Một tấm lòng băng trong bình ngọc
Nhận thức của người Trung Quốc về ngọc thường bắt đầu từ văn học. Ví dụ như khi miêu tả một cô gái xinh đẹp, người ta thường nói "đình đình ngọc lập" (dáng đứng thanh mảnh như ngọc); miêu tả người đàn ông tuấn tú, lại có thành ngữ sẵn là "ngọc thụ lâm phong" (cây ngọc đón gió). Cụm từ "ngọc thụ lâm phong" xuất phát từ bài thơ "Ẩm trung bát tiên ca" của Đỗ Phủ. Khi đó, Đỗ Phủ làm một bài thơ miêu tả rất nhiều người bạn hay uống rượu xung quanh mình, bao gồm Lý Bạch, Trương Húc, Hạ Tri Chương..., trong đó có câu: "Tông Chi tiêu sái mỹ thiếu niên, cử thương bạch nhãn vọng thanh thiên, kiểu như ngọc thụ lâm phong tiền" (Tông Chi là thiếu niên đẹp đẽ phóng khoáng, nâng chén liếc mắt trắng nhìn trời xanh, sáng tỏ như cây ngọc trước gió). Ông miêu tả Thôi Tông Chi vừa phóng khoáng lại kiêu hãnh. "Ngọc thụ lâm phong" về sau trở thành thành ngữ, thường được dùng để chỉ vẻ tuấn tú của nam giới.
Khi hình dung về tình cảm, chúng ta thường dùng từ ngữ nào? Ví dụ như "ninh vi ngọc toái, bất vi ngõa toàn" (thà làm ngọc vỡ, không làm ngói lành). Ý ví von việc vì giữ tròn khí tiết mà sẵn sàng hy sinh. Tại sao lại nói "thà làm ngọc vỡ"? Bởi vì ngọc có rất nhiều ưu điểm về mặt vật lý: rắn chắc, cô đặc, ấm áp ôn nhuận và tinh tế. Những ưu điểm này dần dần được con người nắm bắt, rồi phát huy trí tưởng tượng phong phú, gán cho nó những ý nghĩa văn học để miêu tả tính cách con người. Lại có một bài thơ Đường mà chúng ta đều rất quen thuộc: "Lạc Dương thân hữu như tương vấn, nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ" (Bạn bè Lạc Dương nếu có hỏi, một tấm lòng băng gửi bình ngọc). Bản thân tôi rất thích bài thơ này, đó là tuyệt tác "Phù Dung lâu tống Tân Tiệm" vô cùng nổi tiếng của nhà thơ Vương Xương Linh thời Đường. Khi đó Vương Xương Linh tiễn biệt bạn mình và viết nên bài thơ. "Một tấm lòng băng trong bình ngọc" thể hiện nội tâm thanh cao thuần khiết của nhà thơ, biểu đạt tình cảm trong sáng như ngọc của ông. Nếu đổi lại thành "một tấm lòng băng trong ấm trà", nghe qua đã thấy chẳng ra sao cả. Những tình cảm này của dân tộc Trung Hoa đối với ngọc là sự tích lũy qua từng ngày tháng, chứ không phải sinh ra đã có sẵn.
Chúng ta còn có một câu nói cửa miệng. Khi hai bên nảy sinh mâu thuẫn, một khi đã hóa giải, người ta sẽ nói "hóa can qua vi ngọc bạch" (biến chiến tranh thành hòa bình, biến gươm giáo thành ngọc lụa). Câu nói này từ đâu mà ra? Ngọc và lụa (bạch), thời xưa đều là quốc lễ dùng để trao tặng giữa các nước với nhau: tặng lụa là, tặng mỹ ngọc. Qua đó có thể thấy được vị thế của ngọc trong lịch sử Trung Quốc. Trong đời sống thường nhật, chúng ta thường dùng chữ "ngọc" làm từ kính trọng, ví dụ như "ngọc thành thử sự" (nhờ người tác thành, vun vén cho việc này). Lại có câu "ngọc thể khiếm an", ý chỉ đối phương thân thể không khỏe. Hay như trong thư từ qua lại thời xưa, thường viết "kính hậu ngọc âm", tức là kính cẩn chờ hồi âm quý báu. Đó đều là những hiểu biết sơ khai của người Trung Quốc về ngọc, và sự hiểu biết này đều bắt đầu từ văn học.
Bốn thời kỳ của văn hóa ngọc
Văn hóa ngọc khí là nền văn hóa hình thành sớm nhất của dân tộc Trung Hoa, kéo dài lâu nhất và nội dung cũng phong phú nhất. Dựa trên những hiện vật còn lưu lại đến nay, ngọc đã có lịch sử tám nghìn năm. Còn một điểm vô cùng quan trọng nữa, đó là văn hóa ngọc khí là nền văn hóa độc nhất vô nhị của dân tộc Trung Hoa và chưa bao giờ bị đứt đoạn. Trên phạm vi toàn thế giới, nhắc đến văn hóa ngọc thì dân tộc Trung Hoa luôn đứng đầu.
Văn hóa ngọc khí đại thể trải qua bốn thời kỳ. Thời kỳ thứ nhất là thời thơ ấu, trước khi giai cấp hình thành. Dùng thuật ngữ khoa học để diễn đạt thời kỳ này, đó chính là thời đại đồ đá mới.
Thời kỳ thứ hai là thời niên thiếu, sau khi giai cấp đã hình thành. Giai cấp hình thành trong xã hội nô lệ, nay gọi là ba thời kỳ Hạ, Thương, Chu. Khi xã hội nô lệ xuất hiện, ngọc bước vào thời niên thiếu và mang một diện mạo hoàn toàn khác. Những người sành chơi ngọc thuở trước, hễ mở miệng là nói đến "Tam đại ngọc". "Tam đại ngọc" chỉ ngọc khí thời Hạ, Thương, Chu, cũng có thuyết nói là Thương, Chu, Hán.
Văn hóa ngọc là một nền văn hóa không ngừng nghỉ, cũng như đời người, có thời thơ ấu, thời niên thiếu, ắt sẽ có thời thanh niên. Đó là khi nào? Ngày nay nhìn lại, đại khái là vào giai đoạn đầu của xã hội phong kiến, tức thời kỳ Hán - Đường. Thời kỳ này đã hình thành nên một hệ thống văn hóa ngọc hoàn chỉnh.
Thời kỳ cuối cùng là thời tráng niên của văn hóa ngọc: Tống, Nguyên, Minh, Thanh, kéo dài tương đối lâu. Sau thời Hán - Đường, ngọc khí bước xuống khỏi bệ thờ thần thánh, trở thành nét văn hóa phổ cập toàn dân, gây ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đến hậu thế. Rất nhiều cảm nhận của chúng ta về ngọc ngày nay đều được định hình từ thời kỳ này. Bởi vì trong thời kỳ đầu, đẳng cấp của ngọc rất cao, chỉ có hoàng thất quý tộc mới được sở hữu, chứng cứ ngày nay có thể thấy rõ qua các văn vật khai quật, ví dụ như mộ Phụ Hảo thời Thương, đại mộ Tấn Hầu thời Tây Chu..., trong dân gian hoàn toàn không phổ biến. Nhưng từ sau thời Hán - Đường, ngọc khí bắt đầu dần dần lan tỏa đến dân gian, khiến nền văn hóa dân tộc ngày càng gắn bó gần gũi với nó.
Bài này trước tiên sẽ nói về thời thơ ấu của ngọc.
Ngọc khí thời đại đồ đá mới
Trước hết, chúng ta phải thiết lập một khái niệm đơn giản. Nền văn minh nhân loại trên toàn thế giới không có ngoại lệ, nhất định phải trải qua ba thời kỳ. Thời kỳ thứ nhất là thời đại đồ đá; thời kỳ thứ hai là thời đại đồ đồng, còn gọi là thời đại thanh đồng; thời kỳ thứ ba chính là thời đại đồ sắt. Văn minh nhân loại phải đi qua văn minh đồ đá, văn minh đồ đồng, văn minh đồ sắt, rồi mới tiến vào văn minh hiện đại.
Thời kỳ đầu tiên của văn minh nhân loại — thời đại đồ đá, được chia thành thời đại đồ đá cũ và thời đại đồ đá mới. Chúng ta đang nói về ngọc khí của thời đại đồ đá mới. Thời đại đồ đá mới và thời đại đồ đá cũ có gì khác nhau? Nếu không phải người học chuyên ngành này thì rất khó nói rõ được điểm khác biệt nằm ở đâu. Chúng ta hãy tìm hiểu sơ lược về kiến thức này.
Điểm khác biệt thứ nhất là công cụ sớm nhất mà tổ tiên chúng ta sử dụng — đồ đá, ở thời đại đồ đá cũ không trải qua mài giũa, còn ở thời đại đồ đá mới thì phải qua mài giũa. Đây là một bước nhảy vọt lớn về công cụ của nhân loại.
Điểm khác biệt thứ hai là thời đại đồ đá mới đã sản sinh ra đồ gốm, loài người bắt đầu biết chế tạo đồ chứa đựng. Tôi đã nói nhiều lần rằng, một khái niệm cực kỳ quan trọng của gốm sứ chính là cuộc cách mạng về vật chứa. Vật chứa có tác dụng thúc đẩy to lớn đối với nền văn minh nhân loại, ngày nay mọi thứ đều có thể coi là một vật chứa. Ví dụ như bồn tắm trong nhà, ô tô, ổ cứng máy tính, đều là vật chứa. Cho nên cuộc cách mạng vật chứa là một quá trình tất yếu thúc đẩy sự phát triển văn minh nhân loại.
Thời đại đồ đá mới còn có một đặc trưng nữa, đó là sự ra đời của nông nghiệp. Nông nghiệp đã nâng cao chất lượng cuộc sống của con người một cách rõ rệt. Trước tiên hãy nhìn vào đồ đá mài. Việc mài giũa sớm nhất vốn xuất phát từ hành vi chưa hề có ý thức thẩm mỹ của con người, ban đầu họ chỉ mong đồ đá sắc bén hơn, làm thành công cụ chặt đập, nạo gọt để săn bắn, xẻ thịt. Khi lần đầu tiên trong cuộc sống xuất hiện đồ đá mài vừa đẹp vừa nhẵn nhụi, người nguyên thủy cảm thấy vô cùng thích thú. Niềm vui mà đồ đá mài mang lại cho người thời sơ khai, họ biết, còn chúng ta thì không. Nếu bây giờ đem một hòn đá mài cho nhẵn bóng, chúng ta sẽ thấy đó là một việc đau khổ và phiền toái. Nhưng đối với người thời sơ khai, khi mài thành công một hòn đá cho nhẵn bóng, họ sẽ vô cùng vui sướng. Cảm giác thành tựu và thỏa mãn đó, người thời nay không thể nào cảm nhận được. Do đó, người sơ khai mới dần dần theo đuổi sự nhẵn nhụi của đồ đá, từ đó tiến tới theo đuổi cảm giác về cái đẹp. Chính từ cảm giác thành tựu khi mài giũa đã mở đầu cho hành trình đằng đẵng kiếm tìm ngọc đá của nhân loại.
Vậy thì, ngọc khí thời đại đồ đá mới có hình dạng ra sao?
Trung Quốc có một thần thoại: Nữ Oa vá trời. Nữ Oa vá trời dùng đá ngũ sắc. Tại sao lại dùng đá ngũ sắc mà không tùy tiện nhặt bừa một hòn đá để vá? Bởi vì đá ngũ sắc mang tính thẩm mỹ. Từ trong thần thoại đã có thể thấy được sự theo đuổi thẩm mỹ mang tính ý thức chủ quan của người xưa. Ngoài ra, ngọc khí thời kỳ đầu có một điểm khác với sau này, đó là định nghĩa về nó tương đối rộng, người ta cho rằng "mỹ thạch vi ngọc" (đá đẹp là ngọc), chỉ cần là hòn đá đẹp thì đều có thể gọi là ngọc, chứ không nhấn mạnh vào cảm giác ấm áp ôn nhuận, trong suốt như sau này.
Một nguyên nhân căn bản cho sự ra đời của ngọc chính là việc từ vật chất mà đạt được sự thỏa mãn về tinh thần, nói cách này nghe hơi vòng vèo. Xưa nay chúng ta vẫn thường nói, từ vật chất đến tinh thần. Như vậy ngọc đem lại lợi ích cho con người về mặt tinh thần, chứ không hoàn toàn chỉ là lợi ích vật chất. Cảm giác nhất thời đạt được về mặt tinh thần này, ngày nay chúng ta phải chậm rãi nghiền ngẫm mới thấu hiểu. Sự phồn vinh của ngọc khí thực chất là tác dụng của sức mạnh tinh thần, là sự theo đuổi của con người dần chuyển hóa từ hướng vật chất sang hướng tinh thần. Qua mấy bài giảng sau, chúng ta có thể thấy rõ quá trình theo đuổi này. Hiện vật ngọc khí của nước ta có lịch sử tám nghìn năm, chính là ngọc khí khai quật được ở Hưng Long Oa, Nội Mông.
Ngọc khí thời sơ khai của Trung Quốc rất nhiều, trên khắp mảnh đất của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nơi nào cũng có phát hiện khảo cổ. Do khuôn khổ có hạn, chúng ta không thể nói hết được, chỉ có thể chọn ra hai loại ngọc khí mang tính đại diện nhất. Một là ngọc Hồng Sơn, văn hóa Hồng Sơn ở phương Bắc; hai là ngọc Lương Chử, văn hóa Lương Chử ở phương Nam. Hai nền văn hóa ngọc khí một Bắc một Nam này đều cách ngày nay khoảng chừng năm nghìn năm.
Dùng ngọc thông thần
Ngọc khí của văn hóa Hồng Sơn và văn hóa Lương Chử đều mang một hình thái sùng bái vật tổ (totem), sự sùng bái vật tổ mãnh liệt này có liên quan mật thiết đến sự theo đuổi tinh thần thời sơ khai của con người. Chúng ta nhìn vào nhiều món ngọc khí thời đó, hoàn toàn không hiểu nổi. Ngày nay, bất kể bao nhiêu học giả bỏ ra bao nhiêu công sức khổ công nghiên cứu, câu trả lời nhận được thường không đồng nhất, ai nói đường nấy. Nhưng có một quan điểm đại thể đều đồng tình: Người thời bấy giờ nhất định đã theo đuổi sự hưởng thụ về mặt tinh thần.
Cuộc sống của người thời sơ khai khá đơn điệu, không giống như ngày nay. Ngày nay chúng ta có thể đi du lịch, đi trượt tuyết, đi nghe hòa nhạc, đi gặp bạn bè, đủ thứ việc. Người xưa không có, một ngày chỉ vì một chuyện — ăn, tức là nghĩ cách làm sao để sinh tồn. Môi trường sống của họ rất đơn điệu lại vô cùng khắc nghiệt, thường xuyên phải đối mặt với thiên tai, dã thú hung dữ... Họ không thể giải thích các hiện tượng tự nhiên, ví dụ như sấm chớp, ngày nay ai cũng hiểu sấm chớp là thế nào, nhưng người xưa hễ thấy cảnh đó là vô cùng sợ hãi, có khi một người bị sét đánh chết, những người khác liền nảy sinh nỗi sợ hãi tột cùng vì không hiểu chuyện gì xảy ra. Vậy khi nỗi sợ hãi ập đến, điều gì có thể an ủi con người? Người xưa tình cờ phát hiện ra rằng, nắm chặt trong tay một hòn đá nhẵn nhụi — thứ đá mà ta tạm gọi là "ngọc", thì tâm trạng sẽ tương đối bình ổn lại. Thực ra ngày nay cũng vậy, khi bạn kích động, sợ hãi, giận dữ, cảm xúc mãnh liệt, trong tay nắm lấy một vật tròn nhẵn sẽ nhận được sự bình tĩnh vừa phải, đây là vết tích còn sót lại đến tận bây giờ. Chúng ta có thể ngẫm lại xem bản thân có từng rơi vào tình huống này không. Như vậy, khi người thời sơ khai nắm một miếng ngọc trong tay, bỗng nhiên nhận ra miếng ngọc này có tác dụng tinh thần to lớn, đó chính là lợi ích tinh thần nguyên thủy mà ngọc mang lại.
Ngọc ban đầu được các thầy phù thủy (vu) dùng để thông linh. Phù thủy muốn câu thông với thần linh thì ở giữa phải có một vật trung gian, đó là gì? Chính là ngọc. Sách "Thuyết văn" có giải thích thế này: "Linh, linh vu dã. Dĩ ngọc sự thần" (Linh, nghĩa là vu sư linh thiêng, lấy ngọc để phụng sự thần linh). "Linh" chính là một vị vu sư. Ngày nay chúng ta hay hỏi: "Chuyện này có linh không?", cũng từ đó mà ra. Hay như Giả Bảo Ngọc trong "Hồng Lâu Mộng" có một khối "Thông Linh Bảo Ngọc", cả thân thế lẫn các mối quan hệ của nhân vật trong toàn bộ cuốn sách đều xoay quanh một khối ngọc hư cấu này.
Thời Thanh có một người tên là Đoạn Ngọc Tài, ông đã giải thích sâu hơn về sách "Thuyết văn": "Vu năng dĩ ngọc sự thần" (Phù thủy có thể lấy ngọc phụng sự thần linh). Tức là phù thủy dùng ngọc để giao tiếp với thần linh, ngọc trở thành một đạo cụ. Ngọc là biểu hiện vật chất của thần linh, thần linh lại là thể hiện tinh thần của phù thủy; ngọc, phù thủy và thần linh ở đây hợp thành bộ ba thể thống nhất, tạo nên cảm giác huyền bí. Khi hiểu biết về thế giới tự nhiên còn quá ít ỏi, khi không thể giải thích được các hiện tượng tự nhiên, người xưa thà tin rằng thần linh có tồn tại.
Trong văn hóa Hồng Sơn có một loại dụng cụ hình ống (khoa hình khí), bên trong rỗng, không có đáy. Dụng cụ hình ống xuất hiện rất nhiều trong văn hóa Hồng Sơn, các học giả giải thích công dụng của nó không đồng nhất. Tôi vừa nói rồi, trong lịch sử có rất nhiều thứ ngày nay không có cách nào giải thích chính xác nó dùng để làm gì. Có học giả cho rằng nó chỉ là một cái vòng buộc tóc, chẳng có gì phức tạp, giống như chiếc bờm cài tóc của các cô gái ngày nay, chỉ có điều chiếc vòng đó đặc biệt lớn. Những dụng cụ hình ống mà chúng ta thấy đều rất dày và to. Nếu luồn tóc qua chiếc vòng này xõa ra, trông sẽ vô cùng khoa trương. Mà chính các phù thủy nguyên thủy đã vận dụng sự khoa trương này để khiến bản thân có vẻ như có khả năng thông linh với thần thánh. Trường hợp tương tự cũng thấy ở những chiếc mũ lông vũ khoa trương của người da đỏ bản địa Bắc Mỹ, tất cả đều là một dạng ám thị về mặt tinh thần.
Văn hóa Hồng Sơn
Văn hóa Hồng Sơn nằm ở Xích Phong, Nội Mông. Địa danh này rất dễ nhớ, "Xích" là đỏ (hồng), "Phong" là núi (sơn), văn hóa Hồng Sơn nằm ở Xích Phong. Việc phát hiện ra văn hóa Hồng Sơn là một sự tình cờ, người phát hiện ra nó cũng rất thú vị. Năm 1908, tròn một trăm năm trước tính đến nay, có một người Nhật Bản tên là Torii Ryuzo, là người đầu tiên phát hiện ra văn hóa Hồng Sơn. Tên của người này rất hay: Điểu Cư Long Tàng. Điểu là chim bay; Cư là nơi sinh sống; Long là rồng Trung Hoa; Tàng thì khỏi phải nói. Trong ngọc khí của văn hóa Hồng Sơn, tạo hình chim và rồng là nhiều nhất, bạn bảo có khéo không cơ chứ! Cái tên này dường như đã định đoạt việc ông ta sẽ tìm thấy văn hóa Hồng Sơn.
Sau khi văn hóa Hồng Sơn được phát hiện, mãi đến năm 1951 mới được chính thức đặt tên. Ngọc khí của văn hóa Hồng Sơn so với văn hóa Lương Chử có một đặc điểm: ngọc Hồng Sơn khai quật được đều lẻ tẻ, trong khi ngọc Lương Chử hễ đào được là hàng trăm món, số lượng cực kỳ lớn. Rốt cuộc vì sao lại hình thành như vậy, vẫn chưa có học giả nào giải thích rõ ràng được, có lẽ là do tập quán, cũng có thể liên quan đến cơ cấu sức sản xuất của địa phương bấy giờ.
Ngọc khí của văn hóa Hồng Sơn chủ yếu mang tạo hình chim thú. Chim thì có gì? Có cú mèo (tiêu), có chim ưng; thú thì có gì? Có lợn, và có cả thần thú nổi tiếng nhất Trung Quốc — rồng. Trong văn hóa Hồng Sơn có một loại ngọc khí điển hình gọi là ngọc trư long (rồng hình lợn). Miệng nó rất giống lợn nhưng thân lại giống rồng, trên thân có lỗ để xỏ dây, đây là một nét đặc sắc của ngọc Hồng Sơn. Lợn trong xã hội nguyên thủy là một khối tài sản vô cùng quan trọng. Ví dụ như chữ Hán của chúng ta — chữ "Gia" (nhà), nửa dưới là chữ "Thỉ", ngày nay ít dùng, nghĩa gốc của nó chính là con lợn. Thời xưa quan niệm trong nhà phải có một con lợn thì mới tính là thành một gia đình. Đặt vào thời nay thì chắc chắn không được, nhất là ở nhà chung cư, trừ giống lợn hương mini nuôi làm cảnh ra thì những con lợn khác đều không được vào nhà. Nhưng lợn trong xã hội sơ khai là tài sản quan trọng nhất trong nhà, quý hơn cả chiếc xe Mercedes của gia đình bạn bây giờ. Vì địa vị của con lợn khi đó rất cao nên trong ngọc khí xuất hiện rất nhiều hình tượng lợn. Khi nói đến ngọc thời Hán, chúng ta sẽ nhắc tới "ác", tức là miếng ngọc người chết nắm chặt trong tay, cũng mang hình con lợn.
Tạo hình động vật của ngọc khí Hồng Sơn thể hiện một dạng vật tổ động vật nguyên thủy của dân tộc Trung Hoa, ví dụ như rồng hình chữ C. Rồng chữ C là chủng loại điển hình nhất của văn hóa Hồng Sơn, biểu tượng của Ngân hàng Hoa Hạ chính là lấy từ rồng chữ C của văn hóa Hồng Sơn. Rồng chữ C có mõm dài, bờm dài. Có người cho rằng hình tượng ban đầu của nó được gợi cảm hứng từ loài ngựa, nhìn kỹ thì miệng và bờm của nó hơi giống một con ngựa đang phi. Cách nói này tương đối hợp lý, bởi vì lịch sử nuôi ngựa ở phương Bắc rất lâu đời, và lịch sử dựa vào ngựa cũng vô cùng lâu dài. Lại có một giả thuyết khác cho rằng hình tượng rồng chữ C bắt nguồn từ cá sấu. Nó quả thực rất giống cá sấu Dương Tử, đặc biệt là phần mõm rồng vểnh lên kia, giống không sao tả xiết. Nhưng có một câu hỏi không thể giải thích được: trong phạm vi khu vực của văn hóa Hồng Sơn không hề tìm thấy dấu vết tồn tại của cá sấu, vậy người xưa đã lấy cảm hứng từ đâu? Điều này liền trở thành một bí ẩn.
Rất nhiều ngọc khí Hồng Sơn đều có lỗ xỏ, một hoặc vài cái. Lỗ xỏ chứng tỏ ngọc khí có thể đeo, treo được. Đồ vật nhỏ có lỗ, chúng ta tự nhiên sẽ nghĩ ngay rằng nhất định là đeo trên người, bất kể là đeo bên hông hay đeo ở cổ. Nhưng những vật như rồng chữ C, kích thước tương đối lớn, đeo trên người vô cùng bất tiện, nên có người suy đoán nó được treo ở một nơi nào đó để tiến hành tế lễ.
Cuộc chạy marathon của giới sưu tầm
Bắc Kinh là nơi ngọa hổ tàng long, thời Dân quốc có một đại gia sưu tầm dành cả đời để sưu tầm những ngọc khí quan trọng của Trung Quốc. Năm 1908 văn hóa Hồng Sơn được phát hiện, Nội Mông cách Bắc Kinh không quá xa, từ đó trở đi có một lượng lớn ngọc chảy vào thị trường Bắc Kinh, vị lão tiên sinh này đã mua rất nhiều, trong đó có hai món rồng chữ C, một lớn một nhỏ. Món lớn thì lớn cỡ nào? Độ dài uốn cong lên tới 60 cm, cực kỳ lớn. Cái gọi là "độ dài uốn cong" nghĩa là nếu bẻ thẳng con rồng chữ C ra đo thì nó dài ngần ấy. Khi ông mua, chưa hề có khái niệm văn hóa Hồng Sơn, căn bản không biết đây là thứ gì, từ đâu tới, không rõ ràng, chỉ biết đây là đồ cổ nên mua về và cất giữ suốt. Mãi đến đời sau của ông, người ta mới bắt đầu nghiên cứu về ngọc Hồng Sơn. Sau giải phóng, hai món rồng chữ C này của ông, một món đã hiến tặng cho bảo tàng quốc gia. Ông hiến tặng cho đất nước trong hoàn cảnh không tổ chức bất kỳ nghi thức nào, không cần bất kỳ sự đưa tin báo chí nào, khí tiết thật cao đẹp! Khiến chúng ta nghe xong đều vô cùng kính trọng. Còn một món nhỏ hơn, để cải thiện cuộc sống gia đình, ông đã thông qua nhà đấu giá để bán đi. Hai món rồng chữ C này thuộc cùng một thời kỳ, một món hiến cho quốc gia, một món cải thiện cuộc sống. Nói đi cũng phải nói lại, vị lão tiên sinh ấy chẳng phải cải thiện cuộc sống cho bản thân mình, mà là cải thiện cuộc sống cho con cháu đời sau.
Từ chuyện này có thể thấy được, sưu tầm là một cuộc chạy marathon. Trong lịch sử, phần lớn các bộ sưu tập đều trải qua nhiều thế hệ, cuối cùng mới có một chốn quy về. Nghiên cứu cổ vật cũng là một cuộc chạy marathon, văn hóa Hồng Sơn từ khi phát hiện năm 1908, định danh năm 1951, đến nay đã tròn một trăm năm. Cho nên chuyện sưu tầm không thể nóng vội cầu thành, thứ chúng ta hôm nay nhìn không hiểu, chưa chắc thế hệ sau cũng không hiểu.
Đãi ngọc trong cát
Tôi quen một nhà sưu tầm người Đài Loan, ông ấy có niềm đam mê đặc biệt với ngọc Hồng Sơn. Có lần ông ấy tới Bắc Kinh, gọi điện thoại cho tôi: "Anh đến khách sạn đi, tôi không thể sang chỗ anh được, vì tôi mua rất nhiều ngọc Hồng Sơn, mang theo không tiện, cho nên anh phải đến khách sạn gặp tôi." Nể tình khó chối từ, tôi liền đi. Đến khách sạn, vừa đẩy cửa bước vào, tôi đã thấy trong phòng có hai chiếc giường, một chiếc để ông ấy ngủ, chiếc còn lại xếp ngay ngắn, chật kín ngọc Hồng Sơn, kích thước đều khá lớn, từng khối từng khối một, có hình người, rồng chữ C, lợn, chim ưng, thứ gì cũng có. Hai cái giường, một cái người ngủ, một cái ngọc ngủ. Ông ấy bảo: "Thế nào? Đều là đồ tôi thu thập trong mấy tháng gần đây đấy." Thấy cảnh tượng đó, vì thân quen nên tôi nói thẳng: "Chỗ này của anh không có lấy một món đồ thật." Ông ấy vô cùng ấm ức, khăng khăng tin rằng tất cả đều là đồ thật. Tại sao? Vì để mua được số ngọc này ông ấy đã tốn bao công sức nhọc nhằn, đích thân lặn lội đến tận Nội Mông. Người ta nói với ông ấy: "Số ngọc này đều là đào cát đãi ra được đấy, nếu ông đầu tư thì sẽ đào được nhiều hơn nữa." Ông liền hỏi: "Đầu tư thế nào?" Người ta bảo: "Ông mua một cái máy hút cát, dùng máy móc hút cát lên thì ngọc Hồng Sơn bên trong sẽ nhanh chóng được sàng lọc ra."
Ông ấy nói với tôi: "Mã tiên sinh, anh chưa đến đó chứ tôi thì đến tận hiện trường rồi! Cái máy hút cát đó chốc chốc lại 'bùm' một phát phun ra một món (ngọc Hồng Sơn), chốc chốc lại 'bùm' một phát phun ra một món." Người từng sống ở nông thôn đều từng thấy cảnh sảy lúa trên sân thóc, khi sảy thóc thì hạt cát bay xa nhất, thóc hạt rơi ở đoạn giữa, còn trấu lép rơi gần nhất, dựa theo nguyên lý sức cản của không khí, phàm thứ gì nặng đều bay xa nhất. Cho nên ông ấy kể lúc đào cát cứ cách một lát lại 'bùm' ra một món, miêu tả vô cùng sống động.
Vậy thì số ngọc Hồng Sơn này từ đâu mà ra? Tôi nói với ông ấy: "Chắc chắn là do mấy người đào cát chôn sẵn xuống từ trước, làm sao có chuyện cứ cách dăm mười phút lại có thể phun ra một món được?" Ông ấy sống chết không tin. Tôi lại bảo: "Mấy món ngọc này của anh, ở Phan Gia Viên có đầy ra đấy." Ông ấy đắc ý ra mặt: "Tôi chính là đã khảo sát xong ở Phan Gia Viên rồi mới đi đấy chứ, Phan Gia Viên tuyệt đối không có loại đồ này." Tôi hỏi: "Phan Gia Viên rộng lớn như thế, anh khảo sát kiểu gì?" Ông ấy đáp: "Có bạn dẫn tôi đi, tôi đi xem một vòng rồi, không có lấy một món tương tự." Tôi bảo: "Được thôi, ngày mai là thứ Bảy, tôi dẫn anh đi."
Hôm sau tôi dẫn ông ấy đến Phan Gia Viên, đi thẳng tới góc đó, tôi chỉ tay: "Anh xem xem, có phải đống này không?" Ông ấy vừa nhìn thấy, người xẹp lép như quả bóng xì hơi, lẩm bẩm: "Lần trước tôi đến sao không thấy người này nhỉ?" Tôi bảo: "Lần trước anh đi là có người dẫn đường, người ta dẫn anh đi vòng vèo nửa ngày trong đó rồi cố ý lách qua chỗ này đấy." Hàng bày bán trên nền đất ở Phan Gia Viên chỉ hơn một trăm tệ một món, đủ mọi kiểu dáng, y hệt như những thứ bày trên giường của ông ấy. Ông ấy thà tin vào cái gọi là "mắt thấy là thật" của mình, chứ không tin rằng có cạm bẫy.
Những món ngọc Hồng Sơn do người ta chủ quan bịa đặt ra thường vượt quá giới hạn của lịch sử. Kẻ làm giả đôi khi không có thời gian để nghiên cứu sâu, nhìn đại khái thấy tàm tạm là bắt đầu chế tác. Khi làm, để đỡ tốn công, họ có thể tự nghĩ ra vài chi tiết. Nhưng mọi việc trong lịch sử đều có giới hạn, nói một cách đơn giản, bất cứ sự việc nào trong lịch sử cũng đều có một đường biên, bạn nhất định phải biết đường biên đó nằm ở đâu. Lấy một ví dụ, như điện thoại di động, ngày nay mọi người đều quen thuộc và đang sử dụng. Vậy điện thoại di động bắt đầu phổ biến từ khi nào? Là sau năm 1990, sớm hơn một chút thì cũng phải sau năm 1980, trước năm 1980 cả nước chẳng có ai cầm điện thoại di động, giỏi lắm thì có cái máy bộ đàm. Vấn đề là năm nghìn năm sau, nếu có người cầm chiếc điện thoại "cục gạch" và bảo: "Đây là đồ vật vào khoảng năm 1990." thì người này chính là chuyên gia, vì ông ta biết ranh giới lịch sử nằm ở đâu. Chúng ta xem văn vật cốt là phải biết khung lịch sử. Mỗi một món đồ, lịch sử đều vạch ra một cái khung tương ứng, chúng ta nhất định phải biết chiếc khung đó nằm ở đâu. Người bạn Đài Loan này của tôi là một người "không có khung", không bị gò bó, không có giới hạn. Cho nên những thứ mà tôi nhìn vào thấy căn bản không phải ngọc Hồng Sơn thì ông ấy lại cho là đồ thật tất, quả thực thể hiện rõ câu "điếc không sợ súng".
Văn hóa Lương Chử
Vừa rồi đã nói về ngọc sơ khai ở phương Bắc Trung Quốc, bây giờ nói về ngọc sơ khai ở phương Nam. Văn hóa Lương Chử được phát hiện ở thị trấn Lương Chử, huyện Dư Hàng, tỉnh Chiết Giang, nên được lấy theo tên địa danh. Thời điểm phát hiện văn hóa Lương Chử không cách xa văn hóa Hồng Sơn là mấy, được phát hiện vào năm 1936. Ngọc Hồng Sơn có tạo hình động vật rất nhiều, còn ngọc Lương Chử thì tạo hình lễ khí lại rất nhiều, tiêu biểu nhất chính là bích và tông.
Bích có tạo hình ngoài tròn trong tròn, dạng phiến mỏng, câu thành ngữ nổi tiếng "hoàn bích quy Triệu" (trả ngọc bích nguyên vẹn về nước Triệu) chính là kể về câu chuyện ngọc bích. Một loại khác là tông, bên ngoài vuông bên trong tròn, rỗng ruột, đôi khi bên ngoài hình vuông còn hơi có đường cong. Chữ "tông" này, rất nhiều người đọc nhầm thành "tông", là không đúng, phải đọc là "tùng".
Nhiều năm trước tôi cùng một người bạn đến Hàng Châu, ở nhà một người dân thấy một miếng ngọc bích màu xanh biếc vô cùng đẹp đẽ. Khi đó phần lớn mọi người vẫn chưa hiểu biết nhiều về văn hóa Lương Chử, người đó ở ngay Hàng Châu cũng không hiểu, bèn nói với tôi: "Món này là do tổ tiên nhà tôi truyền lại, bao nhiêu năm nay bà nội tôi toàn dùng nó để nén dưa muối." Miếng ngọc này nặng, khi muối dưa đè ngọc lên trên có thể ép dưa chặt xuống một chút. Tôi liền khuyên người bạn: "Đây là một món đồ thú vị, cậu có thể mua. Cứ thương lượng với ông ấy xem ông ấy ra giá bao nhiêu, cậu trả giá bao nhiêu, tôi đứng giữa chắp nối cho, cậu mua đi, một món đồ rất quan trọng đấy." Sau đó người bạn này bảo tôi: "Cái lỗ tròn bên trong miếng bích này không tròn xoe, có một gờ bậc thang, tôi sờ thấy cấn tay khó chịu lắm." Tôi bảo: "Đó chính là đặc trưng của nó đấy." Ngọc thời sơ khai mà muốn khoan một cái lỗ lên đó là việc vô cùng khó khăn. Có thể một lần khoan từ bên này sang không tới nơi, lại phải khoan ngược từ phía bên kia lại, sau khi thông lỗ sẽ bị lệch, ở giữa tạo thành một gờ bậc thang. Loại ngọc khí này của văn hóa Lương Chử thời sơ khai có rất nhiều lỗ bị lệch như vậy, đây lại chính là một đặc điểm của nó. Trong quá trình sưu tầm chúng ta sẽ thường xuyên gặp phải những vấn đề mới, nhìn theo con mắt ngày nay thì đó là một khuyết tật, nhưng xét về mặt lịch sử thì nó lại là một bằng chứng.
Đầu trục xe của Hoàng đế Càn Long
Từ thời Tống trở đi, sách vở của chúng ta có ghi chép rõ ràng về tông, nhưng không có hình vẽ minh họa, người đời hoàn toàn không biết tông rốt cuộc là vật gì. Như tôi vừa nói, tông là một vật ngoài vuông trong tròn, nhưng hình dáng cụ thể thế nào? Từ thời Tống đến thời Thanh không có cuốn sách nào vẽ ra được hình ảnh, vì không biết nên người đời cứ truyền tai nhau sai lệch từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đến thời Càn Long triều Thanh, món tông được lưu giữ trong cung đình chính Hoàng đế Càn Long cũng không nhận ra. Càn Long gọi nó là gì? Gọi là "cương đầu" (đầu trục xe). Cách gọi này cũng không phải do Càn Long tự nghĩ ra, người xưa vốn gọi thứ đó là cương đầu. Cương đầu là gì? Là một bộ phận của trục xe, theo ghi chép cũng là ngoài vuông trong tròn.
Càn Long phát hiện ra một chiếc tông trong số đồ cổ vật lưu giữ ở cung đình, vô cùng yêu thích, bèn làm một bài thơ sai thợ khắc vào mặt trong của chiếc tông này, sau đó lồng thêm một lõi pháp lam (cảnh thái lam) vào bên trong, đặt trên bàn làm việc để cắm hoa, cắm bút. Thơ viết thế này: "Cương đầu viết Hán cổ vu Hán, nhập thổ xuất thổ thương tang canh" (Bảo là đầu trục xe thời Hán nhưng còn cổ hơn thời Hán, chôn xuống đất rồi lại đào lên trải qua bao dâu bể đổi thay). Thơ này Càn Long làm quả thực chẳng ra sao, phải giải thích mới hiểu. Ý ông nói cái đầu trục xe (tông) này còn cổ xưa hơn cả thời nhà Hán, vùi trong đất rồi lại xuất lộ, ghi dấu bao nỗi thăng trầm của lịch sử. Càn Long rất am hiểu về ngọc thời Hán, ông nhìn món này thấy cổ hơn nhưng cũng không thể làm rõ nó có từ thời kỳ nào. Càn Long dẫu sao cũng là một vị đế vương có nhã hứng cao, ông cực kỳ hứng thú với những món đồ cổ xưa. Khi ấy trong cung đình có rất nhiều đồ sưu tầm mà bản thân Càn Long không biết rõ, nhưng ông vẫn sẵn lòng tìm tòi nghiên cứu. Tinh thần này của Càn Long thực chất đã tạo ảnh hưởng sâu rộng đến phong trào sưu tầm thời thịnh thế Càn Long.
Tấm màn bí ẩn của tông mãi đến cuối thời Thanh đầu thời Dân quốc mới được hé mở. Thời Quang Tự có một học giả tên là Ngô Đại Trưng, ông đã tiến hành khảo chứng vô cùng cẩn trọng về ngọc cổ, từ sau thời ông người ta mới biết rõ hình dáng của tông là như thế nào.
Bí ẩn về thần huy
Văn hóa Lương Chử có một điều bí ẩn đặc biệt thú vị bắt nguồn từ các họa tiết hoa văn. Trên rất nhiều ngọc khí của văn hóa Lương Chử đều khắc một đồ án thống nhất với hình thù rất kỳ quái. Đồ án này có tên gọi là "thần huy văn" (hoa văn biểu trưng của thần). Trước hết chúng ta chú ý, đồ án này có tính đối xứng. Tôi từng nói rằng nguyên tắc cơ bản, hay nói cách khác là nguyên tắc số một của mỹ học cổ điển Trung Hoa, chính là sự đối xứng. Vậy thì hoa văn thần huy rốt cuộc đại diện cho ý nghĩa gì? Hiện nay đại thể có ba giả thuyết. Giả thuyết thứ nhất là "nhân thú hợp nhất", có thể đại diện cho hình tượng tù trưởng đã được thần thánh hóa thời bấy giờ, có đầu người, cánh tay và cẳng chân đã hóa vũ (mọc lông vũ), bàn chân biến thành móng vuốt chim. Giả thuyết thứ hai là một vị vu sư cưỡi trên một con thần thú có thể bay lên trời. Phía trên là vu sư đội một chiếc mũ miện khoa trương, phía dưới là thần thú với móng vuốt hình chim, biểu thị nó có thể bay lượn. Giả thuyết thứ ba cho rằng toàn thể nó là một chiếc mặt nạ lớn, trên mặt nạ có đầy đủ mắt, mũi, miệng, dùng để dọa người. Dọa ai? Chính là tự dọa mình. Loài người thời sơ khai khi chưa hiểu rõ môi trường xung quanh phần lớn đều là tự dọa mình, ngày nay đôi khi cũng vậy. Ví dụ bạn bước vào một hành lang tối om om, liền tự dọa mình trước: "Này! Làm cái gì đấy?!" Hét to lên hai tiếng, thực ra chẳng có chuyện gì cả, chỉ là tự dọa chính mình mà thôi.
Hoa văn thần huy xuất hiện với số lượng lớn trên ngọc Lương Chử, ngoài ra còn một vấn đề nữa không thể giải thích nổi, đó là những đường nét khắc chìm (âm khắc) cực kỳ mảnh. Họ đã dùng công cụ gì để khắc? Nền văn minh của chúng ta phát triển theo trình tự từ thời đại đồ đá, thời đại đồ đồng đến thời đại đồ sắt, vật liệu luyện ra ngày càng cứng hơn. Nhưng thời đại đồ đá chưa có thuật luyện kim, không có công cụ kim loại, vậy những đường nét mảnh như sợi tóc này được khắc bằng thứ gì?
Về sau, tại di chỉ văn hóa Lương Chử người ta đã phát hiện không ít răng cá mập. Các chuyên gia dùng nó làm thí nghiệm và phát hiện răng cá mập vô cùng cứng, có thể khắc được vào ngọc Lương Chử. Do đó có chuyên gia cho rằng những chiếc răng cá mập này có thể đã được buộc vào một vật có cán để dùng khắc vạch hoa văn lên ngọc khí. Còn một khả năng nữa là dùng mã não. Mã não cũng được coi là ngọc, nhưng mã não thuộc loại ngọc rất cứng. Ngọc Lương Chử tương đối mềm hơn. Ngoài ra, có học giả cho rằng ngọc Lương Chử từng trải qua nung lửa làm giảm độ cứng của nó, nên hoàn toàn có thể dùng mã não để khắc vạch, đây chính là điều chúng ta thường nói: "Tha sơn chi thạch, khả dĩ công ngọc" (Đá của núi khác có thể dùng để mài ngọc).
Kê cốt bạch
Ngọc của văn hóa Lương Chử phần lớn đều rất trắng, vô cùng kỳ lạ, không giống các loại ngọc khác ở chỗ nó hoàn toàn không trong suốt, có một cách gọi rất hình tượng là: kê cốt bạch, trắng như xương gà. Vậy ngọc khí kê cốt bạch được hình thành như thế nào? Là do nó từng bị lửa thiêu đốt, lại trải qua thời gian dài chôn vùi dưới lòng đất nên dần dần bị vôi hóa. Người bạn Đài Loan mà tôi vừa nhắc tới, sau khi không mua được ngọc Hồng Sơn thật thì chuyển hướng sang Lương Chử. Ông ấy nghĩ bên đó không có cát, không cần phải mua máy móc nữa, thế là chạy tới Hàng Châu, quả nhiên mua về rất nhiều loại ngọc Lương Chử này, món nào món nấy còn trắng hơn cả kê cốt bạch. Ông ấy đem đến cho tôi xem, bảo: "Anh nhìn xem điêu khắc tinh xảo chưa này!" Tôi bảo: "Đồ của bác toàn là trắng phấn viết bảng, bẻ một cái là gãy đôi." Tôi nghĩ kết quả chẳng cần nói thì mọi người cũng tự hiểu rồi.
Học tập và sưu tầm cần một thái độ nghiêm túc, cẩn trọng, không thể đầu cơ trục lợi. Người bạn này của tôi quả thực đã tốn rất nhiều tiền, bạn thử nghĩ xem, tiền mua máy hút cát tặng người ta đều do ông ấy chi cả! Ông ấy thực tâm yêu thích từ đáy lòng, nhưng lại không có một thái độ nghiêm túc. Việc nghiên cứu và sưu tầm văn vật là một môn học vấn thâm sâu, không thể chỉ cưỡi ngựa xem hoa đôi ba lần là có thể học được, nhất định phải có thái độ nghiêm túc mới bước chân vào lĩnh vực sưu tầm được. Nếu bạn không muốn học hỏi thì vẫn có thể bước vào lĩnh vực này, nhưng phải có một "chiếc gậy chống", tức là bạn phải dựa vào các chuyên gia trong lĩnh vực đó.
Bài thứ nhất chúng ta đã nói về ngọc khí thời đại đồ đá mới, chủ yếu là ngọc khí Hồng Sơn đại diện cho ngọc phương Bắc và ngọc khí Lương Chử đại diện cho ngọc phương Nam. Ngọc khí Hồng Sơn và ngọc khí Lương Chử đều có lịch sử khoảng năm nghìn năm, chủ yếu đều dùng cho việc khâm liệm mai táng, hiện tượng này chưa từng thấy trong xã hội nguyên thủy của các quốc gia khác.
Người phương Tây cho rằng tiến trình văn minh nhân loại là văn hóa đồ đá, văn hóa đồ đồng, văn hóa đồ sắt; nhưng song song với tiến trình đó, dân tộc Trung Hoa còn có một nền văn hóa ngọc khí. Văn hóa ngọc khí của chúng ta đã vượt qua văn hóa đồ đá, gợi mở cho văn hóa đồ đồng, là nét độc nhất vô nhị của dân tộc ta, là một nhánh văn hóa vô cùng xán lạn trong tiến trình văn minh nhân loại trên toàn thế giới. Ngày nay có thể khẳng định rằng, thời đại ngọc khí của văn minh Trung Hoa đã tỏa ra ánh hào quang rực rỡ ngay từ thời kỳ đồ đá mới. Vậy thì sau khi bước vào xã hội nô lệ, ngọc khí sẽ biến đổi ra sao? Bài tiếp theo chúng ta sẽ bắt đầu tìm hiểu từ ngọc khí thời nhà Hạ.