Gốm sứ là một thú chơi sưu tầm có nền tảng quần chúng rộng rãi nhất, bối cảnh văn hóa của nó cũng huyền diệu nhất. Muốn hiểu gốm sứ, trước hết phải hiểu lịch sử của chúng ta dài bao nhiêu.
Năm nay tôi 53 tuổi. Lấy tuổi tác như tôi làm mốc, hai người nối đuôi nhau là đã bước vào triều Thanh, năm người là có thể thấy Càn Long. Càn Long thời đó vẫn là thời thịnh thế, lúc ông còn trẻ, trạc chừng 33 tuổi; mười bảy người nối đuôi nhau là có thể thấy Tống Huy Tông; hai mươi sáu người là có thể thấy Đường Thái Tông. Lịch sử của một trăm người nối đuôi nhau chính là lịch sử văn minh của dân tộc Trung Hoa, năm ngàn năm, tính từ khi chữ giáp cốt xuất hiện đến nay. Nhìn theo cách này, lịch sử đâu có dài lắm, đúng không? Một khi chúng ta lượng hóa nó, sẽ cảm thấy nó không dài như ta tưởng tượng. Lịch sử có văn tự của chúng ta, từ chữ giáp cốt đến nay chưa đầy năm ngàn năm, cứ dùng phương pháp tính toán vừa rồi, tức là một trăm người ở độ tuổi như tôi nối đuôi nhau, đại khái chính là lịch sử văn minh của dân tộc Trung Hoa chúng ta, một lịch sử văn minh có văn tự ghi chép.
Phát minh ra đồ gốm
Chữ giáp cốt từ khi ra đời đến nay chưa đầy năm ngàn năm. Chúng ta thường nói "đất nước cổ kính năm ngàn năm văn minh, gấm vóc non sông muôn trùng tươi đẹp", chính là nói về lịch sử và cương thổ của nước ta. Truy ngược về trước nữa, chính là lịch sử dùng lửa của chúng ta. Dùng lửa là một bước quá độ từ dã man sang văn minh. Chúng ta bắt đầu dùng lửa như thế nào? Thuở sơ khai, việc dùng lửa chỉ có hai mục đích: một là sưởi ấm, hai là nấu chín thức ăn. Sự tiến hóa của loài người có quan hệ rất lớn với việc ăn chín. Thế thì, thành tựu đầu tiên của việc dùng lửa, khi bắt đầu nung đồ gốm, cách nay chỉ chưa đầy một vạn năm. Đồ gốm được nung thành một cách tình cờ. Việc nung tạo đồ gốm là một đặc trưng phân định ranh giới giữa thời đại đồ đá cũ và đồ đá mới. Có thể dùng lửa nung ra một món đồ gốm là sự mở đầu của thời đại đồ đá mới.
Nung một món đồ gốm như thế nào? Tổ tiên chúng ta khi nung đồ gốm chỉ là một phát hiện ngẫu nhiên, chứ không phải một kết quả tất nhiên. Ngày nay chúng ta nói đó là một phát minh vĩ đại của nhân loại, nhưng phát minh này ban đầu chỉ là một sự tình cờ phát hiện. Ví dụ, khi dùng lửa, đất sét cạnh đống lửa bị kết khối lại, trở nên rất cứng, đặc tính này đã được người xưa phát hiện, thế nên người ta mới có ý thức gạn lọc thứ đất sét này ra, nặn thành một hình dáng, đặt vào lửa nung, càng nung nhiệt độ càng cao, càng nung thì đồ vật càng hoàn mỹ. Đó chính là sự phát minh ra đồ gốm, cách nay chưa đầy một vạn năm.
Chính phát minh này đã mở ra khởi đầu cho lịch sử gốm sứ Trung Quốc. Nhờ có phát minh đồ gốm mới có phát minh đồ sứ về sau. Chúng ta thường nói "gốm sứ", nhưng xét theo ý nghĩa khoa học, gốm sứ là hai thứ khác nhau, một là gốm, một là sứ. Chúng ta hãy xác lập hai khái niệm hoàn chỉnh này trước, như vậy đối với mấy bài học sau mới có thể hiểu sâu sắc hơn.
Vậy thì, ban đầu chúng ta nung đồ gốm để làm gì? Trước hết là chế tạo một vật chứa.
Vật chứa là gì? Nói đơn giản, chính là một cái bát, một cái chén, dùng nó để đựng cơm, đựng nước. Cuộc cách mạng về vật chứa là một cuộc cách mạng vô cùng quan trọng trong hệ tọa độ văn minh nhân loại. Mỗi bước phát triển của vật chứa đều đồng nghĩa với sự tiến bộ của văn minh nhân loại. Văn minh nhân loại có thể lấy vật chứa làm hệ tọa độ. Ngày nay chúng ta đừng hiểu vật chứa một cách hẹp hòi chỉ là chén, bát; vật chứa bao hàm rất nhiều, ví dụ như nhà ở là một vật chứa; ví dụ bồn tắm là một vật chứa; ô tô con cũng vậy; lại ví dụ như ổ cứng di động dùng để lưu trữ thông tin hiện nay cũng là một vật chứa, có thể chứa đựng lượng kiến thức khổng lồ bên trong. Cho nên, mỗi bước tiến của văn minh nhân loại đều liên quan đến vật chứa.
Đồ gốm là lần đầu tiên con người dùng phương pháp vật lý và hóa học làm thay đổi đặc tính của đất bùn, biến nó thành một dụng cụ của con người, phát minh vĩ đại này đã được ghi vào sử sách văn minh.
Cái hay của đồ gốm là gì? Chính là có thể lấy vật liệu tại chỗ, tùy tâm sở dục. Tôi muốn nặn cái bát thì nặn cái bát, muốn nặn cái hũ thì nặn cái hũ, tương đối dễ dàng. Đồ gốm là loại dụng cụ thời kỳ đầu mà con người ỷ lại nhất. Các dụng cụ thời kỳ đầu của chúng ta đều được thu thập bằng phương pháp vật lý, ví dụ bẻ một cành cây, ghè đẽo một hòn đá để đập thú dữ, đó đều là công cụ được chế tạo bằng phương pháp vật lý thời kỳ sớm nhất. Còn đồ gốm là lần đầu tiên sử dụng phương pháp hóa học, tức là làm thay đổi hình thái vật chất dưới nhiệt độ cao.
Vậy đồ gốm có khuyết điểm không? Chắc chắn có khuyết điểm. Khuyết điểm đầu tiên là dễ vỡ, tốn bao công sức mới làm xong cái bát, hơi bất cẩn một chút là vỡ tan. Ai cũng từng có trải nghiệm lỡ tay làm vỡ đồ sứ và đồ gốm. Một khuyết điểm khác của đồ gốm là hút nước. Ngày nay có thể chúng ta không cảm nhận được nỗi bối rối do khuyết điểm này mang lại, nhưng người xưa thì đã bị chuyện này làm cho đau đầu suốt một thời gian dài. Chẳng hạn ngày xưa người cổ đại cũng ăn cháo, khi ăn cháo thì dùng cái gì? Người ta có thể dùng quả của thực vật, ví dụ dùng một quả bầu, tức thứ hồ lô mà chúng ta hay nói, bổ đôi ra, múc cháo vào ăn; hoặc dùng một tấm da thú bọc lại mà ăn, vô cùng bất tiện. Kể từ khi đồ gốm xuất hiện, bắt đầu dùng đồ gốm múc cháo thì phát hiện ra vấn đề: đồ gốm hút nước. Ví dụ người mẹ múc một bát cháo, bước ra cửa gọi: "Thằng hai ơi, mau về húp cháo!", ngoảnh đầu lại nhìn thì cháo đã thành cơm khô mất rồi, đúng không? Đồ gốm đã hút cạn nước.
Cho nên, người xưa trong quá trình dài tìm tòi sự tiến hóa của đồ gốm đã không ngừng thử thay đổi độ hút nước của nó, không thể để nó hút nước quá nhiều. Dấu vết đồ gốm còn sót lại đến ngày nay chỉ còn lại mỗi chậu hoa. Chậu hoa bằng gốm chúng ta mua về là có hút nước, hơn nữa phải tận dụng tính hút nước và thoáng khí của nó để đảm bảo hoa có thể phát triển tươi tốt, chậu hoa bằng sứ trồng hoa trái lại không tốt. Nhờ vào điểm này, đến nay chúng ta mới giữ lại được một loại đồ gốm gắn liền với cuộc sống; nếu không phải như vậy, chúng ta gần như đã hoàn toàn thoát khỏi đồ gốm rồi.
Đồ gốm còn có một công dụng khác, đó là nung gạch. Gạch đỏ, gạch xám đều là đồ gốm. Ngày nay đề cao bảo vệ môi trường, nhà nước đã ra lệnh cấm đào đất sét nung gạch, nhưng chúng ta vẫn có thể thấy những ngôi nhà xây bằng gạch đỏ, gạch xám được giữ lại, chúng đều là bằng chứng cho thấy phát minh thời viễn cổ này từng được ứng dụng rộng rãi.
Đồ gốm thời đại đồ đá mới
Nhiệt độ nung gốm phải được khống chế. Nung gốm trong lịch sử thông thường đều dưới 1000 độ C, còn đồ sứ thường phải nung trên 1200 độ C. Cho nên, ban đầu nhiệt độ cũng hạn chế sự ra đời của đồ sứ. Gốm và sứ về mặt khoa học là hai khái niệm. Bài này chỉ nói về gốm, bài sau mới nói về sứ. Vậy thì, để hiểu về gốm, trước hết phải xem bối cảnh ra đời của nó.
Một bối cảnh thuận lợi nhất sản sinh ra đồ gốm là lưu vực Hoàng Hà. Lưu vực Hoàng Hà là cái nôi khởi nguồn của dân tộc, của tổ tiên chúng ta, sông Hoàng Hà chảy qua chín tỉnh, chúng ta đều gọi Hoàng Hà là sông mẹ. Địa bàn phát hiện đồ gốm chủ yếu phần lớn men theo lưu vực Hoàng Hà. Lưu vực Trường Giang cũng có, nhưng so với lưu vực Hoàng Hà thì số lượng đồ gốm ít hơn, nhiệt độ nung cũng hơi thấp hơn. Cho nên ngày nay nếu chúng ta đem đồ gốm ra xem xét riêng, thì lưu vực Hoàng Hà nung tạo ra đồ gốm tốt nhất.
Văn hóa Ngưỡng Thiều, văn hóa Mã Gia Diêu, văn hóa Tề Gia, văn hóa Đại Vấn Khẩu, văn hóa Long Sơn đều là các nền văn hóa ven lưu vực Hoàng Hà; men theo lưu vực Trường Giang chủ yếu là văn hóa Hà Mỗ Độ và văn hóa Lương Chử. Văn hóa Ngưỡng Thiều có một chiếc "chậu hoa văn mặt người mình cá" vô cùng nổi tiếng. Văn hóa Mã Gia Diêu nổi tiếng với "bình đáy nhọn miệng nhỏ". Bình đáy nhọn miệng nhỏ là một công cụ lấy nước, nó được chế tạo rất thông minh, đáy nhọn là để một khi chạm vào nước, bình đáy nhọn sẽ lập tức lật nghiêng, nước từ miệng bình chảy vào; còn khi nó đã đầy nước thì lập tức dựng đứng thẳng lên, đó chính là công năng của nó. Người cổ đại năm ngàn năm trước đã bắt đầu dùng thứ đẹp đẽ như thế này để đi lấy nước rồi.
Một nguyên nhân chủ yếu sản sinh ra đồ gốm là vì dân tộc Trung Hoa là một dân tộc lấy nông nghiệp làm gốc, là dân tộc nông canh. Ý thức của dân tộc nông canh đã ảnh hưởng đến rất nhiều phương diện trong đời sống của chúng ta. Bởi vì chúng ta là một dân tộc sống bằng nghề trồng trọt, lấy nông nghiệp làm chính đều là nền kinh tế tự nhiên tự cung tự cấp, tự mình lo cái ăn cái mặc cho mình, năng lực thương mại của chúng ta tương đối yếu hơn so với các dân tộc du mục. Trước hết là yếu trong ý thức. Đây là một đặc trưng điển hình của nền kinh tế tự nhiên tự cung tự cấp. Còn dân tộc du mục sinh tồn nhờ việc đổi chác hàng hóa, thông qua trao đổi để có được những thứ họ không sản xuất ra.
Dân tộc nông canh là dân tộc định cư, cần một lượng lớn dụng cụ sản xuất. Nhưng khi sản xuất lại không tính đến những vật phẩm cần chống va đập như dân tộc du mục. Ví dụ dân tộc du mục thích dùng đồ kim loại, đồ da, đồ gỗ, v.v., đều là những thứ không dễ va đập vỡ vụn, bởi vì họ sống trong sự dịch chuyển. Dân tộc định cư thì chẳng bận tâm chuyện này, trọng lượng nặng một chút cũng không sao, dễ vỡ thì cẩn thận một chút là được.
Lối mòn tư duy của dân tộc nông canh là trọng nông ức thương, nền văn minh mấy ngàn năm của chúng ta đều trọng nông ức thương. Cho nên vào thời kỳ nông nghiệp phát triển, đất nước vô cùng hưng thịnh; nhưng khi chúng ta bước vào một xã hội thương mại, hoặc nói là xã hội kinh tế, thì nhược điểm liền lộ ra.
Gốm màu Cam Túc
Đồ gốm không có hoa văn gọi là tố đào, đồ gốm vẽ hoa văn gọi là thải đào (gốm màu), gốm màu mỗi loại có một phong cách riêng. Năm xưa khi tôi đến Cam Túc, thấy ở Cam Túc có rất nhiều gốm màu. Phải biết rằng, trong xã hội nguyên thủy, của cải lấy số lượng để thủ thắng, chứ không đơn thuần lấy chất lượng để thủ thắng. Của cải thời bấy giờ đều biểu hiện dưới hình thức số lượng, cho nên gốm màu khi khai quật thường có số lượng rất lớn, có khi một hầm có vài chục cái, hàng trăm cái, thậm chí hàng mấy trăm cái. Thời đó người ta không mưu cầu chất lượng của gốm màu, mà mưu cầu số lượng của nó.
Khi đến Cam Túc, người địa phương dẫn tôi đi dạo, thấy loại gốm màu này rất nhiều, nhiều hơn tôi tưởng tượng. Cứ ngỡ thu thập được một món gốm màu là chuyện rất khó khăn, không ngờ trong nhà một người lại thấy gốm màu chất đống như núi. Tôi liền nghĩ: Trong lịch sử tại sao lại làm nhiều gốm màu chôn theo như vậy? Nguyên nhân chẳng qua vì nó là sự thể hiện của của cải. Thời bấy giờ, sau khi tích lũy của cải, người ta chưa có cách nào cô đọng của cải đó lại, không thể nung tạo ra một thứ có chất lượng ưu việt hơn, như đồ pháp lang thải dùng riêng cho cung đình thời Thanh sau này, giá trị liên thành. Do đó, gốm màu chỉ có thể lấy số lượng làm hình thức biểu hiện của của cải, rồi đem chôn cất. Khi được người đời sau vô tình hay hữu ý đào lên, bạn sẽ thấy gốm màu chất đống như núi, cái nào cũng giống hệt nhau. Gọi là giống hệt nhau cũng chỉ là nhìn đại thể giống nhau. Do là vẽ thủ công nên về chi tiết đều có sự khác biệt.
Lúc đó tôi thấy có cái hũ lớn cao 80 cm, tự thấy mình không mang nổi. Khi ấy tôi vẫn đang đi công tác, việc công quấn thân, lại còn trẻ, không như bây giờ có nhiều cách xoay xở, lúc đó chịu chết, nên đã chọn mua một cái hũ nhỏ. Món gốm màu đầu tiên tôi mua chỉ tốn có 60 tệ, một chiếc hũ gốm màu rất đẹp. Tại sao tôi lại mua hũ gốm màu? Bởi vì người ta bảo đây là đồ của Mã Gia Diêu. Đó là lần đầu tiên tôi nghe thấy "Mã Gia Diêu", vì tôi mang họ Mã, nghe thấy vô cùng thân thiết, cảm thấy đây là lò gốm của nhà mình, thế là mua, chỉ vì một câu nói đó. Ban đầu tôi không rõ lắm, sau này mới biết trong văn hóa Mã Gia Diêu cũng chia ra loại hình Mã Gia Diêu, loại hình Bán Sơn, loại hình Mã Xưởng, có rất nhiều loại, lúc đó tôi không phân biệt được. Người ta bảo tôi đây là của Mã Gia Diêu, tôi vừa nghe, đồ của tổ tiên mình nung, dứt khoát mua về thôi! Ngày nay ngoảnh đầu nhìn lại, tôi mới biết Cam Túc là một nơi sản sinh gốm màu. Trong lịch sử, những nơi như Cam Túc, Thanh Hải có rất nhiều gốm màu, đến những nơi này tìm gốm màu tương đối dễ, nhưng tìm thứ khác thì khó khăn hơn nhiều.
Cách đây ít lâu tôi gặp một người, mang một đống đồ sứ Minh - Thanh đến tìm tôi giám định. Anh ta kể với tôi rằng đã nằm vùng ở Cam Túc hai tháng trời, về tận vùng nông thôn hẻo lánh nhất để tìm cổ vật, anh ta nghĩ nơi đó đặc biệt xa xôi, nhất định không có đồ giả. Không may là đống đồ sứ Minh - Thanh anh ta mua về toàn là đồ mới toanh. Ngày xưa gài mìn, hiếm khi gài ra giữa đường cái, người ta biết anh không đi lối này, biết anh muốn đi đường tắt, nên gài hết trên đường tắt rồi, đạo lý cũng y hệt như vậy. Anh ta cất công chạy đến Cam Túc, nằm vùng hai tháng, mua sạch sành sanh số "mìn" người ta gài sẵn. Anh ta nói với tôi: "Tôi ở dưới đó, cùng ăn cùng ở với mọi người, những người đó đối xử với tôi tốt lắm." Kết quả là, người ta bán hết "mìn" cho anh ta.
Gạch Tần ngói Hán
Trong đồ gốm còn có một cụm từ, ngày nay chúng ta cũng hay nói, gọi là "Tần chuyên Hán ngõa" (gạch Tần ngói Hán). Hễ nói đến kiến trúc Trung Quốc là nói đến gạch Tần ngói Hán, ý nói đến chất lượng. Ví dụ như gạch thời Hán, gạch thời Tần, cho đến ngược dòng xa hơn một chút là gạch thời Chiến Quốc, đều có thể nung được rất tốt. Gạch rỗng thời Chiến Quốc vô cùng to lớn. Khái niệm về gạch thời đó không giống với gạch chúng ta thấy ngày nay. Loại gạch hơi lớn thời Chiến Quốc dài hơn 1 mét, có thể làm bậc thềm. Gạch rỗng làm bậc thềm mà không bị giẫm vỡ, chứng tỏ chất lượng vô cùng tốt.
Bởi vì nhà Tần thống nhất sáu nước, lần lượt diệt Hàn, Triệu, Ngụy, Sở, Yến, Tề, Tần với tư cách là trung tâm chính trị hùng mạnh, mọi điều tốt đẹp về kinh tế đều tính cả cho nó, cho nên mới gọi là "gạch Tần", thực tế thì từ thời Chiến Quốc đã nung tạo một lượng lớn loại gạch khổ lớn này rồi.
Tiếp theo nói về ngói Hán cũng vậy. "Ngói Hán" không phải đến thời Hán mới bắt đầu nung ngói, mà đã có từ rất sớm, chẳng qua người ta quy hết tiếng thơm cho nhà Hán, bởi vì nhà Hán từng có một thời kỳ chính trị, kinh tế xã hội vô cùng cường thịnh của Trung Quốc.
Bằng chứng văn vật - Bàn đạp ngựa
Trong các tác phẩm phim ảnh hiện nay, có rất nhiều đề tài phản ánh thời kỳ Tần thống nhất sáu nước, ví dụ như phim "Anh Hùng" do đạo diễn Trương Nghệ Mưu dàn dựng, "Thích Tần" do đạo diễn Trần Khải Ca dàn dựng, đều là những tác phẩm phản ánh thời kỳ từ Chiến Quốc sang Tần. Chúng ta thấy trong phim toàn là những cảnh cưỡi ngựa đánh trận, nhưng kỵ binh thời kỳ này có sự khác biệt rất lớn so với kỵ binh mà chúng ta quen thuộc sau này. Kỵ binh thời đó không thể đánh trận trên lưng ngựa, chỉ thể hiện một tốc độ di chuyển. Kỵ binh thời đó về cơ bản là cưỡi ngựa xông đến trước mặt bạn, sau đó phi thân xuống ngựa, hai người lao vào đánh nhau. Không phải đánh trận trên lưng ngựa, trên lưng ngựa không đánh trận được. Tại sao vậy? Bởi vì thời đó chưa có bàn đạp ngựa. Không có bàn đạp thì không thể ngồi vững trên lưng ngựa, cũng không phát lực được. Ngoài việc không có bàn đạp, còn rất ít yên ngựa. Ngựa thời Tần rất hiếm khi có yên, yên ngựa sau thời Tần mới dần dần được sử dụng. Cho nên chúng ta xem một số cảnh trong phim "Anh Hùng" là đúng đấy, đa phần đều là bộ binh, xếp thành trận thế xông lên phía trước, đó là một cảnh tượng chiến tranh thời bấy giờ, còn việc thực sự ngồi trên lưng ngựa đánh trận là chuyện về sau.
Chúng ta có thể dùng văn vật để chứng minh điều này. Tượng binh mã dũng thời Tần có thể nhìn thấy ngày nay, xin hãy chú ý quan sát con ngựa, trên mình ngựa không có bàn đạp, tuyệt đại đa số cũng không có yên, nhưng các trang bị khác đều đầy đủ. Nhìn lại tượng ngựa Tam Thái thời Đường, vừa có yên vừa có bàn đạp, trang bị đầy đủ, vô cùng rõ ràng.
Bàn đạp ngựa đại khái được phát minh vào thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên, khoảng chừng sau thời Tam Quốc, thời Tam Quốc vẫn chưa thể chứng minh là đã có bàn đạp. Cho nên những cảnh tượng cưỡi ngựa đánh trận trong phim truyền hình "Tam Quốc Diễn Nghĩa", nói ra thì rất buồn lòng. Chúng ta phỏng đoán vào thời cổ đại, cho dù đánh trận trên lưng ngựa, đại khái cũng phải kẹp chặt hai chân, nửa thân trên không phát lực được. Chẳng phải lại sắp quay "Tam Quốc Diễn Nghĩa" bản mới sao? Không biết đạo diễn sẽ quay như thế nào.
Kỵ binh ngày xưa sách cổ có ghi chép, ví dụ thời Chiến Quốc có Triệu Vũ Linh Vương "hồ phục kỵ xạ", kỵ binh thời đó chủ yếu là một lực lượng cơ động nhanh. Ngựa không phải là chiến xa mà là xe vận tải, nó chở người đến trước mặt quân địch. Trong các cảnh tượng chiến tranh từ thời Chiến Quốc đến thời Tần, xe ngựa xông vào phe địch là nhằm phá vỡ phương trận, chứ không phải một thứ vũ khí giết người. Đến sau thời Tam Quốc, khi bàn đạp ngựa thực sự được phát minh, đã khiến chiến tranh trở nên vô cùng tàn khốc: không cần xuống ngựa cũng có thể đoạt mạng người.
Trên phạm vi toàn thế giới, tất cả các phát minh tiên tiến thông thường đều được áp dụng cho quân sự trước tiên, cho nên bàn đạp ngựa rất nhanh chóng truyền sang châu Âu, châu Âu gọi bàn đạp ngựa của Trung Quốc bằng một cái tên rất kỳ lạ: chiếc ủng Trung Quốc. Trước kia ngựa của kỵ binh châu Âu cũng không có bàn đạp, hai chân kẹp đến mỏi nhừ, căn bản không ngồi vững được, cho nên bàn đạp ngựa là một trang bị quân sự quan trọng có thể giải phóng triệt để sức chiến đấu.
Binh mã dũng thời Tần
Binh mã dũng thời Tần thuộc loại gốm xám. So với gốm đỏ, gốm xám cứng hơn, các ngôi nhà tứ hợp viện ở Bắc Kinh đều được xây bằng gạch xám. Gốm xám là do thêm một công đoạn chế tác trong quy trình, giúp tăng độ cứng của nó. Thời cổ đại, đồ gốm xám tương đối cứng hơn đồ gốm đỏ, ngày nay gạch xám cũng đắt hơn gạch đỏ. Thêm công đoạn nào vậy? Công đoạn này là ở giai đoạn cuối cùng của quá trình nung, người ta hắt nước ủ khói, cho nên khiến cho đồ gốm trở nên kiên cố hơn. Binh mã dũng đều được nung bằng gốm xám, đây là một kỳ tích trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc. Với công nghệ ngày nay mà nung tạo những pho tượng binh mã dũng quy mô lớn như thế này, chúng ta vẫn còn gặp khó khăn nhất định.
Sự xuất hiện của tượng táng (dũng) là một bước tiến bộ của văn minh nhân loại. Trước hết, tượng táng là vật thay thế cho chế độ tuẫn táng người sống. Chế độ tuẫn táng thịnh hành thời Thương thông thường từ vài người đến 100 người, ghi chép nhiều nhất có hơn 300 người bị chôn theo. Cho nên pho tượng này thay thế chế độ tuẫn táng, lấy tượng gốm nặn hình người thay cho người thật chôn theo, là một bước tiến của văn minh. Nhưng thời đó khi chế độ này xuất hiện, trong xã hội vẫn còn lực cản. Chẳng hạn Khổng Phu Tử từng nói: "Thủy tác dũng giả, kỳ vô hậu hồ?" (Kẻ đầu tiên làm ra tượng gỗ/gốm chôn theo người chết, há chẳng tuyệt tự sao?). Có phần mang ý nguyền rủa đoạn tử tuyệt tôn. Khổng Tử rất căm phẫn chuyện này, cho rằng dùng tượng làm giống như người thật để tuẫn táng cũng là không đúng.
Nhưng sự tiến bộ của văn minh xã hội sẽ không vì sự chán ghét của một cá nhân nào đó mà dừng bước tiến, nó vẫn sẽ tiếp tục phát triển về phía trước. Binh mã dũng, nói cho cùng cũng là một dạng của chế độ tuẫn táng, một vị hoàng đế vĩ đại như Tần Thủy Hoàng, sau khi băng hà phải có lăng tẩm như thế, phải có một đội quân tùy táng như thế, để thể hiện sự cường thịnh lúc sinh thời của mình. Phần chúng ta đào lên và trưng bày ngày nay có hơn 8000 món, dưới lòng đất còn bao nhiêu thì hiện giờ chưa rõ lắm, vẫn còn rất nhiều chưa khai quật. Thử nghĩ xem, nếu thời đó dùng chế độ tuẫn táng người sống, thì quả là không thể tưởng tượng nổi, chẳng lẽ lại có ngần ấy người cùng chôn xuống mồ sao? Phải bồi táng cùng một hoàng đế sao? Nghĩ đến thôi cũng thật khiến người ta rùng mình ớn lạnh.
Binh mã dũng thời Tần, từ tượng binh lính đến tượng chiến mã, kích thước đều bằng vật thật. Ví dụ như chiều cao của tượng binh lính, thấp thì 1,68 mét, cao thì tới 1,87 mét, gần như trùng khớp với chiều cao của người hiện đại ngày nay. Chỉ có thời Tần mới làm ra những pho binh mã dũng có kích thước bằng người thật như vậy. Trước thời Tần là thời Chiến Quốc cũng có tượng táng, sau này Tây Hán, Đông Hán đều có, nhưng thông thường tượng táng đều tương đối nhỏ, tượng lớn nhất thời Đông Hán đại khái cũng chỉ bằng một nửa người thật.
Vào những năm 70 của thế kỷ 20, khi binh mã dũng mới được khai quật, việc quản lý thời đó không nghiêm ngặt như bây giờ. Khi tôi đến Thiểm Tây, từng gặp một vụ án được phá, có kẻ lẻn vào công trường trộm một chiếc đầu tượng tướng quân binh mã dũng đem đi bán, cuối cùng bị công an bắt và tuyên án tù. Binh mã dũng cho đến nay có rất nhiều đồ phỏng chế, nhưng binh mã dũng thật thì trên thị trường chưa từng lưu thông một món nào. Nhà nước quản lý vô cùng nghiêm ngặt, không để một món binh mã dũng nào lọt ra khỏi hiện trường khai quật, cho nên có thể nói binh mã dũng là một kho báu của nước ta.
Chúng ta có thể thấy các cuộc triển lãm văn vật đại diện cho quốc gia ra nước ngoài ở khắp nơi trên thế giới, binh mã dũng từng được triển lãm ở Mỹ, ở Anh. Người phương Tây khi nhìn thấy binh mã dũng của Trung Quốc đều cảm thấy vô cùng kỳ diệu. Khuôn mặt của những pho binh mã dũng này mang tính cá nhân hóa rất cao, không phải rập khuôn nghìn bức như một từ một cái khuôn đúc ra, mỗi pho tượng đều là một cá thể giàu cá tính. Do đó có thể thấy, sự am hiểu của người thợ thủ công thời bấy giờ đối với đồ gốm và điêu khắc đã đạt đến mức đăng phong tạo cực. Ngày nay chúng ta đều không thể tưởng tượng nổi nhà Tần đã phải dốc biết bao quốc lực để làm một việc như thế này.
Bản thân việc phát hiện ra binh mã dũng thời Tần cũng là một câu chuyện rất ngẫu nhiên. Tháng 3 năm 1974, có mấy người nông dân ở Thiểm Tây đào giếng, đào ròng rã mấy ngày trời, càng đào đất càng cứng mà chẳng thấy nước đâu. Về sau đào ra những mảnh gốm vỡ, đầu mũi tên cùng rất nhiều thứ khác, vừa khéo có một người đi ngang qua, người này ít nhiều cũng có chút kiến thức hiểu biết, liền bảo dưới này hình như là văn vật, rồi báo cáo sự việc lên cấp trên. Một lần báo cáo ngẫu nhiên đã dẫn đến việc phát hiện ra binh mã dũng, và được mệnh danh là kỳ quan thứ tám của thế giới, tính đến nay cũng đã hơn ba mươi năm rồi.
Bây giờ chúng ta đến Bảo tàng Binh mã dũng Thiểm Tây xem triển lãm, có rất nhiều ông cụ ngồi ở đó ký tên cho bạn, bảo rằng chính mình là người phát hiện ra. Năm xưa số người phát hiện có hồ sơ ghi nhận là 5 người, bây giờ ước chừng có không dưới 15 người ngồi đó ký tên, ai cũng bảo là do mình phát hiện, mọi người coi đó là một trò vui. Có phải do cụ ấy phát hiện hay không không quan trọng, quan trọng là dân tộc ta có được kho báu như thế, được thế hệ chúng ta tận mắt chứng kiến, vinh hạnh biết bao! Chúng ta đã nhìn thấy những thứ mà người xưa còn chưa từng được thấy.
Thực tế vào thời Dân quốc từng phát hiện ra binh mã dũng. Thời đó cũng là đào giếng, đào trúng tượng dũng. Nhận thức thời bấy giờ vô cùng thấp kém, đào được cái đầu tượng thì sợ chết khiếp, bèn trói gô nó lại rồi treo lên cây phơi nắng ròng rã mấy ngày, phơi xong lại gỡ xuống đập vỡ vụn rồi chôn sâu. Người thời đó rất mê tín, cảm thấy xúi quẩy. Chuyện này có ghi chép vào đầu thời Dân quốc.
Thời đó chưa có tri thức, sau này có kiến thức liên quan rồi mới biết được tầm quan trọng của văn vật. Ngày nay, binh mã dũng trong lăng Tần Thủy Hoàng vẫn đang tạo ra rất nhiều lợi ích cho đất nước, mỗi năm có hàng triệu lượt người tham quan Bảo tàng Binh mã dũng, theo thống kê, nguyên thủ của gần 100 quốc gia trên toàn thế giới đều đã từng đến tham quan.
Đóng góp của Tần Thủy Hoàng
Đội quân binh mã dũng hoành tráng đến nhường ấy đã phản ánh nền văn minh đồ gốm đỉnh cao thời bấy giờ. Từ điểm này, chúng ta có thể hình dung Tần Thủy Hoàng là một vị hoàng đế như thế nào. Một việc vĩ đại nhất mà vị hoàng đế này từng làm lại thường bị chúng ta lãng quên, đó chính là ông đã thống nhất văn tự.
Sau khi Tần Thủy Hoàng đoạt được giang sơn, ông đã làm rất nhiều việc. Việc đầu tiên ông phải làm là quy chuẩn lại tất cả những thứ hỗn tạp, rối rắm. "Sử ký - Tần Thủy Hoàng bản kỷ" ghi chép: "Nhất pháp độ hành thạch trượng xích, xa đồng quỹ, thư đồng văn tự" (Thống nhất phép tắc đo lường cân đong tấc thước, xe cùng khoảng cách trục, chữ viết cùng một loại văn tự). Tần Thủy Hoàng đã thống nhất toàn bộ đơn vị trọng lượng, đơn vị thể tích, đơn vị chiều dài, tiền tệ và văn tự, đây là một việc làm vô cùng vĩ đại. Sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất sáu nước, chiếu thư của ông truyền tới Quế Lâm, người Quế Lâm đọc không hiểu, không nhận ra mặt chữ của ông thì không thể chấp hành, cho nên ông nhất định phải thống nhất văn tự. Không thống nhất văn tự thì tinh thần của trung ương không thể truyền đạt xuống dưới, xuống đến nơi là biến tướng ngay. Thống nhất độ lượng hành cũng rất vĩ đại, ngày nay có thể cảm thấy không quan trọng lắm, nhưng thực ra cực kỳ quan trọng, rất nhiều sự bất tiện trong cuộc sống của chúng ta đều do độ lượng hành không thống nhất mà ra. Cho đến tận ngày nay, toàn thế giới vẫn chưa thống nhất được hệ đo lường, dẫn đến đôi khi gặp phải một số vấn đề về quy đổi. Người phương Tây thích dùng "pound", chúng ta dùng "cân", hai từ này chẳng có mối liên hệ nào với nhau, quy đổi ra vô cùng phiền phức, trở thành một sự bất tiện trong đời sống.
Khi Tần Thủy Hoàng nắm giữ chính quyền, việc thống nhất văn tự mang lại lợi ích cực kỳ to lớn cho ông. Trong quá trình thống nhất văn tự, ông đã sai Lý Tư dẫn đầu một nhóm người, lấy chữ triện của nhà Tần làm cơ sở, thống nhất văn tự thời Chiến Quốc thành một loại chữ dễ nhận biết, gọi là Tiểu triện. Những ai hơi hiểu biết về thư pháp đều biết, Tiểu triện là một thể chữ rất quan trọng. Người ta thường nói "chân, thảo, lệ, triện", thì "triện" chính là Tiểu triện. Đại triện vô cùng khó nhận mặt chữ, còn nếu có một chút kiến thức thư pháp, hoặc được người ta chỉ dạy qua loa, thì Tiểu triện về cơ bản là đọc được, phương pháp viết về cơ bản nhất quán với chữ Hán hiện đại. Trong phim "Anh Hùng" có một đoạn như thế này: Lương Triều Vĩ thủ vai Tàn Kiếm, ngày ngày ở sa bàn trong thư quán luyện viết một chữ "Kiếm", chữ này là chữ Tiểu triện, nhưng anh ta lại viết trước cả thời Lý Tư. Tàn Kiếm là người nước Triệu, trong lòng anh ta "có kiếm", muốn đoạt lấy thiên hạ, nhưng theo tôi thấy thì anh ta chỉ là một thanh kiếm phế tật. Ngày ngày anh ta ở trong thư quán luyện thứ chữ Tiểu triện do Lý Tư phát minh sau này, khoảng cách còn xa nhau hàng mấy năm trời, chữ này là do người đời sau phát minh, cho nên đây là một vấn đề thường thức. Trong lúc xem phim, nếu bạn không hiểu đoạn lịch sử này thì thấy rất tự nhiên; nhưng khi bạn đã hiểu đoạn lịch sử này, bạn sẽ thấy rất buồn cười. Tôi xem đến màn đó thì thấy hài hước vô cùng —— anh ta đang viết thứ chữ không nên viết.
Việc Tần Thủy Hoàng thống nhất văn tự đem lại lợi ích cho dân tộc chúng ta mà người đời sau không thể tưởng tượng nổi, là điều mà hậu thế nên biết ơn. Trong lịch sử, dân tộc chúng ta dù có phân liệt thế nào thì cuối cùng cũng phải hợp nhất, chính là nhờ có chữ Hán. Nếu chữ Hán không thống nhất, đất nước chúng ta không thể nào duy trì trạng thái không bị chia cắt trong suốt chiều dài hai ngàn năm. Châu Âu là một ví dụ, văn tự châu Âu rất gần gũi nhau, chẳng hạn tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức có rất nhiều gốc từ rất giống nhau, nhưng văn tự lại không thống nhất. Tiếng địa phương ở Trung Quốc rất nhiều, tôi nghĩ một người khó lòng nắm hết mọi phương ngôn của Trung Quốc, chẳng hạn một người phương Bắc khi đến phương Nam về cơ bản là nghe không hiểu tiếng của người ta. Nhưng không sao cả, chỉ cần chúng ta viết chữ ra là mọi người đều có thể đọc rõ mồn một. Lấy văn tự làm chuẩn, một quốc gia tụ hội dưới một nền văn hóa như thế, một thứ văn tự như thế, sẽ có một sức ngưng kết cực kỳ mạnh mẽ. Đó chính là lợi ích lớn nhất mà việc Tần Thủy Hoàng thống nhất văn tự đã mang lại cho dân tộc chúng ta.
Tượng táng thời Hán
Tượng táng thời Hán có hai loại, một loại là binh mã dũng, vô cùng trang nghiêm; một loại khác là thuyết xướng dũng (tượng người kể chuyện/hát rong), phản ánh một hình thái khác của đời sống. Thông thường mà nói, muốn hiểu bối cảnh của một nền văn hóa thì nên hiểu bối cảnh lớn phía sau nó. Phàm là nơi nào khai quật được nhiều thuyết xướng dũng, phần lớn đều là những nơi ca múa thái bình thời bấy giờ, là nơi đất đai an định. Chẳng hạn như ở Tứ Xuyên khai quật được rất nhiều thuyết xướng dũng, Tứ Xuyên là hậu phương, đời sống tương đối tốt hơn nhiều so với khu vực Trung Nguyên, vùng Trung Nguyên chiến tranh liên miên. Ngay cả thời kỳ kháng chiến chống Nhật cũng vậy, mọi người đều rút về đại hậu phương, rút về Trùng Khánh, Tứ Xuyên, bởi vì ở đó ca múa thái bình. Văn vật nhất định là bức tranh phản ánh chân thực đời sống, không bao giờ tách rời khỏi sự phản ánh ấy. Trung Nguyên đánh trận thì tạc binh mã dũng; hậu phương ca múa thái bình thì nặn tượng thuyết xướng, tượng làm trò tạp kỹ.
Tượng gốm trên thị trường
Ngày nay nhận thức của chúng ta về đồ gốm còn rất thấp, cho nên trên thị trường sưu tầm, giá cả của đồ gốm luôn ở mức thấp.
Năm xưa khi chợ Phan Gia Viên ở Bắc Kinh vừa mới hình thành, có một lượng lớn tượng gốm tràn vào thị trường, ví dụ như binh mã dũng thời Hán cỡ nhỏ, tượng thuyết xướng; còn có một số tượng động vật như lạc đà, ngựa. Bởi vì tượng thuyết xướng rất dễ chiếm được cảm tình của người bình thường, nên đồ làm giả đặc biệt nhiều.
Có một năm nọ, số lượng tượng dũng loại này ở Phan Gia Viên đột ngột tăng vọt, người mua theo đó cũng tăng lên, các loại tin tức cũng rộ lên, rất nhiều người đổ xô đến mua, thậm chí nhiều cơ quan lớn cũng đi mua. Có một đơn vị mua rất nhiều, mừng rỡ khôn xiết, lại tìm nhiều chuyên gia đến giám định, lúc đó cũng mời cả tôi tới. Xem xong, mỗi người một ý, có người bảo đồ này chuẩn, có người bảo đồ này không đúng, tranh cãi nổ ra khá gay gắt.
Lúc đó những pho tượng này đều đặt dưới đất, xếp thành một hàng dài dằng dặc ở một hành lang lớn. Khi ấy tôi nêu ra hai điểm. Điểm thứ nhất, tôi nói: "Số tượng chúng ta đang nhìn thấy ở đây, từ Tây Hán cho đến Tùy Đường, khoảng thời gian mấy trăm năm, tượng của các triều các đại đều đủ cả, không hề gián đoạn. Khả năng những pho tượng này cùng gom tụ lại một chỗ lớn đến mức nào? Hay nói theo góc độ thống kê học, xác suất là bao nhiêu?" Điểm thứ hai, tôi nói: "Các vị có chú ý hay không, tất cả các tượng thần thái khác nhau, vô cùng đặc sắc, nhưng có một vấn đề, đó là lớp đất bám trên tất cả các pho tượng đều y như nhau, chuyện này là thế nào?" Bởi vì trong lịch sử, tất cả những nơi chôn cất đều đã được tính toán từ trước. Đồ vật của các triều các đại không thể nào cùng chạy đến một nơi để chôn cất được, tuyệt đối không thể. Những pho tượng này có cái khai quật ở Sơn Đông, cái ở Hà Nam, cái ở Hà Bắc, cái ở Thiểm Tây, điều này quyết định chất đất bám bên trên không thể nào giống hệt nhau được. Cho nên lúc đó tôi thấy chuyện này đặc biệt khả nghi.
Tôi có một người bạn, anh ta là người phàm việc gì cũng dễ kích động, vừa nghe thấy chuyện này liền bảo: "Tôi không thể bỏ lỡ!" Thế là lao vào mua! Mỗi ngày trời chưa sáng anh ta đã ra Phan Gia Viên, chỉ huy một chiếc xe tải, bảo công nhân bốc lên xe. Tượng anh ta mua đều rất rẻ, chất đầy một xe tải rồi chở về nhà, anh ta thuê một khoảng sân ở Đại Hưng, chở về chất đầy cả một sân. Tôi khuyên anh ta phải thận trọng, nhưng anh ta không cam lòng, còn nói: "Anh xem bao nhiêu người đều đang mua, lại còn bao nhiêu cơ quan đơn vị nữa, không thể đợi đến cuối cùng để vuột mất cơ hội được." Về sau bẵng đi một thời gian khá dài, anh ta đến tìm tôi, bảo: "Vụ đó hơi nguy hiểm rồi." Tôi hỏi: "Nguy hiểm thế nào?" Anh ta nói: "Chuyện này có một vấn đề, lúc tôi đi rửa đống tượng đó mới phát hiện ra." Tượng dính đầy đất, anh ta liền dùng nước xối rửa. Có một con ngựa gốm bụng rỗng, bên trong nhồi đầy đất vàng rất mịn, anh ta mới thò tay vào móc đất vàng ra. Trong lúc móc, bên trong có một mảnh thủy tinh cứa vào tay anh ta một vết rách lớn. Bây giờ có một vấn đề bày ra trước mắt anh ta: nếu là đồ khai quật dưới đất lên, thì miếng thủy tinh làm sao chui vào đó được? Chắc chắn là lúc người ta làm đồ giả đã vô tình lẫn một mảnh thủy tinh vào, cứa rách tay anh ta. Anh ta quấn băng gạc trên tay đến bảo với tôi: "Lúc bị cứa rách, tim tôi còn đau hơn cả tay, vừa nhìn là biết đồ này giả rồi."
Cho nên xét từ góc độ sưu tầm, đôi khi không thể một phút bốc đồng mà lao vào đánh trận, cái cần hơn là phải đi phân tích, cũng đừng ảo tưởng có bao nhiêu chuyện tốt lành đều một chốc ùa đến trước mặt mình. Ở đây có một điểm mà người bình thường chúng ta không biết: ngày xưa sưu tầm là "bà con đối đầu chuyên gia", người nhà quê làm đồ giả để lừa bạn, nhưng tri thức của họ có hạn, cho nên trong quá trình làm giả rất dễ để lộ sơ hở này hay sơ hở nọ; nhưng trò làm giả ngày nay là "chuyên gia đối đầu chuyên gia", đối phương cũng là chuyên gia, họ đã xóa sạch toàn bộ những sơ hở có thể để lộ ra từ trước rồi, cho nên bạn rất dễ mắc bẫy. Hơn nữa, bạn đừng nghĩ người bán đồ cho bạn chính là người làm giả. Ngày xưa người bán đồ còn phải kén chọn tướng mạo, cần phải trông thật thà chất phác, nhưng đứng sau lưng anh ta là cả một đội quân trí tuệ hậu thuẫn khổng lồ, tất cả mọi người đều bày mưu tính kế, giúp anh ta thiết kế. Cho nên tôi thấy những năm gần đây đồ gốm phỏng chế đều làm giống như thật.
Cuối những năm 80 của thế kỷ 20 tôi đến Hồng Kông, đường Hollywood ở Hồng Kông có một lượng lớn văn vật tràn vào, xuất hiện rất nhiều thứ mới lạ chưa từng thấy trong lịch sử, ví dụ như tượng chó gốm cỡ lớn. Chó gốm rất to, to bằng con chó thật. Lần đầu tiên nhìn thấy tôi vô cùng kinh ngạc, cảm thấy khó tin, bởi vì chó gốm khai quật trước đây không to như thế, to lắm cũng chỉ bằng một nửa con chó thật. Trên mình con chó gốm còn có dây đai da, một con chó được tạo hình cực kỳ tả thực, hơn nữa giống chó này trông rất hiện đại, không giống chó thời cổ đại. Thực ra chúng ta cũng chẳng ai thấy chó thời cổ đại trông thế nào, chỉ là cứ cảm thấy không giống. Loại chó gốm cỡ lớn này khi mới xuất hiện có giá rất đắt. Ở Hồng Kông có một nhà đại sưu tầm, ông ấy mua hai con, còn gọi tôi đến xem giúp, lúc đó một con đã hơn 1 triệu đô la Hồng Kông. Về sau số lượng chó gốm nhiều lên, không còn mức giá đó nữa, trở nên rất rẻ. Mọi người không hiểu biết nhiều về thứ này, thực ra nó phản ánh nền văn minh chăn nuôi động vật của chúng ta thời bấy giờ, là văn vật rất quan trọng.
Gốm men
Đồ gốm sau khi bước sang thời Hán đã có một bước tiến bộ vượt bậc, chính là phủ men lên đồ gốm, tức là thứ men đào (gốm men) mà chúng ta hay nói. Men có đóng góp nổi bật trong việc khắc phục độ hút nước của đồ gốm, đồ gốm phủ men sẽ làm giảm độ hút nước của nó, cho nên gốm men dễ sử dụng hơn đồ gốm thô. Kỹ thuật phủ men lên đồ gốm thời Hán này có một thuyết cho rằng được truyền từ Tây Vực sang, chứ không phải phát minh của chính chúng ta. Phàm là trong men có chứa đồng, khi nung ra sẽ hiện màu xanh lục; phàm là trong men có chứa sắt, khi nung ra sẽ hiện màu vàng.
Nhà Tần thống nhất Trung Quốc, đặt nền móng vững chắc, nhà Hán được thừa hưởng ân huệ của nhà Tần, kinh tế phát triển nhanh chóng. Tây Hán là đỉnh cao kinh tế đầu tiên của xã hội phong kiến Trung Quốc, rất nhiều văn vật có thể phản ánh điểm này. Ví dụ như tòa lầu gốm men xanh lục thời Hán, chính là dáng dấp của nhà dân thông thường, vô cùng đẹp đẽ, phản ánh trạng thái sinh hoạt giàu có của con người thời bấy giờ. Đồ gốm thời Hán, ngoài các mô hình kiến trúc ra, các vật chứa bắt đầu tăng lên với số lượng lớn, như bình gốm, hũ gốm, chậu gốm, v.v.
Sự thịnh hành của men lục thời Hán đã khiến cho rất nhiều người, bao gồm cả người phương Tây, trong một thời gian dài chú trọng sưu tầm đồ men lục thời Hán của Trung Quốc. Đồ men lục thời Hán coi trọng cái gì? Coi trọng hiện tượng "phản chì". Hễ nói đến men lục thời Hán là nói đến phản chì. Văn vật thời Hán cách nay đã hơn hai ngàn năm, bất kể là men lục hay men vàng thời Hán, qua thời gian dài bị vùi lấp dưới lòng đất, đã khiến nó ánh lên một thứ sắc bóng màu bạc lấp lánh như mây mica, tiếng trong nghề gọi là "phản chì". Hiện nay phần lớn mọi người sưu tầm men lục thời Hán đều lấy hiện tượng phản chì làm căn cứ giám định. Hễ thấy có phản chì liền cho rằng món đồ này là thật; thấy không phản chì liền cảm thấy hơi ngờ vực. Thực ra có phản chì hay không không có mối liên hệ tất nhiên với độ thật giả của nó, rất nhiều đồ gốm không phản chì vẫn là đồ thật.
Đường Tam Thái
Sự xuất hiện của men lục thời Hán đã ảnh hưởng đến một nhánh quan trọng nhất trong đồ gốm Trung Quốc —— Đường Tam Thái. Đường Tam Thái là đồ gốm, không phải đồ sứ. Đa số mọi người lầm tưởng Đường Tam Thái là đồ sứ, thực ra nó chẳng liên quan gì đến đồ sứ cả, nó chính là một món gốm men điển hình, và cũng rất dễ vỡ. Trước hết chúng ta nói về khái niệm Đường Tam Thái. "Tam thái" không phải là ba màu, mà là có nhiều màu, các tông màu chủ đạo có vàng, lục, đen, lam, nâu đỏ, trắng, v.v. Nhiệt độ nung Đường Tam Thái so với loại gốm xám, gốm đỏ trước đây lại tăng thêm một trăm độ, đại khái đạt tới 1100 độ C. Một khi nhiệt độ tăng lên thì độ cứng có thể nâng cao.
Đường Tam Thái đều là minh khí, tức là đồ dùng để chôn cất, một loại đồ dùng chuyên để tùy táng, cũng gọi là minh khí. Thời Hán là một thời kỳ đỉnh cao của chế độ hậu táng ở Trung Quốc, đặc biệt là Tây Hán. Sau thời Đông Hán, quốc lực suy kiệt dần, từ triều đình đến dân gian đều bắt đầu chán ghét phong khí hậu táng. Cho nên sau thời Đông Hán, đồ vật trong các ngôi mộ ngày càng ít đi.
Đến thời Đường lại trở thành thời kỳ hậu táng thứ hai của Trung Quốc, chẳng hạn những ngôi mộ lớn thời Đường hễ khai quật ra là đồ vật bên trong có tới hàng ngàn hàng vạn món. Thời Đường để phục vụ hậu táng đã nung tạo một lượng lớn tượng người, động vật và các loại đồ đựng, cho nên chủng loại của Đường Tam Thái không thứ gì là không có. Đường Tam Thái là một phân môn vô cùng phong phú trong lĩnh vực gốm sứ của Trung Quốc.
Nhận thức của chúng ta về Đường Tam Thái chỉ mới dần sâu sắc hơn trong những năm gần đây. Thuở trước nhận thức về nó rất nông cạn, người Trung Quốc một trăm năm trước nếu đào được Đường Tam Thái thì nhất định sẽ đập nát ngay tại chỗ, vì cảm thấy xúi quẩy. Người phương Tây là những người đầu tiên dành sự đánh giá rất cao cho Đường Tam Thái của Trung Quốc, coi đây là một đỉnh cao độc nhất vô nhị trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc. Trước đây chúng ta do nhận thức hạn hẹp, nên trong lúc đóng phim cũng không mấy chú ý. Năm xưa xem phim truyền hình "Hồng Lâu Mộng", trong phòng của Giả mẫu lại bày một món Đường Tam Thái, đây là một hạt sạn lớn. "Hồng Lâu Mộng" phản ánh tình hình xã hội thời Càn Long triều Thanh, vào thời Càn Long, không thể nào đem Đường Tam Thái bày trong phòng, bởi vì thời đó cho rằng nó rất xui xẻo.
Người Đường yêu ngựa
Người thời Đường vô cùng thích ngựa. Trong xã hội cổ đại, ngựa trước hết không phải là công cụ nông nghiệp quan trọng nhất, mà là công cụ quân sự quan trọng nhất. Cho nên, ngựa vào thời cổ đại là sự thể hiện của sức mạnh quân sự. Ví dụ như Chiêu Lăng lục tuấn của Đường Thái Tông, trong đó có hai bức phù điêu tuấn mã vào đầu thế kỷ 20 đã bị trộm sang Mỹ, đến nay vẫn đang được trưng bày trong Bảo tàng Philadelphia ở Mỹ. Bốn bức tuấn mã khác đã bị đập vỡ, khi chuẩn bị vận chuyển ra nước ngoài thì bị chính quyền chặn lại, ngày nay được trưng bày ở Bảo tàng tỉnh Thiểm Tây. "Lục tuấn" chỉ: Quyền Mao Oa, Thập Phạt Xích, Bạch Đề Ô, Đặc Cần Phiêu, Táp Lộ Tử, Thanh Chuy. Đặc Cần Phiêu có sách còn viết là Đặc Lặc Phiêu. Sáu con tuấn mã này là sáu con ngựa mà Đường Thái Tông yêu quý nhất, đều lập nên chiến công hiển hách, cuối cùng được tạc thành phù điêu phụng thờ suốt ngàn năm ở Chiêu Lăng, từ thời Đường mãi cho đến đầu thời Dân quốc. Kết quả lại bị phá hoại, vô cùng đáng tiếc. Bản thân Lý Thế Dân cưỡi ngựa bắn cung rất tinh xảo, ông cho rằng ngựa là gốc rễ của giáp binh, rường cột của quốc gia, cảm thấy ngựa vô cùng quan trọng, tương đương với chiến xa. Bậc đế vương của một nước hùng mạnh thì phải hết sức coi trọng quân sự, chỉ có quân sự mạnh thì đất nước mới mạnh.
"Tư trị thông giám" có một đoạn ghi chép thế này: "Thượng sơ tức vị, mục mã hữu nhị thập tứ vạn thất, dĩ Thái bộc khanh Vương Mao Trọng vi Nội Ngoại Nhàn Cứu sứ, Thiếu khanh Trương Cảnh Thuận phó chi. Chí thị hữu mã tứ thập tam vạn thất, ngưu dương xưng thị. Thượng chi đông phong, dĩ mục mã sổ vạn thất tòng, sắc biệt vi quần, vọng chi như vân cẩm." Ý nói khi Đường Huyền Tông Lý Long Cơ vừa lên ngôi, ngựa nuôi có 24 vạn con, một con số rất lớn. Đường Huyền Tông bèn bổ nhiệm hai viên quan để quản lý việc này, theo cách nói ngày nay chính là Bộ trưởng và Thứ trưởng Bộ Trang bị. Đến năm Khai Nguyên thứ mười ba, ngựa đã có tới 43 vạn con. Khi Đường Huyền Tông đến núi Thái Sơn làm lễ tế trời, đàn ngựa được phân theo màu sắc để xuất hành, ví dụ ngựa trắng một đàn, ngựa đen một đàn, ngựa đỏ một đàn, nhìn từ xa như gấm như mây, vô cùng tráng quan đẹp đẽ.
Hằng năm vào ngày mùng 5 tháng 8 là ngày sinh nhật của Đường Huyền Tông, đều có đủ loại tiết mục biểu diễn. Trong đó có một màn biểu diễn quan trọng, chính là "vũ mã hàm bôi" (ngựa múa ngậm chén). Cho ngựa ngậm chén rượu, dâng thẳng tới trước mặt hoàng thượng. Cảnh tượng này ngày nay chúng ta không thể nào tưởng tượng nổi, chỉ có thể nhờ văn vật gợi ý cho chúng ta. Ví dụ như chiếc ấm rượu bằng bạc mạ vàng hình ngựa múa ngậm chén khai quật từ hầm chứa đồ thôn Hà Gia ở Thiểm Tây, vô cùng tinh xảo đẹp đẽ. Hình con ngựa trên chiếc ấm đó đã phản ánh một cảnh tượng trong ngày sinh nhật của Đường Huyền Tông.
Vũ bộ của ngựa múa không có sự khác biệt lớn so với nội dung dressage (biểu diễn cưỡi ngựa nghệ thuật) trong các môn thể thao ngày nay. Biểu diễn cưỡi ngựa nghệ thuật đã được đưa vào nội dung thi đấu Thế vận hội từ một trăm năm trước, vô cùng đẹp mắt. Những con ngựa đều rất hăng hái, dậm theo những bước nhảy mà bạn không thể tưởng tượng nổi, điều đó ở thời Đường của Trung Quốc đã có rồi. Thời Đường có một nhà thơ tên là Trương Thuyết, trong bài "Vũ mã từ" của ông có một câu thế này: "Cánh hữu hàm bôi chung yến khúc, thùy đầu điệu vĩ túy như nê." Tức là nói trạng thái cuối cùng của con ngựa này giống như trạng thái say rượu. Chúng ta xem biểu diễn cưỡi ngựa nghệ thuật, con ngựa đó hơi giống như say rượu, lắc la lắc lư, chính là cảm giác đó.
Ngựa Đường Tam Thái
Nhờ sự coi trọng của người phương Tây, Đường Tam Thái từng có một thời gian dài là tác phẩm nghệ thuật Trung Quốc đắt giá nhất, nói cách khác, kỷ lục thế giới từng do Đường Tam Thái tạo lập. Vào lúc nào? Năm 1989. Khi đó Sotheby's bán đấu giá ở Luân Đôn một con ngựa Đường Tam Thái vô cùng đẹp. Để thu hút người đấu thầu, công ty đấu giá đã vận chuyển nó đến Hồng Kông triển lãm, khi triển lãm đã gây chấn động lớn, rất nhiều người đến xem. Kết quả là khi chuẩn bị vận chuyển từ Hồng Kông về Anh, con ngựa này đã bị mất tích trên tàu, bị đánh cắp. Thế nhưng danh mục đấu giá đã phát ra toàn thế giới rồi, chuẩn bị đem ra đấu giá, kết quả trên đường vận chuyển về lại bị trộm mất. Lúc đó Đội trọng án Cảnh sát Hoàng gia Hồng Kông đã xuất kích toàn bộ, thức trắng đêm phá án, và nhanh chóng tìm ra manh mối phá được vụ án. Sau khi phá án liền vội vã vận chuyển con ngựa này về Luân Đôn, vừa kịp lúc diễn ra buổi đấu giá. Bởi vì con ngựa này có một câu chuyện ly kỳ bị mất rồi tìm lại được, thời đó các tờ báo lớn trên thế giới đều đăng tải vụ này, cho nên đã thu hút sự chú ý của rất nhiều người, kết quả giá gõ búa là 3,74 triệu bảng Anh, thời bấy giờ quy đổi ra tương đương 6 triệu đô la Mỹ. Kỷ lục cao nhất của tác phẩm nghệ thuật Trung Quốc do người phương Tây tạo ra này đã được một con ngựa Đường Tam Thái nắm giữ trong suốt một thời gian dài.
Trong đồ Đường Tam Thái có rất nhiều con ngựa vô cùng sống động, vô cùng đẹp đẽ, đều là ngựa của quý tộc. Chúng ta hãy chú ý đến động thái của con ngựa, chẳng hạn có một con ngựa rất nổi tiếng gọi là "tả câu đầu, hữu thái đề", tức là ngoẹo đầu sang trái, nhấc chân trước bên phải lên, vô cùng giàu tính động. Về sau tôi nghĩ lại, ngày xưa yêu cầu đối với người mẫu cũng là ngoảnh đầu sang bên trái, nhún vai bên phải, đều y như nhau. Động thái tạo hình ra như vậy thực ra chẳng thoải mái chút nào. Lý Bạch có một bài thơ vô cùng nổi tiếng là "Tương tiến tửu": "Ngũ hoa mã, thiên kim cừu, hô nhi tương xuất hoán mỹ tửu, dữ nhĩ đồng tiêu vạn cổ sầu." Về "ngũ hoa mã", giải thích trong sách cổ cũng rất nhiều, đó là một loại ngựa vô cùng quý giá. Cái gọi là "hoa" đại khái là chỉ phần trang trí ở vị trí cổ ngựa, vô cùng đẹp đẽ. "Ngũ hoa" đương nhiên cũng là một từ mang nghĩa phiếm chỉ.
Chúng ta đã nói đại khái về khái niệm đồ gốm, đồ gốm không phải do người Trung Quốc phát minh, vào thời kỳ sớm hơn chúng ta, phương Tây đã xuất hiện đồ gốm rồi. Thế nhưng, đồ sứ lại do người Trung Quốc phát minh, bài học tiếp theo sẽ bắt đầu nói về đồ sứ.