gọi là phúc tại nhãn tiền (phúc ngay trước mắt). Hai người không ai chịu thua ai, người này nói: "Tớ đây vẫn còn một miếng nữa, chung thân hữu phúc." Người kia cũng đáp: "Tớ cũng vẫn còn một miếng, quân tử trường bội." Thế nào là "chung thân hữu phúc"? Chính là làm ngọc bội thành hình chiếc chuông, bên trên đậu một con dơi. Thế nào là " quân tử trường bội"? Chỉ chiếc ngọc bội được chạm khắc thành hình đốt trúc. Tre tượng trưng cho người quân tử, ngọc bội lại được làm rất dài, gọi là "quân tử trường bội". Bên cạnh đó còn có một tầng ý nghĩa sâu xa: Nếu bạn là một người quân tử, thì phải đeo miếng ngọc này lâu dài, đúng như câu "Quân tử vô cố, ngọc bất khứ thân" (Quân tử không có việc gì thì ngọc không rời thân).
Đây chính là sự khoe khoang tri thức, bao gồm cả khối tài sản tổng thể về tri thức. Tri thức đôi khi cần phải chuyển hóa thành tài sản, bạn biết càng nhiều, cơ hội chuyển hóa càng lớn. Người ta mang ra một miếng ngọc, bạn nhìn vào liền bảo đây chẳng phải chỉ là một hòn đá thôi sao? Nhìn vào là biết ngay bạn là kẻ vô học. Sự khoe khoang trước đây không phải thế này, ngày xưa mọi người toàn bảo: "Cậu nhìn cái đồng hồ của tớ này, Omega này", người kia bảo: "Tớ đây là Rolex", toàn so sánh như thế. Không thể nói đồng hồ không phải là một loại văn hóa, nhưng đó không phải là văn hóa của người Trung Quốc, mà là văn hóa của người Thụy Sĩ. Omega, Rolex, Vacheron Constantin, Patek Philippe, đây đều là những chiếc đồng hồ nổi tiếng của Thụy Sĩ. Người Thụy Sĩ có văn hóa khoe khoang của người Thụy Sĩ, chúng ta có văn hóa khoe khoang của chúng ta.
Niềm vui phi tầm thường
Niềm vui thứ ba của sưu tầm chính là niềm vui sở hữu. Một chiếc bình lò quan mang nhãn "Đại Thanh Càn Long niên chế", trước kia được trưng bày trong cung điện nhà Thanh, rất có thể Càn Long từng chạm tay vào một lần, khen ngợi chiếc bình này rất được; giờ đây bạn đã bỏ tiền ra, nó biến thành chiếc bình của nhà bạn, ngày nào bạn cũng sờ vào nó và lẩm bẩm "Được thật đấy, cẩn thận kẻo vỡ nhé", đây chính là niềm vui sở hữu. Những người mới bắt đầu sưu tầm đều sẽ có thứ niềm vui sơ cấp không cần nói cũng hiểu này, rất tự nhiên.
Lại còn có một niềm vui hơi ngại ngùng không dám nói ra, nhưng lại cám dỗ đại đa số mọi người, đó chính là niềm vui thăng giá trị. Tại sao phần lớn mọi người đều tràn đầy nhiệt huyết với thị trường chứng khoán? Chính là bởi vì trong thị trường chứng khoán có thể kiếm được tiền, mặc dù xác suất lỗ vốn còn cao hơn cả kiếm tiền. Thế nhưng niềm vui thăng giá của sưu tầm, thường không liên quan gì đến việc bán hay không bán. Có người ngày xưa dùng mười đồng để mua một chiếc bình, sau này nó trị giá một nghìn đồng, anh ta không nhất định phải bán đi mới có thể thu được niềm vui. Biểu thị sự thành công của bản thân, đây cũng là một niềm vui. Dù sao thì chúng ta cũng đang sống trong một thời đại kinh tế, cũng không cần phải né tránh thứ niềm vui đại chúng này. Đồ vật một khi đã có giá trị, sở hữu nó nhất định sẽ có niềm vui.
Vậy thì, niềm vui của tri thức, niềm vui khoe khoang, niềm vui sở hữu, niềm vui thăng giá, đều là niềm vui của người bình thường. Sưu tầm còn có một niềm vui lớn hơn nữa, đó chính là làm kẻ khờ khỉ mua hớ (oan đại đầu). Mua nhầm, mua phải đồ giả, niềm vui này là lớn nhất. Tại sao lại nói vậy? Đồ mua đắt rồi, mang về nhà xong ai cũng bảo "Đồ tốt thì tốt thật, chỉ là đắt quá". Không sao cả, cái tôi sở hữu là một khoảng thời gian của món vật này, cùng với cơ hội học hỏi hiếm có. Món đồ này có thể đắt đến mức nào cơ chứ? Đứng trước tri thức thì không thể dùng tiền bạc để đo lường. Thế còn mua phải đồ giả thì sao? Tôi chính là "đi một ngày đàng, học một sàng khôn", sở hữu thêm được một kiến thức. Nếu có thể suy nghĩ như vậy, thì cũng sẽ cảm thấy nhẹ nhõm buông bỏ.
Người xưa từng nói một câu: "Bất oan bất lạc" (Không oan uổng thì không vui). Cậu không làm cái kẻ khờ khỉ mua hớ này, thì làm gì có cái niềm vui ấy; đã làm kẻ khờ khỉ mua hớ rồi, cảm giác đau khổ lúc đó rất nhanh sẽ qua đi, bao nhiêu năm sau nhìn lại sẽ biến thành một câu chuyện cười. Rất nhiều nỗi thống khổ xé lòng thuở trẻ của tôi, hôm nay nhắc lại đều là những trò cười, đây mới chính là niềm vui lớn nhất. Đương nhiên tôi không thể yêu cầu ai cũng có thể sở hữu được niềm vui phi tầm thường này, cần phải từ từ tu dưỡng.
Sưu tầm và đầu tư
Đối với phần lớn mọi người, sự cám dỗ của sưu tầm đều bắt nguồn từ việc gia tăng giá trị. Mọi người đều có một tâm lý thế này: Đồ vật ngày càng đắt đỏ, mau chóng mua lấy hai món; đồ vật ngày càng rẻ, vậy thì vội cái gì chứ, đợi đến khi nào rẻ nhất rồi hẵng mua. Đúng không nào?
Kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, tác phẩm nghệ thuật trên toàn thế giới không có ngoại lệ đều tăng theo hình dạng răng cưa, đây là số liệu đã được thống kê, nguyên nhân là vì một trăm năm trở lại đây đời sống nhân loại đã trở nên vô cùng tốt đẹp. Tôi từng đưa ra rất nhiều ví dụ cực đoan, ví dụ như bình bầu men xanh trắng nguyên thanh hoa, trong khoảng thời gian một trăm linh năm năm đã tăng trưởng ba trăm năm mươi nghìn lần; chiếc đại họa án bằng gỗ tử đàn, trong thời gian hai mươi năm từ mấy nghìn nhân dân tệ đã biến thành mấy triệu nhân dân tệ. Thế nhưng những ví dụ cực đoan này, không phải là thứ mà mỗi người nên cố chấp theo đuổi, chúng ta càng nên hiểu rõ những giá trị khác được bao hàm trong tác phẩm nghệ thuật. Đầu tiên là giá trị lịch sử. Sự công nhận về mặt kinh tế đối với tác phẩm nghệ thuật ngày nay, thực chất là sự tôn trọng đối với lịch sử. Dùng tiền bạc làm thước đo, vừa thông tụy lại dễ hiểu. Chúng ta nên biết rằng, di vật lịch sử có thể lưu giữ được đến ngày nay là điều vô cùng không dễ dàng; mà lại có thể khiến chúng ta yêu mến, thì lại càng không dễ dàng hơn. Chúng ta bỏ ra số tiền lớn để mua, thì nên biết trọng lượng của văn hóa nặng nhường nào. Hơn nữa, trong cổ vật kết tinh toàn bộ trí tuệ thậm chí là sự hy sinh của tiền nhân. Do đó, hành vi văn minh nhân loại mang tên sưu tầm này, từ một nghìn năm trước vào đời Tống đã được đề cao.
Đầu tư tình cảm
Dùng tiền bạc làm thước đo, chỉ là mối quan hệ biểu tượng nhất giữa sưu tầm và đầu tư. Trên thực tế, giữa chúng còn có mối quan hệ sâu sắc hơn nữa.
Thứ nhất là đầu tư tình cảm. Ngày nay sở hữu một món đồ sứ, không cần sự cho phép của ai cả. Ngày xưa hoàng đế ban cho mới có "một đôi bình Ngọc Tường Xuân", ngày nay không cần ngài chuẩn bị phê chuẩn, tự tôi đã mua về nhà, tự tôi nhìn thấy vui vẻ. Tôi còn biết bình thưởng thức ngày xưa gọi là bình Ngọc Tường Xuân, học được một kiến thức. Dần dà theo năm tháng, tôi từ từ sẽ có tình cảm với chiếc bình thưởng thức. Ví dụ như tiên sinh Trương Bá Chiến Câu đã bỏ ra số tiền lớn để mua bức "Du Xuân Đồ" của Triển Tử Kiên, cuối cùng quyên góp cho đất nước, không chỉ là cảnh giới cao, mà nhiều hơn nữa chính là một phần tình cảm, ông cảm thấy di vật văn hóa này không thể chảy ra nước ngoài.
Gần ba mươi năm trước, tôi có mối quan hệ vô cùng tốt với một ông lão họ Trương chuyên thu mua ve chai. Trong số những người thu mua phế liệu, ông lão Trương có nhãn lực về cổ vật cao nhất, ông ấy thường nhặt ra cổ vật từ trong đống phế liệu lớn rồi đem bán riêng. Tôi thường hay trò chuyện với ông ấy, cũng mua vài món đồ từ chỗ ông ấy. Có lần ông ấy bán cho tôi một món đồ, vừa sờ vào món đồ đó vừa bảo tôi rằng: "Đồ tốt thế này, về tay cậu rồi đấy." Trong lòng ông ấy có một yếu tố tình cảm đối với cổ vật, chính là bắt nguồn từ sức mạnh của văn hóa. Thế nhưng lúc ông thu mua ve chai chắc chắn chẳng có chút tình cảm nào cả, ông ấy không thể nào thốt lên thế này: "Đồ phế liệu tốt thế này, về tay cậu rồi đấy."
Trong lịch sử sưu tầm của Trung Quốc, có rất nhiều chuyện bất chấp khuynh gia bại sản để mua cho bằng được một món cổ vật, khiến cho người bình thường cảm thấy khó mà tưởng tượng nổi. Tại sao vậy? Bởi vì có tình cảm, không phải vì bản thân món đồ, cũng không phải vì lòng tham lam, mà chỉ cảm thấy món đồ này có duyên với tôi, nhất định phải mua nó về bằng được.
Tôi đã nói rồi, chúng ta chắc chắn là những vị khách qua đường vội vã, lướt qua trước lịch sử một cách vội vã. Bất kỳ món cổ vật nào cũng lớn tuổi hơn chúng ta, lặng lẽ nhìn từng thế hệ người đi qua trước mặt nó. Bạn sở hữu một món cổ vật, chẳng qua chỉ là sở hữu một khoảng thời gian vô cùng ngắn ngủi, chỉ ghi lại hỉ nộ ái ố của cá nhân mà thôi. Cho nên chúng ta phải trân quý sinh mệnh của chính mình, lại càng phải trân quý lịch sử, trân quý văn minh.
Đầu tư trí tuệ
Khoản đầu tư thứ hai của sưu tầm chính là đầu tư trí tuệ. Con người có thông minh đến đâu, so với lịch sử bao la bát ngát cũng chẳng tính là gì cả. Cậu thông minh thế nào chỉ là chuyện cá nhân, lịch sử thông minh hơn cậu rất nhiều. Chỉ lấy đồ sứ làm ví dụ, nhờ sự nỗ lực của tiền nhân, đồ sứ từ một chủng loại đơn nhất đã trở nên rực rỡ muôn màu muôn vẻ như thế này, đã trải qua chặng đường dài gần một vạn năm. Từ văn hóa Ngẫu Thiều, văn hóa Mã Gia Ca Di diêu (Mã Gia Diêu) thời kỳ đầu ở lưu vực Hoàng Hà, văn hóa Hà Mẫu Độ, văn hóa Lương Chử ở lưu vực Trường Giang, cho đến binh mã dũng nhà Tần, đồ gốm nhà Hán, đường tam thải, năm lò gốm nổi tiếng nhà Tống, đồ sứ các dân tộc thiểu số như Liêu Kim, thanh hoa nhà Nguyên, đồ sứ màu nhà Minh Thanh, chúng ta đều có thể nhìn thấy quá trình tiến bộ của nó. Chúng ta muốn nhận thức nó, trước tiên cần phải có sự kiên nhẫn. Cậu muốn dùng thời gian một buổi tối, nằm trên giường lật sách lật vở, là có thể hiểu biết đôi chút về lịch sử Trung Quốc, đây là điều không thể nào xảy ra.
Bất kỳ cổ vật nào cũng có nguyên nhân và đạo lý hình thành của nó. Ví dụ như câu nói mà chúng ta hay nói: "Đứa trẻ này không phải là chiếc đèn tiết kiệm dầu." Câu này ai cũng hiểu, Nam Bắc đều nói như vậy, nhưng vấn đề hiện nay là: Thế nào là "chiếc đèn tiết kiệm dầu"? Lục Du người đời Tống từng ghi chép trong cuốn "Lão Học Am Bút Ký": "Một đầu trét lỗ nhỏ, rót nước lạnh vào trong đó, mỗi tối thay một lần. Đèn thường bị lửa đốt nên khô mà thành ra khô khốc, vì thế mà mau cạn dầu, chiếc đèn này duy chỉ không như vậy, nó tiết kiệm dầu gần một nửa." Lục Du ghi chép rất rõ ràng, phía trên đĩa đèn có một cái lỗ, rót nước thanh khiết vào trong, mỗi ngày thay nước một lần. Đèn dầu vừa châm lửa sẽ vô cùng nóng nực lại khô khan, cho nên mới tốn dầu, sau khi đặt nước vào thì gần như tiết kiệm được một nửa dầu.
Ghi chép của Lục Du tuy rất rõ ràng, nhưng chúng ta chưa từng nhìn thấy loại đèn này bao giờ. Cho mãi đến những năm gần đây, vùng Tứ Xuyên mới phát hiện ra, từng khai quật được những chiếc đĩa đèn rỗng ruột như thế này, bên trong có thể rót nước vào. Đĩa đèn càng lớn càng tiết kiệm dầu, càng nhỏ càng không tiết kiệm dầu. Người bình thường trong nhà thường dùng một chiếc đèn dầu nhỏ, hễ châm bấc lên là dầu sẽ phát nóng, hễ nóng là sẽ bay hơi, tốn dầu. Để cho dầu nguội bớt xuống, người ta rót nước lạnh vào trong đĩa đèn, nước sẽ mang nhiệt lượng đi, thế là dầu được tiết kiệm. Loại đèn tiết kiệm dầu này sau khi được phát hiện ra, có chuyên gia đã làm thí nghiệm, so sánh giữa việc có rót nước và không rót nước, đại khái có thể tiết kiệm được 40%, điều này chứng minh ghi chép của Lục Du vô cùng chính xác.
Giải thích nguyên nhân hình thành là một trong những niềm vui của sưu tầm, giải thích được nguyên nhân của chiếc đèn tiết kiệm dầu, đây chính là một niềm vui. Khi bạn đã biết được nguyên nhân này rồi, bạn sẽ không quản phiền hà mà đi khoe khoang với những người xung quanh, biến nó thành sự khoe khoang trong cuộc sống. Tri thức về cổ vật từ không biết cho đến tường tận, nhất định là một quá trình dài đằng đẵng. Khi bạn hiểu rõ được nguyên nhân hình thành, rồi lại sở hữu món đồ này, cảm nhận mang lại sẽ hoàn toàn khác biệt, sức hấp dẫn của sưu tầm nằm ở sự tích lũy đồng thời giữa tri thức và tài sản.
Đầu tư thân phận
Khoản đầu tư thứ ba của sưu tầm chính là đầu tư thân phận. Thân phận trong xã hội ngày nay tỏ ra vô cùng quan trọng, chúng ta thường nói một người có thân phận hay không có thân phận. Thân phận không liên quan gì đến tài sản, mà liên quan đến văn hóa. Không phải nói người này có tiền thì có thân phận, có những kẻ cực kỳ giàu có sẽ bị người khác khinh bỉ. Thế thì từ góc độ sưu tầm mà nhìn, không phải nói mua đồ càng đắt thì cậu càng có thân phận, không phải thế đâu.
Thứ vừa có tài sản tinh thần vừa có tài sản vật chất, đứng đầu bảng chính là văn hóa. Có cổ vật trị giá cả trăm triệu tệ, cũng có cổ vật trị giá mấy chục tệ. Giá trị có cao thấp, nhưng văn hóa thì không phân cao thấp. Sự cao thấp của giá cả không liên quan gì đến bản thân văn hóa cả, tất cả chúng đều đại diện cho lịch sử huy hoàng của dân tộc Trung Hoa.
Thế nhưng trong xã hội ngày nay, vì sự sung túc nên yêu cầu của mọi người đối với văn hóa đã cao hơn rất nhiều so với yêu cầu đối với vật chất. Do đó, thân phận cá nhân được quyết định bởi văn hóa, chứ không phải được quyết định bởi tài sản. Cậu muốn có được sự công nhận về mặt thân phận này, không chỉ ở phương diện sưu tầm, mà trong các lĩnh vực khác, cũng đồng thời cần có sự tích lũy văn hóa kiên trì bền bỉ. Nếu cậu muốn sưu tầm, thì phải có được tố chất tâm lý bình hòa. Ở phương diện đầu tư, nên đặt đầu tư tình cảm, trí tuệ, thân phận lên trước, còn đầu tư tiền bạc để ở phía sau. Nếu có được lợi ích về mặt tiền bạc, thì đó nhất định là phần thưởng ngoài lơ đễnh chứ không phải là thứ cố ý theo đuổi. Có thể làm được điều này, mỗi người yêu thích sưu tầm đều sẽ thu được lợi ích trọn đời.
Ngọn đuốc văn minh sinh sôi không ngừng
Khi tôi mới chỉ mười mấy tuổi, từng đến nhà nhà giáo dục, nhà văn Lão tiên sinh Diệp Thánh Đào. Trên tường nhà lão tiên sinh treo một câu đối, để lại cho tôi ấn tượng vô cùng sâu sắc, đến tận hôm nay vẫn còn nhớ rõ:
Quan điếu phả du thùy điếu thú, chủng hoa hà vấn khán hoa thùy.
Niềm vui khi tôi ngắm người ta câu cá, vượt xa niềm vui bản thân việc câu cá. Tôi với tư cách là một người đứng xem, niềm vui nhìn thấy còn lớn hơn niềm vui tham gia. Tôi trồng hoa, thì chỉ nỗ lực trồng cho thật tốt, chứ không suy nghĩ xem sau đó ai sẽ là người đến thưởng thức nó. Đây là thái độ chủ quan khi làm việc. Người không sưu tầm khi nhìn thấy câu đối này, sẽ cảm thấy vô cùng vui vẻ. Chúng ta không nhất định phải tự mình sưu tầm mới có được niềm vui, chúng ta ngắm nhìn sự sưu tầm của người khác, sưu tầm của đất nước, cũng đồng thời có thể thu được niềm vui, thậm chí còn có niềm vui cao hơn nữa. Ví dụ như đi tham quan bảo tàng của đất nước, cũng giống như niềm vui ngắm câu cá vậy.
Tại sao chúng ta lại sưu tầm chứ? Chính là để tích lũy văn minh, lưu lại tọa độ. Cuộc sống sung túc tốt đẹp ngày nay không phải tự dưng mà có được một sớm một chiều, mà là trải qua sự nỗ lực của vô số thế hệ. Tại sao chúng ta lại phải làm bảo tàng? Bởi vì phải triển lãm văn minh, triển lãm tri thức, đây là một cống hiến đối với lịch sử văn minh nhân loại thế giới. Thế nhưng sự truyền thừa văn minh của quê hương đất nước chỉ dựa vào bảo tàng thôi thì chưa đủ, mà phải dựa vào ý thức tự giác bảo vệ và truyền thừa của mỗi một cá nhân.
Tôi đã giảng rất nhiều trải nghiệm cá nhân, cũng giảng rất nhiều cảm ngộ. Thực ra, tôi đang kỳ vọng ngọn đuốc văn minh rực rỡ của dân tộc Trung Hoa, có thể thông qua bàn tay của mỗi một các bạn, được truyền đời mãi mãi, sinh sôi không ngừng!