Về các loại máy bắn đá, máy phóng lao và máy ném đá, cũng như về xe rùa che chắn và tháp vây thành, tôi đã trình bày rõ ràng — theo như tôi thấy là thích hợp nhất — ai là người đã phát minh ra chúng và chúng phải được chế tạo theo cách thức nào. Nhưng tôi không cho là cần thiết phải miêu tả thang, cần cẩu và những vật dụng khác, vì nguyên lý cấu tạo của chúng đơn giản hơn, lính túc vệ thường tự làm lấy, và bản thân những cỗ máy ấy cũng không thể hữu dụng ở mọi nơi hay theo cùng một cách, bởi vì các công trình kiên cố vốn khác nhau, và lòng dũng cảm của các dân tộc cũng vậy. Công tác vây hãm chống lại những kẻ táo bạo và liều lĩnh phải được thực hiện theo một kế hoạch khác, chống lại kẻ thận trọng theo một kế hoạch khác, và chống lại kẻ hèn nhát lại theo một kế hoạch khác nữa.

Do đó, nếu ai chú ý đến những chỉ dẫn này, và biết linh hoạt áp dụng các nguyên lý khác nhau của chúng vào một cấu trúc duy nhất, thì người ấy sẽ không cần đến sự trợ giúp nào khác, mà có thể tự tin thiết kế ra những cỗ máy phù hợp với hoàn cảnh hoặc tình thế đòi hỏi. Về các công trình phòng thủ, thiết nghĩ không cần phải viết thêm, bởi vì kẻ thù không xây dựng công trình phòng thủ theo sách vở của chúng ta; trái lại, những mưu chước của chúng thường bị đánh bại ngay tức khắc bởi một kế hoạch khôn ngoan, được nghĩ ra trong lúc cấp bách mà không cần đến sự trợ giúp của máy móc, giống như kinh nghiệm được kể lại của người Rhodos.

Chuyện kể rằng Diognetus là một kiến trúc sư người Rhodos, người đã được ban ân huệ lấy từ ngân khố công một khoản trợ cấp cố định hàng năm xứng đáng với phẩm giá nghề nghiệp của ông. Vào thời điểm ấy, một kiến trúc sư đến từ Aradus tên là Callias đã đến Rhodos, mở một buổi diễn thuyết công khai và trưng bày mô hình một bức tường thành, trên đó ông lắp một cỗ máy đặt trên cần cẩu xoay, nhờ vậy ông có thể tóm lấy một chiếc helepolis khi nó tiến sát các công trình phòng thủ và kéo nó vào bên trong tường thành. Người Rhodos, sau khi tận mắt thấy mô hình này, vô cùng kinh ngạc, liền tước bỏ khoản trợ cấp hàng năm của Diognetus và chuyển vinh dự đó cho Callias.

Trong khi đó, vua Demetrius — người vì sự dũng cảm ngoan cố mà có biệt danh là Poliorcetes — đem quân tấn công Rhodos, mang theo một kiến trúc sư nổi tiếng người Athens tên là Epimachus. Với chi phí khổng lồ, bằng sự chăm sóc và nỗ lực tột bậc, ông ta đã chế tạo một chiếc helepolis cao một trăm ba mươi lăm feet và rộng sáu feet. Ông ta gia cố nó bằng lông thú và da sống để nó có thể chịu được cú đánh của một hòn đá nặng ba trăm sáu mươi pound được bắn ra từ máy ném đá; bản thân cỗ máy nặng tới ba trăm sáu mươi nghìn pound. Khi người Rhodos yêu cầu Callias chế tạo một cỗ máy để chống lại chiếc helepolis này và kéo nó vào trong thành như ông đã hứa, thì ông ta đành chịu thua và nói rằng điều đó là bất khả thi.

Bởi vì không phải mọi thứ đều có thể thực hiện được theo cùng một nguyên lý; có những thứ khi phóng to lên phỏng theo các mô hình nhỏ thì rất hiệu quả, nhưng có những thứ không thể làm mô hình trước mà phải chế tạo trực tiếp, lại có những thứ trông có vẻ khả thi trên mô hình nhưng khi bắt đầu tăng kích thước lên thì lại không thể thực hiện được, như chúng ta có thể quan sát thấy trong trường hợp sau đây. Ta có thể dùng mũi khoan để khoan một cái lỗ rộng nửa inch, một inch hoặc một inch rưỡi, nhưng nếu chúng ta cũng muốn khoan một cái lỗ rộng một phần tư foot theo cách tương tự thì không thể làm được, trong khi một cái lỗ rộng nửa foot hoặc lớn hơn thậm chí còn là điều không thể tưởng tượng nổi.

Cũng vậy, ở một số mô hình, người ta thấy chúng có vẻ khả thi ở quy mô nhỏ nhất và đồng thời cả ở quy mô lớn hơn. Thế nên người Rhodos, cũng vì mắc lừa cùng một lý lẽ ấy, đã gây tổn hại và sỉ nhục Diognetus. Do đó, khi thấy kẻ thù ngoan cố thù địch, cảnh ngộ nô lệ đang lơ lửng đe dọa vì cỗ máy đã được dựng lên để hạ thành, và họ phải đối mặt với sự diệt vong của quốc gia mình, họ liền sụp xuống chân Diognetus, nài xin ông ra tay cứu giúp tổ quốc. Ban đầu ông từ chối.

Nhưng sau khi các thiếu nữ đồng trinh và các thanh niên cùng các tư tế đến khẩn khoản nài xin, ông đã đồng ý với điều kiện là nếu ông bắt được cỗ máy thì nó sẽ thuộc quyền sở hữu của ông. Khi những điều kiện này đã được thỏa thuận, ông đục khoét bức tường ở ngay nơi cỗ máy định tiến tới, và ra lệnh cho tất cả mọi người gom từ cả nguồn công lẫn nguồn tư tất cả nước, phân và chất thải, rồi đổ chúng ra phía trước tường thành qua các ống dẫn nhô ra từ lỗ thủng này. Sau khi một lượng lớn nước, chất bẩn và phân được đổ ra trong suốt đêm đó, thì sang ngày hôm sau, chiếc helepolis khi tiến lên, chưa kịp chạm tới tường thành thì đã sa lầy vào vũng lầy do độ ẩm tạo ra, không thể tiến lên được nữa, và sau đó thậm chí cũng chẳng thể lùi lại. Thế nên vua Demetrius, khi thấy mình đã bị đánh lừa bởi trí tuệ của Diognetus, liền rút lui cùng hạm đội.

Bấy giờ người Rhodos, nhờ mưu trí của Diognetus mà thoát khỏi chiến tranh, đã công khai cảm ơn và trao cho ông mọi vinh danh cùng phần thưởng. Diognetus kéo chiếc helepolis đó vào trong thành, dựng nó ở một nơi công cộng và khắc lên đó dòng chữ: "Diognetus từ chiến lợi phẩm của kẻ thù đã dâng tặng món quà này cho nhân dân." Vì thế, trong các công trình phòng thủ, không chỉ cần có máy móc, mà quan trọng nhất là phải chuẩn bị những kế sách khôn ngoan.

Tương tự như vậy tại Chios, khi kẻ thù chuẩn bị những chiếc cầu tấn công trên tàu của họ, người Chios đã chở đất, cát và đá đổ xuống biển trước tường thành của mình vào ban đêm. Thế là khi kẻ thù sang ngày hôm sau định tiến lại gần tường thành, tàu của họ đã mắc cạn trên đống đất đá ngầm dưới nước, không thể tiến sát tường cũng chẳng thể rút lui, và bị bắn trúng những mũi tên lửa rồi cháy rụi tại đó. Lại một lần nữa, khi Apollonia đang bị vây hãm và kẻ thù tính chuyện đào đường hầm để đột nhập vào bên trong tường thành mà không bị nghi ngờ, sự việc này bị các thám báo báo cáo lại cho người dân Apollonia, khiến họ vô cùng hoang mang và lo lắng trước tin tức ấy. Do không có kế hoạch phòng thủ, họ đâm ra nản chí vì không thể biết được thời gian hay địa điểm chính xác nơi kẻ thù sẽ chui lên.

Nhưng đúng lúc ấy, Trypho, một kiến trúc sư người Alexandria, đang có mặt ở đó. Ông đã lên kế hoạch đào một số đường hầm phản công bên trong tường thành, kéo dài chúng ra bên ngoài tường vượt quá tầm bắn của cung tên, và treo những chiếc bình đồng ở tất cả các đường hầm đó. Những chiếc bình đồng treo trong một trong các đường hầm này — nằm ngay phía trước đường hầm của kẻ thù — bắt đầu vang lên những tiếng leng keng do các nhát cuốc sắt của chúng đập vào. Nhờ vậy, người ta xác định được nơi mà kẻ thù đang đào hầm định tiến vào. Khi đã tìm ra hướng đi, ông liền chuẩn bị những vạc nước sôi, nhựa đường, phân người và cát nung đỏ rực. Rồi vào ban đêm, ông đục một loạt lỗ thủng và bất ngờ đổ hỗn hợp ấy qua đó, tiêu diệt toàn bộ kẻ thù đang tham gia công việc này.

Cũng theo cách tương tự, khi Marseilles bị vây hãm và quân địch đang đẩy mạnh hơn ba mươi đường hầm, người dân Marseilles, vốn không tin tưởng vào toàn bộ hào nước trước tường thành của mình, đã cho đào sâu thêm để làm nó ngập sâu hơn. Nhờ thế, tất cả các đường hầm đều trổ ra ngay dưới hào nước. Ở những nơi không thể đào hào, họ cho xây dựng ngay bên trong tường thành một cái hồ chứa nước có chiều dài và chiều rộng khổng lồ giống như ao nuôi cá, nằm ngay trước khu vực mà kẻ thù đang đào hầm tới, rồi cấp nước cho nó từ các giếng và từ cả cảng. Thế là khi các lối đi của đường hầm bất ngờ bị thông ra, khối lượng nước khổng lồ tràn vào đã làm xói mòn các cột chống, và tất cả những kẻ ở bên trong đều bị cuốn phăng bởi dòng nước xiết cùng với sự sụp đổ của đường hầm.

Lại một lần nữa, khi một bờ lũy đang được chuẩn bị để áp sát tường thành trước mặt họ, và nơi đó chất đầy những thân cây bị đốn hạ cùng các công trình cọc ván, họ đã dùng máy ném đá bắn những thanh sắt nung đỏ để thiêu rụi toàn bộ công trình ấy. Và khi một cỗ xe rùa gắn chày phá thành tiến lại gần để đánh sập bức tường thành, họ liền thả một chiếc lọng tròng xuống; khi đã tóm được đầu chày phá thành bằng cách cuộn nó qua một cỗ tang cuốn nhờ quay tời, họ kéo giật đầu chày lên cao để ngăn không cho nó chạm vào tường thành, và cuối cùng họ phá hủy toàn bộ cỗ máy bằng những mũi tên lửa rực hồng cùng những đòn giáng của máy ném đá. Cứ thế, nhờ chiến thắng kiểu ấy — không phải bằng máy móc mà là đi ngược lại nguyên lý của máy móc — nền tự do của các quốc gia đã được bảo vệ nhờ trí khôn của các kiến trúc sư.

Những nguyên lý về máy móc nào mà tôi có thể làm cho sáng tỏ, và mà tôi cho là hữu ích nhất cho thời bình cũng như thời chiến, tôi đã giải thích trong cuốn sách này. Trong chín cuốn sách trước, tôi đã đề cập đến từng chủ đề và chi tiết riêng biệt, sao cho toàn bộ tác phẩm chứa đựng mọi lĩnh vực của kiến trúc, được trình bày trọn vẹn trong mười cuốn sách.

HẾT