Cứ mỗi sáng thứ Bảy, khi trời vừa hửng sáng, ở thành phố Bắc Kinh lại có hai nơi biển người chen chúc. Một là quảng trường Thiên An Môn, mọi người đều ngửa đầu ngắm lễ thượng cờ; hai là chợ Phan Gia Viên, mọi người đều cúi đầu tìm bảo vật quốc gia. Đó chính là thực tế giới sưu tầm của chúng ta ngày nay, ai nấy đều hy vọng từ những món đồ do cổ nhân để lại, nhặt nhạnh được món đồ mà mình tâm đắc.
Nhưng ngày xưa thì không như vậy. Hồi tôi còn nhỏ, cảnh tượng nhìn thấy toàn là phá hoại văn vật. Năm tôi 11 tuổi, "Cách mạng Văn hóa" vừa bắt đầu, lượng lớn văn vật bị đập phá, hủy hoại. Một chuyện khiến tôi ấn tượng rất sâu sắc là cống thoát nước phía sau nhà tôi bị tắc, chúng tôi đều chạy ra xem, kết quả móc từ dưới cống lên một pho tượng Phật mạ vàng, lúc đó người ta bảo là tượng Phật bằng vàng. Thời điểm ấy, nhà nào nhà nấy đều đem đồ cổ vô giá vứt đi, gọi là "phá bốn cái cũ", vứt đi rồi trong lòng mới thấy yên tâm, mới coi là an toàn.
Đó là một đoạn năm tháng đau lòng không muốn ngoảnh lại trong lịch sử của chúng ta. Nhưng ngày nay, chúng ta đã có nhận thức mới về văn hóa của mình, mỗi một người đều bắt đầu quan tâm đến văn hóa của dân tộc, quan tâm đến nền văn minh xán lạn của chúng ta. Đây chính là hiện trạng của chúng ta ngày nay.
Năm cơn sốt sưu tầm
Về bản chất, sưu tầm là một quá trình tích lũy của cải và tích lũy tri thức. Thứ đầu tiên mà nhân loại tích lũy làm của cải là gì? Là lương thực, thứ lương thực mà chúng ta dựa vào để sinh tồn. Khi cái ăn cái mặc đã được giải quyết, chúng ta mới chú trọng đến nhu cầu tinh thần, lúc này những thứ mang tính biểu trưng văn hóa mới trở nên vô cùng quan trọng đối với mỗi người.
Cơn sốt sưu tầm thời xưa có điểm khác biệt so với ngày nay. Lịch sử nước ta từng trải qua nhiều lần sốt sưu tầm, thống kê lại thì có khoảng năm lần: Lần thứ nhất là thời Bắc Tống; lần thứ hai là thời Vãn Minh; lần thứ ba là thời Khang Càn thịnh thế mà ai nấy đều quen thuộc; lần thứ tư là từ Vãn Thanh đến đầu thời Dân quốc; lần thứ năm chính là ngày nay. Cơn sốt sưu tầm ngày nay, mỗi một người trong chúng ta đều có thể cảm nhận được niềm vui sướng mà nó mang lại.
Đặc trưng của cơn sốt sưu tầm
Sự hình thành của một cơn sốt sưu tầm bắt buộc phải hội tụ vài đặc trưng.
Đặc trưng thứ nhất chính là sự cổ vũ và ngầm cho phép của chính quyền. Chẳng hạn như những năm Tuyên Hòa cuối thời Bắc Tống, vị hoàng đế vĩ đại mà bất tài Tống Huy Tông vô cùng cổ vũ việc sưu tầm. Đầu tiên, ông thành lập Họa viện Quốc gia, tự mình đảm nhiệm chức Viện trưởng Họa viện — một hoàng đế đích thân làm Viện trưởng Họa viện! Ông chiêu mộ toàn bộ các họa sĩ đỉnh cao trong thiên hạ về dưới trướng mình, vẽ tranh cho ông, biên soạn cuốn "Tuyên Hòa Họa Phổ". Sự khuyến khích của chính quyền là một dấu hiệu quan trọng của cơn sốt sưu tầm. Ngày nay, chính quyền của chúng ta cũng khuyến khích. Ví dụ đài truyền hình trung ương có chuyên mục "Giám Bảo", các viện bảo tàng liên tục tổ chức đủ loại triển lãm văn vật. Những điều này khi tôi còn nhỏ tuyệt đối không thể thấy được.
Thêm nữa là việc nhà nước thu mua văn vật. Những năm gần đây, nhà nước bỏ ra số tiền khổng lồ mua lại rất nhiều văn vật lưu lạc khắp nơi trên thế giới, thu về cho quốc gia. Chẳng hạn như Bảo tàng Cố Cung vào năm 1995 đã chi gần 20 triệu nhân dân tệ để mua một bức tranh thời Bắc Tống, bức "Thập Vịnh Đồ" của Trương Tiên. Bức tranh này thuở trước bị thất lạc khỏi Cố Cung, nay lại được thu về Cố Cung. Năm 2002, Bộ Tài chính lại chi gần 30 triệu nhân dân tệ mua tác phẩm nổi tiếng "Nghiên Sơn Minh" của Mễ Phất, thu về cho quốc gia. Những điều này đều thể hiện thái độ cho phép hoặc khuyến khích của nhà nước.
Đặc trưng thứ hai là các ấn phẩm xuất bản tập trung xuất hiện. Toàn bộ các ấn phẩm liên quan đến văn vật mà ngày nay chúng ta nhìn thấy đều xuất hiện vào thời kỳ sốt sưu tầm, bao gồm Bắc Tống, Vãn Minh, thời Càn Long, Vãn Thanh và thời đại chúng ta bây giờ.
Khi tôi mới bắt đầu thích sưu tầm, món đầu tiên tôi say mê là đồ gốm sứ. Lúc đó cả nước chỉ có hai cuốn sách viết về gốm sứ, một cuốn là "Trung Quốc Đào Từ Sử" do Hội Silicat Trung Quốc biên soạn, cuốn kia là "Trung Quốc Đào Từ" do Nhà xuất bản Công nghiệp nhẹ Trung Quốc phát hành. Ngày nay thì hoàn toàn khác, nếu bạn thích sưu tầm, bất kể chủng loại nào, bạn bước vào hiệu sách là thấy bạt ngàn sách vở, mọi thông tin đều có thể tra cứu rất dễ dàng. Còn thời tôi thích sưu tầm gốm sứ thì chịu, không tra cứu vào đâu được.
Ấn phẩm xuất bản tập trung cũng là biểu hiện rõ nét của cơn sốt sưu tầm. Ví dụ thời Tuyên Hòa có "Tuyên Hòa Họa Phổ", "Tuyên Hòa Thư Phổ", "Tuyên Hòa Bác Cổ Đồ", đó đều là những trước tác của thời Bắc Tống. Thời Vãn Minh có một văn nhân, đồng thời là một họa sĩ tên là Văn Chấn Hanh, tằng tôn của Văn Trưng Minh. Ông viết một cuốn sách về giám định và thưởng ngoạn sưu tầm mang tên "Trường Vật Chí". Chữ "Trường", theo âm cổ đọc là "Trượng", như câu "Gia vô trượng vật, thi thư tự nhạc" (Nhà không có vật thừa thãi, vui cùng thơ sách). "Trường vật" chỉ những thứ dư thừa, là cách nói khiêm tốn. Người xưa coi những món đồ rất quý giá là những thứ dư thừa trong cõi nhân sinh, nên gọi là trường vật. Còn thời Càn Long, chúng ta đều biết, hoàng đế Càn Long vì muốn biên soạn lại toàn bộ danh họa trong thiên hạ mà mình từng sưu tầm, đã soạn ra cuốn sách tên là "Thạch Cừ Bảo Cáp". Lại còn có cuốn "Tây Thanh Cổ Giám" cũng là sách biên soạn dưới thời Càn Long. Vãn Thanh thì càng khỏi phải bàn. Đầu thời Dân quốc có một người tên Triệu Nhữ Trân, viết cuốn "Cổ Ngoạn Chỉ Nam", đây là cuốn cẩm nang sưu tầm dành cho tất cả những ai bước chân vào giới này.
Những điều trên đều chứng minh rằng việc xuất bản loại sách này nhất định phải diễn ra vào thời kỳ sốt sưu tầm.
Đặc trưng thứ ba liên quan mật thiết đến mỗi chúng ta, đó là phong trào mô phỏng cổ vật và làm đồ giả nở rộ.
Mô phỏng đồ cổ là người quân tử quang minh lỗi lạc: Ta mô phỏng thành tựu của tiền triều. Ta dùng thực lực hiện tại của mình để đạt đến tầm cao mà người xưa từng vươn tới. Ví dụ hoàng đế Càn Long, việc ông thích làm nhất chính là việc này. Rất nhiều đồ sứ của Càn Long ở phần lạc khoản có đề "Đại Thanh Càn Long phỏng cổ", ông viết rất rõ ràng: Phỏng cổ. Đương nhiên, cũng có một phần không đề chữ, ông muốn dùng thực lực của mình đạt đến tầm cao của người xưa, khiến người ta thật giả khó phân. Nhưng xuất phát điểm của việc làm giả thì khác hẳn, nó sinh ra để lừa đời dối người. Ngày nay rất nhiều người chơi sưu tầm đều bị nạn làm giả — nói đơn giản là làm đồ nhái, làm đồ giả mạo — khiến cho khổ sở muôn phần. Mỗi người khi cầm một món đồ lên, việc đầu tiên nghĩ tới là nó rốt cuộc là thật hay giả — ai nấy đều đau đầu vì chuyện đó. Đây chính là hiện tượng làm giả thành phong trào, cũng là một dấu hiệu của cơn sốt sưu tầm.
Thị trường đồ phỏng cổ ngày nay vô cùng phong phú, chẳng hạn các chợ nội thất trên khắp cả nước xuất hiện nhan nhản đồ gỗ phỏng cổ, người ta nói thẳng cho bạn biết đây là đồ phỏng chế, được làm bằng loại gỗ rất tốt, kiểu dáng y hệt đồ xưa, nhằm giúp không gian gia đình bạn đổi khác, từ phong cách Tây chuyển sang phong cách Trung Hoa, đó là hành vi quang minh lỗi lạc. Tôi cho rằng đây cũng là một dấu hiệu của cơn sốt sưu tầm, là một phương thức thể hiện thông qua hiện vật.
Trong lịch sử nước ta có mấy nơi làm giả nổi tiếng như sau: Làm tranh giả, ngọc cổ giả, chủ yếu là Tô Châu. Trước kia hễ bảo bức tranh này là "Tô Châu phiến", nghĩa là gì? Nghĩa là đồ giả do vùng Tô Châu làm ra. Bắc Kinh từ Vãn Thanh đến đầu thời Dân quốc có một nơi chuyên làm tranh giả, nằm ở đâu? Ngay trước Tháp Trống, chỗ cầu Hậu Môn. Thế nên có những bậc sành sỏi vừa mở bức tranh ra là bảo ngay "Hậu Môn tạo", tức là đồ giả làm ở cầu Hậu Môn. Các khu vực làm đồ giả khá nghiêm trọng ngày nay có thể kể đến: Đồ gốm thì có Hà Nam, đồ ngọc thì có An Huy, đồ đồng phần lớn xuất xứ từ Tây An, Lạc Dương; đó đều là những điểm tập trung làm giả, nhưng không có nghĩa là những nơi khác không làm. Tôi nghĩ nơi sản xuất đồ gốm sứ phỏng cổ và làm giả đạt năng suất cao nhất hiện nay chắc chắn là Cảnh Đức Trấn, nơi đó quy tụ mọi thợ giỏi khéo tay trong thiên hạ.
Đặc trưng cuối cùng chính là thị trường phồn vinh. Bắc Tống, Vãn Minh, Khang Càn thịnh thế, Vãn Thanh đến đầu thời Dân quốc và ngày nay, năm thời kỳ này đều là những giai đoạn thị trường vô cùng thịnh vượng.
Tôi từng xem một bản tin của đài truyền hình trung ương, đưa tin nước ta hiện có 70 triệu người đam mê sưu tầm, 70 triệu người, đó là một con số vô cùng đồ sộ và đáng nể.
Cơn sốt sưu tầm thứ nhất: Bắc Tống
Sau khi tìm hiểu về các cơn sốt sưu tầm thời cổ, chúng ta sẽ nảy ra câu hỏi: Tại sao trước thời Đường lại không có cơn sốt sưu tầm? Thời Đường cũng có người sưu tầm chứ, Đường Thái Tông đấy thôi! Nhưng chúng ta phải hiểu rằng, đó là sự sưu tầm của bậc đế vương, nó không phản ánh ra ngoài dân gian. Xã hội thời Đường, văn hóa của nó mang tính cởi mở, không phải là xã hội theo kiểu hướng nội thu mình. Nền văn hóa ngày nay của chúng ta phải sau thời Tống mới chính thức định hình. Dưới góc nhìn của các nhà sử học, văn hóa thời Tống là nền văn hóa nền tảng ảnh hưởng đến một nghìn năm sau của xã hội phong kiến Trung Quốc, Trình Chu Lý học đã quy chuẩn hóa các chuẩn mực sống của người Trung Quốc. Trước thời Tống, cuộc sống của người xưa có sự khác biệt rất lớn so với ngày nay; nhưng từ thời Tống đến thời Minh, phương thức sinh hoạt của người Trung Quốc không có biến đổi quá nhiều.
Thời Tống là một xã hội mang tính hướng nội thu mình, có tư tưởng gom góp, tích tụ văn hóa, từ đó cơn sốt sưu tầm hình thành. Đặc biệt là khi có một vị hoàng đế như Tống Huy Tông. Vị hoàng đế này về mặt chính trị thì tầm thường nhu nhược, nhưng về nghệ thuật lại có tạo nghệ cực kỳ uyên thâm. Ông đã sáng tạo ra một thể chữ thư pháp tuyệt đẹp, gọi là "Gầy Vàng Thể" (Sấu Kim Thể). Sáng tạo ra một thể chữ là việc vô cùng khó khăn, nhất là vào thời Tống. Chúng ta biết rằng mọi tác phẩm mẫu mực của thư pháp trước thời Tống đều đã định hình, bất kể bạn viết thế nào cũng rất khó vượt qua các thể chữ đó. Tống Huy Tông với tư cách là một hoàng đế, mê đắm nghệ thuật, thể chữ Sấu Kim do ông sáng tạo ra, ngày nay chúng ta đến bảo tàng là có thể chiêm ngưỡng.
Những người thống trị thời Tống luôn đề cao việc dùng văn trị thiên hạ, cùng sĩ đại phu cai trị thiên hạ. Tại sao ông ta lại phải cùng sĩ đại phu cai trị thiên hạ? Là bởi vì ông ta cảm thấy xã hội này không thể dựa vào vũ lực để giải quyết vấn đề. Lãnh thổ nhà Tống tương đối nhỏ, đặc biệt là đến thời Nam Tống, bờ cõi thu hẹp đến mức chỉ còn chưa đầy một phần năm diện tích lãnh thổ ngày nay của chúng ta, chỉ vỏn vẹn mấy tỉnh vùng Giang Nam. Thế nhưng xin mọi người lưu ý, thời gian hưởng nước của nhà Tống lại dài nhất trong lịch sử.
Khảo sát dưới góc độ sử học, triều đại tồn tại lâu nhất chúng ta thường nói là nhà Hán, nhưng ở giữa nhà Hán có Vương Mãng cắt đứt mất 14 năm. Nhà Tống thì không bị đứt đoạn, dẫu cho có dời đô thì Nam Tống vẫn tiếp nối Bắc Tống, thời gian không hề gián đoạn, dài tới 319 năm. Trong khi Đại Đường chỉ có 289 năm, nhà Minh chỉ có 276 năm, nhà Thanh chỉ có 267 năm. Nếu chúng ta thừa nhận sự thật lịch sử rằng nhà Hán bị Vương Mãng cắt đứt, thì Tây Hán chỉ có 214 năm, Đông Hán chỉ có 195 năm. Con số 300 năm là ngưỡng giới hạn lớn đối với tất cả các triều đại Trung Quốc.
Duy chỉ có nhà Tống, một triều đại tưởng chừng như yếu ớt bạc nhược, lại dùng một nền văn hóa vô cùng phong phú và mềm mại để chống đỡ qua được ngưỡng giới hạn 300 năm đó. Đây chính là lý do chúng ta phải nhìn nhận lại nền văn hóa của thời đại này. Cách nói điển hình nhất chính là lấy nhu thắng cương. Nó có ảnh hưởng to lớn đến hậu thế chúng ta, ảnh hưởng sâu sắc đến chuẩn mực hành vi của chúng ta.
Tống Huy Tông rất thích vẽ tranh, ông vẽ rất nhiều tranh hoa điểu. Đương nhiên dưới góc độ giám định, có chuyên gia cho rằng có những bức tranh là do người khác vẽ thay, nhưng có một bộ phận đáng kể tranh thực sự do chính tay ông vẽ. Chẳng hạn vào năm 2002, phiên đấu giá Gia Đức đã đưa ra đấu giá bức "Tả Sinh Trân Cầm Đồ" của Tống Huy Tông, vẽ cảnh hoa điểu, thể hiện sự theo đuổi tao nhã của người thời Tống, thể hiện thú vui trong lòng bậc đế vương. Bức tranh được vẽ vô cùng tỉ mỉ, toàn bộ là hoa và chim. Bức tranh đó khi ấy gõ búa ở mức 23 triệu nhân dân tệ, cộng cả tiền hoa hồng là 25,3 triệu. Tác phẩm này lưu lạc ở nước ngoài nhiều năm, cuối cùng cũng quay về Tổ quốc để bán đấu giá. Nhưng đáng tiếc thay, nó lại bị người nước ngoài mua mất, chỉ lướt qua trước cửa nhà ta một cái, chưa thực sự trở về vòng tay Tổ quốc, vừa giáp mặt chúng ta một lần đã bị người ta bế đi mất.
Bức tranh này vào năm 2002 là bức tranh Trung Quốc đắt giá nhất trên thế giới. Trước buổi đấu giá, có một cụ già gọi điện thoại cho tôi, bảo: "Thưa anh Mã, tôi vô cùng thích bức tranh đó, đó là bức tranh cả đời tôi hằng mơ ước, lần này tôi muốn dốc toàn bộ sức lực để mua nó về, anh thấy có được không?" Tôi bảo: "Đương nhiên được chứ, mua về được thì hiển nhiên là việc tốt rồi."
Lúc đó chúng tôi đều không biết nó có thể bị đẩy lên mức giá cao chừng nào, ước tính dè dặt thì 10 triệu đã là giới hạn tối đa. Kết quả trên sàn đấu giá, cụ già ấy cứ ngồi quan sát mãi, đến khi giá gọi tới 13 triệu, cụ đưa tay ra một lần, nhưng rồi rất nhanh sau đó đã bị người khác trả đè lên, cụ không đủ khả năng mang bức tranh này về cho Tổ quốc. Đấu giá xong cụ nói với tôi: "Tuy không mua được, nhưng tôi rất vui, rốt cuộc tôi cũng đã sở hữu nó được một giây." Bởi vì khoảnh khắc cụ giơ tay ở mức 13 triệu, giây phút ấy thuộc về cụ. Nếu không có bất kỳ ai ra giá thêm nữa thì bức tranh đã thuộc về cụ rồi. Nhưng không may là vẫn có người khác nâng giá, tôi có thể cảm nhận được niềm vui ngắn ngủi cùng sự bất lực sâu sắc trong lòng cụ.
Đó chính là nền văn hóa mà Tống Huy Tông đã tạo ra, bản thân ông cũng chẳng thể tưởng tượng nổi. Ông là một vị hoàng đế chịu đủ mọi tủi nhục, hoàng đế Trung Quốc chịu nhục nhã ê chề như ông, duy chỉ có một mình ông. Thế nhưng ông đã để lại những tác phẩm nghệ thuật huy hoàng đến nhường ấy, là nền văn hóa mà chính người Trung Quốc chúng ta luôn hướng về và lấy làm tự hào.
Cơn sốt sưu tầm thứ hai: Vãn Minh
Nhìn lại thời Vãn Minh, một thời kỳ văn hóa vô cùng phồn vinh. Sử sách ghi lại rằng vào các niên hiệu Gia Tĩnh, Vạn Lịch, do hoàng đế không thiết thiết triều, chính trị hắc ám, dân chúng lầm than. Thực ra xã hội còn có một mặt khác, đó là kinh tế lúc bấy giờ rất sung túc, chúng ta có thể dùng hiện vật để chứng minh. Chẳng hạn như các tiểu thuyết thoại bản mà chúng ta biết, thời Gia Tĩnh là sự phát hành của "Thủy Hử Truyện", "Tam Quốc Diễn Nghĩa"; đến thời Vạn Lịch, những tác phẩm như "Tây Du Ký", "Kim Bình Mai" đều được ấn hành; rồi như "Tam ngôn", "Nhị phách", lượng lớn tiểu thuyết thoại bản đã tạo ra ảnh hưởng to lớn đến đời sống của người Trung Quốc.
Lại còn cuốn "Thiên Công Khai Vật" triều Sùng Trinh. Người phương Tây từng bày tỏ sự khó hiểu trước việc Trung Quốc ngó lơ "Thiên Công Khai Vật", bảo rằng phải chăng hoàng đế chưa từng đọc cuốn sách như thế? Một trước tác khoa học quan trọng dường ấy, tại sao không dấy lên một cuộc cách mạng tư bản chủ nghĩa ở Trung Quốc? Ở nước Anh có một nhà sử học công nghệ tên là Joseph Needham, ông có một "câu hỏi hóc búa của Needham" vô cùng nổi tiếng. Ông hỏi: Cách mạng tư bản chủ nghĩa, tức là cuộc cách mạng công nghiệp hóa, tại sao không nảy sinh ở một Trung Quốc phát triển? Một nguyên nhân rất quan trọng trong đó là thời điểm ấy chúng ta không chú trọng đến tài sản vô hình, không chú trọng đến quyền sở hữu trí tuệ. Thời Vãn Minh, lượng lớn trí thức và tầng lớp thượng lưu theo đuổi lối sống xa hoa, thương phẩm từ đó lũ lượt ra đời.
Chẳng hạn chúng ta biết đến gốm tử sa của Thời Đại Bân, khảm xà cừ của Giang Thiên Lý, tranh khắc bản của Hoàng Ứng Quang, mực thỏi của Phương Vu Lỗ, chạm ngọc của Lục Tử Cương, lò sưởi tay của Trương Minh Kỳ, vân vân. Những món đồ thủ công mỹ nghệ này đều được khắc tên tuổi cá nhân, tràn ngập khắp thị trường. Ngày nay thống kê lại, số lò sưởi tay có khắc tên "Trương Minh Kỳ" còn tồn tại trên đời có khoảng 4 vạn chiếc. Một người không thể nào tự tay làm ra nhiều lò sưởi đến thế! Điều đó chỉ có thể chứng minh tên tuổi của ông ấy đã trở thành một thương hiệu.
Thời kỳ mầm mống tư bản chủ nghĩa xuất hiện một đặc trưng, đó là ý thức thương hiệu. Những thương hiệu quen thuộc của chúng ta đều là tên người.
Các thương hiệu nổi tiếng của phương Tây mà ngày nay chúng ta biết về cơ bản đều là tên người. Ví dụ trang phục có Versace, Armani; ô tô có Toyota, Ford, Mercedes-Benz; rồi máy bay Boeing, túi xách Louis Vuitton, đó toàn là tên người, y hệt như ý thức thương hiệu vào thời kỳ mầm mống tư bản chủ nghĩa của chúng ta. Nhưng đáng tiếc thay, thương hiệu này bước sang triều Thanh lại đổi thành "Đại Thanh Khang Hi niên chế", "Đại Thanh Càn Long niên chế". Đến sau giải phóng, nó biến thành "Made in China", sản xuất tại Trung Quốc, không còn chú trọng đến thương hiệu nữa.
Hồi nước ta mới giải phóng, do phải xuất khẩu sang các nước phương Tây, mà không có nhãn hiệu thì không thể xuất khẩu được, nên chúng ta buộc phải tạo ra một số thương hiệu.
Nào là đặt tên "Thiên Đàn", "Đông Phong", "Giải Phóng", "Hồng Kỳ", "Lam Thiên", "Bạch Vân", toàn những thứ chẳng đâu vào đâu viết lên trên đó, coi như một thương hiệu. Vấn đề là Lam Thiên (Trời xanh), Bạch Vân (Mây trắng) chẳng đứng ra chịu trách nhiệm cho chuyện này, nhưng Mercedes-Benz lại có thể chịu trách nhiệm cho việc đó. Đây chính là một bằng chứng lịch sử cho sự thờ ơ đối với ý thức thương hiệu, thờ ơ đối với tài sản vô hình.
Thời kỳ Đồng Quang trung hưng, tư bản chủ nghĩa nảy mầm lần thứ hai, ý thức thương hiệu của người Trung Quốc lại xuất hiện. Rút kinh nghiệm từ lần đầu tiên bị bóp nghẹt, lần này thương hiệu được gọi bằng gì? Gọi bằng biệt danh. Ví dụ chúng ta đều biết bánh bao Cẩu Bất Lý, kéo Vương Ma Tử, Bồ Đào Thường, Nê Nhân Trương, Khảo Nhục Uyển, họ tên đều chỉ nói một nửa. Cho nên, thương hiệu của Trung Quốc vào thời kỳ mầm mống tư bản chủ nghĩa thứ hai xuất hiện một hiện tượng rất kỳ lạ: Tên thương hiệu toàn là nửa cái tên người, e thẹn ngập ngừng.
Người đầu tiên dùng trọn vẹn tên người làm thương hiệu trong lần thứ ba chính là Lý Ninh. Sau khi đoạt chức vô địch thế giới rồi giải nghệ, anh đã tạo ra một thương hiệu mang tên "Lý Ninh" (Li-Ning). Có một lần tôi đến cửa hàng đồ dùng thể thao Lợi Sinh ở Vương Phủ Tỉnh, vô tình chứng kiến cảnh tượng này: Khi ấy nhãn hiệu Lý Ninh vừa mới ra mắt, rất nhiều người chưa quen. Nhân viên bán hàng giới thiệu cho một vị khách, bảo đây là nhãn hiệu mới, gọi là nhãn hiệu Lý Ninh. Người đó ngớ ra, nhìn một hồi lâu rồi bảo: "Trên người tôi sao có thể thêu tên của anh ta được chứ?" Ông ta mang quan niệm thế này: Trên người tôi không thể có tên của người khác. Nhưng ông ta đâu biết rằng, bộ âu phục Pierre Cardin mà ông ta đang mặc cũng là tên của người khác.
Đó chính là câu hỏi hóc búa của Needham, một nguyên nhân căn bản giải thích tại sao chủ nghĩa tư bản không thể sinh ra ở Trung Quốc: Người Trung Quốc không mấy coi trọng những thứ vô hình, không coi trọng sự sáng tạo của cá nhân. Trong khi một đặc trưng của chủ nghĩa tư bản là coi trọng sự sáng tạo cá nhân, phải biến những thứ vô hình của cá nhân thành tài sản hữu hình, như thế mới thúc đẩy chủ nghĩa tư bản phát triển nhanh chóng.
Cơn sốt sưu tầm thứ ba: Khang Càn thịnh thế
Cơn sốt sưu tầm thứ ba của Trung Quốc là thời Khang Càn thịnh thế, đây là thời kỳ thịnh thế dài nhất trong lịch sử Trung Quốc, kéo dài trọn vẹn một trăm năm. Có thể nói, toàn bộ thế kỷ 18, từ năm 1700 đến năm 1800, đều là thời kỳ đẹp nhất trong lịch sử Trung Quốc.
Sự ra đời của Khang Càn thịnh thế, tôi cho rằng nguyên nhân chủ yếu nhất là sự vĩ đại và anh minh của hoàng đế Khang Hi. Khang Hi là một vị hoàng đế cực kỳ dễ dàng tiếp thu văn hóa ngoại lai. Nền văn hóa này không chỉ giới hạn ở văn hóa Hán, mà còn bao gồm cả văn hóa phương Tây. Ông mời rất nhiều thầy giáo phương Tây đến dạy cho mình về hình học, thiên văn, cơ học. Tôi từng tra cứu, ông còn học cả tĩnh học, môn học mà người bình thường chúng ta ngày nay cũng chẳng học. Khang Hi là một vị hoàng đế vô cùng cởi mở, yêu cầu của ông đối với bản thân là phải trở thành một vị hoàng đế toàn năng, và ông đã làm được điều đó. Ông cũng ảnh hưởng sâu sắc đến Ung Chính và Càn Long sau này, khiến cho một trăm năm ấy trở thành một trăm năm huy hoàng nhất trong lịch sử Trung Quốc.
Đến đời con trai ông, tức Ung Chính. Ung Chính là một vị hoàng đế vô cùng cần mẫn, ông đã phê duyệt hơn 4 vạn bản tấu chương, những tấu chương này đến nay vẫn được bảo tồn trong kho lưu trữ quốc gia. Ung Chính tại vị mười ba năm, bình quân mỗi ngày ngự phê ít nhất 10 bản tấu chương, khi viết ít nhất thì một chữ: "Lãm" (Đã xem); dài nhất thì thao thao bất tuyệt vạn chữ.
Chúng ta đều biết, dùng bút lông viết chữ, viết không ngừng nghỉ, để viết được một vạn chữ ước chừng phải mất hai ngày. Dùng bút máy viết, người viết nhanh thì một ngày có thể viết được một vạn chữ, chứ bút lông viết chậm hơn nhiều. Một vị hoàng đế cần mẫn như vậy, chính vụ của ông bận rộn khôn xiết. Ung Chính không thể so với cha mình, cũng chẳng thể so với con trai mình, ông chưa từng một lần xuôi Nam tuần du. Ông đứng ở một giai đoạn vô cùng then chốt trong thời Khang Càn thịnh thế của nhà Thanh, ông phải chỉnh đốn quan trường, phải cải cách những vấn đề do thời Khang Hi để lại, cho nên ông chẳng nỡ bước chân ra khỏi cung môn.
Vậy thì, Ung Chính giảm bớt áp lực bằng cách nào? Ông đặt ra yêu cầu rất cao đối với các tác phẩm nghệ thuật. Trong số các hoàng đế các triều đại Trung Quốc, Ung Chính là người đưa ra yêu cầu cụ thể nhất đối với tác phẩm nghệ thuật. Chẳng hạn, sử liệu ghi chép lại, ngày 13 tháng 4 năm Ung Chính thứ bảy (1729), thái giám Lưu Hi Văn dâng lên một chiếc hũ sứ ngũ thái Thành Diêu, không có nắp. Sau này khi giảng về đồ gốm sứ chúng ta sẽ nói đến điểm này. Ngũ thái Thành Diêu chính là đấu thái sau này. Tức là chiếc hũ đấu thái mà thái giám dâng lên không có nắp. Hoàng thượng liền hạ chỉ: "Trứ tố mộc dạng trình lãm. Khâm thử." Ý bảo ngươi hãy làm mẫu nắp bằng gỗ trước, vẽ hoa văn xong xuôi đem cho trẫm xem.
Cách một tuần sau, đến ngày 20 thì mẫu gỗ đã làm xong, một chiếc mẫu nắp bằng gỗ vẽ ngũ thái được dâng lên trình lãm, đưa cho hoàng thượng xem. Hoàng thượng lại phán: "Tương thử quán giao Niên Hi Nghiêu thiêm nhất cái, chiếu thử dạng thiêu tạo kỷ kiện. Nguyên dạng hoa văn bất thậm hảo, khả thuyết dữ Niên Hi Nghiêu vãng tế lý cải họa. Khâm thử." Lời hoàng thượng nói quá đỗi cụ thể, bảo rằng hãy chiếu theo mẫu này mà làm cho trẫm vài chiếc. Hoa văn của mẫu gốc vẽ vẫn còn hơi thô, ngươi hãy bảo Niên Hi Nghiêu sửa lại vẽ cho thật tinh xảo tỉ mỉ hơn.
Niên Hi Nghiêu là trọng thần dưới thời Ung Chính, ông từng bị liên lụy bởi người em trai Niên Canh Nghiêu mà bị bãi chức. Năm thứ hai sau khi bị bãi chức, tức năm Ung Chính thứ tư, ông được trọng dụng trở lại, cho nên ông làm việc vô cùng cẩn trọng nghiêm túc.
Những sự thật lịch sử như thế này đã ghi chép lại yêu cầu khắt khe của một vị hoàng đế về mặt nghệ thuật, và yêu cầu này nhất định phải được truyền đạt xuống bên dưới. Do đó, đồ gốm sứ triều Ung Chính mà chúng ta nhìn thấy ngày nay vô cùng tinh mỹ. Những mức giá cao ngất ngưởng của đồ sứ thời Thanh, phần lớn đều do triều Ung Chính tạo nên.
Cơn sốt sưu tầm thứ tư: Vãn Thanh đến đầu thời Dân quốc
Cơn sốt sưu tầm thứ tư từ Vãn Thanh đến đầu thời Dân quốc có điểm khác biệt so với trước kia. Nó chủ yếu là do nhu cầu bên ngoài tăng vọt, trong khi nhu cầu trong nước tương đối thu hẹp. Thời Vãn Thanh dân chúng lầm than, dưới sự xâm lấn nhiều lần của các cường quốc phương Tây, người Trung Quốc ai nấy đều cảm thấy cuộc sống bấp bênh ngàn cân treo sợi tóc. Ngoại trừ một số rất ít người có cuộc sống sung túc, còn lại phần lớn chất lượng sống của người dân đều rất tồi tệ. Đến khi người phương Tây rốt cuộc cũng mở toang cánh cửa thần bí của Trung Quốc, được tận mắt chứng kiến nền văn minh cổ xưa của Trung Hoa, nền văn hóa Trung Hoa mà họ thèm muốn bấy lâu cuối cùng đã bày ra trước mắt, thế là người phương Tây bắt đầu ra sức cướp bóc vơ vét.
Ngày nay chúng ta có thể chiêm ngưỡng nền văn minh rực rỡ của Trung Quốc tại các viện bảo tàng trên khắp thế giới, phần lớn các tác phẩm nghệ thuật cổ của Trung Quốc ước chừng đều bị thất thoát ra ngoài trong giai đoạn từ sau Chiến tranh Nha phiến đến trước khi Chiến tranh Kháng Nhật bùng nổ.
Dân quốc tứ công tử
Thời Dân quốc có bốn vị công tử trứ danh, Trương Học Lương thì không cần nói nữa, ai cũng biết. Trương Bá Câu, phàm là người có hứng thú với sưu tầm thì đều biết đại gia này. Phổ Đỗng, anh em họ cùng tộc với Phổ Nghi. Thêm một người nữa là Viên Hàn Vân, nhị công tử của Viên Thế Khải. Bốn người này được mọi người gọi chung là "Dân quốc tứ công tử", phong độ vô cùng nho nhã, đều mê đắm sưu tầm.
Năm xưa Trương Bá Câu đã bỏ ra 4 vạn đồng đại dương để mua bức "Bình Phục Thiếp", về sau hiến tặng cho Cố Cung. "Bình Phục Thiếp" là tác phẩm thư pháp danh tiếng ngang hàng với "Tam thiếp" trứ danh của Tam Hy Đường. Sau này, ông lại bỏ ra 240 lạng vàng để mua bức "Du Xuân Đồ" của Triển Tử Kiền. Khi mua "Du Xuân Đồ", Trương Bá Câu đã bán cả dinh cơ tráng lệ của mình đi để gom tiền.
Khu dinh thự sang trọng đó của ông rộng tới 15 mẫu, vốn là phủ cũ của vị đại thái giám nổi tiếng cuối thời Thanh là Lý Liên Anh. 15 mẫu rộng chừng nào? Quy đổi ra mét vuông là tròn 1 vạn mét vuông! Ngày nay một khu tứ hợp viện rộng 1 vạn mét vuông trong nội thành Bắc Kinh, khoan hãy nói mua phải tốn bao nhiêu tiền, riêng tiền giải phóng mặt bằng thôi đã ngốn tới 300 triệu! Một con số vô cùng khổng lồ.
Trương Bá Câu bán khu nhà đó đi, cộng thêm trang sức của vợ, gom hết số tiền mặt hiện có, gom đủ 240 lạng vàng để mua được bức "Du Xuân Đồ" của Triển Tử Kiền, cuối cùng cũng hiến tặng cho nhà nước. Đó chính là tâm thái của một đại gia sưu tầm thời Dân quốc.
Lại như Trương Học Lương, vào cuối những năm 80 của thế kỷ 20, ông đem toàn bộ đồ sưu tầm của mình ra bán đấu giá tại Đài Loan, số tiền thu được đều quyên góp cho xã hội. Hiện trường đấu giá diễn ra vô cùng sôi nổi. Trong đó có một món đấu giá mà tôi nhớ rất rõ, được gõ búa ở mức hơn 1,6 triệu, nhận được tràng pháo tay vang dội khắp khán phòng. Lúc này người mua đứng lên nói: "Tiền tôi vẫn trả đủ, nhưng món đồ này tôi cũng xin quyên tặng lại, để đấu giá thêm một lần nữa." Điều này phản ánh tâm thái yêu chuộng văn hóa truyền thống và sẵn lòng tài trợ cho xã hội của một số nhà sưu tầm.
Phân loại sưu tầm
Muốn tìm hiểu về sưu tầm, trước tiên nên biết cách phân loại đại khái của giới sưu tầm. Cách phân loại thời Dân quốc đặc biệt đơn giản, chỉ chia thành "ngạnh phiến" (đồ cứng) và "nhuyễn phiến" (đồ mềm). Hai người trò chuyện với nhau: "Bác sưu tầm món gì thế?" "Tôi gom nhuyễn phiến." Thế là biết ngay hướng đi lớn trong sưu tầm của bạn rồi. Thư họa, thảm len, đồ dệt thêu, phàm là những thứ có thể cuộn tròn lại được thì thường được gọi là "nhuyễn phiến", những thứ còn lại đều được gọi là "ngạnh phiến". Ví dụ như đồ gốm sứ, đồ ngọc, đồ đồng, những thứ đó đều thuộc về ngạnh phiến.
Ngày nay đã có cách phân loại vô cùng khoa học, phân chia theo danh xưng khoa học. Người khác hỏi lại: "Bác thích món gì?" Bạn có thể trả lời: "Tôi thích gốm sứ, tôi thích đồ ngọc." Rất rõ ràng mạch lạc, không cần phải dùng tiếng lóng trong nghề. Tiếng lóng ít nhiều mang phong vị giang hồ, người trong nghề hiểu được, người ngoài nghề thì mù tịt. Cách phân loại sưu tầm của chúng ta ngày nay thì người trong nghề hay ngoài nghề đều có thể nghe hiểu.
Sự chuẩn bị cho việc sưu tầm
Xét từ góc độ sưu tầm, tôi nghĩ mỗi người chúng ta đều cần phải có một sự chuẩn bị. Ngày nay số người thích sưu tầm quá đông, nhưng nếu hấp tấp lao vào mà không có sự chuẩn bị thì sẽ nảy sinh rất nhiều vấn đề. Vậy thì, sưu tầm trước tiên phải chuẩn bị những gì? Điều thứ nhất chính là lý thuyết đi trước. Đầu tiên bạn phải biết mình muốn sưu tầm cái gì, rồi tìm những cuốn sách tương ứng về đọc. Chẳng hạn, tôi thích gốm sứ thì tôi tìm cuốn "Trung Quốc Đào Từ Sử" về đọc, tôi phải nắm thật rõ ràng về đồ gốm sứ Trung Quốc trước đã. Người ta vừa nhắc đến năm lò gốm danh tiếng thời Tống, tôi phải biết ngay đó là "Nhữ, Quan, Ca, Quân, Định".
Sự chuẩn bị về mặt chuyên môn là vô cùng quan trọng, không phải cứ vỗ ngực bảo mình chơi sưu tầm là xong. Bạn vừa mở miệng nói chuyện với người ta, người ta đã biết ngay bạn là đồ gà mờ. Bạn trò chuyện với người ta, bảo: "Tôi thích đẩu (phát âm là dǒu) thái." Thế là nói sai rồi, phải đọc là đấu (phát âm là dòu) thái. Chữ "đấu/đẩu" là chữ đa âm, nếu bạn không hiểu biết sâu sắc, vừa nói sai một cái là người ta biết ngay bạn là tay mơ, là kẻ không hiểu nghề.
Điểm thứ hai là tốt nhất nên bái một người thầy, kết giao một người bạn. Nhưng điều này cần lưu ý, nhất định phải tìm người đàng hoàng đứng đắn, đừng tìm những kẻ đi đường tà ma ngoại đạo, toàn nói chuyện bùa phép mê tín. Thêm một điểm nữa, vị thầy mà bạn bái nên có địa vị xã hội nhất định, chẳng hạn làm việc trong các cơ quan chuyên môn, từng có thành tựu trong giới sưu tầm, người như thế sẽ mang lại lợi ích rất lớn cho bạn. Đôi khi người ta chỉ điểm cho bạn một câu, đỡ cho bạn phải mày mò nửa ngày trời. Đương nhiên, những điều tôi đang nói đây đều là vấn đề lý thuyết, bạn cũng có thể không cần bái thầy. Ví dụ như hồi tôi mới thích sưu tầm, tôi đâu có bái ai, mà cũng chẳng có chỗ nào để bái. Tôi cứ túm được người này thì hỏi một câu, túm được người kia thì hỏi một câu. Tất cả mọi người đều có thể là thầy của bạn, nhưng bản thân bạn phải suy ngẫm nhiều hơn.
Điểm thứ ba là phải tiếp xúc nhiều với hiện vật, có cơ hội là phải xem. Tiếp xúc với hiện vật có rất nhiều phương thức, phổ biến nhất là đi xem triển lãm. Thuở hàn vi tôi mê mẩn việc xem triển lãm, mọi cuộc triển lãm không bao giờ bỏ sót, thường là hôm khai mạc đi xem một lần, trước khi bế mạc lại đi xem lần nữa. Khi xem phải nhìn thật kỹ, ghi nhớ mọi đặc trưng. Bây giờ triển lãm rất nhiều, hoàn toàn khác hẳn thời tôi mới tập tành sưu tầm. Ngoài ra, trong lúc xem, nếu có thể chạm tay vào thì cố gắng chạm tay vào tận nơi. Ví dụ như buổi trưng bày trước phiên đấu giá, bạn có thể đến xem thử, sờ thử, tự mình cảm nhận. Người khác có đồ tốt, trong điều kiện không vi phạm quy trình thao tác, bạn có thể xin phép cầm lên xem, nhưng nhất định phải cẩn thận.
Công ty đấu giá Hãn Hải từng xảy ra một sự việc. Có một vị huynh đài vừa bước vào phòng là hai mắt dán chặt vào mục tiêu, lao thẳng về phía một chiếc bình hoa, ông ta không nhìn thấy trước mặt chiếc bình còn có cái tủ, trên tủ lại có tấm kính. Kết quả là đâm sầm đầu vào tấm kính, kính vỡ vụn tại chỗ chém nát luôn chiếc bình hoa, về sau còn dẫn đến kiện tụng ra tòa. Tôi rất hiểu tâm lý đó, bởi vì trước kia tôi cũng từng gặp một chuyện tương tự. Khi ấy tôi còn chưa mở bảo tàng, đồ đạc trong nhà tôi rất nhiều. Có một cụ ông mê sưu tầm đến nhà tôi xem đồ, vừa bước vào cửa là lao thẳng tới chỗ mấy món đồ, không để ý dưới chân có tấm thảm, thế là vấp ngã một cú sõng soài, ngã chổng vó. Những người này chính là trong lòng quá đỗi nôn nóng. Nhưng khi ngắm văn vật, trong lòng tuyệt đối không được nóng vội. Bất kể bạn khát khao muốn nhìn thấy món đồ đó đến mức nào, cũng phải chú ý quan sát, chú ý môi trường xung quanh, đó chính là quy tắc khi bạn cầm hiện vật lên xem. Bạn không hiểu quy tắc này, ắt sẽ phải trả một cái giá vô cùng đắt.
Một chuyện khác do chính mắt tôi chứng kiến, đó là hai người mỗi người cầm ngắm một chiếc đĩa, ngắm xong không theo quy tắc đặt xuống bàn rồi mới cầm chiếc đĩa của đối phương lên xem. Họ lại chuyền tay trực tiếp cho nhau, kết quả là hai chiếc đĩa va vào nhau vỡ tan tành ngay tại chỗ. Mắt người ta có độ lệch thị giác cơ mà! Lúc đó tôi đứng bên cạnh nhìn mà toát mồ hôi hột, chứ đừng nói đến hai người họ, mồ hôi vã ra như tắm.
Khi bạn ngắm đồ cổ, nhất định phải chú ý đến đặc trưng của nó, phải để ý đến tất cả các chi tiết nhỏ. Chẳng hạn như phần đáy, có cơ hội thì cố gắng quan sát cho bằng được. Năm xưa tôi đi tham quan Cố Cung, hồi đó điều kiện của Cố Cung không được tốt như bây giờ, ánh đèn trong phòng trưng bày rất lờ mờ, tôi tự mang theo đèn pin. Lần đầu tiên tôi rút đèn pin ra, nhân viên công tác đã lao tới bảo: "Anh định làm gì đấy?" Tôi bảo: "Tôi chỉ muốn nhìn cho rõ hơn một chút thôi." Anh ta nói: "Thế này chẳng phải nhìn rõ lắm rồi sao?" Anh ta không biết rằng, cái "rõ" mà anh ta nói với cái "rõ" mà tôi nói trên thực tế có khoảng cách rất xa. Anh ta chỉ cần nhìn thấy món đồ nằm trong tủ kính là coi như rõ rồi; còn tôi là phải nhìn thấy tất cả các chi tiết nhỏ thì mới tính là rõ. Tôi đi nhiều thành quen mặt, thân thiết với các nhân viên ở đó, sau này tôi có cầm đèn pin soi cũng chẳng ai buồn quản tôi nữa.
Sau đó có một lần tôi đến, tôi chỉ vào một chiếc bình và nói với họ: "Chiếc bình kia của các anh bị ai đó động vào rồi." Người kia bảo: "Không thể nào." Tôi nói: "Chắc chắn là bị động vào rồi, dạo gần đây có phải anh không đi làm không?" Anh ta ngớ người, bảo: "Đúng là không đi làm thật, tôi xin nghỉ ốm một tuần." Tôi bảo: "Anh cứ đi hỏi thử xem, nhất định là bị dịch chuyển rồi." Thế là anh ta bèn gọi điện thoại hỏi thử, món đồ đó đúng là từng bị động vào thật, người ta mang ra chụp ảnh xong rồi mới chuyển trả lại. Anh ta cảm thấy kỳ lạ vô cùng, liền hỏi tôi: "Sao anh biết món đồ này từng bị động vào?" Tôi bảo: "Chuyện này đối với anh thì khó, chứ đối với tôi thì đơn giản vô cùng. Chiếc bình này mỗi mặt có một hoa văn khác nhau, lần nào tôi đến xem cũng chỉ thấy mặt này, tôi cực kỳ muốn nhìn thấy mặt sau mà không sao thấy được. Kết quả là chiếc bình này sau khi chụp ảnh xong chuyển về, người xếp đồ cứ tiện tay đặt bừa vào, quay mặt sau ra ngoài, thế là rốt cuộc tôi cũng nhìn thấy."
Những điều cần lưu ý trong sưu tầm
Vậy thì, những điều cần lưu ý trong sưu tầm là gì? Tôi cho rằng đối với mỗi người chơi sưu tầm, một điểm vô cùng quan trọng là phải biết liệu sức mà làm. Sưu tầm là một niềm vui, bạn tuyệt đối không được biến niềm vui này thành một gánh nặng.
Tôi từng gặp rất nhiều người biến niềm vui thành gánh nặng. Có một lần tôi về nhà, thấy trong nhà có một bà cụ đang ngồi khóc thút thít. Tôi rất đỗi ngạc nhiên vì chẳng quen biết bà cụ. Tôi bèn hỏi: "Bác có chuyện gì thế ạ?" Bà cụ nói: "Ông lão nhà tôi đem hết tiền đi mua đồ cổ rồi, cuộc sống không thể nào trôi nổi nữa. Ông ấy chẳng nghe lời ai, chỉ nghe mỗi lời anh thôi, anh có thể khuyên nhủ ông ấy giúp tôi được không?" Tôi bảo: "Cháu có thể khuyên, nhưng sao bác biết được địa chỉ nhà cháu?" Bà cụ nói: "Trong cuốn sổ của ông lão nhà tôi có ghi. Tôi đến tìm anh, anh đừng nói cho ông ấy biết nhé." Tôi đáp: "Vâng, được ạ."
Thế là tôi đi tìm ông lão nhà họ. Tôi vừa đẩy cửa nhà ông cụ ra đã không đẩy nổi — đồ đạc mua về quá nhiều. Ông lão cũng chẳng hiểu biết gì, đồ tốt đồ xấu gì cũng mua tuốt, mua chất đầy cả nhà, đến cửa cũng chẳng mở nổi. Nhưng ông lão tính tình cũng xởi lởi, tôi bèn ngồi trò chuyện với ông. Ông bảo: "Tôi có bốn đứa con đều ở bên Mỹ cả, tôi có rất nhiều tiền." Tôi liền khuyên ông: "Có nhiều tiền đến mấy cũng không chịu nổi việc mua đồ cổ vô tội vạ đâu ạ. Bác làm thế này là biến việc sưu tầm thành gánh nặng ngút ngàn rồi, chẳng còn là niềm vui nữa." Ông cụ bảo: "Tôi có lương hưu, tôi có bảo hiểm y tế, nên tôi chẳng sợ cái gì hết!" Nhưng bà lão nhà bác thì sợ chứ! Tôi nói: "Bác sưu tầm như thế này là không ổn đâu, bác nên bàn bạc với bác gái, không thể cái gì cũng mua bừa được."
Tôi trò chuyện với ông cụ rất lâu, ông cụ đối với tôi vô cùng cảm kích. Sau khi tôi bước ra khỏi cửa nhà ông, ông cụ bảo chiếc xe ô tô đỗ ngoài cửa là của nhà ông, do con trai ông lúc đi để lại, bảo tôi cứ lái đi, tặng luôn cho tôi. Tôi nhìn qua, bốn bánh xe đều xẹp lép cả rồi, chẳng biết vứt xó ở đó bao lâu. Về sau bà cụ nói với tôi, ông ấy đã đỡ hơn rất nhiều, mua đồ cổ đã bắt đầu biết kiềm chế.
Điều lưu ý thứ hai trong sưu tầm là phải giới sắc lòng tham, điều này vô cùng quan trọng. Tham lam là bản tính của con người, lúc nào cũng muốn mua được đồ rẻ hơn người khác, thế nên rất dễ mắc lừa. Thời trẻ tôi cũng tham, nhưng có một lần tôi bị lòng tham cắn cho một vố đau điếng, từ đó về sau tôi không tham nữa, tôi biết tự răn đe bản thân.
Có một năm tôi đến Trùng Khánh giúp người ta giám định đồ, cũng là qua đủ thứ mối quan hệ giới thiệu, bắt buộc phải đi, tôi cùng hai chuyên gia khác cùng nhau tới đó. Vừa bước chân ra khỏi cửa sân bay, tôi đã biết chuyến này lành ít dữ nhiều. Người đón tiếp chúng tôi đã dâng lên một bó hoa tươi khổng lồ. Bó hoa này to chừng nào? Tức là bạn ôm bó hoa đó thì không còn thấy đường đâu nữa, chỉ nhìn thấy dưới chân mình. Thế vẫn chưa hết, họ còn lái chiếc xe Cadillac kéo dài đến đón chúng tôi. Lúc ăn cơm uống bia, cốc bia to đến mức tôi chưa từng thấy bao giờ. Hai người ngồi đối diện nhau muốn nói chuyện đều phải nghiêng người né cái cốc trên bàn ra, nếu không cái cốc sẽ che khuất cả mặt.
Qua đó có thể thấy, chủ nhân là một người đặc biệt thích khoa trương. Ông ta cầm chiếc cốc bia to tướng ấy bước tới, nói: "Các vị đến đây khiến thành phố vùng núi này thêm rạng rỡ, làm cho nhật nguyệt thêm vẻ huy hoàng." Toàn nói những lời sáo rỗng chẳng đâu vào đâu. Lúc uống rượu thì sảng khoái lắm, ngửa cổ uống ừng ực. Rượu vào miệng thì ít, mà đổ tràn ra ngoài cốc thì nhiều, người ướt sũng như vừa tắm xong. Lúc này, tôi đã phần nào dự đoán được đồ sưu tầm của một người như thế này rồi.
Ngày hôm sau, chúng tôi đến giám định đồ cho ông ta, lúc giám định thì vô cùng khó xử. Ông ta cho đóng cửa một quán trà cực lớn của mình để chúng tôi ngồi giám định bên trong. Lúc bước vào, tôi vẫn còn khá nhanh trí, bèn quan sát căn phòng trước. Tôi biết đồ cổ ước chừng sẽ được mang ra từ cánh cửa nào, nên tôi chọn ngồi ở hướng ngược lại. Giám định tổng cộng có ba người, hai người kia ngồi phía trước. Tôi thầm nghĩ: Cứ để họ nói trước, mình không nói trước làm gì, nói trước dễ đắc tội với người ta. Kết quả là hai người họ xem xong đều nín thinh, từng người một dịch ghế sang chỗ tôi, bảo: "Anh nói trước đi." Tôi không còn đường lui nữa, đành phải nói trước. Thế mới nói, con người ta không nên quá khôn lỏi, khôn lỏi quá có khi lại hỏng việc.
Rốt cuộc, hầu như món đồ nào cũng do tôi lên tiếng trước, tôi chắc chắn phải ăn ngay nói thật: Món đồ này của anh, không phải đồ thật. Người đó nghe xong, mồ hôi vã ra như tắm. Chắc trong bụng ông ta nghĩ: Chỗ của mình kiểu gì cũng phải có đồ thật chứ, làm sao mà giả hết sạch được? Nhưng bất hạnh thay, toàn là đồ giả. Sau đó, tôi tìm cách nói đỡ để giữ thể diện cho ông ta. Tôi hỏi: "Anh còn bao nhiêu đồ nữa?" Ông ta đáp: "Tôi còn nhiều lắm." Tôi hỏi: "Để ở đâu?" Ông ta bảo: "Ở dưới tầng hầm." Tôi nói: "Thế này đi, chúng ta xuống thẳng tầng hầm xem, không cần phải xem trước mặt các nhân viên của anh nữa." Mấy chục nhân viên đang đứng cạnh đó, tôi thấy ông ta vô cùng bẽ bàng.
Hai chúng tôi bước xuống tầng hầm, tôi liền bảo với ông ta: "Món đồ này của anh thì Bảo tàng Anh có một chiếc, món này Cố Cung có một chiếc, món này Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan có một chiếc, món kia Bảo tàng Thượng Hải có một chiếc. Viện bảo tàng trên toàn thế giới, dốc sức lực cả nước suốt hai trăm năm mới mua được những thứ này, thế mà toàn bộ lại nằm gọn trong tầng hầm nhà anh ư? Chúng ta khoan hãy nói chuyện khác, bàn xem khả năng xảy ra chuyện này lớn đến mức nào đã?" Ông ta cuống lên, nói: "Nhưng ngộ nhỡ có một món là thật thì sao?" Tôi bảo: "Vấn đề là không có cái 'ngộ nhỡ' ấy đâu. Anh đến xưởng in, ngày xưa sắp chữ in đều dùng con chữ bằng chì. Anh bốc một nắm con chữ bằng chì rồi ném bừa xuống đất, rơi ra đúng thành một bài thơ Đường, khả năng này có không? Có chứ, nhưng mà nó quá đỗi mong manh, cũng gần tương đương với khả năng dưới tầng hầm nhà anh có văn vật thật vậy." Nói đến nước này thì ông ta đã hiểu ra. Ông ta bảo: "Tôi đã tốn rất nhiều tiền, nhưng chỉ cần có một món là thật thôi, tôi sẽ gỡ gạc lại được toàn bộ số tiền đó."
Tâm thái này của ông ta vô cùng không tốt. Chuyện này đã trôi qua rất nhiều năm rồi. Mấy hôm trước, ông ta lại gọi điện thoại cho tôi, bảo: "Thưa anh Mã, tôi nay đã khác xưa rồi, con mắt nhìn đồ đã tiến bộ vượt bậc rồi đấy!" Tôi cũng chẳng biết ông ta rốt cuộc đã tiến bộ được bao nhiêu phần.
Điều lưu ý thứ ba trong sưu tầm là không được nhẹ dạ tin vào những câu chuyện kể. Ai nấy đều có những câu chuyện lâm ly cảm động, tôi chơi sưu tầm mấy chục năm nay cũng nghe qua vô số câu chuyện như thế. Năm xưa tôi cũng thích nghe lắm, người ta vừa kể là tôi tin ngay, lại còn cùng người ta lo lắng thở than. Chẳng hạn, có người kể với tôi rằng: Cô của anh ta năm xưa là cung nữ, bây giờ về sống ở quê, ngày trước mang được rất nhiều đồ sứ trong cung ra ngoài, bảo tôi đến xem. Thế là tôi đi thôi. Đi bằng cách nào? Lái xe đi. Người đó bảo không xa đâu, chốc lát là tới. Chúng tôi ngồi xe đi một quãng đường rất xa. Hồi đó cũng chưa có đường cao tốc, ngồi xe chừng ba tiếng đồng hồ rồi mà vẫn chưa tới nơi, tôi bèn hỏi: "Chẳng phải bảo chốc lát là tới sao? Đi lâu thế này rồi cơ mà." Anh ta nhìn ra ngoài, bảo: "Không sao, đừng vội, đi được một nửa đường rồi." Sau đó lại đi thêm ba tiếng nữa, vẫn chưa tới, tôi lại sốt ruột: "Rốt cuộc là xa đến mức nào thế này!" Lúc này anh ta mới rút bản đồ ra xem, rồi bảo: "Lần này đúng là được một nửa đường rồi thật."
Đó chính là cái giá của việc nghe chuyện kể. Sau mười hai tiếng đồng hồ, xuất phát từ sáng sớm khi trời chưa tỏ mặt người, đi đến tối mịt nhìn thấy trăng sao, rốt cuộc tôi cũng tới nơi. Tôi nhìn bà cụ đó, trong lịch sử chắc chắn không thể nào là cung nữ được. Bà cụ thoăn thoắt từ sau đống rơm cạnh bếp lò rút ra hai chiếc bát, tôi nhìn qua, sáng nay chắc vừa dùng để húp canh xong! Bà cụ bảo đây là bát hoàng thượng từng dùng, nhưng làm sao có thể là đồ thật cho được?
Năm xưa tôi từng bị những câu chuyện như thế lừa cho đi khắp nơi, may mà hồi đó còn trẻ, bị lừa mất chút thời gian cũng chẳng bận lòng, đi thì cứ đi thôi, dần dà rồi cũng khôn ngoan ra. Cho nên, trong sưu tầm không thể nghe quá nhiều những câu chuyện như vậy. Hôm nay bảo tổ tiên nhà họ là thái giám, ngày kia lại bảo tổ tiên nhà họ là cung nữ, những chuyện như thế nhiều vô kể. Đừng nhẹ dạ tin vào chuyện kể, chúng ta cứ việc nào ra việc nấy, vật nào luận vật nấy.
Lịch sử của sưu tầm chúng ta đại khái đã nắm được rồi. Sinh ra gặp thời thái bình là niềm hạnh phúc của mỗi người dân đất nước này. Đi liền với quốc thái dân an, cơn sốt sưu tầm mang lại cho người Trung Quốc một số trải nghiệm mới mẻ, trải nghiệm này thôi thúc chúng ta rất muốn khám phá những điều kỳ diệu của sưu tầm. Đồ nội thất gắn bó mật thiết với cuộc sống của chúng ta, vậy thì chúng ta hãy bắt đầu nói từ đồ nội thất.