Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tạng · Tạp Hạng Thiên

Lượt đọc: 176 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài Giảng Thứ Ba: Khắc Dao Thay Bút, Coromandel — Sơn Mài Khắc

❊ ❊ ❊

Thủ pháp trang trí sơn mài Trung Quốc có thể chia thành hai loại, một loại là dùng bút, ví dụ như sơn mài có vẽ tranh và sơn mài trơn; loại thứ hai là dùng dao. Hai loại này có gì khác nhau? Trước hết, dùng bút tương đối dễ hơn dùng dao, thể hiện rõ đặc điểm bình dân. Ví dụ, tôi làm một chiếc hộp sơn mài trơn, trong lòng có một nỗi niềm gửi gắm, thế là tôi vẽ vài nét trúc hoặc phong lan. Còn cái gọi là dùng dao, chính là phải chạm khắc trên đồ sơn mài, yêu cầu đối với kỹ thuật sẽ cao hơn rất nhiều. Tương đối mà nói, đồ sơn mài dùng dao có khuynh hướng quý tộc nặng hơn khá nhiều.

Khắc và Sắp (Thiết và Điêu)

Đồ sơn mài có một đặc tính, đó là khô tương đối chậm. Chính vì đặc tính này, những người thợ khéo léo đã phát minh ra đồ sơn mài dùng dao. Trong cuộc sống chúng ta ai cũng có kinh nghiệm, nước rất dễ khô, ví dụ như trên bàn đổ một cốc nước, rất nhanh sẽ khô cạn; nếu đổ một giọt dầu, rất lâu cũng không khô; nếu đổ sơn, cũng không dễ khô. Quá trình khô của sơn là một quá trình vô cùng chậm chạp. Chúng ta đôi khi vẫn còn chút hiểu lầm về vấn đề khô của sơn, cho rằng khí hậu càng khô, sơn khô càng nhanh. Thật ra không phải vậy, có những đồ sơn mài phải ở điều kiện vô cùng ẩm ướt mới có thể đẩy nhanh tốc độ khô.

Do tốc độ khô của sơn tương đối chậm, nên đã hình thành một đặc tính, đó là khi nó ở trạng thái nửa khô nửa ươn sẽ hình thành một lớp màng mềm mại. Khi lớp màng này xuất hiện, người xưa phát hiện ra rằng trên lớp màng có thể quét sơn thêm lần nữa. Nói cách khác, không đợi lớp sơn thứ nhất khô hẳn, đã quét lớp sơn thứ hai; đợi lớp sơn thứ hai ở trạng thái nửa khô, lại quét lớp sơn thứ ba, cứ thế lặp đi lặp lại, có thể khiến màng sơn dày lên. Cho đến khi màng sơn dày đến một mức độ nhất định, người xưa bắt đầu làm bài toán trên đó, dùng dao khoét ra hoa văn trên lớp sơn ở trạng thái nửa khô, từ đó xuất hiện một loại đồ sơn mài dùng dao thay bút trang trí độc nhất vô nhị của Trung Quốc, ví dụ như Điết tê (tịch tê), Điết hồng (tịch hồng), v.v.

Tại sao lại gọi kỹ nghệ này là "điết" (khoét/cạo), chứ không gọi là "điêu" (chạm khắc)? Bởi vì ngôn ngữ Trung Quốc vô cùng nghiêm cẩn, giữa điết và điêu có sự khác biệt. Điêu là chạm khắc. Chạm khắc trong tâm trí chúng ta là khái niệm cứng chọi cứng, ví dụ như khắc ấn chương, tạc tượng đá, đều là cứng chọi cứng; khi cứng chọi mềm thì mới gọi là điết. Trong cuộc sống có từ vựng nào tương tự không? Có, ví dụ như lọc thịt (điết nhục), thịt mềm hơn xương chứ. Lúc ăn cơm bị giắt răng, rỉa răng (điết nha), không phải thật sự đi khoét cái răng, mà là rỉa cái kẽ giữa răng với răng. Tính nghiêm cẩn của ngôn ngữ Trung Quốc có thể thể hiện ở khắp nơi trong cuộc sống, cứng chọi cứng là điêu, cứng chọi mềm là điết. Thế nên, khi màng sơn của đồ sơn mài hình thành một độ dày nhất định, ở trạng thái nửa khô, người thợ dùng dao nhẹ nhàng khoét ra hoa văn trên đó, là cứng chọi mềm, cho nên gọi là điết, không gọi là điêu. Về sau do sự hiểu lầm của nhiều người ngoại đạo, đã gọi đồ sơn mài dùng dao như điết tê, điết hồng là "sơn mài chạm khắc" (điêu tất), xét theo nghĩa chuyên môn thì điều này là không đúng.

Làm đồ sơn mài dùng dao, sau khi khoét xong hoa văn nhất định phải đợi sơn khô hẳn, rồi sau đó mới tiến hành mài thủ công để trở thành thành phẩm, quá trình này vô cùng dài đẵng, chi phí cao, do đó khiến cho giá thành của đồ sơn mài dùng dao tương đối đắt đỏ.

Một trong những cách giải thích về sơn mài Tê Bì: Mô phỏng yên cương ngựa

Đồ sơn mài dùng dao nói chung chia làm hai loại, một loại là điết tê, một loại là điết hồng. Điết hồng rất dễ hiểu, chính là hoa văn được khoét ra có màu đỏ, các chủng loại khác còn có điết hắc (đen), điết lục (xanh lá), điết hoàng (vàng). Nếu khoét ra nhiều loại màu sắc, thì gọi là điết thải (nhiều màu). Cho nên trong trường hợp thông thường, trong đồ sơn mài dùng dao thì điết tê là một loại, điết hồng là loại còn lại, điết hồng đã bao gồm điết hắc, điết lục, điết hoàng, điết thải, v.v.

Cái tên điết tê thì không dễ hiểu cho lắm, chữ "tê" đại diện cho ý nghĩa gì? Rõ ràng là chịu ảnh hưởng của "sơn mài tê bì". Tê bì, còn được viết thành "tây bì", "tê bì". Về cái tên sơn mài tê bì này, nguồn gốc vô cùng phức tạp. Lịch sử có rất nhiều ghi chép về nó, các triều đại Đường, Tống, Minh, Thanh đều có ghi chép giải thích nguồn gốc của sơn mài tê bì. Đại đa số ghi chép về sơn mài tê bì là văn nhân, nhưng đến sau đời Minh thì chủ yếu là thợ sơn mài. Ghi chép lại một tài liệu như vậy, văn nhân đóng vai trò quyết định, thợ sơn mài đóng vai trò về mặt kỹ thuật, cho nên ghi chép của họ phải nói là tương đối chân thực.

Thời Đường có một người tên là Triệu Lâm, ông cho rằng sơn mài tê bì là do người Hán lấy cảm hứng từ yên ngựa ở vùng Tây Vực mà phát minh ra. Cách nói này được Đào Tông Nghi cuối đời Nguyên đầu đời Minh trích dẫn, ông đã trích dẫn "Nhân thoại lục" của Triệu Lâm trong cuốn "Xuyết canh lục": "Đồ vật sơn mài Tây Bì gọi là Tây Bì, người đời nhầm tưởng là tê giác trong sừng tê, không phải vậy. Chính là yên ngựa phương Tây, từ đen thành đỏ, từ đỏ thành vàng, lúc lại thay đổi, năm màu chồng chất lên nhau. Chỗ bàn đạp ngựa ma sát có chỗ lõm, rạng rỡ thành văn, bèn dùng đồ sơn mài mô phỏng lại." Đồ sơn mài chính là hưu khí. Ý của đoạn này là: Trước đây cho rằng chữ "tê" trong sơn mài tê bì chỉ sừng tê giác, thực ra không phải, mà là chỉ vị trí yên ngựa cọ xát với bàn đạp ngựa, liên tục bị ma sát, có những chỗ lõm xuống, hiện ra từng tầng màu sắc, thợ sơn mài liền dựa theo loại hoa văn hình thành tự nhiên này để mô phỏng ra sơn mài tê bì. Đây là sự hiểu biết của người đời Đường.

Cách giải thích thứ hai về sơn mài tê bì: Rốn tê giác

Người đời Minh có một cách nói khác. Đời Minh có một văn nhân tên là Đô Mục, ông ghi chép lại trong cuốn "Thính vũ kỷ đàm" như thế này: "Tê bì nên coi là tê bì, bì chính là rốn vậy. Da tê giác cứng mà có vân, bốn xung quanh rốn, vân như Thao Thiết đối nhau. Ở giữa có một lỗ tròn, ngồi nằm mài giũa, màu cực kỳ sáng bóng, người Tây Vực cắt lấy để làm đồ trang trí thắt lưng... Đồ sơn mài đời sau bắt chước theo đó, bèn tập lấy cái tên ấy." Đô Mục cho rằng loại đồ sơn mài này nên gọi là "tê bì", phát âm giống "tê bì", nhưng chữ viết khác nhau. Ông giải thích chữ "bì" này có nghĩa là rốn. Da tê giác vô cùng cứng, lúc bình thường ngồi nằm, chỗ cái rốn này bị mài trên mặt đất trở nên vô cùng nhẵn bóng, có từng tầng hoa văn, giống như vân Thao Thiết. Chúng ta thường nhìn thấy vân Thao Thiết trên đồ đồng xanh. Cho nên, người Tây Vực thường cắt rốn tê giác xuống, làm thành một loại trang trí ở giữa thắt lưng. Những người thợ đời sau đã dựa theo hình dáng rốn tê giác để làm ra sơn mài tê bì.

Sau này tôi từng đặc biệt đến vườn thú, quan sát kỹ lưỡng rốn của tê giác. Tôi đoán mọi người đến vườn thú xem tê giác, chắc chắn đều không xem rốn của người ta, phải không? Đều là xem sừng tê giác. Nhưng tôi chính là muốn xem rốn tê giác có giống như ghi chép trong sách cổ hay không. Tôi nhìn rồi, quả nhiên có chút tương tự, rốn của tê giác rất lồi lên, bởi vì nó hay nằm bò dưới đất, cho nên hình thành những tầng vân xoáy ốc.

Sơn mài tê bì sớm nhất

Sơn mài tê bì là một chủng loại vô cùng nổi tiếng trong lịch sử sơn mài Trung Quốc, vậy rốt cuộc nó có hình dạng như thế nào? Chúng ta có thể tưởng tượng từ một số tên gọi thông tục của nó. Sơn mài tê bì, người miền Bắc gọi là sơn mài da hổ, người miền Nam gọi là sơn mài quả dứa (bà la tất), cũng có người gọi là sơn mài sọt thưa (đồ lưa tất). Bất kể là cái tên nào, bạn đều có thể tưởng tượng nó là những hoa văn có sự thay đổi từng tầng, đây là một đặc điểm điển hình của sơn mài tê bì.

Vậy, sơn mài tê bì xuất hiện từ khi nào? Chúng ta vẫn luôn tìm kiếm nguồn gốc sớm nhất của nó. Hiện nay cách nói chung là từ thời Đông Ngô thời Tam Quốc đã có, bởi vì đã phát hiện ra một ngôi mộ thời Đông Ngô — mộ Chu Nhiên, trong mộ khai quật được hai chiếc chén tai bằng sơn mài. Hai chiếc chén tai này có ba màu đen, đỏ, vàng, hình thành nên sơn mài tê bì hoa văn sơ khai. Nhưng không may là, từ thời Đông Ngô đến đời Minh, trong khoảng thời gian kéo dài đằng đẵng không tìm thấy bằng chứng nào khác có thể minh chứng cho mối quan hệ truyền thừa. Thế nên xét từ góc độ học thuyết bằng chứng, trường hợp đơn lẻ không thể thành chứng cứ, trừ phi trường hợp đơn lẻ này là một chứng cứ sắt đá, không có tranh cãi. Nhưng chiếc chén tai sơn mài khai quật từ mộ Chu Nhiên ít nhiều vẫn còn chút tranh cãi, nó vẫn có khoảng cách rất lớn với sơn mài tê bì trưởng thành sau này.

Cá nhân tôi cho rằng, chiếc chén tai sơn mài khai quật từ mộ Chu Nhiên vẫn chưa thể coi là sơn mài tê bì. Sơn mài tê bì sớm nhất có lẽ xuất hiện vào thời Đường. Lúc tôi giảng bài "Phần Gốm sứ" đã nói rồi, thời Đường rất thịnh hành đồ gốm thai cuốn (giảo thai) và đồ sứ men thai cuốn, đây là một loại quan niệm thẩm mỹ của đời Đường. Tôi nghĩ sơn mài tê bì phần lớn sẽ chịu ảnh hưởng của gốm sứ thai cuốn, điểm này cũng phù hợp với ghi chép trong tài liệu — ghi chép sớm nhất về sơn mài tê bì được phát hiện hiện nay chính là đời Đường. Tôi vẫn luôn nói về ảnh hưởng theo chiều ngang giữa các loại hình nghệ thuật, trước đây ít quan tâm, người nghiên cứu gốm sứ thông thường chỉ nghiên cứu theo chiều dọc trong lĩnh vực gốm sứ, người nghiên cứu sơn mài cũng nghiên cứu theo chiều dọc trong lĩnh vực sơn mài, sự so sánh theo chiều ngang giữa chúng là vô cùng ít ỏi. Hôm nay nhờ thông tin phát triển, chúng ta có cơ hội đồng thời thực hiện việc so sánh theo chiều ngang của các loại hình nghệ thuật, lúc này sẽ nhận được sự gợi mở rất lớn.

Cách trường hợp đơn lẻ là chiếc chén tai sơn mài mộ Chu Nhiên một nghìn năm sau, đến đời Minh, sơn mài tê bì xuất hiện với số lượng lớn. Sau đời Minh, sơn mài tê bì vô cùng thịnh hành, vô cùng đẹp đẽ. Khi chúng ta đã quen nhìn đồ sơn mài đơn sắc, cảm nhận đối với loại đồ sơn mài có vân tự nhiên này sẽ vô cùng mạnh mẽ.

Sơn mài tê bì tôi từng gặp

Tiên sinh Vương Thế Tương rất quan tâm đến đồ sơn mài trong sưu tầm. Năm 2003, các sưu tầm của ông tổ chức bán đấu giá, trong đó có một chiếc hộp sơn mài vô cùng đẹp, được thu âm trong rất nhiều tác phẩm của ông. Chiếc hộp sơn mài này hình tròn, mặt hơi gồ lên một chút, sơn mài tê bì, lấy màu đỏ làm chủ đạo, vô cùng đẹp. Tôi biết chiếc hộp sơn mài này là vật yêu thích của tiên sinh Vương Thế Tương, tôi cũng biết nó từng xuất hiện trong rất nhiều tác phẩm, thế nên tôi đã đấu giá mua được chiếc hộp sơn mài này, ngày nay được trưng bày tại Bảo tàng Quan Phục. Tôi nghĩ, sở thích sưu tầm của chúng ta nên bắt đầu từ từng chút một, bắt đầu từ những thành tựu mà người khác đã làm được. Thành tựu của người khác có thể là một kinh nghiệm của chúng ta. Kinh nghiệm sưu tầm của tiên sinh Vương Thế Tương, cuối cùng biến thành kinh nghiệm của chúng ta, đây là một việc vô cùng vui sướng trong sưu tầm.

Lúc tiên sinh Vương Thế Tương sưu tầm, loại đồ sơn mài này không có giá trị, không tốn mấy đồng tiền là có thể mua về. Thế nhưng, khi đấu giá xuất hiện, loại đồ vật này trở nên vô cùng đắt đỏ. Khi một loại tác phẩm nghệ thuật có giá trị thị trường, việc làm giả nhất định sẽ theo sau. Chúng ta trước đây ngây thơ cho rằng, đối với kỹ nghệ phức tạp như sơn mài tê bì, người hiện đại tuyệt đối không thể làm ra được. Nhưng không may là, dưới sự thúc đẩy của lợi ích, rất nhanh đã có người mô phỏng làm ra được.

Có một lần, tôi nhìn thấy một đôi thước chặn giấy bằng sơn mài tê bì, phía sau có chữ: Càn Long niên chế (Triều Càn Long chế tạo). Thước chặn giấy làm rất đẹp, chân thực, cái nhìn đầu tiên tôi đã bị đánh lừa, cho rằng đây chính là đồ thật, chính là đồ sơn mài tê bì do cung đình thời Càn Long sử dụng, thậm chí là do Hoàng đế sử dụng. Chúng ta đều biết, thước chặn giấy nhất định phải nặng, nếu không lúc chặn giấy sẽ không thể ép giấy phẳng phiu được. Người làm giả này vô cùng rõ ý nghĩ trong lòng chúng ta, thế nên đôi thước chặn giấy này dùng thai đá, rất nặng. Đồ sơn mài có thể dùng nhiều loại nguyên liệu khác nhau làm thai, nhưng dùng đá làm thai là vô cùng hiếm thấy.

Lúc tôi bắt gặp đôi thước chặn giấy này, đã do dự rất lâu, cũng may là rất quen với người bán, tôi nói: "Anh có thể cho tôi mượn hai ngày, tôi mang về nhà nghiên cứu cho kỹ không?" Lúc ấy tôi cho rằng món đồ này là thật, không muốn bỏ lỡ cơ hội này, thế nên đã mang về nhà nghiên cứu mấy ngày. Trong mấy ngày đó, tôi tra rất nhiều tư liệu, quan sát kỹ lưỡng tất cả các chi tiết của nó, cuối cùng phát hiện đôi thước chặn giấy này quả thực không phải đồ thật. Tôi liền rất khách sáo trả lại cho người bán. Lúc trả tất nhiên tôi không thể nói "đồ của anh là đồ giả", tôi nói: "Ây da, món đồ này tôi thực sự mua không nổi." Lúc trả lại tôi đã biết rõ mồn một món đồ này không phải đồ thật, không phải đồ thời Càn Long, chỉ là đồ mới. Quả nhiên, sau đó trên thị trường xuất hiện rất nhiều đồ vật tương tự.

Đánh giá của chúng ta đối với thị trường đôi khi có thể vô cùng đơn giản, khi một thứ vốn vô cùng hiếm thấy liên tục xuất hiện, khả năng làm giả của nó sẽ lớn hơn rất nhiều. Xã hội đang trong quá trình phát triển, lĩnh vực sưu tầm cũng đang phát triển. Khi xã hội quan tâm đến một món đồ nào đó trong lĩnh vực sưu tầm, việc làm giả sẽ nhanh chóng sinh sôi, từ đó cũng sẽ nhanh chóng xuất hiện một loại kiến thức nhận biết đồ giả mới mẻ khác.

Điết tê (Tịch tê)

Tôi giảng nãy giờ về sơn mài tê bì, là để quay trở lại với ý nghĩa ban đầu của điết tê. Quá trình chế tác điết tê là: Quét một lớp đỏ trên cốt thai, quét một lớp đen, rồi có thể quét một lớp vàng; sau đó lại quét một lớp đỏ, một lớp đen, một lớp vàng, tích lũy độ dày rồi khoét ra hoa văn. Nó thay đổi màu sắc từng tầng từng tầng một, thế nên khoét ra vô cùng đẹp mắt. Giải thích về kỹ nghệ điết tê là "ô kiến chu tuyến, chu kiến ô tuyến" (đen thấy đường chỉ đỏ, đỏ thấy đường chỉ đen). Nói bằng tiếng phổ thông, chính là trong lớp màu đỏ kẹp lẫn màu đen, trong lớp màu đen kẹp lẫn màu đỏ, hình thành nên những tầng hoa văn, rõ ràng có sự kỳ diệu tương đồng với sơn mài tê bì. Hoa văn của sơn mài tê bì có dạng vân sóng nước, còn ranh giới đường nét màu sắc của điết tê thì vô cùng rõ ràng.

Sự xuất hiện của điết tê, nhìn từ sự so sánh theo chiều ngang, rõ ràng có sự ảnh hưởng lẫn nhau với các loại hình nghệ thuật khác. Ví dụ như kho tàng cất giấu thời Nam Tống được khai quật ở Toại Ninh, Tứ Xuyên, những chiếc bình mai ngọc bích vân xoáy, bình mai ảnh thanh vân xoáy xuất hiện ở đó, hoa văn bên trên đều vô cùng giống với điết tê. Tiến sĩ đời Nam Tống Trình Đại Xương trong cuốn "Diễn phồn lộ" nói rằng: "Theo nay thế dùng sơn ba màu đỏ, vàng, đen, chồng chất mà chạm khắc, khiến văn của nó tầng tầng lớp lớp hiện ra, gọi là tê bì." Trước đây cũng từng trích dẫn ghi chép của Trình Đại Xương, đều rất chính xác, nhưng lần này ông đã nói sai, thứ mà ông nói không phải sơn mài tê bì, mà là điết tê. "Chồng chất mà chạm khắc, khiến văn của nó tầng tầng lớp lớp hiện ra", rành rành rõ ràng chính là kỹ nghệ điết tê.

Vậy, kỹ nghệ điết tê rốt cuộc đã diễn biến từ khi nào? Bằng chứng có thể tìm thấy hiện nay vẫn là mộ Chu Nhiên thời Đông Ngô thời Tam Quốc. Mộ Chu Nhiên khai quật được một chiếc hộp vuông khảm vàng, hoa văn trên đó được dùng vật nhọn vạch ra, không dùng dao, hình thành nên hình thái sơ khai của điết tê. Thuật ngữ chuyên môn của hình thái sơ khai này gọi là "chùy bì". Chùy, chính là cái giùi dùng để khâu đế giày. Ngày nay cơ bản không còn nhìn thấy chuyện khâu đế giày nữa, người trẻ tuổi chắc chắn chưa từng thấy, hồi nhỏ tôi thường nhìn thấy một số phụ nữ ngồi ở cửa khâu đế giày. Điết tê nhìn từ hiện vật, từ Tống đến Thanh, hoa văn thay đổi không lớn, đều có hình dạng một mây như ý. Giới đồ cổ lão làng Bắc Kinh trước đây gọi là "vân điêu" (chạm khắc mây), chính là ý này. Giới đồ cổ trước đây nói có một chiếc đĩa vân điêu, có nghĩa là có một chiếc đĩa điết tê. Người Nhật Bản gọi nó là "khu luân", cũng xuất phát từ hình tượng. Hoa văn mây như ý của điết tê thuộc về thẩm mỹ tối giản, loại thẩm mỹ mộc mạc đơn thuần này sau đời Thanh ngày càng không thịnh hành nữa.

Sức mạnh của chứng cứ

Thực tế sớm nhất được biết đến của điết tê, trước đây đều cho là thời Nam Tống. Ví dụ như một chiếc hộp đựng gương điết tê thời Nam Tống, chiếc hộp bên ngoài đựng gương. Gương thời Nam Tống bắt đầu có chuôi. Nhưng sau đó trong ngôi mộ thời Tống ở Trương Gia Cảng lại khai quật được một chiếc bát lõm bạc điết tê. Chủ nhân ngôi mộ được an táng vào năm Đại Quan nguyên niên Bắc Tống, có ghi chép rõ ràng. Thế thì, ngôi mộ này bỗng chốc đẩy niên đại hiện vật của điết tê từ Nam Tống lên Bắc Tống.

Lúc tôi nhìn thấy chiếc bát này đã ngây người kinh ngạc. Tôi trước đây từng bắt gặp rất nhiều chiếc bát tương tự trong sưu tầm, nhưng tất cả mọi người đều nói đây là đồ đời Minh, có rất nhiều, cũng không đáng giá lắm. Tôi từng mua mấy chiếc, sau đó cũng chia lại cho bạn bè chơi đùa. Tôi nhớ có một lần mua được hai chiếc bát nhỏ tương tự, 50 tệ một chiếc, mua xong chơi một thời gian, liền tặng cho bạn bè, không coi đó là chuyện lớn. Thế nhưng khi nhìn thấy chiếc bát này, tôi bỗng nhiên chợt vỡ lẽ, nhỡ đâu mấy chiếc bát đó của tôi cũng là đồ Bắc Tống thì sao! Sự ra đời và biến mất của di vật văn hóa, rất nhiều lúc là những điều chúng ta không hề hay biết. Chúng ta chỉ là một điểm trong dòng chảy dài của lịch sử, cho dù sống một trăm năm, cũng chỉ là một điểm. Đứng ở điểm này, đằng trước đằng sau đều nhìn không rõ cho lắm. Loại bát điết tê này có từ khi nào, chúng ta không biết, có lẽ đã nhầm tưởng là đồ triều Minh. Triều Minh cách chúng ta cũng ba bốn trăm năm rồi, rất xa xôi, nhưng lại không ngờ đây là đồ triều Tống.

Thực ra, khả năng đồ sơn mài được bảo tồn lại trong cuộc sống lớn hơn đồ sứ, tại sao vậy? Thứ nhất, đồ sơn mài chịu va đập, va quẹt một chút cũng không đến nỗi vỡ tan tành. Khả năng đồ sứ triều Tống được bảo tồn lại trong cuộc sống là quá thấp, trong thời gian hơn nghìn năm chỉ cần sơ sẩy một lần là nó vỡ rồi. Thứ hai, tần suất sử dụng đồ sơn mài tương đối thấp. Tình cảm đối với đồ sơn mài, người ngày nay không giống người xưa. Người ngày nay tình cảm đối với đồ sơn mài rất thấp, thậm chí không nhận ra bản thân có tình cảm gì với sơn mài. Cuộc sống ngày nay có mối quan hệ lớn nhất với sơn mài chính là quét tường, trước đây trên đồ đạc quét sơn đàn piano, sáng loáng. Đây đều là những nhận thức đơn giản của chúng ta về sơn mài. Nhưng người xưa thì không, độ sáng bóng, hoa văn của đồ sơn mài sẽ đem lại cho người xưa cảm nhận vô cùng mãnh liệt, cho nên người xưa có tình cảm vô cùng sâu đậm đối với đồ sơn mài. Điểm này, người Nhật Bản cũng như vậy. Ngày nay đến Nhật Bản, rất nhiều người Nhật Bản sẵn sàng sử dụng đồ sơn mài để tiếp đãi khách quý, chúng ta thì rất ít người làm như vậy nữa.

Thông qua chiếc bát điết tê được khai quật từ ngôi mộ thời Tống ở Trương Gia Cảng, chúng ta có thể thấy được sức mạnh của chứng cứ biết nói. Dùng một chiếc bát thời Bắc Tống để đối chiếu với chiếc bát tương tự trong tay chúng ta, nếu các chi tiết phù hợp với nhau, chứng minh rất có thể cũng là thời kỳ đó, đây là một nguyên tắc cơ bản của học hình thái di vật văn hóa.

Điết hồng (Tịch hồng)

Một chủng loại khác trong đồ sơn mài dùng dao chính là điết hồng, bao gồm cả các màu sắc khác như đen, xanh lá, vàng. Điết hồng và điết tê xét từ góc độ kỹ nghệ thì giống nhau, điết tê là thay đổi màu sắc từng tầng từng tầng một, điết hồng chính là màu đỏ đơn thuần, quét một lớp sơn đỏ, đợi đến trạng thái nửa khô thì lại quét một lớp nữa, quét qua mấy chục lớp sơn rồi sẽ hình thành màng sơn vô cùng dày. Khi nó xuất hiện ở trạng thái kẹo mạch nha (ngưu bì đường), người thợ bắt đầu thừa lúc không dính dao để khoét ra hoa văn.

Thời điểm tuyệt vời nhất để chế tác điết hồng rất khó nắm bắt, đợi nó khô hẳn thì không khoét nổi nữa. Sơn sau khi khô hẳn thì vô cùng giòn. Chúng ta đều có kinh nghiệm này: một khi lớp sơn trên đồ đạc bong tróc da, bạn dùng móng tay chạm vào một cái là nổ lách tách ngay. Nếu khoét ở trạng thái quá dính, sẽ dính dao, sơn là một chất vô cùng dính. Cho nên bắt buộc phải nhanh chóng khoét thành hoa văn vào lúc vừa không dính dao lại vừa không giòn, thời gian chừa lại cho người thợ là không đủ dư dả.

Hiện nay hiện vật điết hồng sớm nhất được phát hiện là ở Nhật Bản, chứ không phải Trung Quốc. Nhật Bản sưu tầm đồ điết hồng thời Tống, hoa văn vô cùng nông. Cho đến nay, trong nước vẫn chưa khai quật được đồ điết hồng thời Tống, chiếc bàn mặt phẳng (bình đầu án) thời Nguyên khai quật được ở Cam Túc là đồ điết hồng sớm nhất có thể chứng minh được của Trung Quốc.

Thế thì, do thời Nguyên xuất hiện các thợ sơn mài nổi tiếng như Trương Thành, Dương Mậu, dẫn đến ngành nghề này phát triển rầm rộ. "Cổ đồng tỏa ký" ghi chép rằng: "Người làm đồ sơn mài thời Nguyên, có hai nhà Trương Thành, Dương Mậu nổi danh." Thời Nguyên hai người này đã vô cùng nổi tiếng rồi.

Bàn mặt phẳng điết hồng thời Nguyên khai quật ở Cam Túc, toàn thân đều khoét hoa văn hoa cỏ, có kết cấu y hệt như những chiếc bàn thời kỳ cuối đời Minh, đầu đời Thanh. Chỉ là do niên đại lâu đời, lại được chôn dưới lòng đất, lúc khai quật nó tương đối lỏng lẻo, phần chân có chỗ bị mục nát cục bộ, trở nên tương đối ngắn, nhưng hình dáng đại thể thì không có bản chất khác biệt so với bàn mặt phẳng kiểu Minh sau này.

Chúng ta có thể so sánh đồ điết hồng của các thời kỳ khác nhau. Xét về mặt hiện vật, đồ điết hồng thời kỳ đầu, tức là đồ điết hồng thời Tống Nguyên, hoa văn đều tương đối nông; phong cách cuối đời Nguyên đầu đời Minh là hoa văn sâu thêm; đến sau đời Minh Thanh, thì khoét sâu hơn nhiều. Xét từ góc độ kỹ nghệ, hoa văn dần dần sâu thêm chính là làm tăng độ khó chế tác, nâng cao yêu cầu chất lượng. Phải biết rằng, hình thái sơ khai thời kỳ đầu của một sản phẩm thường đều tương đối thô sơ. Ví dụ như ô tô thời kỳ đầu, chính là một công cụ đi lại. Loại ô tô cổ lỗ sĩ của một trăm năm trước, thậm chí còn giống xe ba bánh, người ngồi bên trên là lộ thiên. Nhưng sự phát triển của một trăm năm đã khiến ô tô trở nên vô cùng phức tạp, biến ra rất nhiều chủng loại. Ô tô ngày nay đã biến thành một thiết bị cơ khí vô cùng phức tạp, có nhiều loại công năng. Thế thì, những tác phẩm nghệ thuật trong lịch sử Trung Quốc này cũng mang những đặc điểm tiến hóa dần dần như vậy. Cho nên hoa văn điết hồng thời kỳ đầu đều tương đối mỏng, về sau càng lúc càng dày lên. Dày lên làm tăng độ khó kỹ nghệ, làm tăng chi phí, bán giá liền vô cùng đắt.

Cho đến nay, giá cao nhất của đồ sơn mài cổ trên thị trường quốc tế là bao nhiêu? Năm 2001, trong phiên đấu giá mùa xuân của nhà Christie's Hồng Kông có một chiếc hộp điết hồng văn hoa mẫu đơn, bán được 12,87 triệu nhân dân tệ, đây là một kỷ lục hiện nay. Một chiếc hộp sơn mài bán được mức giá này, người ngày nay nghĩ đến đều cảm thấy vô cùng kỳ diệu. Người xưa để lại một chiếc hộp như thế, vậy mà đáng giá hai căn biệt thự. Đến năm 2004, trong phiên đấu giá mùa thu của nhà Sotheby's Hồng Kông có một chiếc hộp điết hồng văn rồng mây, cũng bán được 11,94 triệu nhân dân tệ. Hai món đồ sơn mài điết hồng này đều là đồ thời kỳ Vĩnh Lạc triều Minh. Lúc tôi giảng đồ sứ thanh hoa trong "Phần Gốm sứ" đã nói rồi, từ Vĩnh Lạc cho đến thời kỳ Tuyên Đức, triều Minh vượt qua khốn cảnh đầu thời kỳ lập quốc, quốc lực bắt đầu mạnh lên, tác phẩm nghệ thuật lúc bấy giờ cũng biểu thị quốc lực của quốc gia. Nhìn lớn từ nhỏ, nhìn vĩ mô từ vi mô, chính là đạo lý này. Chiếc hộp điết hồng thời Vĩnh Lạc thu được mức giá được thị trường quốc tế công nhận hiện nay, có thể thấy được lúc bấy giờ Trung Quốc hiển hiện một trạng thái cường thịnh biết bao.

Bí quyết mài giũa

Từ đời Minh đến đời Thanh, phong cách điết hồng có sự diễn biến nhất định. Đao pháp điết hồng đời Minh tròn trịa, họa tiết cân đối, chú ý công đoạn mài. Đợt thợ thứ nhất sau khi khoét xong toàn bộ hoa văn, đặt ở đó phơi khô, đợi khô hẳn rồi, đợt thợ thứ hai phải xông lên mài giũa. Mài giũa vô cùng tốn công tốn sức, hơn nữa lại là một môn kỹ thuật vô cùng khó khăn. Bạn có thể không phục, mài giũa có gì mà khó chứ, cầm một tờ giấy nhám mài mòn một chút là xong ấy mà! Vấn đề là thời cổ đại không có giấy nhám, người xưa lấy gì để mài giũa? Tôi có thể nói cho mọi người biết một phương thức mài giũa đơn giản nhất. Thời đó có một loại cỏ gọi là cỏ dũa (thoả thảo), loại cỏ này ngày nay cũng mọc, nhưng chúng ta không dùng nữa. Cỏ dũa hơi giống cây sậy mảnh, hễ dính nước liền trở nên vô cùng nhọn cứng, lúc bạn lấy tay sờ vào thì rất đâm tay. Người thợ liền tay cầm cỏ dũa, trên bề mặt điết hồng. Hướng mài giũa trước đây không giống ngày nay, ngày nay thông thường là cầm giấy nhám cọ xát qua lại theo chiều ngang, nhưng thời cổ đại là cọ xát theo chiều dọc, đây là điều mà rất nhiều người không biết.

Ngày nay đối mặt với sự thay đổi của công cụ, sự thay đổi của tư duy, không biết người xưa đã làm như thế nào, cho nên không đạt được yêu cầu của người xưa. Chúng ta dùng giấy nhám mài đồ vật, mài rất đơn giản, xấp xỉ là được rồi. Nhưng người xưa dùng cỏ dũa mài đồ vật có thể mài đến tận gốc, hơn nữa yêu cầu nhất định phải mài đến tất cả các phần gốc. Điểm này, giấy nhám là không thể làm được, bắt buộc phải là cỏ dũa.

Đến đời Thanh, thì không chú trọng công đoạn mài như đời Minh nữa. Không chỉ không coi trọng, đôi khi còn cho rằng đồ vật đã qua chạm khắc mà không qua mài giũa, sẽ hiển hiện ra một vẻ phong vận khác biệt. Đồ vật đã qua mài giũa thì có sự khúc xạ ánh sáng, trông vô cùng ôn nhuận; đồ vật không qua mài giũa thì không khúc xạ ánh sáng, trông họa tiết sẽ càng rõ ràng hơn, mỗi cái có cái hay riêng. Cho nên, rất nhiều đồ sơn mài sau đời Thanh không còn quá mức mài giũa nữa.

Định đại bằng một chữ

Vào những năm cuối thập niên 80 của thế kỷ 20, tôi từng mua một bộ bình phong điết hồng khung gỗ tử đàn ở Thượng Hải. Lúc mua bộ bình phong này, tất cả mọi người đều nhìn không chuẩn niên đại của nó, có bạn bè nói với tôi rằng: "Bộ bình phong này khéo lại là tác phẩm nghệ thuật mới đấy." Tại sao mọi người lại không đánh giá cao? Bởi vì diện mạo của bộ bình phong đó vô cùng hoàn hảo, khung gỗ tử đàn, họa tiết chủ đạo là phong cảnh sơn thủy điết hồng, vô cùng tinh tế, có mang thơ văn. Nhưng sau khi tôi quan sát kỹ lưỡng, cảm thấy món đồ này chắc chắn là đồ đích thân thời Càn Long, trên đó có bằng chứng, mà chúng ta lại bỏ sót.

Người có hiểu biết nhất định về chữ viết Trung Quốc chắc chắn biết khoảng thời gian sử dụng của chữ viết, chữ viết sử dụng ngày nay là chữ giản thể, nhưng mọi người đừng cho rằng chữ giản thể chỉ hôm nay mới dùng, có những chữ giản thể từ trong lịch sử đã sớm xuất hiện và được sử dụng rồi. Ngoại trừ chữ giản thể, trong lịch sử còn có rất nhiều chữ phồn thể, chữ dị thể, v.v. Cùng một chữ, có khả năng ở thời kỳ này xuất hiện dưới dạng chữ phồn thể, ở thời kỳ kia xuất hiện dưới dạng chữ dị thể. Có khả năng được sử dụng trong thời gian dài, cũng có khả năng chỉ được sử dụng trong một khoảng thời gian cực kỳ ngắn ngủi.

Bộ bình phong điết hồng tôi mua có một câu đối thế này:

Đạo đức thần tiên tăng vinh ích thọ

Phúc lộc hân hỷ trường lạc vĩnh khang

Trong này có một chữ "Hoan" (hân), chữ này không hay dùng, trên "Khang Hi tự điển" có thể tra được, chính là chữ dị thể của chữ "Hoan" (hoan/hân). Chữ "Hoan" này, đã cho tôi biết niên đại chính xác của bộ bình phong. Tại sao vậy? Bởi vì trên tất cả các tác phẩm nghệ thuật sau thời kỳ lập quốc đều không viết chữ này nữa. Từ thập niên 50 đến thập niên 70, điết hồng vẫn luôn là hàng hóa mậu dịch đối ngoại, là làm cho người nước ngoài, loại chữ bị phế khí này sẽ không được sử dụng. Cho dù là muốn viết chữ phồn thể của chữ "hoan", cũng là chữ "Hoan" thường gặp.

Chuyện này nói lên vấn đề gì? Trong giám định di văn vật không thể tự cho là đúng, có chỗ nhìn không hiểu, nhất định phải tĩnh tâm suy nghĩ cho kỹ, tra cứu tư liệu, đừng cho rằng người xưa đã sai một cách dễ dãi, cũng đừng tự cho là thông minh một cách dễ dãi, nhất định phải tăng cường học tập trên tầng diện nắm vững kiến thức. Tôi liền dưỡng thành một thói quen, nhìn thấy chữ không quen trên di văn vật, việc đầu tiên nhất định là đi lật từ điển trước, nhất định phải biết ý nghĩa gốc của chữ này là gì, bởi vì nội dung mà chữ viết biểu đạt thường là trực tiếp nhất và chính xác nhất.

Người cổ đại Trung Quốc rất thích thông qua âm đồng âm của chữ viết, gửi gắm một số ý nghĩa tốt đẹp trong cuộc sống vào các họa tiết. Ví dụ như "hoan thiên hỷ địa" (vui mừng hớn hở) phải biểu đạt như thế nào? Người xưa thường vẽ một con chim hỷ tước đứng trên cành cây, nhìn xuống mặt đất; trên mặt đất vẽ một con lửng (hoàn), ngẩng đầu nhìn trời, lợi dụng sự đồng âm giữa "hoan" và "lửng". Cách biểu hiện này khá trực bạch, còn có một cách vẽ hàm súc hơn, rất thịnh hành vào giữa và cuối đời Thanh. Vẽ bướm, vẽ khắp toàn bộ bức tranh. Người xưa cho rằng sự bay lượn tung tăng của bướm chính là một loại tâm trạng của con người, gọi là hoan thiên hỷ địa. Sau này chúng ta lúc vui mừng, trong lòng đều phải nghĩ đến bướm bay lượn khắp nơi.

Bản lậu trong bản lậu

Điết hồng vô cùng nổi tiếng, kéo dài từ Bắc Tống cho đến tận ngày nay, kỹ nghệ phức tạp, quét mấy chục lớp thậm chí hàng trăm lớp sơn rồi mới khoét ra họa tiết. Vậy, trong lịch sử có người nào đi tắt đón đầu (thâu thủ), làm giảm độ khó kỹ nghệ không? Có đi tắt đón đầu. Có một loại kỹ nghệ gọi là đôi hồng (đắp đỏ). Người ta không phải gọi là điết hồng sao, anh ta cái này gọi là "đôi hồng". Đôi hồng là dùng tro cốt đắp từng chút một ra họa tiết, rồi quét lên một lớp sơn đỏ là xong. Người Nhật Bản gọi nó là đôi chu, chu chính là đỏ, cùng một ý nghĩa. "Cổ vật tỏa luận" ghi chép rằng: "Dùng tro đắp nổi lên, bên ngoài dùng sơn đỏ sơn lên, cho nên gọi là đôi hồng." Do đôi hồng đi tắt đón đầu về mặt kỹ nghệ, quá trình đơn giản, chi phí giảm xuống, giá thành liền tương đối rẻ mạt. Rất nhiều người theo đuổi đồ sơn mài điết hồng vô cùng dễ ngã ngựa ở điểm này, bởi vì xét từ thị giác thì hai loại đồ sơn mài này vô cùng gần gũi.

Tôi có một người bạn mua một chiếc đĩa vuông lớn, hào hứng hớn hở nói với tôi rằng: "Hôm nay tôi mua được một món điết hồng đấy, đồ đời Minh, đặc biệt rẻ!" Tôi nhìn một cái, nói: "Món đồ này là đồ đời Minh không sai, nhưng nó không phải điết hồng." Anh ta nói: "Sao lại không phải điết hồng chứ? Tôi nhìn thấy rõ mồn mươi, đây chẳng phải là điết hồng sao?" Tôi nói: "Anh nhìn kỹ lại xem, trên này không có vân sơn từng tầng từng tầng một, nó là họa tiết đắp nổi ra đấy." Lúc đầu anh ta vẫn chưa phục, ôm chiếc đĩa này nói: "Tôi nhìn đều xấp xỉ nhau mà." Tôi nói: "Nhìn thì xấp xỉ nhau, nhưng chất lượng kém hơn rất nhiều. Ví dụ như đôi giày da tôi mua là da bò, đôi giày da anh mua là da nhân tạo, nhìn đều xấp xỉ nhau, chính là khoảng cách như thế đấy."

Đôi hồng là mô phỏng điết hồng, vậy trên tiền đề của đôi hồng, còn có đồ giả nữa không? Trong đồ giả lại còn có đồ giả hơn nữa! Do người Nhật Bản làm giả. Người Nhật Bản lúc bấy giờ nhìn thấy điết hồng của chúng ta xong, cảm thấy rất đẹp, liền hùa theo học hỏi. Hắn thậm chí còn không đắp bột tro nữa, trực tiếp dùng gỗ chạm khắc, khắc xong liền quét một lớp sơn đỏ, bạn nhìn thoáng qua cũng xấp xỉ nhau. Thế thì loại này gọi là gì? "Kham Thương điêu" (Kamakura-bori). Tôi vừa nãy nói rồi, đôi hồng tương đương với giày da nhân tạo, vậy cái Kham Thương điêu này chính là dép nhựa rồi, khoảng cách còn lớn hơn một chút. Xét từ góc độ kinh tế, còn không đáng giá bằng đôi hồng.

Vậy trong cái giả hơn này lại còn có đồ giả nữa không? Lại còn có một cái giả hơn giả hơn nữa! Người Nhật Bản còn làm ra một loại đồ vật gọi là "căn lai đồ" (Negoro-nuri), nghe cái tên này đã thấy không cao cấp rồi, tô màu từ cái gốc rễ luôn. Món đồ này bạn cầm trong tay sẽ cảm thấy rất kỳ lạ, là đồ giả trong những đồ giả nhất. Xét theo ý nghĩa nào đó, điết hồng thuộc về bản chính, đôi chu và Kham Thương điêu là bản lậu, là bản lậu dựa trên bản chính ra; nhưng căn lai đồ lại là bản lậu dựa trên cái bản lậu đó ra, nói đến đây nghe có vẻ hơi giống tấu nói (tướng thanh) rồi. Cho nên rất nhiều chuyện trong lịch sử vô cùng phức tạp, không giống như chúng ta tưởng tượng đơn giản như vậy. Trung Quốc đã phát minh ra một loại đồ sơn mài vĩ đại gọi là điết hồng, liền nối tiếp theo đó một loạt làm giả. Bản lậu là một vấn đề lịch sử, không phải nói ngày nay mới gặp phải vấn đề bản lậu, trong lịch sử cũng sẽ gặp phải.

Coromandel

Trong đồ sơn mài dùng dao còn có một chủng loại nổi tiếng gọi là khoản thái (khoản thải). Bài trước tôi đã nói qua về từ "khoản thức", nổi lên là thức, lõm xuống là khoản. Khoản thái, đúng như tên gọi, chính là lấy mặt phẳng làm chuẩn, toàn bộ những bộ phận chạm khắc lõm xuống đều được nhuộm lại màu sắc.

Đồ sơn mài khoản thái thỉnh thoảng bắt gặp tiểu kiện (món nhỏ), thường thấy nhất là bình phong đại kiện (món lớn). Tôi có tra cứu tư liệu, trong các bảo tàng lớn của Trung Quốc không có lấy một bộ bình phong khoản thái nguyên vẹn, đều bị sứt mẻ. Bình phong khoản thái nguyên vẹn đều ở Mỹ và châu Âu, đại khái có mấy trăm bộ. Tại sao bình phong khoản thái lại ở nước ngoài mà không ở trong nước? Thứ nhất, trước đây không đủ coi trọng đối với nó, không có ý thức bảo vệ. Thứ hai, lúc đó bình phong khoản thái là một loại hàng hóa mậu dịch đối ngoại vô cùng quan trọng, bị Công ty Đông Ấn vận chuyển ồ ạt sang châu Âu.

Khoản thái ở châu Âu có một cái tên vô cùng kỳ quái đặc biệt, gọi là Coromandel. Coromandel là tên một bờ biển ở Ấn Độ, chẳng có chút quan hệ nào với nền văn hóa rực rỡ do chúng ta sáng tạo ra cả. Vậy tại sao lại gọi một cái tên kỳ quái như thế? Lúc khoản thái xuất hiện ở Trung Quốc, các thương nhân phương Tây nhìn thấy liền ngây người kinh ngạc, Trung Quốc sao lại có tác phẩm nghệ thuật xinh đẹp đến thế, hơn nữa lại còn là tấm bình phong lớn như vậy! Cho nên thương nhân liền biến nó thành một mặt hàng có thể mưu lợi. Tôi từng giảng trong phần đồ sứ ngoại tiêu của "Phần Gốm sứ", lúc bấy giờ rất nhiều quốc gia châu Âu đều thành lập công ty Đông Ấn. Khoảng từ thế kỷ 17 trở đi, công ty Đông Ấn Anh quốc đã mua sắm ồ ạt loại bình phong khoản thái này, buôn lậu xuất cảnh, trong quá trình vận chuyển cần phải đổi tàu trung chuyển tại trạm mậu dịch vùng bờ biển Coromandel của Ấn Độ, biến thành mậu dịch chính đáng vận chuyển sang châu Âu. Lúc bấy giờ người châu Âu không biết thứ này từ đâu tới, hỏi ra thì thương gia nói là từ Coromandel tới, thực tế họ không hề biết đoạn đường buôn lậu vận chuyển từ Trung Quốc sang Ấn Độ. Thêm vào đó lúc bấy giờ khái niệm của người châu Âu đối với phương Đông, ví dụ như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ không được rõ ràng cho lắm, cho nên trong thời gian dài đã cho rằng bình phong khoản thái chính là từ Coromandel ở phương Đông tới. Kỹ nghệ sơn mài Trung Quốc nổi tiếng như khoản thái, đến châu Âu lại gọi là Coromandel.

Chuyện này rất giống với rất nhiều chuyện trong lịch sử của chúng ta, ví dụ như dưa Hami. Hami là tên một địa danh, nơi này không sản xuất dưa. Nơi sản xuất dưa Hami ngon nhất là Thiện Thiện. Năm xưa vua Thiện Thiện đem đặc sản dưa hiến tặng vua Hami, vua Hami vì nịnh nọt, lại hiến tặng cho vua Khang Hi. Khang Hi ăn thấy ngon, liền hỏi: "Dưa ở đâu ra thế?" Thái giám bên cạnh nói: "Từ Hami tới." Khang Hi liền nói: "Vậy gọi là dưa Hami đi." Dưa Hami chính là đến như vậy đấy. Nếu năm xưa vua Thiện Thiện trực tiếp đem dưa hiến tặng Khang Hi, quả dưa này ngày nay gọi là dưa Thiện Thiện. Lại ví dụ như Bắc Kinh có một khu tập kết trà gọi là Mã Liên Đạo, Mã Liên Đạo không sản xuất trà, nhưng đại mẻ trà được mua vào bán ra từ đây. Thời gian lâu dần, liền gọi là trà Mã Liên Đạo. Rất nhiều chuyện trong lịch sử y hệt như ngày nay, chỉ là chúng ta không biết mà thôi.

Sưu tầm của tôi

Hầu như các bảo tàng lớn trong nước đều không có bình phong khoản thái nguyên vẹn, cho nên tôi tương đối chú trọng đến loại sưu tầm này. Bảo tàng Quan Phục từng mua từ nước ngoài rất nhiều bộ bình phong lớn khoản thái nguyên vẹn, ví dụ như bình phong lớn hoàng hoa lê khoản thái "Tây Hồ thập cảnh" mà tôi từng giảng trong "Phần Đồ đạc", đây là chạm khắc sơn thủy; có chạm khắc câu chuyện lịch sử, ví dụ như bình phong khoản thái "Hán cung xuân hiểu"; có chạm khắc nhân vật đình viện, ví dụ như bình phong khoản thái "Đại phú quý diệc thọ khảo", v.v. Mặt sau của loại bình phong này thường còn đề chữ viết, nội dung chúc thọ là thường thấy.

Trong đó có một bộ bình phong hoa điểu thời kỳ Càn Long, mua được từ Mỹ, trọn bộ mười hai tấm, vô cùng nguyên vẹn. Tôi phát hiện dưới chân của nó khắc chữ một cách không có quy tắc, nối các chữ lại đọc là: "Duy Dương Diêu mâu giám điêu điền tất bình." Có ý nghĩa gì? Duy Dương chỉ Dương Châu, người họ Diêu là người giám công, ông gọi món đồ bình phong này là "điêu điền tất bình" (bình sơn mài khắc đắp). Cái gọi là điêu điền, là một chủng loại của kỹ nghệ sơn mài, chính là từ mặt phẳng khắc lõm xuống rồi điền vào loại sơn khác, sau đó mài phẳng. Khoản thái thì không mài phẳng. Cho nên cửa hàng đồ cổ miền Bắc trước đây gọi nó là "đại khắc hôi", ý là dùng tro trên gỗ làm phẳng rồi mới khắc, không điền phẳng. Người miền Nam gọi nhầm thành điêu điền.

Trước đây vẫn luôn cho rằng loại bình phong khoản thái này chắc chắn là do miền Bắc, như vùng Bắc Kinh, Sơn Tây sản xuất, nhưng trên bộ bình phong khoản thái này tôi mua có viết rành mạch rõ ràng: Duy Dương. Lý Ngư ghi chép trong "Nhàn tình ngẫu ký": "Đồ mộc Duy Dương, đồ tre Cô Tô, có thể gọi là nhất của xưa nay, đứng đầu thiên hạ vậy." Lúc bấy giờ cho rằng đồ đạc xưa nay đều xuất phát từ Dương Châu, nơi đó kinh tế phát triển, trình độ chế tác đồ mộc vô cùng cao.

Đồ sơn mài dùng dao là một nhánh độc đáo trong đồ sơn mài Trung Quốc, vô cùng có đặc điểm, chi phí cực cao. Loại đồ sơn mài này, bao gồm điết tê, điết hồng, khoản thái, điểm chung của chúng là thưởng ngoạn lớn hơn thiết thực. Thưởng ngoạn là vị trí số một, thiết thực là vị trí số hai. Chúng ta có thể tưởng tượng, một chiếc đĩa điết hồng, bên trong không dễ gì đựng đồ vật, đựng một chiếc khăn mặt nhỏ thì không thành vấn đề, nếu như đựng món bánh ngọt nhỏ dính mè, mè đều sẽ rơi hết vào các kẽ hở, ăn cũng không ăn được, sử dụng không thuận tiện trong cuộc sống, đây là điều rành rành trước mắt. Cho nên loại đồ sơn mài này, trước đây chắc chắn chủ yếu do hoàng cung quý tộc sử dụng.

Vậy, một loại tác phẩm nghệ thuật khác được quý tộc sử dụng là gì? Tác phẩm nghệ thuật loại khảm nạm. Nghệ thuật khảm nạm khác với nghệ thuật chạm khắc: nghệ thuật chạm khắc là bỏ đi phần cục bộ trên tổng thể, có thể gọi là "phép trừ"; nghệ thuật khảm nạm là cộng thêm phần cục bộ trên tổng thể, là "phép cộng". Nghệ thuật khảm nạm là một loại kỹ nghệ vô cùng có đặc điểm của Trung Quốc thời cổ đại, bài giảng tiếp theo sẽ nói về nghệ thuật khảm nạm.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.