Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Đào Từ Phần (Hạ

Mã Vị Đô Thuyết Sưu Tàng · Đào Từ Phần (Hạ

Lượt đọc: 184 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bài 13: Vần Nhuộm Giang Sơn, Mực Phân Ngũ Sắc — Gốm Sứ Hoa Lam Thời Kỳ Quá Độ Và Đầu Thời Thanh

❊ ❊ ❊

Thời kỳ quá độ

Hai vị hoàng đế cuối cùng của nhà Minh tại vị trong thời gian cực kỳ ngắn ngủi, một là triều Thiên Khải, hai là triều Sùng Trinh. Trong lịch sử gốm sứ Trung Quốc, người ta gọi chung ba triều Thiên Khải, Sùng Trinh và Thuận Trị — vị hoàng đế đầu tiên của nhà Thanh sau khi nhập quan — là "thời kỳ quá độ". Thời kỳ quá độ lấy năm 1644 làm ranh giới, kéo dài khoảng hai mươi năm trước và sau đó. Chúng ta đều biết, năm 1644 tại Trung Quốc đã xảy ra một sự kiện vô cùng to lớn. Trong năm này, Trung Quốc xuất hiện ba vị hoàng đế: người đầu tiên là Sùng Trinh, người thứ hai là Lý Tự Thành, và người thứ ba chính là Thuận Trị. Năm 1644 là năm Giáp Thân, Lý Tự Thành đánh phá Bắc Kinh, hoàng đế Sùng Trinh tự sát, Ngô Tam Quế dẫn quân Thanh nhập quan, đều xảy ra vào năm này, lịch sử gọi là "Biến cố Giáp Thân". Ba trăm năm sau, vào năm 1944, Quách Mạt Nhược đã viết một bài báo quan trọng nhan đề "Giáp Thân tam bách niên tế". Bài viết này lúc đó được đăng trên báo "Tân Hoa nhật báo" ở Trùng Khánh. Không lâu sau khi xuất bản, Mao Trạch Đông tại Diên An đã chỉ thị đưa bài viết này vào tài liệu chỉnh phong của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Khi đó Mao Trạch Đông đã nêu rõ: Chúng ta không được lặp lại sai lầm kiêu ngạo khi chiến thắng.

Trong lịch sử, năm 1644 là một ranh giới đổi thay triều đại rõ rệt. Nhưng lịch sử gốm sứ lại không có ranh giới này, phong cách đồ sứ trong khoảng hai mươi năm trước và sau năm 1644 từ từ chuyển tiếp, các độc giả và giới học giả phương Tây cũng gọi thời kỳ này là "thời kỳ chuyển biến". Do cục diện chính trị động đãng, đồ sứ thời kỳ này ít chịu sự kiềm chế của chính trị, nhưng chủng loại tương đối đơn nhất, ngày nay phần lớn những gì chúng ta nhìn thấy là sứ hoa lam, thỉnh thoảng có một lượng nhỏ ngũ thái hoặc men đơn sắc.

Vào thời nhà Minh, Tống Ứng Tinh đã viết một cuốn sách tên là "Thiên công khai vật", đây là một tác phẩm cực kỳ quan trọng trong lịch sử khoa học kỹ thuật Trung Quốc, được xuất bản lần đầu vào năm Sùng Trinh thứ mười. Trong sách, Tống Ứng Tinh đã luận thuật chi tiết về các kỹ thuật dệt may, in nhuộm, đúc nặn, chế tạo đồ sứ, đưa ra một tóm tắt khái quát về sự phát triển thần tốc của khoa học kỹ thuật từ thời Gia Tĩnh, Vạn Lịch nhà Minh trở đi. "Thiên công khai vật" có thể nói là một cuốn sách giáo khoa, đóng vai trò cực kỳ to lớn đối với sự phát triển kinh tế xã hội thời bấy giờ. Ngày nay nhìn lại cuốn sách này, ta có thể thấy những ghi chép chi tiết về thành tựu khoa học kỹ thuật xã hội lúc đó. Trong đó, những ghi chép về chế tạo đồ sứ đã cung cấp tài liệu quan trọng cho chúng ta nghiên cứu đồ sứ hoa lam cuối thời Minh.

Hoa lam thời Thiên Khải và Sùng Trinh

Nhà Minh chao đảo trong mưa gió đến thời Thiên Khải, Sùng Trinh đã xuất hiện thế suy rõ rệt. Hoàng đế Thiên Khải thích làm đồ gỗ nội thất, không thích việc triều chính, điều này tôi đã nói khi giảng về đồ gỗ. Sùng Trinh tuy muốn xoay chuyển tình thế, nhưng nhà Minh đã hết phương cứu chữa, chắc chắn phải vong, cho nên hoàng đế Sùng Trinh dù có bản lĩnh ngút trời cũng không thể cứu sống nhà Minh.

Nhưng đồ sứ hoa lam cuối thời Minh lại trái với lẽ thường, bừng lên sức sống dồi dào. Nó thoát khỏi kiểu cách rườm rà, dày đặc đến nghẹt thở từ thời Gia Tĩnh, Vạn Lịch để tiến tới sự thanh lịch, thoáng đãng. Phong cách này cũng ảnh hưởng đến xu hướng tương lai của sứ hoa lam nhà Thanh, đặc biệt là đặt nền móng cho đồ sứ hoa lam triều Khang Hi. Đồ sứ quan diêu của hai triều Thiên Khải, Sùng Trinh cực kỳ hiếm gặp. Liệu có quan diêu không? Có, ngày nay vẫn có thể tìm thấy quan diêu, hơn nữa còn khá tinh xảo, nhưng số lượng cực kỳ ít, kém xa thời Gia Tĩnh, Vạn Lịch. Nhưng sản phẩm dân diêu lại vô cùng nhiều, và chất lượng của nhiều sản phẩm cao hơn nhiều so với quan diêu. Nhà Thanh sau này không có hiện tượng này, đồ sứ tinh xảo nhất nhà Thanh chắc chắn là quan diêu. Sứ hoa lam dân diêu thời Vãn Minh đã thoát khỏi xiềng xích cung đình gần ba trăm năm của nhà Minh, trở nên sinh động. Trong thời kỳ quá độ cho đến sứ hoa lam Khang Hi sau này, những sản phẩm sinh động nhất đều thuộc về dân diêu, điểm này có chút khoảng cách so với tưởng tượng của chúng ta. Nguyên nhân là gì?

Trước hết, kinh tế sẽ chịu ảnh hưởng của chính trị, nhưng khi chính trị hoàn toàn ở trạng thái buông thả, kinh tế cũng sẽ tự phát sinh ra các chủng loại mới. Năng lực tự phục hồi của kinh tế đặc biệt mạnh mẽ, trong lịch sử Trung Quốc có rất nhiều ví dụ như vậy, chẳng hạn như Trị thế Văn Cảnh, Trị thế Trinh Quán, những thời kỳ thịnh thế này trong lịch sử đều là sự tự phục hồi của kinh tế. Khi cuộc sống của người dân vô cùng cực khổ, một khi khí hậu chính trị nới lỏng, họ lập tức bắt đầu tự phục hồi, nỗ lực thực hiện mục tiêu cuộc sống của mình. Những người thống trị thời Thiên Khải, Sùng Trinh cuối thời Minh áp dụng thái độ hoàn toàn thả lỏng đối với việc sản xuất đồ sứ, căn bản không ngó ngàng tới; vào đầu thời Thanh, khi Thuận Trị và Khang Hi mới thành lập chính quyền, họ cũng chưa có khả năng kiểm soát việc sản xuất đồ sứ ở Cảnh Đức Trấn. Trong tình hình đó, sứ hoa lam dân diêu phát triển bùng nổ. Sự phát triển này thể hiện ở việc theo đuổi chất lượng. Trước đây, nhận thức về sứ hoa lam cuối thời Minh đều có sai lệch, hễ nhắc đến cuối thời Minh là lại nghĩ đến "Thô Đại Minh", tức là rất thô ráp, nhưng thực tế không phải vậy. Tôi từng nói, khi kinh tế xã hội cuối thời Minh phát triển nhanh chóng, nhu cầu của xã hội sẽ tăng lên, đây là bảo chứng cơ bản dẫn đến việc nâng cao chất lượng sản phẩm. Đầu tiên là nhu cầu xã hội, không có nhu cầu thì sẽ không có sản xuất.

Thứ hai, tranh bản họa cuối thời Minh có ảnh hưởng sâu sắc đến thợ vẽ hoa lam. Thời Vãn Minh, tiểu thuyết rất thịnh hành, đặc biệt là những tiểu thuyết có minh họa bằng tranh bản họa. Ngày nay đến thư viện đều có thể tra cứu, như "Thủy Hổ", "Tam Quốc", v.v., những cuốn sách này đều có tranh bản họa. Tranh bản họa nói chung chia làm ba dòng chính: dòng Huy phái (An Huy), dòng Kim Lăng (Nam Kinh), và dòng Kiến An (Phúc Kiến). Thời Vãn Minh, tranh bản họa ở ba nơi này thịnh hành nhất, cực kỳ tinh xảo, đã gây ảnh hưởng sâu sắc đến đồ sứ Cảnh Đức Trấn.

Sứ hoa lam Sùng Trinh trước đây không được coi trọng. Thời tôi mới thích sứ hoa lam, rất ít người nghiên cứu, đẩy ngược về trước hai mươi năm nữa thì càng không có ai nghiên cứu. Trước đây người ta còn không biết triều Sùng Trinh từng nung sứ hoa lam, hễ nhắc đến là chỉ có Gia Tĩnh, Vạn Lịch, rồi tiếp đến là Khang Hi, Ung Chính, sang đến nhà Thanh luôn. Gần một trăm năm trở lại đây, hầu như tất cả các nhà sưu tầm, nhà nghiên cứu, bảo tàng đều có hiểu lầm về sứ hoa lam Sùng Trinh, cho rằng loại hoa lam này nhất định không phải của Sùng Trinh, mà là của Khang Hi hoặc Ung Chính về sau. Bởi vì chỉ có ở thời kỳ đỉnh cao của nhà Thanh mới có thể sản xuất ra loại sứ hoa lam tinh xảo đến thế. Sứ hoa lam Sùng Trinh rất nhiều chiếc viết niên hiệu bằng Can Chi, không viết "Đại Minh Sùng Trinh năm thứ X", chỉ viết Can Chi, như "Bính Tý", "Canh Thìn", v.v. Khi sứ hoa lam Sùng Trinh viết niên hiệu Can Chi, đoán định của chúng ta thường bị đẩy lùi về sau sáu mươi năm, vừa vặn vào thời Khang Hi và Ung Chính. Cho nên rất nhiều đồ sứ hoa lam Sùng Trinh bị đoán định lùi thời gian. Mãi đến hai mươi năm trước, công tác nghiên cứu sứ hoa lam Sùng Trinh mới bắt đầu đi vào giai đoạn thực chất, thông qua sắp xếp, đối chiếu, chúng ta mới có thể nhận thức rõ ràng diện mạo chân thực của sứ hoa lam Sùng Trinh.

Ống cắm bút thời Sùng Trinh

Từ rất sớm, tôi đã đặc biệt hứng thú với sứ hoa lam Sùng Trinh. Tôi phát hiện sứ hoa lam thời kỳ này không giống với các loại sứ hoa lam khác, nên bắt đầu chú ý sưu tầm. Có một lần, tôi mua được một chiếc ống cắm bút hoa lam ở Phố Cổ ngoạn Bắc Kinh. Đó là đầu những năm 90 của thế kỷ 20, nhà nước mới bắt đầu cho phép thị trường bán đồ cổ. Khi đó Phố Cổ ngoạn Bắc Kinh mới khai trương, còn chưa có nhà tầng đâu, người ta dùng lưới thép quây lại một khoảng đất, nhà cửa đều là nhà gỗ tạm bợ, bạn vừa bước vào phòng là căn nhà đã lắc qua lắc lại. Tôi thấy ở đó có một chiếc ống cắm bút hoa lam rất lớn. Người đó vừa lấy chiếc ống cắm bút ra, tôi lập tức ngẩn người, đó là chiếc ống cắm bút hoa lam Sùng Trinh đẹp nhất mà tôi từng thấy tính đến thời điểm đó, thậm chí cho đến tận ngày nay, bức tranh vẽ trên đó là "Tiêu Hà nguyệt hạ truy Hàn Tín".

Lúc đó tim tôi đập liên hồi, vô cùng thảng thốt và kích động, rất muốn mua. Tôi hỏi anh ta giá bao nhiêu, anh ta nói với tôi: "Hai vạn tệ." Phải biết rằng, hai vạn tệ vào thời đó là một khoản tiền vô cùng lớn, tôi rất vội, liền nói: "Tôi có hai ngàn đô la Mỹ, có được không?" Thực ra tôi đang mặc cả khéo với anh ta, lợi dụng chênh lệch tỷ giá giữa đô la Mỹ và nhân dân tệ. Anh ta nói: "Không được." Tôi liền bắt đầu móc hết tiền trong túi ra, móc được hơn một ngàn tệ gộp vào. Tôi nói: "Tôi chỉ còn bấy nhiêu tiền thôi, có được không?" Lúc đó tiền đô la Mỹ quy đổi theo tỷ giá ra nhân dân tệ cộng với số tiền gộp thêm là một vạn chín ngàn tám trăm tệ, chỉ thiếu hai trăm tệ so với yêu cầu của anh ta, nói một cách nghiêm túc, tôi chỉ đòi giảm giá 1%, là kiểu giảm giá mang tính tượng trưng. Nhưng người này phát hiện tôi cực kỳ muốn mua, liền nói: "Không được, bớt một xu tôi cũng không bán." Lúc này đòi hỏi tôi phải quả quyết. Bên cạnh tôi còn có một người bạn, anh ta cứ huých tôi, ý là: Cậu mau bỏ đi đi, anh ta sẽ bán cho cậu thôi. Cậu thể hiện thái độ thế này anh ta đã nhìn thấu rồi, cậu muốn rẻ hơn là không thể nào đâu. Nhưng tôi biết, một khi tôi bước ra khỏi căn phòng này, có thể sẽ không còn giá này nữa. Một khả năng là anh ta hối hận nói tôi không bán nữa, một khả năng khác là anh ta nói tôi đã bán cho người khác rồi. Dù là trường hợp nào, tôi cũng không còn cơ hội sở hữu vật này nữa. Cho nên lúc đó tôi không dài dòng với anh ta nữa, tôi nói: "Được, tôi chấp nhận giá này, chẳng phải hai vạn tệ sao? Tôi nợ anh hai trăm tệ, lần sau tôi mang đến cho anh." Thế là tôi mua chiếc ống cắm bút này về.

Mua về rồi ngắm nghía rất lâu, tôi mới phát hiện đây là đồ thời Sùng Trinh, là chiếc ống cắm bút lớn nhất mà tôi biết và tra cứu được, hơn nữa, thành ống cắm bút rất mỏng, họa tiết phong phú, màu sắc không chê vào đâu được, vô cùng xanh tươi. Độ xanh tươi của sứ hoa lam Sùng Trinh đã mở ra tiền đề cho sứ hoa lam Khang Hi. Toàn bộ chiếc ống cắm bút không có bất kỳ tì vết nào, tôi rất vui mừng.

Sau đó, tôi đúc kết ra một kinh nghiệm. Chẳng phải người bạn của tôi cứ huých tôi sao? Khuyên tôi: "Cậu đừng mua nữa, mau rút lui là tốt nhất, tiết kiệm được tiền." Tôi liền nói với anh ấy: "Sưu tầm đôi khi không nên tính toán thiệt hơn từng thành một trì." Về mặt lý thuyết, khi tôi có thể bỏ ra một vạn chín ngàn tám trăm tệ, thì hai trăm tệ đó đối với tôi, hay đối với anh ta, đều không còn ý nghĩa quyết định nữa, chúng ta không thể tính toán thiệt hơn từng chút một nữa. Tôi nghĩ đời người cũng vậy, dù bạn làm việc gì, đôi khi bạn tính toán một chút thiệt hơn, sẽ đánh mất nhiều thứ hơn. Trong lĩnh vực sưu tầm, nhất định phải ghi nhớ điểm này.

Ống cắm bút xuất hiện vào thời Vãn Minh

Vào những năm 90 của thế kỷ 20, tôi chú trọng sưu tầm ống cắm bút, mua rất nhiều. Sau này tôi viết một cuốn sách — "Minh Thanh bút đồng", chuyên nghiên cứu về ống cắm bút thời Minh Thanh. Ống cắm bút là chủng loại xuất hiện muộn nhất trong tất cả các dụng cụ văn phòng phẩm. Dụng cụ văn phòng phẩm chúng ta sử dụng ngày nay về cơ bản thời nhà Tống đã có rồi, như giá gác bút, nghiễn tích (giọt mài mực), mộc sàng (giá kê mực), v.v. Chỉ có ống cắm bút là đến cuối thời nhà Minh mới xuất hiện, điểm này có khoảng cách so với tưởng tượng của chúng ta.

Về lý thuyết, ống cắm bút không thể cắm bút lông, đây là điều tất cả mọi người đều bỏ qua. Bút lông cắm thế nào? Bút lông trong ống cắm bút là cắm ngược, đầu to hướng lên trên. Nhưng những ai từng dùng bút lông đều biết, bút lông sau khi sử dụng nhất định phải treo lên, đầu to hướng xuống dưới. Lông bút phải hướng xuống, không thể hướng lên, một khi lông bút hướng lên sẽ xuất hiện hai vấn đề. Vấn đề thứ nhất: lông bút sẽ bị xòe ra như cây lau nhà, lần sau không dùng được nữa; vấn đề thứ hai: lông bút hướng lên, nước ở đầu bút sẽ chảy vào trong thân bút. Bút lông ngày xưa đa số là thân trúc, chỉ có số ít làm bằng ngà voi, ngọc, đồng, chuyện đó không tính. Phần lớn bút lông đều làm bằng thân trúc, một khi nước đọng bên trong sẽ làm nứt vỡ thân bút. Cho nên, ống cắm bút không thể cắm bút lông, nói một cách đơn giản, ống cắm bút nếu cắm bút lông thì cũng là cắm bút không dùng đến; nếu bút lông đã dùng qua thì nhất định phải treo xuôi chiều.

Khi ống cắm bút xuất hiện vào thời Vãn Minh, đầu tiên nó đóng vai trò là một vật trang trí trên bàn làm việc. Ống cắm bút sớm nhất chắc chắn là ống cắm bút bằng trúc, sau này khi giảng về đồ trúc tôi sẽ nói tới, có rất nhiều danh gia chạm khắc xuất hiện vào thời Vãn Minh. Do sự xuất hiện của ống cắm bút bằng trúc đã ảnh hưởng đến sự xuất hiện của ống cắm bút bằng sứ sau này, triều Sùng Trinh vừa vặn gặp thời kỳ này, cho nên đã nung chế số lượng lớn ống cắm bút.

Thời Vãn Minh có một người tên là Đồ Long, ông đã viết một cuốn sách để tổng kết về văn phòng phẩm tên là "Văn cụ nhã biên". Trong cuốn sách này, ông đã nêu rõ thuật ngữ "bút đồng" (ống cắm bút). Chúng ta biết rằng, một sự vật mới xuất hiện chắc chắn sẽ có danh từ tương ứng xuất hiện. Trong các tài liệu lịch sử tra cứu được ngày nay, hai chữ "bút đồng" xuất hiện sớm nhất là vào năm Vạn Lịch thời nhà Minh, năm Vạn Lịch thứ mười một. Đồ Long trong sách ở mục "bút đồng" có viết: "Tương trúc vi chi, dĩ tử đàn ô mộc lăng khẩu tương tạ vi nhã, dư bất nhập phẩm." Điều ông nói chính là ống cắm bút làm bằng trúc Tương Phi, khảm viền bằng gỗ tử đàn hoặc gỗ mun thì vô cùng nhã dặn, những loại khác đều không xếp vào hàng phẩm vị.

Tranh giành giang sơn cuối thời Minh

Thuận Trị là vị hoàng đế đầu tiên của tộc Mãn sau khi nhập quan, tiếp theo là Khang Hi, Ung Chính, Càn Long, Gia Khánh, Đạo Quang, Hàm Phong, Đồng Trị, Quang Tự, Tuyên Thống; trước khi nhập quan còn có ba triều Thiên Mệnh, Thiên Thông, Sùng Đức. Thiên Mệnh là niên hiệu của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, Thiên Thông và Sùng Đức là niên hiệu của Hoàng Thái Cực. Hoàng Thái Cực đã đổi "Kim" thành "Thanh".

Việc nhà Thanh có thể thiết lập hoàng quyền, nhiều nhà lịch sử cho rằng có yếu tố ngẫu nhiên. Sự hủ bại cuối thời Minh chắc chắn dẫn đến sự diệt vong của nhà Minh, nhưng ai mới là người cuối cùng giành được chính quyền? Khi đó có bốn lực lượng chính trị, lực lượng đầu tiên chính là quân Đại Thuận của Lý Tự Thành mà chúng ta tương đối rõ, hơn nữa ông đã đánh vào Bắc Kinh, giành lấy chính quyền, tiếc rằng chỉ kéo dài hơn ba mươi ngày. Quân Đại Thuận này chẳng "thuận" chút nào, mập mờ rồi lại bị người ta đánh đuổi ra ngoài. Lý Tự Thành diệt dập nhà Minh, ép hoàng đế Sùng Trinh thắt cổ, nhưng do ông bị chiến thắng làm mờ mắt nên không nắm giữ được thiên hạ. Lực lượng thứ hai là quân Đại Tây của Trương Hiến Trung. Vấn đề của Trương Hiến Trung là gây thù chuốc oán quá nhiều, tàn sát vô số, dẫn đến tàn sát lẫn nhau quá dữ dội, cho nên ông căn bản không có năng lực thâu tóm giang sơn. Lực lượng thứ ba là chính quyền Nam Minh, khi đó ở phương Nam còn rất nhiều lực lượng chính trị tàn dư của nhà Minh, cũng có thể tổ chức thành một tiểu triều đình, gọi là "Nam Minh", quả thực cũng kiên trì được một thời gian, nhưng thế đơn lực mỏng, co cụm một góc, không có cách nào thống trị lại đất nước này. Cuối cùng, chỉ còn lại quý tộc Mãn Châu. Quý tộc Mãn Châu không phải có rất nhiều ưu thế, chỉ có duy nhất một điểm mạnh, nhưng chính điểm mạnh này đã giúp họ thâu tóm giang sơn. Đó chính là sự đoàn kết bao dung, điểm mạnh về mặt tinh thần. Họ hoàn toàn không có nội hống, xoá bỏ hiềm thù cũ, tất cả mọi người ngồi lại với nhau để bàn bạc chuyện này. Họ không thể nào không có bất kỳ mâu thuẫn nào, nhưng những mâu thuẫn trong quá khứ, mọi người đều có thể hóa giải toàn bộ khi đại địch trước mắt, nhất định phải đoàn kết lại để thâu tóm giang sơn. Có học giả ước tính, khi người Mãn nhập quan chỉ có sáu mươi vạn người. Khi đó người Hán gấp hai trăm lần họ, tức là có hơn một trăm triệu người. Nghe nói khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích dấy binh cũng chỉ có một vạn năm ngàn người, nhưng có thể thâu tóm một giang sơn lớn như vậy, hơn nữa sau đó lại thống trị suốt hai trăm sáu mươi tám năm, là một điều vô cùng không dễ dàng.

Trở ngại lớn nhất mà gia tộc Ái Tân Giác La gặp phải lúc đó vẫn không phải là sự chênh lệch quá lớn về chữ số nhân khẩu, mà là rào cản văn hóa. Họ dùng chữ Mãn, chúng ta dùng chữ Hán, chữ Hán và chữ Mãn không thông nhau, có vấn đề đấy. Vậy thì rào cản này làm sao để bứt phá? Thuận Trị vừa nhập quan đã dốc sức học chữ Hán, sử sách ghi chép nói ban đầu ông không biết chữ Hán, nhưng qua ba năm nỗ lực học tập đã có thể đọc hiểu "Tam Quốc diễn nghĩa". Điều này rõ ràng có chút tô vẽ khen ngợi, người ngày nay nếu mới bắt đầu nhận biết chữ Hán mà muốn ba năm sau đọc "Tam Quốc diễn nghĩa", tôi thấy về cơ bản là chuyện không thể nào. Nhưng dù sao đi nữa, điều này đã thể hiện thái độ tiếp cận văn hóa Hán của chính quyền nhà Thanh. Thái độ này là quan trọng nhất, chính nhờ thái độ này đã dẫn đến việc nhà Thanh thống trị Trung Quốc về sau trở nên thuận lợi hơn.

Cắt tóc tháng Giêng

Chúng ta đều biết một phong tục dân gian: "Tháng Giêng không cắt tóc, cắt tóc chết cậu." Phong tục dân gian này rất kỳ lạ, từ đâu mà có? Sau này tôi đi tra sách thì phát hiện đây là một sự hiểu lầm. Khi đó sau khi người Mãn nhập quan, yêu cầu người Hán phải cạo tóc đổi trang phục, tức là cạo đi một phần tóc và thay một bộ quần áo khác. Người Hán coi trọng "thân thể tóc da nhận từ cha mẹ", không được làm tổn hại, tôi không thể tùy tiện để anh cạo tóc cho tôi. Khi đó chính quyền nhà Thanh cũng áp dụng thái độ cứng rắn, gọi là "giữ đầu không giữ tóc, giữ tóc không giữ đầu", nhưng không ngờ sắc lệnh này gặp phải sự kháng cự cực kỳ mạnh mẽ từ người Hán. Tại sao bây giờ lại có gánh thợ cạo? Chính là lúc đó đặt ở ngã tư đường, ai không cạo là lập tức cạo ngay! Có người liền nói: "Cái đầu tôi anh có thể chặt, nhưng tóc thì không được động vào." Thuận Trị cũng biết chuyện này không thể tiếp tục như vậy nữa, cứ thế này sẽ gây ra sự phản kháng tâm lý cực kỳ mạnh mẽ của người Hán, thế là mở cho một con đường sống.

Cạo tóc và cắt tóc (lý phát) là hai khái niệm khác nhau. "Cạo" là cạo sạch từ tận gốc, "lý" là chải chuốt, chỉnh sửa. Thường nói "lý phát" không phải là cạo trọc. Ngày nay rất ít người cạo trọc đầu, thời tôi còn nhỏ hay thấy thợ cạo trên phố cầm một con dao sáng loáng, mài xoèn xoẹt ở đó, đè ông lão xuống cạo cái đầu sáng bóng, đó gọi là cạo tóc. Cắt tóc (lý phát) có nghĩa là chải chuốt chỉnh sửa.

Tương truyền sắc lệnh ban ra vào tháng Giêng, gọi là lệnh cạo tóc, sau khi sắc lệnh này ban ra, người dân liền nói "tư cựu" (nhớ về thời cũ), vẫn đang nghĩ về những chuyện đã qua. Sau này âm đọc trại đi thế nào lại thành "tử cữu" (chết cậu), người cậu coi như gặp xui xẻo. Thực ra sắc lệnh này ban ra vào tháng Bảy, không phải tháng Giêng. Về mặt văn hóa, đôi khi qua thời gian dài biến đổi, sẽ bị diễn biến đến mức không còn biết diện mạo ban đầu của nó nữa.

Hoa lam thời Thuận Trị

Từ triều Sùng Trinh, đặc biệt là đến thời Thuận Trị, rất nhiều đồ sứ vẽ một loại hoa văn gọi là hoa văn hoa rơi nước chảy, đều được vẽ vào thời kỳ này, nó phản ánh tâm thái xã hội lúc đó — hoa rơi nước chảy đành buông xuôi. Người dân nghĩ: Nhà Minh ấy à, đã không còn cách nào khôi phục nữa rồi, nhưng chúng ta vẫn rất nhớ về thời cũ. Sự thay đổi triều đại giữa Minh và Thanh là sự thay đổi quyền thống trị của một dân tộc, là tộc Mãn thống trị, nhà Minh là tộc Hán thống trị. Cho nên lần thay đổi triều đại này, nội tâm người Hán cực kỳ không chấp nhận. Theo một ý nghĩa nào đó, người ta phải thông qua những đồ sứ này, cùng một số tác phẩm nghệ thuật và vật dụng sinh hoạt hàng ngày khác để bày tỏ tình cảm nhớ về thời cũ. Đây là một sự phản ánh cụ thể mà ngày nay chúng ta có thể nhìn thấy.

Người Mãn trước khi nhập quan không có cách nào kiểm soát việc sản xuất đồ sứ, tức là ba thời kỳ Thiên Mệnh, Thiên Thông, Sùng Đức không thể đưa ra chỉ thị cho việc sản xuất đồ sứ. Đến thời Thuận Trị, đã thâu tóm được giang sơn, dĩ nhiên là có thể đưa ra chỉ thị rồi. Khoảng năm Thuận Trị thứ tám, Ngự diêu xưởng bắt đầu được khôi phục. Thời kỳ Thuận Trị yêu cầu đối với đồ sứ rất thấp, triều đình tự mình không ngó ngàng tới được. Khi đó phần lớn đồ sứ đều giữ lại đặc trưng của nhà Minh, từ từ quá độ, cho nên thời kỳ này gọi là thời kỳ quá độ.

Năm Thuận Trị thứ tám, Ngự diêu xưởng bắt đầu khôi phục. Năm Thuận Trị thứ mười một, chính phủ hạ lệnh nung chế Long cương (chậu vẽ rồng). Chậu vẽ rồng là một biểu tượng, chứng tỏ cung đình cần thứ này bày ở đó để phô trương. Tuy nhiên, chậu vẽ rồng lúc đó cực kỳ khó nung, phải biết rằng đồ sứ càng lớn càng không dễ nung thành công, rất dễ bị nứt vỡ, biến dạng. Bạn hấp màn thầu thì biết, màn thầu thường là hai lạng một chiếc, chiếc màn thầu hai cân thì bạn rất khó hấp chín, hấp chín rồi nó cũng nứt bung ra, lý lẽ như nhau. Cảnh Đức Trấn lúc đó nằm ở vùng phía Nam Trung Quốc, khoảng cách tới chính quyền trung ương cực kỳ xa xôi, ngày nay chúng ta nhìn lại vẫn thấy xa. Vì xa nên ảnh hưởng của chính phủ đối với đồ sứ tương đối thấp. Nhưng thợ gốm Cảnh Đức Trấn qua hàng trăm năm kỹ thuật đã thuần thục, họ có cách, không cần chỉ thị vẫn có thể sản xuất như thường, tự họ sẽ đi thích nghi với thị trường này. Mặt hàng thịnh hành nhất trên thị trường lúc đó là sứ hoa lam, cho nên hơn 95% đồ sứ thời kỳ này đều là hoa lam.

Hoa lam Thuận Trị có một cách vẽ rồng điển hình, chỉ có riêng triều đại này vẽ như vậy, gọi là "nhất thân tam hiện". Cái gọi là "nhất thân tam hiện" nghĩa là vẽ một đầu rồng, vẽ một đoạn thân rồng, vẽ một khúc đuôi rồng, những chỗ ở giữa đều là mây trời, giống như một con rồng bị mây che khuất, lộ ra ba đoạn, gọi là nhất thân tam hiện. Cũng có nhất thân ngũ hiện, nhất thân thất hiện, tôi còn từng thấy có chiếc nhất thân cửu hiện, nhưng nhất định phải là số lẻ. Cách vẽ thời đó là một sự hiểu biết đối với hoa văn rồng, sự hiểu biết này ít nhiều cũng có chút dính dáng đến chính trị. Chính trị lúc đó không mấy sáng tỏ, hoa văn rồng liền thể hiện ẩn ẩn hiện hiện; không giống như nhà Thanh sau này đã ngồi vững thiên hạ, hoa văn rồng liền phô bày toàn bộ trước mắt bạn.

Tượng đồng bình (Bình hình ống / Bình chân voi)

Lúc đó còn thịnh hành một kiểu dáng đồ sứ gọi là bình chân voi, đúng như tên gọi, nó thẳng tuột như cái chân con voi, lại gọi là "Tượng đồng bình" (Bình hình ống). Bình hình ống thì nhà Minh đã có rồi, nhưng sau khi nhập Thanh, chính phủ đã ban cho nó một ý nghĩa xã hội học: "Đại Thanh thiên hạ nhất thống", lợi dụng đồng âm giữa "đồng" và "thống". Nhà Thanh thâu tóm giang sơn, lại còn phải thống trị giang sơn, cho nên phải xuất hiện một số khẩu hiệu chính trị.

Cũng giống như chúng ta ngày nay, ví dụ như cờ của nước ta màu đỏ, dù là đảng kỳ, quân kỳ, quốc kỳ đều màu đỏ, về mặt ý nghĩa tượng trưng thì đây là do máu tươi của các liệt sĩ nhuộm thành. Nhưng đây là ý nghĩa tượng trưng, ý nghĩa xã hội học, chứ không phải thực sự lấy máu tươi liệt sĩ nhuộm đỏ. Cho nên, bình hình ống vào đầu thời Thanh, tầng ý nghĩa xã hội học này được lan truyền nhanh chóng trong xã hội, rất được chú ý, được ưa chuộng, số lượng tương đối nhiều.

Chúng ta xem phim truyền hình, có một lần mọi người tặng quà cho Càn Long, Kỷ Hiểu Lam mang đến một cái thùng, bên trong thùng đựng toàn là gừng chúng ta ăn, chất đầy khóm như hình ngọn núi. Mọi người không hiểu, hỏi: "Thế này là có ý gì?" Kỷ Hiểu Lam nói: "Giang sơn nhất thống (Khóm gừng một thùng)!" Kỷ Hiểu Lam rất thông minh, vừa nịnh được Càn Long, lại vừa tiết kiệm được tiền. Bình hình ống nổi tiếng như vậy, nhiều người sưu tầm nhìn vào là biết có một món đồ nổi tiếng như thế.

Tôi có một người bạn, nói qua điện thoại với tôi: "Tôi mua được một cái bình hình ống, tốt lắm." Tôi hỏi: "Vẽ cái gì vậy?" Anh ta nói: "Vẽ toàn là đao mã nhân." Tôi nghe xong, đúng rồi, vì lúc đó rất nhiều bình hình ống vẽ đao mã nhân, tức là những bức tranh cưỡi ngựa đánh trận. Tôi nói: "Cậu có chắc chắn món đó là từ đầu thời Thanh không?" Anh ta nói: "Căn cứ vào kiến thức tôi đã học, món đó nhất định là đầu thời Thanh." Thế là anh ta mua, hớn hở ôm đến cho tôi xem.

Anh ta vừa bước vào phòng, tôi đã bật cười. Tôi nói: "Cái bình hình ống này của anh đúng là bình hình ống thật đấy, trên dưới to bằng nhau." Đó là cái mạo đồng (ống để mũ). Từ cuối thời Thanh trở đi, mạo đồng rất thịnh hành, đều thẳng tuột. Kiến thức anh ta học cực kỳ không chắc chắn, trong ấn tượng cứ hễ là cái ống thẳng thì gọi là bình hình ống, kết quả mua về một cái mạo đồng. Mạo đồng và bình hình ống có sự khác biệt một trời một vực, chúng ta chú ý quan sát, phần miệng của bình hình ống không phải thẳng tuột, mà có một đường thu miệng lại. Cái "bình hình ống" này của anh ta trên dưới to bằng nhau, lộn ngược lại xem hay để xuôi xem đều như nhau. Cho nên tôi cảm thấy, học sưu tầm là một việc nghiêm túc, không thể có chút cẩu thả nào. Ngày xưa đã nói, sợ nhất là hai chữ "nghiêm túc", bạn không nghiêm túc, chắc chắn sẽ nhận sự trừng phạt của việc không nghiêm túc.

Hoa lam thời Khang Hi

Sau Thuận Trị là Khang Hi, trước tiên chúng ta cần có một hiểu biết đơn giản về hoàng đế Khang Hi. Hoàng đế Khang Hi lên ngôi năm tám tuổi, mười sáu tuổi thân chính. Một đứa trẻ 16 tuổi, xét theo pháp luật ngày nay vẫn chưa phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, chưa thể chịu trách nhiệm hành vi hoàn toàn. Nhưng Khang Hi 16 tuổi, trong điều kiện truyền thông tin tức không thông suốt thời đó, mà phải thống trị một đất nước có hơn một trăm triệu dân, thì khó khăn biết nhường nào.

Khang Hi đặc biệt thích khoa học, toán học, thiên văn, thủy lợi, ông đều rất thích. Hoàng đế Khang Hi có thể nói là vị hoàng đế tại vị lâu nhất Trung Quốc, ngoại trừ cháu nội của ông có thể so với ông, những người khác đều không thể so được, tại vị sáu mươi mốt năm. Khang Hi cũng là một minh quân hiếm có trong lịch sử Trung Quốc, người đời sau đánh giá ông rất cao. Ông đã làm được nhiều việc lớn, như giết Ngao Bái, bình định Tam Phiên, thu hồi Đài Loan, ký kết "Hiệp ước Nerchinsk", đều là công lao của ông. Lúc đó biên giới nước ta liên tục bị Nga quấy nhiễu, tại sao sau này lại ký kết "Hiệp ước Nerchinsk"? Thái độ của Khang Hi cực kỳ rõ ràng: Đất đai của ta một tấc cũng không thể mất! Ông đích thân cầm quân xuất chinh, đánh cho quân Nga một trận tơi tả, khiến quân Nga phải tháo chạy. Người Nga liền nói: "Chưa từng thấy ai hung hãn như vậy, sao lại liều mạng thế nhỉ? Được rồi, ký hiệp ước với ông vậy." Thế là Trung - Nga đã ký kết "Hiệp ước Nerchinsk". "Hiệp ước Nerchinsk" là hiệp ước bình đẳng nhất mà Trung Quốc ký kết trong hàng trăm năm qua, dưới sự hạn chế của "Hiệp ước Nerchinsk", suốt hơn một trăm năm sau đó, biên giới giữa Trung Quốc và Nga không xảy ra bất kỳ vấn đề nào. Vào năm Khang Hi thứ hai mươi tư, là thời kỳ lãnh thổ Trung Quốc rộng lớn nhất trong lịch sử. Lãnh thổ Trung Quốc lúc đó có hình dạng lá dâu, ngày nay có hình dạng một con gà trống.

Khang Hi trị quốc ngăn nắp gọn gàng, đồng thời cũng quản lý việc sản xuất đồ sứ đâu vào đấy. Thời kỳ đầu sứ hoa lam Khang Hi là quan dân không phân biệt, thời kỳ sau dần dần hình thành định thức, hình thức của quan diêu liền chịu sự hạn chế. Quan diêu không giống dân diêu, dân diêu đều là việc của người dân, tự mình muốn nung thế nào thì nung, làm sao bán chạy thì nung thế ấy. Quan diêu thì không được, quan diêu phải do chính quyền quy định một chế thức, bắt buộc phải nung ra theo đúng chế thức đó. Ví dụ như hoa văn rồng phượng thời Khang Hi muộn đã rất quy chuẩn, nhìn vào là biết đồ sứ thời kỳ này, thân rồng uốn cong thế nào, râu vẽ dài bao nhiêu, về cơ bản đều đã thành định thức. Đồ sứ dân diêu rất nhiều loại phản ánh sự theo đuổi cuộc sống của người dân, còn trong quan diêu thì những nét phản ánh cuộc sống người dân giảm dần.

Vào những năm Khang Hi hai mươi mấy, hoàng đế Khang Hi đích thân ban thánh chỉ, bảo các đại thần vẽ "Canh chức đồ", "Miên hoa đồ". Canh (trồng cấy) chỉ việc ăn, trồng lương thực để ăn; Chức (dệt vải) chỉ việc mặc, việc sản xuất bông vải là một việc quan trọng bảo đảm cho mỗi người Trung Quốc lúc đó đều được mặc ấm. Ngày nay nhận thức về bông vải tương đối thấp, ngày nay có rất nhiều phương pháp giữ ấm, như có áo lông vũ, sợi hóa học, lúc đó không có, tất cả mọi người muốn giữ ấm đều phải dựa vào bông vải, cho nên bông vải là vật tư quan trọng liên quan đến quốc kế dân sinh. Ăn, mặc là hai việc lớn nhất trong cuộc sống của chúng ta, cho nên nhà vua khuyến khích dân chúng an cư lạc nghiệp, nam canh nữ chức. Khang Hi lúc đó thân hành thực hiện. Tại Tiên Nông Đàn, nhà vua có một mẫu ba sào đất. Chúng ta hay nói một câu, ai có "một mẫu ba sào đất", chính là từ đây mà ra. Tiên Nông Đàn có một mẫu ba sào đất là của nhà vua, năm nào ông cũng phải thân hành đến trồng cấy. Dĩ nhiên, việc trồng cấy này mang tính tượng trưng, bạn không thể trông chờ nhà vua ngày nào cũng dựng một cái chòi canh, trông suốt một năm, điều đó là không thể.

Họa tiết trang trí đồ sứ thời Khang Hi chịu nhiều ảnh hưởng chiều ngang của xã hội, tôi đã nói, rất nhiều tình tiết câu chuyện trong hoa văn nhân vật của nó chịu ảnh hưởng của tranh bản họa; chim chóc muông thú, hoa cỏ cá trùng của nó đều chịu ảnh hưởng bởi sức sống dồi dào của xã hội lúc đó. Cho nên trạng thái của những hoa văn động vật này đều có sức sống dồi dào. Chẳng hạn như hoa văn Kỳ Lân, trong suốt hơn một trăm năm từ cuối thời nhà Minh đến thời Khang Hi, con Kỳ Lân trên đồ sứ đi từ nằm đến ngồi rồi đến đứng, là một quá trình như vậy. Kỳ Lân thời giữa và cuối nhà Minh đều nằm, đến thời Khang Hi, Kỳ Lân toàn bộ đều đứng, trạng thái không giống nhau. Đó là vì thời Khang Hi, cả đất nước đều thể hiện trạng thái ngày càng vươn lên, mỗi người cũng đều ở trong trạng thái khẩn trương. Vậy thì, hoa văn rồng thời Khang Hi cũng là hung dữ nhất, có lực lượng nhất, thân rồng có độ đàn hồi cực kỳ lớn, con rồng từ dưới nước giống như lò xo "vọt" một cái bật ra. Độ đàn hồi của hoa văn rồng Khang Hi thể hiện một sức sống, một sức mạnh. Chúng ta có thể nhìn thấy rõ ràng lực lượng chính trị, lực lượng xã hội thời kỳ đó từ hoa văn rồng Khang Hi.

Lại nữa là ảnh hưởng của Tứ Vương sơn thủy đối với đồ sứ. "Tứ Vương" là chỉ bốn họa sĩ sơn thủy quan trọng nhất đầu thời Thanh, Vương Nguyên Kỳ, Vương Thời Mẫn, Vương Huy, Vương Giám. Bốn họa sĩ này thống trị hội họa thời bấy giờ, có ảnh hưởng cực kỳ mạnh mẽ đối với tranh sơn thủy, phản ánh lên đồ sứ, tranh sơn thủy vẽ trên đồ sứ Khang Hi rất gần cận với sơn thủy của Tứ Vương.

Mai bình hoa lam vẽ cành khô hoa chim thời Khang Hi

Có một lần tôi đi dạo sạp cổ ngoạn ở một chợ cổ ngoạn ở địa phương khác, vừa vào cửa đã thấy trong cửa hàng bày rất nhiều đồ, nhưng trên mặt đất lại có một món quan trọng nhất. Lúc đó tôi ngẩn người, thầm nghĩ: Chủ tiệm có thể không có nhận thức về món đồ này. Vì ông ta bày một số món không quan trọng lên kệ, đặt ở vị trí quan trọng nhất, mà một món cực kỳ quan trọng lại để dưới đất, vậy có thể nhận thức của ông ta về món đồ này tương đối thấp. Tôi nhặt lên xem thử, là một chiếc mai bình thời Khang Hi muộn, vẽ cành khô hoa chim, cực kỳ tuyệt vời. Trong Cố Cung có một chiếc tương tự, rất nhỏ, viết niên hiệu Ung Chính; chiếc này là của Khang Hi, rất lớn. Chủ tiệm là không biết cái bình này, ông ta cho rằng kiểu vẽ thưa thớt này có thể là của thời Vãn Thanh Dân Quốc, cho nên tôi đã dùng giá rất rẻ để mua lại.

Lúc đó tại sao tôi có thể khẳng định đồ sứ này là của Khang Hi? Chính là dựa vào phong cách vẽ trên đó. Hình dáng con chim trên bình giống hệt như chim do "Bát Đại Sơn Nhân" Chu Đáp vẽ. Chu Đáp là người thời cuối Minh đầu Thanh, hậu duệ dòng tộc nhà Minh, mang họ Chu mà, một trong "Tứ Tăng", hiệu là "Bát Đại Sơn Nhân". Chu Đáp từng sống thời gian dài ở Cảnh Đức Trấn, cho nên có người cho rằng phong cách vẽ của Cảnh Đức Trấn đã ảnh hưởng đến ông, cũng có người cho rằng ông đã ảnh hưởng đến phong cách vẽ của Cảnh Đức Trấn. Hiện chưa có kết luận định hình. Tôi thiên về việc phong cách vẽ của Cảnh Đức Trấn ảnh hưởng đến ông hơn, vì sức mạnh của một cá nhân là nhỏ bé, sức mạnh của cả một lĩnh vực sản phẩm lớn hơn cá nhân rất nhiều.

Thông qua việc này, chúng ta có một sự cảm nhận, tức là trên góc độ giám định, tầm quan trọng của liên hệ chiều ngang. Ví dụ nếu bạn hiểu về Chu Đáp, thì có thể nhanh chóng xác định cái bình này là thế nào. Bạn hiểu về Chu Đáp, không chỉ hiểu phong cách vẽ của ông, điều quan trọng hơn là hiểu đoạn lịch sử ông từng sống ở Cảnh Đức Trấn. Liên hệ chiều ngang đôi khi còn quan trọng hơn chiều dọc. Chỉ hiểu biết chiều dọc về một sự việc, nhưng chiều ngang không hiểu, đôi khi bạn không có cách nào đưa ra kết luận. Trong cuộc sống cũng là lý lẽ này, ví dụ mua cổ phiếu, những biểu đồ xu hướng, biểu đồ nến trên sàn giao dịch chứng khoán mà chúng ta hàng ngày chăm chăm nhìn vào đều không phải quan trọng nhất; điều quan trọng là hàng ngày phải xem "Tân văn liên bộc", bất kỳ một sự kiện quốc tế lớn nào cũng đều có thể dẫn đến sự biến động của thị trường chứng khoán ngày hôm sau, đây là liên hệ chiều ngang. Người hàng ngày chăm chăm nhìn vào những biểu đồ đó không phải là người thông minh nhất.

Đao mã nhân

Nhân vật đao mã, cảnh tượng chiến tranh trên đồ sứ Khang Hi rất thịnh hành, tục gọi là "đao mã nhân", các câu chuyện điển hình có "Tam Quốc", "Thủy Hổ". Đồ sứ vẽ đề tài chiến tranh này phản ánh từ góc độ bên cạnh rằng người Mãn thâu tóm giang sơn không phải chuyện dễ dàng, cũng là thông qua nỗ lực của mấy thế hệ. Trên đồ sứ thời kỳ đầu Khang Hi không nhìn thấy cảnh tượng ca múa bình yên, như "Bách tử long đăng", "Sư tử tú cầu", mà vẽ đều là cảnh tượng chiến tranh, điều này giống như thời kỳ đầu lập quốc của chúng ta. Những bộ phim quay thời kỳ đầu, "Địa đạo chiến", "Địa lôi chiến", "Nam chinh bắc chiến", đều là những bộ phim đề tài chiến tranh. Đến khi quay "Tâm huyết sự nghiệp" là năm 1979, lập quốc đã ba mươi năm rồi. Những người có tuổi một chút đều biết bộ phim "Tâm huyết sự nghiệp", bài hát chủ đề tên là "Cuộc sống của chúng ta tràn ngập ánh nắng". Vậy thì, đến khi cuộc sống thời Khang Hi tràn ngập ánh nắng rồi, mới vẽ những hoa văn mừng vui như "Sư tử tú cầu" lên đồ sứ, lúc đầu tuyệt đối không vẽ, đây là ảnh hưởng trực tiếp của chính trị đối với nghệ thuật.

Người phương Tây cực kỳ thích loại đồ sứ "đao mã nhân" này, nguyên nhân có hai điểm: Một là nhận thức về đề tài. Thế kỷ 16 đến thế kỷ 17, cả châu Âu cũng nằm trong thời kỳ chiến tranh, cũng là cưỡi ngựa đánh trận. Ngày xưa đều là cưỡi ngựa đánh trận, ngày nay chắc chắn không cưỡi ngựa đánh trận nữa, nếu không đều bị người ta đánh chết, đúng không? Ngày nay đều là chiến tranh hiện đại. Chiến tranh ngày xưa tương đối nguyên thủy, hình thái chiến tranh cưỡi ngựa đánh trận kéo dài hàng ngàn năm, người châu Âu lúc đó cũng giống như chúng ta, cũng có một đoạn lịch sử như vậy, cho nên rất dễ hiểu, dễ giao lưu. Hai là nhận thức về kỹ thuật. Đồ họa trên đồ sứ lúc đó chịu ảnh hưởng của tranh bản họa dòng Huy phái, vẽ cực kỳ tinh xảo. Rõ ràng không vẽ mấy người, nhưng cảnh tượng cực kỳ hoành tráng, nét vẽ khoáng đạt sinh động, khiến người ta phải trầm ồ tán thưởng.

Dựa trên hai nguyên nhân này, người phương Tây cực kỳ coi trọng loại đồ sứ này. Những đồ sứ Khang Hi "đao mã nhân" quan trọng đã biết hiện nay ở nước ngoài đặc biệt nhiều, trong nước ngược lại rất ít. Bởi vì trong gần một trăm năm trở lại đây, nó liên tục chảy sang phương Tây.

Cần năng bù thông minh (Cần năng bổ truyết)

Vào đầu những năm 90 của thế kỷ 20, tôi đi dạo cửa hàng văn vật. Lúc đó nhà nước về cơ bản vẫn chưa có loại thị trường này, không giống như bây giờ mở cửa như vậy, tất cả những nơi bán đồ sứ về cơ bản đều là cửa hàng do nhà nước mở. Có một lần tôi đến một cửa hàng của nhà nước, vừa vào cửa thấy trên mặt đất có một cái chậu hoa lớn, vẽ nhân vật đao mã. Cái chậu hoa đó rất to rất nặng, để trên mặt đất, tôi liền ngồi xổm xuống xem. Khi xem, tôi chú ý nhìn dưới vành chậu hoa, có viết "Đại Thanh Khang Hi niên chế". Nhưng vấn đề là tất cả mọi người trong cửa hàng đó đều không ngồi xổm xuống, không ai nhìn thấy sáu chữ này, chỉ có tôi nhìn thấy. Tôi đặc biệt vui mừng, biết họ lười biếng, cho nên đã mua cái chậu hoa này, nhặt được món hời (nhặt lậu).

Người của cửa hàng văn vật cho rằng đó là một cái chậu hoa dân diêu, thực ra nó là một quan diêu quan trọng. Do thể tích cái chậu hoa đó cực kỳ lớn, thợ thủ công không có cách nào viết niên hiệu dưới đáy, chỉ có thể viết trên vành miệng. Nhưng viết trên vành miệng thì không đẹp, nên chỉ có thể viết ở mặt ngược lại. Bạn chỉ có ngồi xổm xuống mới có thể nhìn thấy niên hiệu của nó. Từ điểm này mà xét, nghĩa là làm việc gì cũng không được lười biếng. Nếu tôi cũng lười biếng thì đã không nhặt được hời rồi. Bây giờ tôi ngồi xổm xuống không được nhanh nhẹn như hồi trẻ nữa, hồi đó một cái là ngồi xổm xuống ngay, bây giờ ngồi xổm phải nghĩ xem liệu một hồi có đứng lên nổi không? Người xưa đã nói: Cần năng bổ truyết (Cần cù bù thông minh). Đôi khi bạn vụng về, nhưng cần cù nhanh nhẹn, việc này cũng có thể thành.

Niên hiệu ký thác và chữ viết

Đồ sứ thời kỳ đầu Khang Hi rất ít khi viết niên hiệu. Nguyên nhân là Khang Hi cho rằng trên đồ sứ không thể viết niên hiệu, viết niên hiệu rồi nếu đập vỡ sẽ không may mắn, nên không cho viết. Nhưng rất nhiều đồ sứ của Khang Hi lại có một hiện tượng đặc biệt: Viết số lượng lớn niên hiệu ký thác. Ví dụ như viết "Đại Minh Tuyên Đức niên chế", "Đại Minh Thành Hóa niên chế", "Đại Minh Gia Tĩnh niên chế", ba triều đại này được viết nhiều nhất. Điều này trong tưởng tượng của chúng ta là phạm vào đại kỵ. Người học lịch sử đều biết, họa văn tự thời nhà Thanh cực kỳ tàn khốc, đặc biệt là ở triều Khang Hi, số lượng lớn người Hán nêu cao "Phản Thanh phục Minh", trong phim truyền hình thường hay thấy. Lúc đó bạn chỉ cần có một chút ý định phản Thanh phục Minh là bị chém đầu rồi. Nhưng niên hiệu viết trên đồ sứ lại toàn là niên hiệu của triều đại trước, tại sao lại có thể mở cho một con đường sống? Nguyên nhân là chính phủ lúc đó cho rằng, đối với giới trí thức vẫn nên có một lối thoát để xả ra ở một nơi nào đó, không thể ép quá chặt, cho nên trên đồ sứ cho phép viết niên hiệu triều đại trước, gửi gắm tình cảm nhớ tiếc của người Hán.

Từ giữa thời Khang Hi trở đi, trên đồ sứ viết số lượng lớn chữ Hán, những bài được viết tương đối nhiều là "Xích Bích phú", "Túy Ông đình ký", "Thánh chủ đắc hiền thần tụng", v.v. Lại nữa là bình hoa lam Vạn Thọ nung vào dịp đại thọ sáu mươi tuổi của Khang Hi. Cái gọi là "Vạn Thọ bình" nghĩa là trên chiếc bình lớn viết một vạn chữ "Thọ" bằng hoa lam. Ngày nay viết một vạn chữ "Thọ", tôi ước tính một người phải viết mất một tháng. Chiếc bình lớn trang trí bằng một vạn chữ Thọ hoa lam, Bảo tàng Cố Cung và Bảo tàng Nam Kinh mỗi nơi sở hữu một chiếc.

Bản thân Khang Hi viết chữ Hán cực kỳ đẹp, tôi đã nói, ông thích Đổng Kỳ Xương. Đổng Kỳ Xương là thủ lĩnh tinh thần của vùng Giang Nam lúc bấy giờ, Khang Hi viết chữ theo phong cách Đổng Kỳ Xương, mục đích chính là để làm dịu xung đột văn hóa Mãn Hán này, sau đó lấy lòng và thuyết phục văn nhân Giang Nam. Mẹ của Khang Hi là người Hán, cho nên ông có một nửa dòng máu Hán, nhìn từ góc độ này, ông bẩm sinh cũng có nền tảng tiếp cận văn hóa Hán.

Từ giữa thời Khang Hi trở đi, xuất hiện ống cắm bút hoa lam "Thánh chủ đắc hiền thần tụng". Khang Hi hiểu sâu sắc tầm ảnh hưởng to lớn của văn hóa Hán đối với người Trung Quốc, không thể lay chuyển. Lôi kéo trí thức người Hán là phương thức cần thiết để ông thống trị giang sơn. "Thánh chủ đắc hiền thần tụng" là bài văn do Vương Bào thời Tây Hán soạn thảo, ý nói một vị thánh chủ gặp được một vị hiền thần, hai người cùng nhau trị lý đất nước này. Vậy thì, trong bối cảnh chính trị đầu thời Thanh, "Thánh chủ đắc hiền thần tụng" trở thành một bài văn mẫu mang tính quan phương mà cả Mãn và Hán đều có thể chấp nhận, được viết trên ống cắm bút, bày trên bàn làm việc của văn nhân.

Mực phân ngũ sắc, da chặt men sáng (Chặt da sáng men)

Dưới đây xin đưa ra tổng kết về sứ hoa lam Khang Hi. Thứ nhất, về mặt kỹ thuật, sứ hoa lam thời Khang Hi là xanh nhất, cực kỳ đẹp mắt, gọi là "Cúy mao lam" (Xanh lông bói). Do nguyên liệu khác nhau, kỹ thuật thợ thủ công nâng cao, dẫn đến màu sắc hoa lam Khang Hi cực kỳ thanh tú, rất dễ làm hài lòng người xem. Thứ hai, cùng là hoa lam, hoa lam Khang Hi có thể phân ra các tầng thứ, gọi là "Mực phân ngũ sắc". Trong sách "Đào nhã" có ghi chép như sau: "Kỳ thanh hoa nhất sắc, kiến thâm kiến thiển, hữu nhất bình nhất quán nhi phân chi thất sắc, cửu sắc chi đa, kiều cúy dục tích." (Màu hoa lam của nó, thấy sâu thấy nông, có khi một bình một hũ mà phân ra tới bảy màu, chín màu, xanh tươi như muốn nhỏ giọt). Viết cực kỳ rõ ràng, hoa lam Khang Hi thậm chí có thể phân ra chín tầng thứ. Cho nên sứ hoa lam Khang Hi trong toàn bộ nhà Thanh, cho đến tận thời Dân Quốc về sau, và tới tận bây giờ, đều được coi là loại sứ hoa lam tốt nhất nhà Thanh. Trong "Đào nhã" cũng nói như vậy: "Ung Càn lưỡng triều chi thanh hoa, cái viễn bất đãi Khang diêu. Nhiên tắc thanh hoa nhất loại, Khang thanh tuy bất cập Minh thanh chi mỹ giả, diệc khả dĩ độc bộ bản triều hĩ." (Hoa lam hai triều Ung Càn kém xa diêu Khang Hi. Tuy nhiên chủng loại hoa lam, hoa lam Khang Hi tuy không sánh bằng vẻ đẹp của hoa lam nhà Minh, nhưng cũng có thể xưng hùng một mình ở bản triều vậy). Sứ hoa lam Khang Hi tuy độ rực rỡ không bằng hoa lam nhà Minh, nhưng trong triều đại nhà Thanh chắc chắn là anh cả. Do những yếu tố này, người sưu tầm ngay từ đầu dễ thích nhất chính là sứ hoa lam Khang Hi.

Đồ sứ Khang Hi có bước nâng cao rất lớn về công nghệ, yêu cầu đối với đất cốt sứ đặc biệt cao, cho nên trọng lượng đặc biệt nặng. Ngày xưa nói: Người trong nghề vừa đặt tay vào là biết có hay không. Hoa lam Khang Hi nhấc lên bằng tay thấy tương đối nặng. Mặt men của nó cũng tỏ ra cực kỳ đanh cứng, có câu "da chặt men sáng" (khẩn bì lượng diêu). Những cảm giác này phải tự mình từ từ trải nghiệm.

Tổng kết

Bốn triều Thiên Khải, Sùng Trinh, Thuận Trị, Khang Hi trọn vẹn một trăm lẻ một năm. Một thế kỷ này là một trăm năm chủ nghĩa tư bản phương Tây đuổi theo chúng ta, là một trăm năm chúng ta phát triển ổn định. Sự phát triển xã hội của chúng ta lúc đó trên toàn thế giới mà nói đều là chưa từng có, dẫn đầu. Hoa lam thời kỳ này thực ra có quan hệ rất lớn với hình thái xã hội. Chẳng hạn như đồ sứ thời kỳ quá độ, tư tưởng thể hiện ra đều tương đối tự do, giải phóng, mọi trạng thái sự sống đều có xu hướng tự do. Ở đây lấy con chim vẽ trên đồ sứ làm ví dụ để tổng kết.

Con chim vẽ vào thời Vạn Lịch đều hướng đầu về phía trước, vỗ cánh như lao đao chạy mạng, có chút ý nói: Đại Minh sắp xong rồi, chúng ta mau chạy thôi! Đến thời Thiên Khải, Sùng Trinh, con chim không bay thẳng như thế nữa, nó ở trạng thái bay tự do, lộn múa lên xuống trái phải. Tâm thái của nó lúc này ngược lại đã thả lỏng hơn, biết rằng dù sao Đại Minh cũng sắp xong rồi, dứt khoát cứ thế này đi, có chút ý nghĩa giải thoát triệt để. Đến thời Thuận Trị, con chim này lập tức quay đầu lại, vừa bay vừa ngoái đầu, hiếm khi đậu trên cành khô. Chơi quá đà rồi thì cũng phải ngồi xuống nghỉ ngơi, ôn cũ biết mới, rốt cuộc cũng tìm được một nơi cắm sào lập nghiệp. Vừa bước vào triều Khang Hi, con chim này liền béo lên. Chim thời Khang Hi đều có cái bụng bự, theo lý mà nói cái bụng to như thế căn bản không bay nổi, có chút ý dưỡng tôn xử ưu, ham thích an dật.

Vạn Lịch, Thiên Khải, Sùng Trinh, Thuận Trị, Khang Hi, hai thế hệ năm triều đại, chúng ta chỉ từ một con chim đã có thể nhìn ra tâm thái xã hội lúc bấy giờ. Sau năm Khang Hi thứ bốn mươi, liền bước vào thế kỷ 18, thế kỷ này chính là "Khang Càn thịnh thế" mà chúng ta thường nói. Bài tiếp theo sẽ giảng về sứ hoa lam giữa thời Thanh.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.