Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Ix - Gia Quốc
221. Tất Cả Quay Về Chỗ Giản Đơn

❊ ❊ ❊

Càng thuần nhất thì càng vĩ đại, càng giản dị thì càng cao minh, càng giản dị thuần nhất thì càng lâu bền.

Có người nói: "Vạn sự đều lấy thuần nhất làm mỹ đức" (Mọi việc trong thiên hạ đều lấy giản dị làm ranh giới trình độ cao nhất). Nhiều nhà lãnh đạo vĩ đại trong lịch sử đều ung dung, nghiêm cẩn, trầm tĩnh, ôn hòa, chất phác mà không phù hoa, giản dị mà đơn thuần. Ví dụ, giản dị, đơn thuần về tư tưởng, về ham muốn, về tâm tính, về lý luận và về sinh hoạt... Đa đều là những phương diện chủ yếu để trở nên vĩ đại. Mức độ nghệ thuật cao nhất trong chính trị, mức độ nghệ thuật cao nhất trong lãnh đạo, nói một cách ngắn gọn, đều là ranh giới "tất cả quy về đơn giản".

"Nguyên lý giản dị" nói rõ trong Kinh Dịch, cũng chính là "Nguyên lý nhân sinh, nguyên lý lãnh đạo, nguyên lý chính trị. Việc trong thiên hạ, không có phương cách vi diệu nào khác, chính là biến khó khăn thành dễ dàng rồi biến phức tạp thành giản đơn. Phàm là chân lý vĩ đại, chẳng qua đều là sự giản dị và thuần nhất đó thôi.

Phật thuyết pháp bốn mươi chín năm, cuối cùng vẫn chưa nói tới chữ "nhất". Tâm pháp mà Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang truyền lại chỉ có mười sáu chữ, đem nó giản hóa đi chỉ còn là một chữ. Khổng Tử nói "ngô đạo nhất dĩ quán chi " (đạo ta lấy "nhất" mà bao trùm tất cả). Do đó mới nói càng thuần nhất thì càng vĩ đại, càng giản dị thì càng cao minh, càng giản dị thuần nhất thì càng lâu bền.

Trong hệ từ của Kinh Dịch có nói: Càn hiển nhiên bày ra cái lẽ dễ dàng của con người; Khôn hiển nhiên bày ra cái lẽ giản dị của con người; Càn nhờ dễ dàng mà biết, Khôn nhờ giản đơn mà có; khả năng "dị" thì dễ biết, "giản" thì dễ theo, dễ biết thì có thể gần gũi, dễ theo thì có công tích. Gần gũi thì có thể lâu dài, có công tích thì có thể vĩ đại, có thể lâu dài thì có đức hạnh của hiền nhân, vĩ đại thì có sự nghiệp của hiền nhân, giản dị thì làm cho đạo lý của thiên hạ dễ dàng đạt được. Đây chính là nguyên lý giản dị. Nó có thể tu đức, lập nghiệp, lập công, gần gũi, vĩ đại và lâu bền.

Trời đất bao la vạn trạng, biến đổi khôn lường, không đo được, không đoán được, không thể đi đến tận cùng được. Nhưng trong sự vô thường có tồn tại quy luật lớn lao của nó, trong sự biến đổi có tồn tại quy luật bất biến của nó, trong sự biến hóa của trời có tồn tại quy luật bất hóa của nó, đó đều là những nguyên lý, quy luật vượt không gian và thời gian, vĩnh hằng bất biến. Dùng chúng để liệu việc lớn của thiên hạ thì tự nhiên giản dị mà không phức tạp, dùng chúng để thuận theo đại biến của thiên hạ thì tự nhiên đơn giản mà có trật tự, dùng chúng để vận dụng vào tu dưỡng trong cuộc sống thì tự nhiên giản dị mà có căn bản. Chính trị cần theo đuổi sự giản dị hóa, chế độ cần theo đuổi sự giản dị hóa, pháp lệnh cần theo đuổi sự giản dị hóa, lãnh đạo cũng cần theo đuổi sự giản dị hoá. "Giản" thì không phiền phức, "dị" thì dễ làm được. Do vậy mới nói phối hợp nhuần nhuyễn "giản" và "dị" sẽ đạt được đức hạnh hoàn mỹ không khuyết tật.

Lão Tử nói: "Là học vấn thì ngày càng tinh tiến, là đạo thì ngày càng hao tổn, hao tổn lại hao tổn, cuối cùng đạt đến trạng thái vô vi (không làm gì), đạt đến vô vi thì không gì là không làm được. Muốn lấy được thiên hạ, thường lấy trạng thái không làm việc gì, nếu có việc gì thì không đủ điều kiện để lấy được thiên hạ". Do đó, từ cuộc sống giản dị mà có thể đạt được cuộc sống vô vi, từ nền chính trị giản dị mà đạt được nền chính trị vô vi, từ lãnh đạo giản dị mà đạt được lãnh đạo vô vi, ở đây, chỉ nhằm vào những bậc cao minh mà nói, không phải nói về hạng phàm phu tục tử, hạng phàm phu tục tử rất khó cảm thụ được trình độ nghệ thuật tối cao này cùng với cái đạo lớn vô hạn và ý vị vô cùng. Thế giới hôm nay là thế giới của các nhà khoa học, nhà cải cách, nhà hoạch định, nhà sản xuất, mà tư tưởng, kế hoạch, công tác đều tuân theo nguyên tắc hệ thống hóa, hợp lý hóa và giản dị hoá.

222. THIÊN HẠ TRĂM ĐƯỜNG MÀ QUY VỀ MỘT MỐI

Xét chung sự và lý có thể khiến nó trở nên đơn giản, thuần nhất, bình nhất, thống nhất. Mở ra thì rộng khắp bốn phương trời đất, khép lại thì kín đáo đến vô cùng. Tỏa ra thì bao trùm vạn vật, hệ thống lại thì quy về "một".

Nguyên lý giản dị, dùng ngôn ngữ thông thường mà nói, chính là "nguyên lý đơn giản hoá "hoặc "nguyên lý thuần nhất hóa", "dị" chính là bình dị thuần nhất, "giản" chính là đơn giản đơn thuần. Xét chung sự và lý, có thể làm cho nó trở nên giản đơn thuần nhất, bình dị và thống nhất. Mở ra thì rộng khắp bốn phương trời đất, khép lại thì kín đáo đến vô cùng. Tỏa ra thì bao trùm vạn vật, hệ thống lại thì quy về "một". Do đó, giản hóa đến cực điểm thì quay trở về "một" vậy.

Vì thế, trong "Kinh dịch" có nói: Sự vận động của thiên hạ đều quay trở về "một". Khổng Tử cũng nói: "Vạn vật trăm đường nhưng cùng về một lối, nhất trí mà có trăm mối. Thiên hạ cần gì phải lo nghĩ? Bốn mùa vận hành thay thế nhau, vạn vật theo đó mà sinh, trời có nói gì đâu". Lão Tử thì nói: "Trời được một thì thanh minh, đất được một thì an định, thần được một thì kinh nghiệm, sông hồ được một thì tràn đầy, vạn vật được một thì sinh trưởng, vương hầu được một thì tôn quý". Lại nói: "Đạo sinh một, một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh vạn vật". Thánh pháp tâm truyền của Nghiêu Thuấn nói: "Chỉ có tinh thông một cái, mới có thể nắm vững". Sách Thượng thư viết: "Đạo đức chuyên nhất, hành động sẽ tốt đẹp; đạo đức không chuyên nhất, hành động sẽ hồ đồ mà hung dữ".

Do vậy, thánh nhân quý ở chỗ giữ được lẽ chuyên nhất, chấp hành lẽ chuyên nhất. Như cùng với núi non nhô cao, như cùng sông suối trôi chảy, như cùng trời đất lưu chuyển, như cùng nhật nguyệt vận hành, không gì đạt đến sự giản dị duy nhất, không gì không chí thiện chí mỹ. Giản dị cùng cực, chất phác cùng cực, thuần hóa cùng cực thì đạt đến ranh giới "một", một ranh giới độc nhất vô nhị, không hề nhiễm tạp.

Xét từ việc tu dưỡng trong đời sống: tâm "một" thì sáng, tình "một" thì trong, thần "một" thì linh, khí "một" thì hùng, đức "một" ắt chính, hạnh "một" ắt trinh. Một người ở vào hoàn cảnh đó, có thể nói đã đạt đến ranh giới của bậc thánh nhân. Giữ lẽ chuyên nhất có thể đến được Đạo, hành lẽ chuyên nhất có thể thành Đạo. Bất luận là ai, đặc biệt là người lãnh đạo, cần phải cố gắng đạt đến sự giản dị hóa cả về mặt tâm tính bên trong cũng như hành vi bên ngoài.

Nếu đạt được sự giản dị đến cực điểm trên phương diện chính trị thì có thể có được một nền chính trị hòa hợp với trời đất, với con người. Đời người giản dị thì có thể tĩnh tại mà thành công, chính trị giản dị thì có thể "vô vi nhi trị" (không làm gì mà trị được)".

Công phu của giản dị hóa, đối với Thiền Tông, chính là công phu "giản tự" (bớt chữ), nhất thiết không được tăng, chỉ được giảm. Đối với Đạo gia, đó chính là "tổn tự (tiêu hao chữ), mọi cái không được thêm, chỉ được bớt.

Lão Tử nói: "Cai trị một nước lớn như rán một con cá nhỏ, rán cá nhỏ cần phải cẩn thận từng động tác, chưa đến độ thì không thể nôn nóng trở mình cá, nếu không cá sẽ vỡ vụn không thành hình dạng gì nữa". Do vậy, Vương Bá Hậu nói: "Rán cá mà nôn nóng thì cá sẽ vụn mất, cai trị đất nước mà nôn nóng thì sẽ sinh loạn, do vậy phải phòng ngừa sự tan vỡ". Điều đó giải thích vì sao phải theo lẽ "giản dị", vì sao phải "vô vi".

"Trinh quan chính yếu" chép: Đường Thái Tông hỏi Tiêu Vũ: "Tùy Văn Đế chủ trì sự vụ như thế nào? Tiêu Vũ đáp: "Khắc chế bản thân, khôi phục lễ nghĩa của Tiên Vương, vất vả lo nghĩ chính sự, mỗi lần thiết triều hoặc đến khi mặt trời ngả về Tây, quan viên ngũ phẩm trở lên, cho ngồi nghị sự, cấm vệ sĩ canh gác ban đêm, cấp cho thức ăn, tuy bản tính không thể gọi là nhân nghĩa anh minh, cũng có thể nói là người làm chủ giỏi trị vì lo liệu việc nước". Thái Tông nói: "Người chỉ biết có một mặt mà không biết có mặt khác. Vấn đề là người giỏi quan sát, chỉ tiếc tâm địa không trong sáng. Tâm đen tối thì có chỗ không thông, giỏi quan sát thì đa nghi suy xét vạn vật vạn sự. Ông ta lại làm điều lừa dối mẹ góa con côi để lấy được thiên hạ, luôn lo lắng quần thần trong lòng không phục, không dám tín nhiệm các quan viên, mọi việc đều tự mình quyết định, tuy lao tâm khổ tứ, cũng chưa thể hợp tình hợp lý. Những thần tử triều bái đều biết ý tứ của ông ta, cũng không dám nói thẳng, những quan lại bên dưới tể tướng chỉ có phục tùng ông ta mà thôi. Ý của ta thì khác. Đem thiên hạ rộng lớn, nhân dân cả nước, trăm mối vạn trùng, đều phải lo cùng một lúc, giao cho quan lại các cấp bàn bạc, giải quyết. Tể tướng phụ trách trù liệu, hoạch định, việc đã thỏa đáng mới có thể đồng ý cho đi thực hiện, làm thế nào có thể một ngày lo được hết trăm công nghìn việc được? Độc đoán là suy nghĩ của một cá nhân, hơn nữa, một ngày quyết định mười việc, có năm việc không chính xác, nếu chính xác thì tin tưởng, còn những việc không chính xác thì làm thế nào? Ngày tháng chất chồng, thậm chí một năm, những sai lầm như vậy đã lớn hơn nhiều rồi, thử hỏi họa mất nước còn có bao xa nữa. Nếu trọng dụng rộng rãi hiền tài, ở cao mà suy xét sâu xa, pháp lệnh ban ra nghiêm túc, còn ai dám làm điều xằng bậy. Bởi vì khi truyền lệnh xuống các cấp, nếu như chiếu lệnh đã được ban bố rồi, vẫn còn có điều chưa ổn thỏa, nhất định phải tâu lại, không được thuận theo ý chỉ, dù đã thi hành rồi, cũng vẫn phải xem xét thấu đáo ý kiến của kẻ bề tôi".

Từ lời nói của Đường Thái Tông, có thể thấy được nguyên lý lãnh đạo rõ ràng, nguyên lý vô vi của phép học làm vua.

223. KHÔNG CẦN THIẾT CHUYỆN GÌ CŨNG PHẢI LO LẮNG

Cái gì nên lấy thì không chút ngần ngại giành lấy, cái gì đáng bỏ thì chẳng hề do dự vứt bỏ.

Nguyên lý giản dị là ở việc đặt quan phân chức, không xâm phạm lẫn nhau. Hơn nữa, quân vương có chức trách của quân vương, bề tôi có chức trách của bề tôi, mỗi người đều giữ chức trách của mình, đều làm hết khả năng của mình, như vậy thì có thể đạt đến sự giản dị. Gia Cát Lượng trị nước Thục, chuyện gì cũng đều tự lo lắng, Dương Dung tin rằng: "Làm thừa tướng như ngài, việc trị nước nên có thể chế, hệ thống trên dưới, không thể xâm phạm". Gia Cát Lượng không nghe lời, nước Thục tuy được cai trị rất tốt, nhưng bản thân lại hao tổn tâm sức mà mất. Dù nói rằng cảm nhận được trách nhiệm là trọng đại nên mới nỗ lực hết sức mà làm, nhưng thực chất là không thể có được cách cai trị tốt nhất, không thể đạt đến tác dụng tài tình của nguyên lý "vô vi nhi trị". Đây cũng là lời giải thích cho một nền chính trị giản dị. Chẳng những theo việc chính trị phải như vậy mà dùng người cũng phải như vậy.

Là một quân vương thì chỉ cần chọn lựa các đại thần, đề bạt, bổ nhiệm họ, còn việc đề bạt bổ nhiệm quan lại các cấp cơ sở nên để cho các đại thần này toàn quyền lo liệu mà không cần tham dự quá tỉ mỉ. Tham dự vào tức là đã phạm vào chức vụ, không thể nào đạt đến được sự giản dị. Hơn nữa, với những việc vụn vặt này, trong mười việc thì chỉ có năm việc là thỏa đáng, cả trăm lần thì chỉ có mười lần là chính xác, còn những việc không chính xác thì làm sao đây?

Ở trên, chúng ta đã nói về những lãnh đạo không tỏ rõ được tài năng, trí tuệ của mình, đồng thời ra những đạo lý thực dụng của nguyên lý giản dị. Ở đây chỉ đề cập vắn tắt về mặt nguyên lý lãnh đạo và những việc nên làm của người làm quan.

Sử sách ghi lại rằng: Một hôm, khi thưởng thức thư họa của Tống Huy Tông, Nguyên Thuận Đế không ngớt lời khen ngợi, thì học sĩ trong khuê văn các là Quỳ Quỳ đi vào nói: "Huy Tông là người đa tài, duy chỉ có một việc là không có tài mà thôi". Thuận Đế hỏi là việc gì, ông ta đáp: "Duy có việc không làm được hoàng đế. Ông ta thân chịu ô nhục, đất nước bị huỷ hoại đều là do việc không biết làm vua tạo ra cả. Phàm là một ông vua thì điều quan trọng nhất là phải biết cách làm vua, mà Huy Tông lại không phải như vậy".

Trong "Mắc song trích khả ký", Chu Chính Phu lại nói: "Tống Nhân Tông không hề biết việc gì mà chỉ biết làm vua". Một người làm vua chỉ cần biết làm vua tốt là đủ rồi; một người làm tể tướng chỉ cần biết làm tể tướng tốt là được. Vì thế, sử sách gọi Nhân Tông là minh quân, gọi Bính Cát là danh tướng, đó chính là ví dụ thực tế về "vua giữ đạo vua, tôi giữ đạo tôi".

Trong cuốn "Thông giám" tự biên, Viên Liễu Phàm khi miêu tả Tống Nhân Tông "mọi việc không biết chỉ mỗi biết việc làm hoàng đế" có viết: Coi việc khẩn cấp là việc lớn trước mắt mà không hề đếm xỉa đến những việc mình không cần phải làm, đó chính là cái gọi là vua anh minh không làm mà trị được. Huy Tông đa tài, Nhân Tông bất tài, Huy Tông không biết làm vua, vậy mà Nhân Tông tài năng kém cỏi lại làm được vua, người lắm tài lại đến nỗi thân vong quốc nhục, người kém tài trái lại trở thành một minh quân.

Một điều rất quan trọng mà những người làm lãnh đạo cần biết là: Cái gì nên lấy thì giành lấy không chút ngần ngại, cái gì đáng bỏ thì vứt bỏ chẳng hề do dự.

224. ĐẠO LÝ GIẢN DỊ

Có trí mà không tỏ rõ được trí thì người trong thiên hạ không hiểu hết cái trí của mình, có năng lực mà không tỏ rõ được năng lực thì người trong thiên hạ không hiểu hết được năng lực của mình, có dũng mà không tỏ rõ được dũng thì người trong thiên hạ không hiểu hết được cái dũng của mình.

Mạnh Tử nói trật tự ban đầu là việc của người có trí tuệ, trật tự sau cùng là việc của bậc thánh nhân. Cẩu Tử nói: "Lời nói của thánh nhân tuy thiên biến vạn hóa nhưng tổng hợp lại chỉ là một mà thôi. Đề ra cương lĩnh thì chủ yếu phải giữ cho không phức tạp. Chỉ cần nắm chắc đạo lớn, nắm chắc chính sách, nắm chắc nguyên tắc, nắm chắc phương châm là có thể hoàn thành công việc lãnh đạo".

Trình Tử nói: "Những thứ mình nắm vững mà không chế ngự được thì sẽ làm tràn ra thành họa. Thiên Huyền Tử lại nói: "Không chế ngự được những thứ mình cai quản thì loạn sẽ càng thêm loạn". Là người lãnh đạo thì phải lấy phân định chức vị quan lại, theo luật pháp mà làm việc. Vì vậy, có trí mà không tỏ được trí thì người trong thiên hạ không thấy hết được cái trí của mình, có năng lực mà không tỏ rõ được năng lực thì thiên hạ không thấy hết được năng lực của mình, có dũng mà không tỏ rõ được dũng thì thiên hạ không tỏ rõ được cái dũng của mình, có tài mà không tỏ rõ được tài thì thiên hạ không thấy hết được cái tài của mình. Ta là một với thiên hạ, mà không khiến cho thiên hạ là một với ta. Một mình ta vì thiên hạ mà không để cả thiên hạ vì ta là cách của các nhà lãnh đạo dùng để được thiên hạ.

Thiên Huyền Tử nói: "Ở trong tròn nên phải theo tròn, giữ giản dị nên phải chống rắc rối, ở chỗ dễ nên phải đợi biến, giữ một nên phải dùng hàng vạn". Đây tức là nguyên lý giản dị của đạo làm vua, điểm quan trọng nhất của nguyên lý giản dị nằm trong việc tìm kiếm sự trung hòa giữa trật tự và đánh đồng.

"Chu Tử ghi lại rằng: Đại Công (Khương Tử Nha) được phong ở đất Tề, sau năm tháng đã báo cáo tình hình chính trị về cho Chu Thành Vương. Bá Cầm Phong ở đất Lỗ, ba năm sau mới có tình hình chính trị báo về. Chu Công đi tuần thú hỏi Khương Tử Nha rằng: "Làm thế nào mà nhanh được như vậy? Khương Tử Nha đáp: "Thần đơn giản trật tự vua tôi ở đó, nghi lễ tùy theo phong tục tập quán của họ". Chu Công lại hỏi Bá Cầm rằng: "Sao người cần quãng thời gian dài đến như vậy?" Bá Cầm đáp: "Thần thay đổi phong tục tập quán, cải cách quy định nghi lễ của họ, ba năm sau mới thành công". Chu Công nghe Bá Cầm nói xong, bảo: "Người đời sau sẽ về đất Tề hầu hạ đức vua của họ. Nếu không đơn giản hóa chính trị thì nhân dân không thể nào gần gũi được, nếu giản dị gần gũi dân thì dân nhất định sẽ quy thuận". Nếu pháp lệnh mà nhiều như lông bò, cấm lệnh dày đặc như mạng nhện thì tự nhiên sẽ làm cho dân sống chẳng có lúc an nhàn. Tuy nhiên, nguyên lý giản dị phải áp dụng tùy thuộc vào từng đối tượng, nguyên tắc thưởng phạt trong trị nước, trị quân lại phải đề cập đến ở chỗ khác.

225. TIÊU CHUẨN THƯỞNG PHẠT NẰM Ở PHÁP LUẬT

Thưởng phạt chính là xiềng xích các nhà lãnh đạo thông minh, vĩ đại dùng để điều khiển, kìm chế hành vi và lòng dạ con người.

Lấy công tội để định thưởng phạt là kế sách để trị nước, trị quân. Pháp chế hóa việc thưởng phạt là gốc rễ nhằm định yên đất nước và quân đội. Nếu đem so sánh thì thưởng phạt chính là xiềng xích mà các nhà lãnh đạo thông minh, vĩ đại dùng để điều khiển, kìm chế hành vi, lòng dạ của con người.

Thưởng làm cho con người ra sức lập công dựng nghiệp, hết lòng trung thành. Phạt là để kiềm chế con người làm điều sai trái, âm mưu phản loạn, các nhà lãnh đạo đã lợi dụng nhược điểm mà ai cũng có là tâm lý thích hư vinh, chuộng vật chất, sợ hãi và xấu hổ để chế tạo ra thứ xiềng xích này, nhưng nhìn từ góc độ nguyên tắc của một nhà lãnh đạo thành công thì dùng phạt không bằng dùng thưởng, phạt là tiêu cực mà giới hạn lớn nhất của nó là né tránh, phòng ngừa sự nghiệp của bản thân bị huỷ hoại. Thưởng có mặt tích cực, có thể thúc đẩy người ta vì mình mà xông vào nơi nước sôi lửa bỏng, chết vì chủ nhân.

Chu Văn Vương từng hỏi đại công thần Khương Tử Nha rằng: "Thưởng là để khuyến khích cái thiện, phạt là để trừng trị cái ác, ta muốn thưởng một người mà khuyên được trăm họ, phạt một người mà trị được cả dân chúng, người cảm thấy thế nào? Khương Tử Nha đáp: "Phàm những người dùng thưởng đều quý là ở chỗ tin tưởng chân thành, những người dùng phạt quý là ở chỗ bắt buộc phải làm. Thưởng phạt tất nhiên là phải tự mình tai nghe mắt thấy, nếu không sẽ dễ chuyển thành tai họa. Điều này không chỉ nói rõ nguyên tắc dùng thưởng phạt mà còn chỉ ra đầy đủ không chút thiếu sót rằng việc sử dụng thưởng phạt cần phải dựa vào khả năng của mình, chứ không chỉ đơn giản dựa vào người thân của mình.

Xưa nay trong nước hay ngoài nước, bất kể là nhà lãnh đạo khai sáng hay ông vua kế nghiệp cũng đều phải dùng thưởng phạt để kiềm chế hành vi, lòng dạ của từ trung thần nghĩa sĩ đến trăm họ trong thiên hạ, đặc biệt là thưởng lại càng không thể keo kiệt một chút nào khi bạn phát cho kẻ dưới. Họ dùng các tước vị như "công, hầu, bá, tử, nam và vương vị, khanh, tướng", cùng với các loại hàng vị cấp bậc trong quân đội, cho đến các vật tượng trưng đẹp đẽ như huân chương để làm mồi nhử. Thời kỳ nhà Thanh, họ kính sợ nhất là tầng lớp trí thức, vì vậy dùng các danh vị như trạng nguyên, hàn lâm, tiến sĩ, trí tài... để lung lạc. Trên thực tế, từ sau khi có chế độ khoa cử, các nhân sĩ liền dốc toàn lực, ai cũng vùi đầu vào cho tiền đồ của mình.

Tiêu chuẩn của thưởng phạt nằm ở pháp luật, nhưng vận dụng phù hợp hay không lại do con người. Vận dụng thích hợp sẽ là động lực thúc đẩy thành công, vận dụng không thích hợp lại là con đường đến thất bại. Vì vậy, phải làm việc hết sức cẩn thận, không thể khinh suất. Lục Tuyên Công từng nói rằng: "Phạt mà bắt đầu từ quý tộc thân cận rồi mới đến muôn dân trăm họ thì sẽ không có chuyện phản nghịch; thưởng mà bắt đầu từ muôn dân trăm họ rồi mới đến quý tộc thân thích thì công tích sẽ không hề bị bỏ sót". Câu nói này có thể nói là một nguyên tắc lớn về vận dụng thưởng phạt, cũng có thể nói đây là một chuẩn mực từ ngàn đời nay.

Ý tứ này bắt đầu từ câu Khương Thái Công trả lời câu hỏi của Vũ Vương mà ra. Vũ Vương hỏi Khương Thái Công rằng: "Phải làm gì mới trở nên uy nghiêm? Phải làm thế nào mới đủ là hiền minh? Làm thế nào mới có thể ra lệnh cấm?". Thái Công đáp rằng: "Nên lấy việc giết kẻ quyền quý để thể hiện uy nghiêm, lấy việc thưởng trăm họ để thể hiện nghiêm minh, lấy trừng phạt, thẩm tra để nghiêm cấm. Như vậy, giết một người mà làm ba quân kinh sợ, những người thế này nếu phạm pháp thì giết đi, thưởng một người mà muôn dân vui mừng, nếu những người như vậy lập công nên thưởng cho họ, phạt phải nên tập trung vào kẻ quyền quý, thưởng phải nên chú ý đến trăm họ. Giết những kẻ quyền quý ngáng lối là thượng sách của hình phạt, thưởng cho những kẻ hạ đẳng chăn dê dắt ngựa là nguyên tắc phổ biến nhất trong khen thưởng. Phạt đến người cao quý nhất, thưởng cho kẻ tầm thường nhất, lập uy chính là nằm ở đây".

226. THƯỞNG QUÝ Ở CHỖ TIN DÙNG,

PHẠT QUÝ Ở CHỖ BUỘC PHẢI LÀM

Hình nghiêm phạt nặng, không sợ mang tiếng là hà khắc, kém ơn sao? Không. Đây là trừ hại cho dân, trừ sâu mọt cho nước, vì vậy thực thi thỏa đáng tức là nhân chính (chính sách nhân đức).

Ngăn chặn gian thần, từ bỏ tham quan, tuân thủ thưởng phạt, hình pháp nghiêm minh là một kinh nghiệm lớn để trị quốc. Thiên Huyền Tử nói: "Phàm là người tốt đều tham, phàm là người tham đều tốt, đây là loại giặc hại nước. Từ xưa đến nay, hễ có thế đạo là có những kẻ phạm pháp và bọn tham quan ô lại cùng tồn tại. Mối nguy hại của chúng nếu nhỏ thì làm cho thân bại danh liệt, lớn thì hại nước hại dân. Vậy mà cấm không thể dừng hẳn được, quét cũng không thể nào hết được, chúng còn lại trong lòng dạ, mong muốn riêng, cùng chung tốt xấu với danh lợi, bởi vậy trong thế tục mới có một câu nói như thế này: "Không quan nào là không tham, không lại nào là không ô. Vì thế là một người lãnh đạo thì phải coi ngăn chặn gian thần, trừ bỏ tham quan là công việc quan trọng hàng đầu".

Nói chung, đa số gian thần, tham quan đều là một lũ tiểu nhân. Bởi vậy, Gia Cát Lượng nói: "Gần gũi hiền thần, xa bọn tiểu nhân là nguyên nhân hưng thịnh của nhà Hán thời kỳ đầu. Gần gũi tiểu nhân, xa rời hiền thần là nguyên nhân suy đồi của nhà Hán thời kỳ cuối. Đuổi gian thần, trừ tham quan phải mạnh mẽ quyết liệt, không thể nhân nhượng".

Sách "Kinh vua" (quân kinh) viết: "Vạn việc đều có thể nhịn, vạn người đều có thể dung, chỉ có kẻ tham ô là không thể dung tha. Bởi vì bọn chúng đủ để làm cho nước mất nhà tan! Vì vậy, từ xưa đến nay, các bậc vua hiền tướng giỏi đều ra sức chủ trương xử nghiêm, phạt nặng bọn chúng, ràng buộc chúng bằng pháp luật, không chút khoan dung". Tuân thủ thưởng phạt, bởi vì mở rộng cửa thưởng, khuyến khích cái thiện sẽ ngăn chặn được phạm tội.

Thiên Huyền Tử nói: "Khen hay không bằng ban thưởng, cấm tham ô không bằng dùng hình nghiêm; muốn thưởng một người để khích lệ nhiều người, quý là ở chỗ bắt đầu từ những kẻ nghèo hèn, xa lạ, muốn giết một người để thức tỉnh trăm họ, quý là ở chỗ bắt đầu từ người hiểu, gần gũi với mình. Thưởng quan lớn nhưng quan nhỏ không phục tùng, giết quan nhỏ mà quan lớn không sợ hãi. Bởi vậy người xưa dạy rằng: Ban thưởng thì thường nhỏ là minh, dùng hình nghiệm thì giết lớn là uy".

Lục Tán cho rằng ban thưởng thích đáng là "cầu người nếu không thể đạt tới được, dùng người lại sợ không toàn diện. Không cấm kỵ thù hận, không né tránh thân thích, không sợ lựa chọn sai, không cầu toàn trách cứ, không lấy người để vứt bỏ chế độ, không đem mình ra để đòi hỏi người khác". Đây thực sự là một luận điệu sáng suốt.

Thưởng quý ở chỗ tin dùng, phạt quý ở chỗ phải làm. Hơn nữa, có công thì bắt buộc phải biết, có tội bắt buộc phải hay. Công mà không biết sẽ làm cho những người thành thật hướng thiện do dự không quyết. Tội mà không trừng phạt sẽ khiến cho những kẻ sai phạm sau khi đắc lợi vẫn được may mắn. Nói ngược lại, hình nghiêm phạt nặng không sợ rằng mang tiếng là hà khắc, kém ơn hay sao? Không! Đây là trừ hại cho dân, trừ sâu mọt cho nước, vì vậy thi hành thỏa đáng tức là nhân chính (chính sách nhân đức) rồi.

Là người lãnh đạo thì trong những tình huống như vậy quyết không thể chần chừ do dự, những người làm quan phải bồi dưỡng cho mình tinh thần làm việc vì dân, thuộc về dân, bản thân mình cũng phải làm được như vậy. Đối với những kẻ phạm tội nặng, phải giết ngay không hề đắn đo, không thể coi là hà khắc. Thực hiện nghiêm chỉnh những kinh nghiệm này thì có thể trị được nhà, trị được nước và trị được thiên hạ, có thể coi việc trị thiên hạ như thể thứ đồ chơi trong lòng bàn tay vậy.

Tôn trọng đạo đức mà đề cao pháp trị, tiết kiệm chi tiêu cho chính sự mà hậu đãi sinh linh, thúc đẩy nhân chính mà kéo dài sinh mạng cho dân, công tội rõ ràng và tuân thủ thưởng phạt, trừ bỏ tham quan ô lại mà gìn giữ nước nhà, dạy người hiểu rõ lễ nghĩa mà sửa đổi tập tục sai trái, khen thưởng khích lệ thanh liêm, đề cao liêm sỉ mà nêu cao khí tiết, lòng dạ đoan chính mà chấn hưng cương thường quả thực là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để thay đổi thời cuộc, chỉnh đốn quốc gia.

227. THƯỞNG PHẠT PHẢI CÓ NGUYÊN TẮC

Chỉ cần thực sự là có công thì dù là kẻ xa lạ bần tiện cũng phải được khen thưởng, thực sự có tội thì dù là người thân thích, được sủng ái cũng phải diệt trừ.

Thưởng phạt cần phải công, chính, nghiêm, minh. Vì thế, trong "Hàn Phi Tử - Hữu độ" có viết: "Quý tộc ở trong pháp chế, chấp pháp công chính vô tư, khi thi hành pháp luật thì người thông minh cũng không thể biện luận, người dũng cảm cũng không thể phản kháng. Xử phạt tội phạm thì bất luận là đại thần hay bách tính đều phải đối đãi bình đẳng, ban thưởng phải không được bỏ sót người dân bình thường". Bởi vậy, đã công thì không tư, không tư thì không có sai sót, từ đó sẽ không có oán hận. Nếu gặp sự việc hay điểm nghi vấn khó đoán biết rõ ràng mà có một chút lơ là liền mất đi sự nghiêm minh. Trong hoàn cảnh như vậy, chỉ có thể lấy câu nói trong "Kinh thư": "Tội có nghi vấn thì bắt đầu xử lý từ nhẹ, thưởng có nghi vấn cần phải thận trọng" ra làm chuẩn mực. Mặt khác, thưởng không thể vì hận thù mà bỏ qua, phạt không thể vì gần gũi mà không làm.

Hoàng Thạch Công nói: "Oán nhỏ không bỏ qua sẽ sinh ra oán lớn". Lại nói: "Ôm mối hận cũ mà bỏ qua công lao mới lập ắt không thể có kết quả tốt đẹp". Vì vậy, những người muốn hoàn thành đại nghiệp thiên hạ cần phải khoan dung độ lượng thì mới có được hiệu quả thưởng phạt nghiêm minh. Bất kể là vị lãnh đạo nào khi đối đãi với quan viên, dân chúng của mình, chỉ cần có công lao thì dù là kẻ thù cũng ban thưởng, chỉ cần có tài thì dù có hận cũ cũng tin dùng.

Trương Tử Phòng thường khuyên Lưu Bang phong hầu không nên để mất hòa khí, chỉ cần có công lao thì lấy nỗi sợ hãi của anh ta triệu tập quần thần giải quyết oán hận, làm cho trước sau những kẻ ôm hận cũng vứt bỏ đi ý định mưu phản.

Thời Đường Thái Tông, Ngụy Trưng làm tể tướng, chỉ cần người ta có công lao, có tài năng thì không tính toán oán thù hay tức giận. Còn với những kẻ đáng bị trừng phạt thì dù là người thân cận hay là quý tộc cũng không bỏ qua.

Cách ứng dụng thưởng phạt là: "Trong từng hoàn cảnh không thể một mực bó buộc trong giới hạn của nguyên tắc, nguyên lý mà nên phán đoán xem người này, việc này cần xử lý ra sao. Không nên chỉ "viết văn" dựa trên nghĩa của một chữ "công bằng mà nên hiểu rằng hiệu lực cần phải được đặt công tích, sự nghiệp mới là nguyên tắc cao nhất". Lưu Bang là người rất hiểu và cũng rất giỏi vận dụng nguyên tắc này.

Bình luận về vấn đề thưởng phạt, Tô Tuân nói: "Người xưa, như Hán Cao Tổ Lưu Bang sau khi được Tiêu Hà giới thiệu liền phong Hàn Tín làm đại tướng, gặp Anh Bố liền phong làm Hoài Nam vương, gặp Bành Việt liền phong làm tướng quốc... Lúc đó, những người này đều chưa lập được công trạng gì cho nhà Hán, Lưu Bang biết họ có chí hướng lớn, chưa bình định thiên hạ thì không thể từ bỏ được. Lại nói rằng: "Còn như bọn Phàn Cáp, Đằng Công, Quán Anh thì lại không như vậy, hạ được một tòa thành, thắng được một trận liền theo thứ tự mà tăng tước vị, nếu không thì mãi mãi không muốn nghĩ tới việc thăng chức. Lưu Bang biết rằng những người này tài hèn trí mọn, tuy không được thưởng trước cũng không oán hận. Nếu thưởng trước cho họ, họ đương nhiên cũng nhận mà sinh lòng tự mãn". Đối với ba người kế trước không có công ông cũng thưởng, lại còn thưởng rất lớn. Nếu không làm như vậy thì khó lòng thỏa mãn được tham vọng của họ, khiến cho họ mỗi người một hướng, rất khó chung sức làm suy yếu ý đồ bá chủ của Hạng Vũ. Với những người kể sau, lập công xong ông mới thưởng, mà thưởng cũng nhỏ bởi vì nếu không như vậy thì khi thỏa mãn được mong muốn, họ sẽ vui thú với hiện thực mà không tiếp tục lập công, không muốn được thưởng thêm nữa.

Thận Tử từng nói: "Là người lãnh đạo, nếu bỏ qua pháp luật mà theo ý mình để trị thì có thể giết thưởng đoạt giành. Tất cả đều làm theo suy nghĩ lãnh tụ. Người được thưởng tuy là thỏa đáng mà ảo tưởng mong nhiều không bao giờ cạn, người bị phạt tuy là thích hợp mà vẫn hy vọng được nhẹ tội. Người lãnh đạo nếu bỏ pháp luật mà vẫn phán quyết nặng nhẹ theo tâm ý của bản thân thì oán hận nảy sinh. Như vậy, người chia ngựa thì dùng mưu kế, người chia ruộng thì dùng mẹo vặt, đây không phải là chính sách mà chỉ dựa vào trí thông minh của mỗi người mà thôi. Thế nên, tất phải bỏ từ tâm, hóa giải oán thù. Bởi vậy nói: "Vua nước lớn dùng pháp luật mà không tự mình nắm pháp luật. Lợi dụng pháp luật, tùy theo chức vị của mỗi người mà thưởng phạt, thuộc hạ cũng không thể mong đợi gì ở vua, như vậy sẽ không làm nảy sinh oán hận mà trên dưới lại hòa hợp". Những điều này có thể là tấm gương cho rất nhiều nhân vật lịch sử, đồng thời cũng là phương diện mà các nhà lãnh đạo của chúng ta không thể không thận trọng được.

Trong "Hàn Phi Tử - chủ đạo" viết: "Vua dựa vào sự bình luận về họ để giao việc cho họ, dựa vào tinh thần trách nhiệm với công việc để làm cho họ phát triển công tích, công tích hợp với sự thực, sự thực hợp với ngôn luận thì thưởng cho họ; công tích không hợp với sự thực, sự thực không hợp với ngôn luận thì trừng phạt họ". Ông lại nói: "Nguyên tắc ban thưởng của vị vua hiền minh ấm áp như cơn mưa đúng lúc, trăm họ đều nhận được ấn trạch. Nguyên tắc trừng phạt của vị vua hiền minh khiếp sợ như sấm sét, thần thánh cũng không cần biện giải. Vì thế, một ông vua hiền minh không có những ban thưởng không quang minh hay những trừng phạt không chính xác. Khen thưởng không quang minh chính đại sẽ làm cho bề tôi có công tuột vỡ mất sự nghiệp của mình; trừng phạt không chính xác sẽ làm cho gian thần che giấu sai phạm của bản thân. Do đó, chỉ cần có công thì dù là kẻ xa lạ bần tiện cũng phải khen thưởng; thực sự là có tội thì dù là người thân thích, được sủng ái cũng phải diệt trừ. Như thế sẽ làm cho những kẻ xa lạ, thấp hèn không dám lười nhác mà những người thân cận, được yêu quý cũng không dám kiêu ngạo".

Bởi vậy, thưởng phạt bắt buộc phải có nguyên tắc quy định, không có nguyên tắc quy định thì khó mà hy vọng họ có thể công chính vô tư mà chính xác được. Không thể công chính vô tư mà chính xác thì sẽ làm nảy sinh tâm lý mong ngóng, oán hận.

228. PHẠT TRƯỚC ĐỂ LẬP UY

Không có khen thưởng, không đủ để khuyến thiện, không đủ để cổ vũ lòng trung, không đủ để điều khiển nhân sĩ, không đủ để người ta dốc sức.

Tóm lại, hai điều thưởng phạt vẫn là vũ khí lợi hại của quốc gia, phép màu của các nhà lãnh đạo, giống như đôi cánh của chim, móng vuốt của thú, không thể bỏ đi thứ nào. Hoặc nặng hoặc nhẹ, hoặc nghiêm khắc hay rộng rãi là mức độ của những người cai trị đem ra ứng dụng.

Cao Đào nói: "Đức của vua là phải không có sai lầm, đối đãi thuộc hạ phải giản dị, lợi dụng quần chúng phải khoan dung, trừng phạt không làm liên luỵ đến con cháu, khen thưởng còn để lại đến đời sau, không thể tha thứ cho tội lớn nên không có hình phạt nhỏ. Tội không thể xem nhẹ, công lao nên khen thưởng cẩn thận, với kẻ gây loạn giết ngay không tha, thà rằng mất đi kinh luận (nghệ thuật cai trị). Có đức hiếu sinh thì hợp với lòng người". Ý tứ của những lời này là thường bắt buộc phải coi trọng hơn phạt.

Tề Vương hỏi Văn Tử rằng: "Làm thế nào để cai trị đất nước?" Văn Tử đáp: "Lấy nguyên tắc thưởng phạt làm vũ khí sắc bén của nhà nước, vua nắm lấy nó, không thể bày ra cho người khác xem được". Trên thực tế, xưa nay, những minh quân hiền tướng đều vô cùng coi trọng sự phù hợp đến mức tốt nhất khi vận dụng nguyên tắc này. Phạt sở dĩ có thể răn mọi người, trừng trị cái ác, trừ hại cho nước, là cách thức để các nhà chính trị cai quản trăm họ, cũng giống như những người chăn ngựa, làm ruộng phải nhổ cỏ dại, trừ bỏ con ngựa hại đàn mà thôi.

Thuấn nối ngôi vua Nghiêu liền đày Cộng Công đến U Châu, đày Khu Đâu đến Sùng Sơn, đày Tam Miêu đến Tam Nguy, giết Tương Anh dưới chân Vũ Sơn, xử lý bốn người này làm cho cả thiên hạ thành tâm quy phục. Thương Thang Vương giết chết Doãn Hài, Chu Văn Vương giết chết Phan Chính, vì thế mà đất nước đều được yên ổn. Chu Công vì đại nghĩa giết Đằng Thúc, Tế Thúc, vì vậy mà nhà Chu được sâu rễ bền gốc. Khổng Tử phá bỏ Tam Đô, giết chết Thiếu Chính Mão mà cai quản được nước Lỗ. Thương Ưởng dùng hình với cả Thái tử Sư mà nước Tần được cường thịnh. Lại như Đại Công giết Hoa Sĩ, Quản Trọng giết Thôn Lý Kỷ, Trịnh Tử Sản giết Đặng Tích, Sử Thổn, Lưu Bang chém Đình Công, Gia Cát Lượng chém Mã Tốc đều là hình phạt trước để lập uy sau.

Hàn Phi Tử nói: "Không có chính sách nghiêm minh thì dùng gậy gỗ mà đánh, bẻ cổ túm đầu và là bố đẻ cũng không thể dạy bảo được; không có phép tắc quy củ thì vua cũng khó có thể vuông tròn; không có phong thái uy nghiêm, nguyên tắc thưởng phạt thì đến Nghiêu Thuấn cũng không thể cai quản được". Lại nói rằng: "Hình nghiêm là nỗi sợ hãi của dân chúng, phạt nặng là thứ mà trăm họ ghét bỏ. Bởi vậy, thánh nhân chỉ biểu hiện ra uy nghiêm của mình để cấm ác tâm của con người, lấy cái mà mình nên ghét bỏ để hạn chế sự gian trá của con người, như vậy đất nước sẽ yên ổn mà không xảy ra bạo loạn". Vì thế, Thương Ưởng thi hành hình phạt nghiêm khắc, chấp hành triệt để mà nước Tần có cảnh người không nhặt của rơi trên đường.

Chết là điều con người căm ghét nhất, thiết nghĩ nếu có người đem cho lợi ích lớn là ngôi vua nhưng lại đòi chặt đầu để đánh đổi thì cho dù có là một kẻ hết sức tầm thường cũng không cam lòng. Ngôi vua còn không màng, nói gì đến những lợi ích nhỏ khác. Đây chính là đạo lý của việc trừng phạt nặng. Không có khen thưởng thì không đủ để khuyến thiện, không đủ để cổ vũ lòng trung, không đủ để điều khiển nhân sĩ, không đủ để khiến người ta dốc sức.

Trong "Thượng thư" viết: "Chỉ cần vua không ham sắc, không vơ vét của cải, người có đạo đức lớn lao thì khích lệ bằng quan chức, người có công trạng lớn lao thì động viên bằng ban thưởng, dùng người không chỉ vì bản thân, sửa đổi lầm lỗi triệt để thì có thể khoan dung và nhân từ, lấy tín nhiệm soi chiếu khắp thiên hạ". Những đạo lý này là điều mà người bạn thưởng cần phải ghi nhớ.

229. PHÁP LUẬT RÕ RÀNG,

HÌNH PHẠT NGHIÊM MINH

Pháp không thể đùa cợt, hình không thể xá miễn, tội không thể buông lỏng, tham không thể phát sinh.

Chỉ có nghiêm hình mới làm cho người ta biết sợ, phạt nặng mới làm cho người ta biết đáng ghét, từ đó mà không muốn đem hình phạt đặt lên thân mình, vì vậy thánh nhân giảng những đạo lý khiếp sợ để ngăn chặn người ta sa ngã, dùng những thứ mà mình căm ghét để phòng ngừa phạm phải gian trá, như vậy sẽ giúp cho vua được yên ổn, mà gian trá, sa đoạ không thể xuất hiện, đất nước yên bình mà bạo loạn không thể nổi lên. Đây đích thực là biện pháp đơn giản nhất để các nhà lãnh đạo sử dụng quan lại mà đề phòng được gian trá.

Hàn Phi Tử cho rằng cai trị các quan chủ yếu là ở chỗ giải thuật số, xem xét kiểm tra, chấn chỉnh luật pháp, định rõ công tội, tôn trọng danh thực (tên gọi và thực chất), thực thị hình phạt. Ông nói: "Phàm là gian thần đều muốn thuận theo tâm lý của vua để có thế lực được sủng ái. Như vậy vua yêu thích ai, kẻ bề tôi liền theo sau để ca tụng; vua ghét bỏ ai, kẻ bề tôi liền hùa theo phỉ báng. Phàm là con người, khi lấy hoặc bỏ giống nhau cũng đều cho rằng đúng, lấy hoặc bỏ không giống nhau liền cho rằng sai. Ngày nay, thứ người đời ca tụng là thứ vua cho rằng đúng, đây gọi là cùng lấy, thứ người đời phỉ báng là thứ vua cho rằng sai, đây gọi là cùng bỏ. Lấy bỏ giống nhau mà đối nghịch nhau, thực là việc chưa từng nghe thấy bao giờ, đây là lý lẽ của những người làm tôi được sủng ái. Vì vậy gian thần liền thừa cơ đạt được sủng ái quay ra ca tụng, dèm pha quần thần. Vua không có thuật số để sử dụng, không kiểm tra để xem xét đại thần thì ắt hẳn chỉ tin nghe người nào hợp với mình, tín nhiệm lời lẽ của họ, điều này giúp cho những người được sủng ái che đậy dối lừa vua, đạt được mục đích tư lợi, bởi thế vua bưng bít ở trên mà bề tôi thế lớn ở dưới.

Lại nói: "Những người có thuật số mà làm đại thần, nếu thi hành pháp luật, thuật số, trên thì sợ hãi nhà vua, dưới bị huyễn hoặc bởi gian thần. Những người lấy tôn trọng vua để đất nước yên ổn có thể thi hành pháp luật trước thì thưởng phạt sau tất dùng. Vua thật sự hiểu rõ cách thức của thánh nhân, không vì tình riêng nơi thế tục, tuân theo danh thực mà đoán định thị phi, do kiểm tra mà xem xét được lời nói. Đây là những đại thần tả hữu thân cận biết được giả dối xảo trá mà không thể có được yên định. Tất nhiên nói rằng ta muốn trừ gian thần tư tình, đem hết sức lực trí tuệ để hầu hạ nhà vua, thế là thông đồng với nhau, lang sói hóa đẹp, cuồng vọng huỷ hoại danh dự để được yên ổn, có khác nào lưng mang nghìn cân rơi vào khe sâu mà cầu mong sống sót, chắc chắn sẽ chẳng được lâu dài. Có một số quan lại cũng biết gian trá là không được yên ổn. Không lấy thanh liêm chính trực để tuân thủ pháp luật, lại đi lấy lòng dạ tham ô, từ hành vi pháp luật mưu cầu tư lợi, đây tựa như rơi từ đỉnh núi cao xuống lòng vực sâu mà muốn cầu mong sống sót, chắc chắn không thể lâu dài. Con đường an toàn và hiểm nguy rõ ràng như vậy, tả hữu sao lại dám đem lời giả dối mê hoặc nhà vua? Trăm quan sao lại dám tham ô, coi dân thường như cỏ rác? Điều này khiến những kẻ làm tôi phải thể hiện được lòng trung, không chút giấu diếm, ở dưới kiên trì giữ cương vị của mình mà không oán hận, đây là đạo lý mà Quản Trọng cai quản nước Tề, Thương Ưởng cai quản nước Tần".

Hàn Phi Tử còn nói rõ giới hạn lý tưởng của việc dùng hình pháp nghiêm minh để cai trị, ông nói: "Thánh nhân tức là giỏi xem xét sự thực phải trái, minh xét tình hình trị loạn, vì thế cai quản được đất nước, luật pháp rõ ràng, hình phạt nghiêm minh, phải giải cứu được loạn lạc cho chúng sinh, trừ bỏ tai họa cho thiên hạ, làm cho biên cương được vẹn toàn, nhân dân không phải chịu bạo tàn, người già được nghỉ ngơi, trẻ em côi cút được khôn lớn, quần thần thân thiết nhau, cha con cùng bảo trọng, không còn họa bắt người cướp của". Đây chính là cảnh giới nhân chính của Nho gia.

Hàn Phi Tử chủ trương nghiêm hình phạt để quan lại và dân chúng đều được khích lệ, có cấm đoán để mọi người cũng có thể khích lệ lẫn nhau giỏi dâng công xin thưởng, phòng ngừa tội phạm mà tránh được hình phạt. Ông ra sức chủ trương phải lấy thế thái uy nghiêm đối mặt với thiên hạ, dựa vào chế độ xem xét rõ ràng, lấy luật pháp nghiêm khắc để ngăn chặn con người làm điều ác, thưởng phạt nghiêm minh để chấn chỉnh tốt xấu.

Nắm chính sự phải độ lượng, chấp pháp nên nghiêm minh; đối với trăm họ nên khoan dung, đối với quan lại nên nghiêm khắc.

Hà Tây Trù từng nói: "Chính sự khoan dung, nghiêm khắc ra sao? Chính trị có cương lĩnh, mệnh lệnh giữ chữ tín khiến người ta nhìn mà sợ, đây là thanh thế. Pháp luật từ nhẹ, thuế thu từ ít khiến người ta yên ổn thoải mái, đây là chu đáo. Nếu như trước sau đều căng thẳng quá mức hay khinh nhờn quá đỗi, rốt cục hình không tốt, tuy muốn đạt đến chí hướng yên dân, làm ra của cải nhưng cũng không thể nào đạt được".

Vì thế mới nói: Pháp không thể đùa cợt, hình không thể xá miễn, tội không thể buông lỏng, tham không thể để phát sinh. Giữ điều này trong lòng tức là từ bi, dùng nó làm chính trị tức là nhân chính. Nếu cứ một mực khoan dung, buông lỏng với quan lại, mặc sức cho họ làm loạn trái với pháp luật, mặc sức cho họ tham ô, tranh quyền đoạt vị, làm điều sai trái mà không giết thủ phạm để chấn chỉnh kỷ cương triều đình, không lấy thưởng nhỏ để làm gương, không lấy phạt nặng để cảnh báo, không lấy xét tội để phòng phạm phải thì sẽ khiến họ trước sau đều cho là chuyện nhỏ, cuối cùng chặn không được, giết không hết, như vậy không diệt vong thì còn đợi đến bao giờ?

230. DÙNG ĐẠO ĐỨC ĐỂ GIÁO HOÁ THIÊN HẠ

Nếu muốn thay cách làm mà nhanh có kết quả thì chỉ có một minh xét cặn kẽ mới không sai lầm, hình nghiêm phạt nặng mà không bỏ sót, minh xét xong biết rằng không thể tránh khỏi, nghiêm hình xong mới biết không thể làm được.

Trong "Quân kinh" viết: "Điểm quan trọng trong việc cai trị trăm họ nằm ở chỗ tìm kiếm những thứ ở phía sau muôn dân, đi sâu quan sát lòng dân, coi lòng dạ trăm họ là lòng dạ của mình, lấy nguyện vọng trăm họ làm nguyện vọng của mình. Điểm quan trọng trong quản lý quan lại là ở chỗ tìm ra sai sót của họ một cách rộng khắp, các quan gian trá cần xử lý bằng pháp luật thì xử lý, đặc biệt là phải biết nhẫn tâm giết đại thần hiển quý, giết để lập uy, lấy một người để cảnh tỉnh trăm người. Thỏ khôn săn hết rồi thì giết chó, chim bay bắn hết rồi thì cất cung. Không có dũng khí giết bỏ đại thần, không có quyết tâm chém đầu quý tộc thì không phải là đạo trị thiên hạ của bậc thánh quân minh chủ".

Người có lòng nhân thì giữ nhân (đức), người thông minh thì lợi dụng nhân, người sợ có tội thì nhấn mạnh nhân. Những loại người nhân này công tích không giống nhau; đánh giá việc hành nhân của họ không thể không phân biệt rõ. Người giữ chữ nhân thì tính tình hòa nhã lương thiện, người lợi dụng nhân thì ra sức làm; người nhấn mạnh nhân là bất đắc dĩ. So sánh 3 loại người này thì người giữ nhân là cao nhất, người nhấn mạnh nhân dễ dàng lập công. Lấy đức mà đạt được đức, lấy hình mà đạt được đức, tuy họ đều đạt được đức, lấy "việc tốt đẹp mà làm" và lấy "ngăn cấm mà làm" để hoàn thành sự nghiệp chính trị của mình, tuy đều là nhằm đạt được thành công trong sự nghiệp chính trị nhưng cách làm sau dễ thành công hơn, vì vậy người xưa quản lý quan lại, cai quản muôn dân đều là lấy pháp luật nghiêm minh, hình phạt nặng để cai trị thiên hạ".

Khổng Tử nói: "Lấy pháp chế, cấm lệnh để dẫn dắt trăm họ, dùng hình pháp để chế ngự họ, trăm họ chỉ cầu mong miễn sao khỏi phạm tội chịu phạt, lại mất đi lòng liêm sỉ; dùng đạo đức giáo hóa dẫn dắt trăm họ, sử dụng lễ chế để thống nhất lời nói hành động của họ thì trăm họ không chỉ có lòng biết liêm sỉ mà cũng giữ được phép tắc".

Phép tắc cai trị đất nước, quản lý nhân dân là như vậy, phép tắc quản lý quan lại cũng như vậy. Phải làm cho mọi người tự nhiên không làm việc sai trái, không lừa dối lãnh đạo, tức là dùng đạo để trị thiên hạ, muốn khiến cho người ta không nhẫn tâm làm việc sai trái, không lừa dối lãnh đạo, tức là dùng đức để trị thiên hạ, phải làm cho người ta không thể làm việc sai trái, không dám làm việc sai trái, không dám lừa dối lãnh đạo, tức là dùng nghiêm hình để trị thiên hạ, không thể lừa dối lãnh đạo, tức là dùng tra xét rõ ràng để trị thiên hạ.

Bởi vậy Vương Lăng trả lời Ngụy Văn Hầu rằng: "Trước kia Tử Sản cai trị nước Trịnh, mọi người không thể lừa dối; Tử Tiện cai trị Đơn Phu, mọi người không nỡ lừa dối; Tây Môn Sóc cai trị Nghiệp Huyện, mọi người không dám lừa dối. Tài năng của ba người này so với đức của vua mà nói thì thế nào tốt hơn?" Có người trả lời rằng: "Vua lấy đức làm chính thì tôi cảm cái nghĩa mà không nhẫn tâm lừa dối; vua tra xét rõ ràng thì tôi thấy rằng không thể lừa dối; vua dùng hình nghiêm thì tôi sợ phạm pháp mà không dám lừa dối. Dùng đức cảm nghĩa và dùng đức để dẫn dắt nghĩa vừa có lòng hổ thẹn lại có thể tuân theo, cũng như là tự động hướng về đức. Tra xét rõ ràng tội phạm và chính sự dùng hình nghiêm khắc để tránh sự vô sỉ (không biết xấu hổ) đều là quy về một mối, tốt xấu đều ở quyền hành, không phải là theo cảm giác mà quyết định". Lấy đạo đức để giáo hóa thiên hạ, khiến người ta tự nhiên không muốn làm loạn, không cấm mà tự dừng, không thưởng mà tự khuyên, đó là cách cai trị của Nghiêu Thuấn, rất ít được thấy trong lịch sử.

Về dùng đức để cảm nghĩa, khiến cho người ta không nhẫn tâm làm loạn hiện nay tuy cố gắng mà làm được nhưng cũng khó có hiệu quả. Nếu thành công thì sẽ rất lâu bền. Muốn thay đổi cách làm mà nhanh có kết quả thì chỉ có minh xét cặn kẽ mới không thất bại, hình nghiêm phạt nặng mà không bỏ sót. Minh xét xong mới biết rằng không thể tránh khỏi, nghiêm hình xong mới biết không thể làm được. Tra xét không rõ ràng tuy có phạm pháp mà không thể tìm ra thì kẻ tiểu nhân sẽ dễ dàng mạo hiểm, có tâm lý gặp may; hình phạt không nặng thì tuy phạt có thông nhưng những kẻ vô lại lại thích thú đem thân đi thử pháp luật. Mà thánh nhân như Khổng Tử cũng đề xướng "tội nhẹ hình nặng". Người tội nhẹ biết được cảnh báo về sau, người tội nặng thì chỉ có một con đường chết.

231. LỢI DỤNG NHƯỢC ĐIỂM CON NGƯỜI

Lịch sử cai trị mấy ngàn năm của Trung Quốc có thể nói là một lịch sử mà Nho ở ngoài, pháp ở trong hoặc là pháp ở ngoài Nho ở trong, lại có sự tham dự của tinh thần Đạo gia.

Trong "Đạo đức kinh" chương thứ 75 Lão Tử viết: "Sở dĩ dân chúng có thể coi cái chết rất nhẹ nhàng là do kẻ cai trị chỉ lo phụng dưỡng bản thân, vơ vét hết của dân nên dân cảm thấy có chết cũng chẳng là cái gì". Trong chương này Lão Tử đã phê phán sự tàn bạo của giai cấp thống trị, đồng thời nói rõ những kẻ thống trị đã nắm bắt được nhược điểm mà ai cũng có. Loài người có một nhược điểm chung để cho kẻ khác lợi dụng.

Một người lãnh đạo chính trị không thể xa rời thưởng phạt, chỉ là vận dụng thỏa đáng, thích hợp và chính xác mà thôi. Mà những điều kiện này có thể tạo ra, tức là những thứ con người đã nói như thời thế, trào lưu, hoàn cảnh cũng không cái nào là không tạo ra được. Có điều kiện thì lợi dụng ngay, không có điều kiện thì tạo ra để lợi dụng. Tóm lại, anh có ý đồ hoặc mong muốn gì, cho dù là một ý tưởng lớn thì trước khi mọi người hành động cũng phải rót lý tưởng này vào suy nghĩ của họ trước đã làm cho nó trở thành một nhu cầu trong suy nghĩ họ sau đó mới dần dần tiến hành tuần tự. Đây là một điểm để lợi dụng thành công, cũng là điểm cực kỳ quan trọng.

Lịch sử cai trị mấy ngàn năm của Trung Quốc có thể nói là một lịch sử mà Nho ở ngoài, Pháp ở trong hoặc là Pháp ở ngoài Nho ở trong, lại có sự tham dự của tinh thần Đạo giáo.

Mỗi nhân vật có thiên tài thống trị đặc thù, họ đều hiểu rằng "đạt tới thì sẽ sinh tệ, sinh tệ thì sẽ phản". Họ càng hiểu hơn rằng thời đại đã đi đến tiêu điểm của chu kỳ tuần hoàn. Thế là thuật trị của 3 trường phái Nho, Pháp, Đạo lần lượt thay thế nhau sử dụng dựa trên nhược điểm của loài người đương thời. Họ lợi dụng điểm chung của loài người là muốn làm lợi cho bản thân. Để giúp cho bản thân thành công bắt buộc phải tranh đấu, và những hành động thế này hay thế kia đã sớm thiết lập cho mọi người một số điều gì đó rồi. Hành động thế này thế kia không phải là các lý luận bản thân ta mong muốn mà nó là các lý luận cả dân tộc mong muốn, làm cho người ta tin rằng các hành động, chiến tranh, hy sinh đều là vì chính mình chứ không phải là vì người khác.

Người lãnh đạo thông thường đều lợi dụng những thứ vốn có làm xiềng xích trói buộc. Khi họ tạo ra xiềng xích để lợi dụng người khác cần phải xem xét người nào có thể lợi dụng được. Thế gian có rất nhiều người tự nguyện phục vụ cho giai cấp thống trị, không cần anh phải tỏ ý mà trong lòng tự móc nối xiềng xích cho anh. Cũng giống như nhà buôn không đợi khách hàng nói với mình là tôi cần cái gì đã tự mình mang đến những thứ cần thiết làm vừa ý khách hàng, đây chính là không lợi dụng mà lợi dụng.

Mỗi người lãnh đạo đều biết vận dụng một số thứ thiết thực khả thi. Đây lại là lợi dụng người mình thuê mướn, chuyên đào tạo đưa vào trong dân làm kẻ thay lời cho mình, đem chính sách, phương kế của mình truyền bá vào đầu óc của dân khiến họ cho rằng nó cũng thuộc về mình. Từ đó đưa ra những thứ mà lãnh đạo đã sớm dự tính được, đem đến trước mặt người lãnh đạo và người lãnh đạo ngược lại lấy thái độ phục tùng ý dân để tiếp nhận số "lễ vật" này.

Lại có sự tạo ra xiềng xích liều lĩnh công khai hơn, đòi hỏi dân phải thừa nhận, thậm chí bất chấp anh có thừa nhận hay không, chỉ cần công bố là phải chấp hành. Đây là mưu lược cực kỳ cao sâu của người lãnh đạo cao minh vận dụng, là sách lược mà mỗi nhà lãnh đạo có hùng tâm nhất thiết phải học tập.

232. SUY ĐOÁN TƯƠNG LAI SỰ VIỆC

Người chỉ biết theo việc mà tính việc, theo việc mà xử lý việc, dựa vào việc mà hoạch định, dựa vào việc mà lập công thì đều là những kẻ bị bó buộc trong sự cẩn thận, chứ không phải là người có tài mưu lược sâu xa.

Quyết định kế lớn hàng trăm nghìn năm để củng cố quốc gia, khiến đất nước vững như bàn thạch không chỉ là những kiến giải và cách thức thông thường quen thuộc. Còn như chỉ biết theo việc mà luận việc, theo lý mà luận lý, dựa vào việc mà thi hành, dựa vào lý mà tuân theo, thì dù có thể tính toán được chính xác, xử lý được thỏa đáng, cũng chỉ là nhân tài có tri thức, có thành tựu đương thời mà thôi, không thể coi là bậc nhân tài, thánh hiền được.

Việc sâu tính sâu, việc nông tính nông, việc lớn mưu lớn, việc nhỏ mưu nhỏ, việc xa mưu xa, việc gần mưu gần đều bắt buộc phải có kiến thức và sách lược đủ sâu xa, cao minh. Mưu kế quý ở chỗ cao hơn người một bậc, sách lược quý ở chỗ xa hơn người một bước. Có thể nhìn thấy những gì mà người khác không nhìn thấy, mưu lược những gì mà người ta không nghĩ đến, suy nghĩ những gì người ta không thể suy nghĩ, tính toán những gì người ta không thể tính toán, đó mới là mưu xa kế lớn.

Tiêu Hà vào quan ải liền ra sức thu thập bản đồ nước Tần; Lưu Bang vào quan ải trước tiên huỷ bỏ chế độ hà khắc của nhà Tần, chỉ dựa vào 3 chương ước pháp làm căn cứ để cai quản. Đây chính là vận dụng mưu lược sâu xa. Yếu lĩnh của mưu lược sâu xa nằm ở chỗ có thể nhìn thấy được điềm báo về sau, thắng ở vô hình, đề phòng cái chưa phát sinh trước mắt, không hành động mà chế ngự được kẻ địch.

Trong "Tôn Tử, chương Mưu công" viết: "Thượng sách trong dùng binh là dùng mưu trí để chiến thắng, thứ đến là dùng biện pháp ngoại giao để chiến thắng, tiếp theo là đánh bại quân đội của kẻ địch, hạ sách mới là phá vỡ thành trì của kẻ địch". Mưu lược cầu đến mức sâu xa cao minh không phải là điều mà người đời làm được, chỉ có những nhân tài đặc biệt, phi thường mới có được những mưu lược vượt trội làm ra chiến thắng.

Lưu Tử nói: "Phàm là những người làm việc lớn thì định xong mưu lược rồi mới hành động. Người xưa coi trọng mưu sâu tính xa, vì vậy tính toán không sai sót, hễ phát động là tất thành công".

Thiên Huyền Tử nói: "Kế lớn nước nhà, việc cần có kiến thức sâu xa, quy mô to lớn, hết sức tránh thiển cận nhỏ nhen. Người chỉ biết theo việc mà mưu việc, theo việc mà xử lý việc, dựa vào việc mà hoạch định, dựa vào việc mà lập công, thì đều chỉ là những kẻ bị bó buộc trong sự cẩn thận, chứ không phải là người có tài mưu lược sâu xa. Những tài năng mưu lược sâu xa thương tính được sự việc về sau, xử lý việc từ cái vô hình, quyết sách ở mặt không nhìn thấy, lập công trong cái không biết. Nếu tất cả mọi người trong thiên hạ đều nhìn thấy, biết được thì không phải là mưu lược cao siêu, nhân tài thượng đẳng rồi".

233. HOẠCH ĐỊNH MƯU LƯỢC RỘNG LỚN

Tăng giảm cải cách đúng lúc, chống hại phòng tệ kịp thời thì tự nhiên sẽ đạt đến cảnh giới "từng ngày đổi mới, ngày ngày đổi mới, lại đổi mới".

Người lãnh đạo đất nước, tính toán mưu sâu kế lớn tất nhiên là có kiến thức sâu rộng, có sự chuẩn bị người khác không lường tới được. Vạch mưu lược rộng lớn cho đất nước chủ yếu nằm ở chỗ hiểu rõ cách thức "tăng giảm cải cách vững chắc" và sách lược "chống hại phòng tệ nạn".

Phàm là tính toán mưu lược thì phải lấy mức độ lợi hại, được mất làm chuẩn mực để ràng buộc. Ở đây cần phải biết quy luật cái gì có lợi thì tất có hại, có được thì tất có mất, không thể chỉ thấy lợi mà không thấy hại, chỉ thấy được mà không thấy mất. Bởi vậy khi "tăng giảm cải cách vững chắc" cần phải xem xét tỉ mỉ từng mặt, từ đó mà có biện pháp "linh hoạt toàn vẹn", phải ra sức "chống hại phòng tệ nạn" được thì mới có thể nói đến việc đạt được chí thiện, chí mĩ, chí tận (cực kỳ thiện mĩ, hết sức triệt để). Nếu không sẽ được cái này mất cái kia, khó mà đạt được mục đích.

Mưu tính đề phòng sai lầm của người đi trước để mình khỏi sai lầm, mưu tính đề phòng thất bại của người đi trước để mình khỏi thất bại. Sự thần diệu ở đây chỉ có những người đại trí đại mưu mới thấu hiểu được.

Vì thế nước Tần có thể trở thành bá chủ các nước chư hầu mà đổi mới thay cũ, vua Hán lại thất bại ở chỗ này. Phân tích một chút từ sau thời Vũ Đế, Tuyên Đế, Vương Mãng lại nhân cơ hội này để tiếm quyền cướp nước. Hán Vũ Đế trừng phạt Cự Bình Vương nên đề phòng được ở kia mà Ngụy lại thất bại ở đây. Tấn lấy việc chính trị Ngụy để đề phòng ở đây mà Đường Thái Tông lại thất bại ở kia. Tống lấy việc chỉnh trị các phương trấn Ngũ đại để đề phòng ở kia mà Nguyên lại thất bại ở đây.

Mỗi triều đều có chỗ chỉnh trị nhưng mỗi triều lại có chỗ thất bại. Tăng giảm cải cách vững chắc để phòng bị ở chỗ thích đáng mà quên đi chỗ không phòng của nó, vì thế cuối cùng thất bại ở chỗ không phòng, đó cũng là thất bại ở cái lợi, cái được đã nói.

Nếu không biết rằng cái hại nằm ở trong cái lợi, cái mất nằm ở trong cái được thì cũng giống như quy luật biện chứng Lão Tử đã nói: "Trong phúc ẩn chứa hoạ, trong họa tiềm tàng phúc". Nếu như trong chế định kế sách rộng lớn, sau khi tiến hành, người nắm giữ và người kế thừa đều có thể tăng giảm cải cách vững chắc đúng lúc, chống hại phòng nạn kịp thời thì đương nhiên có thể đạt đến cảnh giới mới "từng ngày đổi mới, ngày ngày đổi mới, lại đổi mới". Mới thì không có tệ nạn. Bởi vậy trong cái cảnh giới "từng ngày đổi mới" sẽ mãi mãi không có tệ nạn, mãi mãi không có thất bại.

234. BỔ NHIỆM NGHIÊM KHẮC,

CHỊU KHÓ SÁT HẠCH

Mẹ hiền dạy con hư, cửa nghiêm không tội phạm, vua hèn có tôi phản, thầy nghiêm không trò dở.

Người lãnh đạo làm việc nước thì thái độ đối với tả hữu và quan lại không thể nào ngược với nguyên tắc vừa rộng lượng vừa mạnh mẽ, vừa dùng ân vừa dùng uy, kiểm tra danh thực, thưởng phạt nghiêm khắc. Đối với sự nghiệp và công trạng, phải ra sức ở việc bổ nhiệm nghiêm khắc, chịu khó sát hạch. Bổ nhiệm nghiêm thì có thể đề phòng được sai phạm, giả dối, chịu khó sát hạch thì có thể luận đúng thưởng phạt, đó cũng chính là nguyên tắc sát hạch đúng đắn mà Lục Tuyên Công đã nói.

Lý Tư nói rằng: "Vua mà hiểu biết rõ cách răn bảo, phương pháp đổi mới đúng đắn thì kẻ bề tôi tự nhiên không có tà ác, bề tôi không có tà ác thì thiên hạ yên ổn, thiên hạ yên ổn thì vua tôn nghiêm, vua tôn nghiêm thì thực hiện được trách nhiệm. Trách nhiệm thực hiện rồi thì tất có chỗ được, như vậy thì đất nước có thể giàu mạnh. Bởi vậy thực hiện trách nhiệm nếu như có ý muốn làm thì tất có kết quả. Vua quan, trăm họ cùng nhau làm, vui vẻ khôn cùng thì ai dám nghĩ không yên phận! Như thế là hiểu cách thức giữa vua và tôi".

Người ta thường nói mẹ hiền dạy con hư, cửa nghiêm không tội phạm, vua hèn có tôi phản, thầy nghiêm không trò dở. Mọi người đều hiếp yếu mà sợ mạnh, khinh nhu và hãi cương, ai cũng ham chơi ngại làm, thích tự ghét công, muốn lợi tránh hại. Lý Tư lại nói: "Tội nhẹ nhưng trách nhiệm lớn, huống hồ là tội nặng". Vì vậy Hàn Phi Tử nói: "Thứ vải vóc tầm thường, đến cả những kẻ ngu độn cũng không thể vứt bỏ; vì trăm dật vàng, Liễu Hạ Huệ cũng không thể thu nhận. Chẳng phải là lòng ham lợi của kẻ vô lại lớn, bọn trộm cướp có thể nín nhịn được cái ham muốn nhỏ nhoi ấy cũng chẳng phải là coi khinh trăm dật vàng. Nếu thu nhận thì tất lúc nào cũng có thể bị phạt hình, cho nên trộm cướp cũng không dám nhận trăm dật vàng. Nếu hình phạt mà không bị thi hành thì những kẻ ngu độn cũng có thể vứt bỏ những vải vóc tầm thường đi.

Dựa vào thành cao 5 trượng, giặc đã không dễ dàng xâm phạm... còn vua lại anh minh, cho nên có thể giữ được tôn vị lâu dài. Nắm được thế lực lớn thì có thể một mình hưởng lợi ích của thiên hạ, không có đạo lý khác, tức là có thể độc đoán, thẩm tra đôn đốc, phạt nặng, vì vậy người trong thiên hạ không vi phạm".

Bởi vậy trăm họ yêu quý người lãnh đạo nghiêm khắc, có thành tích, cả trăm ngàn lần hơn người lãnh đạo yếu đuối bất tài. Từ xưa đến nay, lãnh đạo cai quản quan lại, dân chúng đều không có nguyên tắc nào thỏa đáng hơn là nghiêm khắc. Do đó đối với cấp dưới thà quá nghiêm còn hơn quá rộng rãi, thà quá uy còn hơn quá ân, thà trọng việc còn hơn trọng danh, thà phạt nặng còn hơn thưởng hậu, thà đôn đốc quá nghiêm, sát hạch quá chăm chỉ còn hơn để cho phép tắc kỷ cương lơi lỏng.

Nghiêm khắc nói đến ở đây là nghiêm khắc trong phép tắc, không phải là nghiêm khắc ngoài pháp luật, đó là nghiêm khắc với quan lại để đề phòng họ sai phạm, tàn hại trăm họ, chứ không phải là nghiêm khắc với dân chúng.

235. DANH KHÔNG CHÍNH THÌ UY KHÔNG LẬP ĐƯỢC

Mặt trời chiếu vào giếng không thể chiếu đến 10 bước, mắt nhìn xuống chân không thể nhìn xa. Chỗ không đúng danh không chính, uy không lập thì quyền không thể phát huy.

Đối với người lãnh đạo, uy và tín cũng giống như 2 cánh của con chim, nếu thiếu đi một thì không thể bay bổng được trên trời cao.

Là người lãnh đạo nếu không đúng đắn thì không uy, không nghiêm túc thì không uy, không trang trọng thì không uy, không hiếu học thì không uy.

Uy có cái uy bên ngoài và uy bên trong, cả hai đều có thể do tu dưỡng mà đạt được. Ví dụ như uy nghiêm, uy vũ, uy vọng (danh vọng) là uy bên ngoài, còn như thần uy, đức uy, thiên uy là uy bên trong. Uy bên ngoài khiến cho người ta sợ hãi, uy bên trong làm cho người ta kính trọng và ngưỡng mộ. Tất cả đều phải bồi dưỡng thành một loại phong thái, bối dưỡng thành một kiểu khí sắc. Giống như Lương Vũ Đế Tiêu Diễn, hiền từ cung kiệm (hiếu hiền, cung kính, tiết kiệm), học rộng, văn hay, đứng đắn, trang nghiêm, thần thái bay bổng, độ lượng ưu nhã, tài đức cao cả. Hầu Cảnh từ Hà Nam đến đầu hàng ông liền dung nạp, Ngụy Quốc đến hàng cũng lại đồng ý. Hầu Cảnh hoài nghi sau lại làm phản, vây đánh Đài thành, Thiệu Lãng Vương khốn đốn chống cự, Liễu Trọng Lễ phản bội đầu hàng Hầu Cảnh, Hầu Cảnh phế Tiêu Chỉ Đức làm Đại Tư Mã. Lương Đế nghe nói thành đã mất vẫn cứ ngồi yên ở đấy than rằng: "Tự ta có được, rồi tự ta để mất, có gì đáng hận?". Lát sau Hầu Cảnh đem theo 500 quân vũ trang hộ vệ từ Đông Đường Đại Cực đến gặp, Lương Đế thần sắc không chút thay đổi, Hầu Cảnh cúi đầu đứng ở dưới điện không dám ngẩng mặt lên nhìn mà mồ hôi đầm đìa, sau khi lui về nói với Vương Tăng rằng: "Ta đã từng vút roi xông trận, giao phong giữa muôn ngàn tên đao mà ý chí vững vàng, không hề có tâm lý sợ hãi, nay gặp Tiêu Công khiến người tự nhiên khiếp sợ, chẳng lẽ là thiên uy khó động đến sao? Ta không dám gặp ông ấy nữa". Từ đây có thể thấy được uy tín bên trong của một con người.

Mặt trời chiếu vào giếng không thể chiếu đến 10 bước, mắt nhìn xuống chân không thể nhìn xa. Chỗ không đúng, danh không chính, uy không lập thì quyền không thể phát huy.

Cai trị thiên hạ cần phải kiên trì 8 vấn đề: nồng hậu, chăn dắt dân chúng, uy tín, nhân nghĩa, đạo luật, không tư lợi, chọn người hiền tài, áp dụng rộng rãi. Từ đây chúng ta có thể thấy vị trí của "uy tín" chỉ xếp sau sống nồng hậu và chăn dắt muôn dân.

Thuấn đến Đào Ngư không thể làm lợi cho một ngõ phố. Đến khi ông làm vua thiên hạ thì các dân tộc thiểu số ở cả Nam Bắc đều nhận được ân trạch.

Khổng Tử chu du khắp các nước không tránh được bị nước Trần, nước Thái bắt giữ, đến khi làm quan ở nước Lỗ liền phá huỷ Tam Đô, giết Thiếu Chính Mão, trong 3 tháng giúp cho nước Lỗ được thịnh trị. Như vậy do nguyên nhân gì?

Danh chính thì lập được uy, giám sát thì lập được pháp, nghiêm lệnh thì lập được tín, hiển quý thì lập được thế. Danh không chính thì không lập được uy, không lập được uy thì không hành được pháp, không hành được pháp thì lệnh không tín, lệnh không tín thì thế không thành. Mãnh hổ nhốt trong chuồng thì thế cũng chỉ như dê chó. Dựng một tấc gỗ trên đỉnh Côn Lôn có thể tranh cao thấp với ngàn vạn ngọn núi lớn.

236. SỰ TU DƯỠNG LỚN LAO,

LÀ HÒN ĐÁ NAM CHÂM

Trong vũ trụ có hai loại lực đối lập là lực hấp dẫn và lực ly tâm. Lực ly tâm lớn thì vạn vật phân tán, trái đất bị hủy diệt, lực hấp dẫn lớn thì vạn vật quy tụ mà tạo nên trời đất. Tử Cống hỏi cách làm một quân tử như thế nào. Khổng Tử nói: "Đối với những điều mình muốn nói thì nên làm trước rồi nói sau, như thế là một người quân tử". Đa số các thành công trong công việc đều là do tự mình mà thành, không phải là thành tựu của người khác, cũng không phải là thành tựu của thời đại, lại càng không phải là do ông trời đem đến. Hầu hết các công việc thất bại đều là do chính mình mà thất bại, không phải là thất bại do người khác, cũng không phải là do thất bại do thời đại, cũng không phải là thất bại do Thượng đế. Đây là tôn chỉ lớn nhất của Trung Dung, cũng chính là đạo lý vĩ đại dạy con người lập kỷ, lập nhân, lập đức, lập nghiệp, lập thiên hạ. Mà những yếu tố căn bản của các điều này đều nằm cả ở việc người tu thân mà thôi, dựa vào tu thân mà tạo nên một nhân cách vĩ đại, đội trời đạp đất.

Gốc rễ của tu thân là chính, gốc rễ của tâm chính là thành ý, thành ý bắt nguồn từ hiểu biết cặn kẽ, gốc rễ của hiểu biết cặn kẽ lại nằm ở nguồn gốc sự vật. Nguồn gốc sự vật không thể dễ dàng bị sự vật che lấp, nhưng lại dễ dàng bị sự vật bên ngoài mê hoặc, bị sự vật bên ngoài mê hoặc và che lấp thì không thể biết đúng đắn, không thể biết đúng đắn thì không thể thành ý, không có thành ý thì không thể chính tâm được, không chính tâm thì từ tu dưỡng hình thể đến những lời nói ra, những hành vi cần làm, những suy nghĩ trong lòng, những hành động theo ý niệm đều là hư hỏng, dối trá, không thể đạt được đến chí thiện. Hư hỏng là đầu mối dẫn đến hỏng việc, là ngọn nguồn của việc không được lòng người. Người được lòng người thì hưng vượng, người không được lòng người thì bại vong. Người không được lòng người mà lại thành công thì xưa nay chưa hề có. Vì vậy Khổng Tử khi trả lời Lỗ Ai Công về việc chính trị, nói: "Người làm chính trị phải lấy được lòng người, tu thân bằng đạo, tu đạo bằng nhân (đạo)". Dùng nhân để tu thân thì có thể hoàn thiện mình, dùng nhân rộng mở tới người khác thì có thể hoàn thiện người khác, dùng hoàn thiện mở rộng tới vạn vật thì có thể hoàn thiện vạn vật, nhân rải khắp thiên hạ thì có thể hoàn thiện thiên hạ. Hoàn thiện người thì có được người, hoàn thiện vạn vật thì có được vạn vật, hoàn thiện thiên hạ thì có cả thiên hạ. Thành công trong sự nghiệp là do người, được lòng người ít thì thành công nhỏ, được lòng người nhiều thì thành công lớn.

Bởi vậy việc đoạt được nước, đoạt được thiên hạ nếu coi người là mạt sắt, còn sự tu dưỡng lớn lao là hòn đá nam châm thì lực nam châm càng mạnh sẽ hút được nhiều mạt sắt. Lực hút của trái đất lớn nhất nên hấp dẫn được vạn vật không để tách ra. Sức hút của mặt trời còn lớn hơn nên hút được vô số các tinh cầu, làm cho chúng chuyển động xung quanh mà không thể thoát ra. Trong vũ trụ có hai loại lực trái ngược nhau là lực hấp dẫn và lực ly tâm. Lực ly tâm lớn thì vạn vật phân tán, trái đất hủy diệt, lực hấp dẫn lớn thì vạn vật quy tụ mà tạo nên trời đất. Sự thành công của con người cũng chịu quy luật như vậy chi phối.

Ông trời đang nhìn ta, trăm họ đang nhìn ta, ông trời đang nghe ta, trăm họ cũng đang nghe ta, trăm họ có lỗi đều do một mình ta, bây giờ ta buộc phải đến đó. Bởi vậy Bá Di, Thúc Tề nghe nói Tây Bá Cơ Xương nuôi già giúp trẻ bèn về ở ẩn ở núi Thủ Dương. Từ đây có thể hiểu rằng người lãnh đạo chỉ cần có được lòng người và hành nhân là đạo thuật cao nhất. Giữ nhân trong lòng không để mất tức là thánh, lấy nhân đối đãi với thiên hạ mà không tạo phản tức là vua, đạo lý trong thánh ngoài vua quả thật như vậy. Bách tính trong thiên hạ không có giới hạn, đất nước không thể lấy núi sông hiểm yếu mà cố thủ, uy chấn thiên hạ không lấy quân đội làm lợi hại. Người hợp với chính nghĩa thì được nhiều người giúp đỡ, kẻ phi nghĩa thì rất ít người giúp. Kẻ ít người giúp đỡ thì anh em, bè bạn xa rời, kẻ được nhiều người giúp đỡ thì trăm họ khắp thiên hạ đều gần gũi. Lấy sức mạnh của cả thiên hạ để đánh vào kẻ bị cả anh em bè bạn xa rời tất nhiên sẽ thắng. Bởi vậy ông vua đạo đức không có tư tưởng hiếu chiến nhưng khi đánh trận thì lại giành thắng lợi. Ngày trước Thuấn phò giúp Nghiêu tới 28 năm, điều này người bình thường không thể làm được mà đó là ý trời. Sau khi Nghiêu chết, kết thúc 3 năm mãn tang, Thuấn vì nhường ngôi cho con của Nghiêu là Đan Chu mà chạy đến phía Nam của Nam Hà. Trăm họ đến triều bái kiến thiên tử lại không phải là chỗ của Đan Chu mà lại là đến chỗ của Thuấn, người kiện cáo không đi tìm Đan Chu mà lại đi tìm Thuấn, người ta không ca ngợi công đức của Đan Chu mà ca ngợi công đức của Thuấn... Thuấn phong Vũ là thượng thiên, 16 năm sau Thuấn chết, mãn tang 3 năm xong, Vũ vì nhường ngôi cho con trai Thuấn mà chạy về Dương Thành. Người trong thiên hạ đều theo Vũ giống như sau khi Nghiêu chết trăm họ không theo con Nghiêu mà theo Thuấn. Vũ phong Bá Ích là thượng phu, 7 năm sau Vũ chết. Hết 3 năm để tang, Bá Ích ẩn ở phía Bắc Kỳ Sơn, nhường ngôi cho Khởi - con trai Vũ. Những người đến triều bái kiến, kiện cáo không đến cho Bá Ích mà lại đến chỗ Khởi và nói: "Khởi là con trai nhà vua của chúng ta". Người ta không ca tụng công đức của Bá Ích mà ca tụng Khởi. Loại lực hướng tâm này cũng chính là tổ chức sức mạnh tinh thần. Không nhớ đến những kỷ cương, pháp lệnh, thưởng phạt trong tổ chức hình thức, giúp đỡ mà muôn dân lại tự nhiên quy phục, điều này không có gì khác mà tất cả đều do họ có sự tu dưỡng đạo đức cao vợi không sao bì kịp. Bởi vậy, nơi Thuấn ở sau một năm thì người người tụ hội, sau 2 năm thì xây nên thành trấn, sau 3 năm thì biến thành kinh đô. Đại Vũ trị thuỷ, tự mình cầm dụng cụ làm việc sau 9 năm khơi thông mọi sông ngòi trong cả nước, tất cả lông tơ trên chân ông đều rụng sạch, bản thân dầm mưa dãi nắng, ăn gió nằm sương.

Trong "Thượng thư - Quyển thang am" viết rằng: Cát Bá vô đạo, lại thù hận Thang Vương là người cho mình thức ăn nên bị Lịch Ngọc trừng phạt, khi trừng phạt ở bên Đông thì bên Tây oán trách, khi trừng phạt ở bên Nam thì bên Bắc oán trách và nói: "Cớ sao lại để chúng tôi ở sau?". Đến khi chinh phạt đất nước của họ thì mọi người đều mừng rỡ bảo rằng: "Tuy để ở sau nhưng cũng đã giải phóng được cho chúng tôi, nhân dân ủng hộ Thương Thang Vương là như vậy. Anh là người đại thiện thì tôi không dám giấu diếm điều gì, có tội cũng tự mình nhận tội, không dám mong được xá miễn, duy có giảm nhẹ lòng trừng phạt của Thượng đế đối với tôi. Trăm nơi có tội cũng do một mình ta, một mình ta có tội thì ảnh hưởng tới trăm nơi". Bởi vậy, xem Thang Vương hưng thịnh như vậy đâu phải là đề cao chính mình.

Sử sách viết rằng: Tây Bá ra đồng thấy xương khô liền sai người chôn cất. Các quan tùy từng nói rằng: "Đây là bộ xương khô không có chủ", Tây Bá nói: "Người có cả thiên hạ là chủ của thiên hạ, người có một nước là chủ của một nước. Nay ta chính là chủ của bộ xương này". Dân chúng nghe chuyện xong đều nói rằng: "Ân trạch của Văn Vương ban đến cả bộ xương khô, huống hồ là người".

237. CHỌN NGƯỜI CAO GIỮA NHỮNG NGƯỜI CAO

Một nhân vật vĩ đại sở dĩ vĩ đại không phải là do bản thân đặc biệt nên vĩ đại mà là do biết cách dùng nhân tài đặc biệt vĩ đại nên vĩ đại.

Thi Tử nói: "Làm tôi thì phải lấy tiến cử hiền tài làm công đức; làm vua thì phải lấy bổ nhiệm hiện tài làm công đức". Một nhân vật vĩ đại sở dĩ vĩ đại không phải là do bản thân đặc biệt nên vĩ đại mà là do biết cách dùng nhân tài đặc biệt vĩ đại nên vĩ đại. Chỉ có mỗi tài năng của bản thân thì chỉ làm được một điều vĩ đại hết sức hạn chế; lấy việc dùng người là chính thì có thể làm nên sự vĩ đại vô cùng. Cẩu Tử nói: "Làm vua của muôn dân là dựa vào tài năng của các quan để thành người có tài. Kẻ thất phu được nói đến là người dựa vào bản thân mà làm nên".

Hán Cao Tổ Lưu Bang nói: "Sắp đặt kế sách, quyết thắng ngoài xa ngàn dặm ta không bằng Trương Tử Phòng; trấn thủ đất nước, vỗ về dân chúng, vật chuyển lương thực, coi sóc quân đội ta không bằng Tiêu Hà; chỉ huy trăm vạn quân, đã đánh là thắng, đã lấy là được ta không bằng Hàn Tín. 3 người này đều là hào kiệt trong thiên hạ, bởi vì ta dùng được họ nên ta có được cả thiên hạ". Từ đây có thể thấy được tính chất quan trọng của việc dùng người.

Vũ Linh Vương nước Triệu 50 tuổi mà chết đói ở Sa Khâu là do dùng Lý Khắc; cùng là một Tề Hoàn Công, khi dùng Quản Trọng thì xưng bá chủ, khi dùng Thu Điêu, Dịch Nha, Khai Phương thì chết thối thây, dòi bọ bám đầy, thi thể không được chôn cất; Ngũ Tử Tư là người nước Sở mà Sở không dùng, Ngô Vương dùng ông ta thì đánh bại được nước Sở; Thương Ưởng là người nước Vệ mà Vệ không dùng, Tần Hiếu Công dùng ông ta thì làm cho nước Tần hùng mạnh. Những ví dụ như vậy nhiều không sao kể xiết. Bởi vậy người xưa đã nói rất đúng rằng người có được nhân tài có thể giúp cho nước nhà hưng thịnh còn những kẻ để mất nhân tài thì sẽ làm cho đất nước bại vong. Dùng người quan trọng ở chỗ giỏi có được nhân tài trong thiên hạ, chứ không phải là tuyển dụng kẻ bất tài, người tốt. Đó cũng chính là câu tục ngữ nói rằng nên chọn người cao giữa những người cao mà không nên chọn người ở cao trong đám thấp lùn. Tìm người cao trong đám thấp lùn cũng như chọn kẻ bất tài trong đám bất tài mà còn tự cho rằng người được chọn chính là nhân tài.

Tuy nhiên trong số các vua chúa trong lịch sử, những người thất bại ở điểm này mà vẫn không thể hiểu ra, lại còn cho rằng tất cả nhân tài trong thiên hạ đều nằm ở tay mình thì làm sao mà không bại vong được? Bởi vậy, Mạnh Tử khuyên Tề Tuyên Vương nên thu phục rộng rãi hiền tài, thẳng thắn chối bỏ những kẻ tầm thường. Mạnh Tử cho rằng: Kẻ tả hữu đều khen là người hiền tài, chưa chắc đã được các đại phu đều khen là người hiền tài, đến khi người cả nước đều khen là người hiền tài thì sau đấy mới tự mình quan sát, nếu thấy người ấy thực sự là người hiền tài thì tuyển dụng. Kẻ tả hữu đều nói là người không thể dùng thì không được nghe theo, các bậc đại phu nói không thể dùng thì không thể nghe theo, người cả nước nói không thể dùng thì hãy quan sát người ấy, xem có thực sự như vậy không thì mới từ bỏ. Đây hoàn toàn là một cách chọn hiền tài cực kỳ chặt chẽ, cẩn thận và khách quan. Lấy hay bỏ, nhận hay đuổi đều không có chút gì là dựa vào kiến thức của riêng mình, giống như Tử Cống từng nói như vậy đủ để chọn ra nhân tài thực sự. Còn Khổng Tử nói lại càng tinh tế, sâu sắc hơn Mạnh Tử.

Trong "Luận Ngữ" viết rằng: Tử Cống hỏi: "Các nơi đều yêu thích người này thì làm sao? Khổng Tử đáp: "Không thể được". Tử Cống lại hỏi: "Các nơi đều ghét bỏ người này thì sao?" Khổng Tử đáp: "Cũng chưa chắc đã được. Không bằng người tốt ở các nơi yêu thích người đó, người xấu ở các nơi ghét bỏ người đó". Điều này có ý nói: Một người cần phải được người tốt nói là người tốt, người xấu bảo là người xấu mới gọi là người tốt nhất, quân tử đều nói là tốt, tiểu nhân đều nói là tốt quyết không phải là người tốt nhất. Bởi vậy phải suy nghĩ thấu đáo để có được người hiền tài thực sự mà sử dụng. Người hiền tài mà Khổng Tử nói đến chính là người hiền tài thực sự.

Là người lãnh đạo luôn phải lấy việc hiểu người, dùng người làm đầu. Bởi vậy trong "Bạch Hổ thông giám", Ban Thị viết: "Trời tuy là ông thần lớn nhất nhưng phải có nhật nguyệt soi chiếu, đất tuy là linh khí lớn nhất nhưng phải có núi sông tô điểm; thánh nhân tuy có đức của vạn người nhưng phải có thánh hiền đến hỗ trợ". Sự nghiệp vĩ đại của người lãnh đạo không có giới hạn, nếu không có được thánh hiên đến hỗ trợ thì cho dù có là vĩ đại thì vẫn có giới hạn. Nếu như có thánh nhân giúp đỡ thì có thể cũng vĩ đại hơn mà trở nên vô hạn. Nếu tả hữu đến bất tài thì cuối cùng mất đi cái vĩ đại vốn có của mình, làm cho mình âm u tăm tối. Trong lịch sử, ví dụ về những người lãnh đạo vốn dĩ hiền minh lại tài hoa dọc ngang trời đất nhưng dùng người không giỏi nên mất đi đại tài trong thiên hạ để dẫn đến thất bại, quả thực có rất nhiều.

238. NHÂN TÀI CÓ CAO CÓ THẤP

Dùng người không chỉ cần phải uỷ thác trọng trách cho những người đại hiền, đại tài trong thiên hạ mà còn phải chọn dùng được những người hơn mình để giao phó trọng trách.

Trí thức cũng như ngọn nguồn sông suối, những người nắm bắt được trí thức mà có thể biểu hiện ra được trên lễ nghĩa có thể nói là bậc thầy của con người. Trí tuệ có thể mài giũa mà thành, người có trí tuệ lại giúp đỡ, chỉ bảo được người khác có thể nói là bạn của mọi người. Những người dựa vào pháp luật giữ được nghiêm chức trách mà không làm loạn có thể làm quan tại địa phương. Chỉ biết đến niềm vui trước mắt, nhất hô bá ứng thì là kẻ nô lệ thấp hèn. Bởi vậy mới nói rằng quân vương sáng suốt nhất là người lấy thầy để trợ giúp, quân vương hạng trung là người lấy bạn để phò tá, quân vương hạ đẳng là người dùng quan lại để phò trợ, còn ông vua có nguy cơ diệt vong là người dùng kẻ nô lệ thấp hèn để giúp đỡ.

Sự nghiệp vẫn là do nhân tài sáng tạo ra. Nhân tài lại chia thành các thứ hạng lớn, nhỏ, cao, thấp; trí tuệ lại phân ra thành các dạng ngu đần, hiền năng và vô tích sự. Dùng người không giống nhau thì thành tựu có được cũng khác nhau. Vì vậy dùng người không chỉ cần phải uỷ thác trọng trách cho những người đại thần đại tài trong thiên hạ mà còn phải chọn dùng được những người hơn mình để giao phó trọng trách. Chọn được những người giữ đạo đức không muốn bị ai sai khiến để dùng cho mình thì lại càng thấy bản thân quảng đại, bao dung. Như vậy trong triều chẳng những không có người được thăng quan tiến chức nhờ vào sự may mắn, mà còn không có chuyện hắt hủi nhân tài, chẳng những có thể làm cho trong triều không có tiểu nhân mà cũng không sót bỏ hiền nhân ngoài dân dã. Như vậy mới có thể nói là đã dùng hết kẻ hiền tài trong thiên hạ. Nếu chỉ dựa vào ý kiến của riêng mình, chỉ dựa vào tiến cử của những người bên cạnh thì rất dễ để cho những kẻ dựa thế thừa cơ nhanh chân leo lên trước, người thực sự tài năng lại không được cân nhắc, như thế không thể nói là đã dùng hết người hiền tài trong thiên hạ được.

Người đại hiện đại đức thường coi thường thiên hạ, nhạt nhẽo với Vương Hầu, khinh ghét tước lộc, kẻ ngu đần tầm thường lại luôn tự cho rằng mình đủ, không muốn làm nên công tích thành quả. Vì thế Tăng Tử nói: "Nước Tần nước Sở giàu có, ta không theo kịp. Họ giữ gìn sự giàu có của họ, ta giữ gìn nhân đức của ta, người giữ gìn tước vị của người, giữ gìn đạo nghĩa của ta, có gì phải nuối tiếc?".

Mạnh Tử khuyên Tề Tuyên Vương rằng: "Vị vua làm nên công tích lớn tất nhiên có những đại thần không thể triệu gọi tùy tiện. Muốn bàn bạc sách lược lớn thì phải đích thân đến chỗ người ấy, nếu không thì chính mình không coi trọng đức hạnh, yêu quý đạo nghĩa. Vì thế, Thương Thang Vương đối với Y Doãn đầu tiên là thỉnh giáo rồi mới bổ nhiệm làm đại thần nên không tốn bao nhiêu sức lực để xưng bá thiên hạ. Tề Hoàn Công trước thỉnh giáo Quản Trọng rồi mới bổ nhiệm làm đại thần vì thế không tốn bao nhiêu sức lực để xưng bá chư hầu, nay địa thế các nước giống nhau, đức hạnh của quân vương cũng ngang nhau, không ai chiếm được thế thượng phong. Điều này không có nguyên nhân nào khác, chỉ là do chọn người thuận theo họ cho làm đại thần, không thích chọn người chỉ thích họ cho làm đại thần. Như vậy Thương Thang Vương đối với Y Doãn, Tề Hoàn Công đối với Quản Trọng đều không dám triệu gọi như vậy, huống hồ còn có người lại không muốn làm theo cách Quản Trọng nữa?

Trong thiên hạ, những người không muốn làm theo cách của Quản Trọng nhiều lắm, làm sao có được nhân tài dựa cả vào phú quý tước lộc mà uỷ thác thiên hạ? Gia Cát Lượng nếu không có Lưu Bị ba lần đến lều tranh thì làm sao bằng lòng vì công danh mà ra khỏi Nam Dương một bước? Bởi vậy Ngụy Hoàn Khê nói rằng: "Y Doãn một mực không nhận mới có thể 3 lần mời mà đột nhiên tỉnh ngộ. Liễu Hạ Huệ không thèm chức Tam Công mới có thể ba lần phế truất không đi. Vì thế nói rằng: Người có chỗ không làm mà sau mới có chỗ làm được. Bởi vậy người xưa nói: "Lấy người làm thầy thì có thể xưng vương thiên hạ, lấy người làm bạn thì có thể xưng đế một nước, lấy mình để xưng bá thì chắc chắn bại vong". Đây là chân lý không thể thay đổi.

239. TÀI NĂNG LẤY TRUNG TÍN LÀM GỐC

Nhân tài có 3 mức là thượng, trung, hạ. Đức cũng có 3 phẩm: thượng, trung, hạ. Nhất thiết phải ra sức cầu cho được thượng đức, thượng tài mà dùng.

Khi cân nhắc về một con người, phải cầu được sở trường dùng được của người, không thể vì có chút khuyết điểm mà bỏ mất tài năng dùng được. Nếu yêu cầu hà khắc đối với những nhân tài đặc biệt thì sẽ giúp cho những kẻ tầm thường may mắn tồn tại.

Dùng người không thể ngoài hai chữ tài đức. Trong thời buổi hỗn loạn thì nên dùng người có tài trội hơn đức, vì thế nên mời người có chí anh hùng thiên hạ, thuyết phục những kẻ hào kiệt. Thứ nhất là dùng họ cho mình, thứ hai là không để cho đối phương dùng được họ. Phàm là các anh hùng hào kiệt thì không bao giờ ôm cây đợi thỏ, không thể cam chịu yên lặng. Nếu không dùng họ đế sáng lập sự nghiệp thì họ tất cũng sẽ tự mình mở mang trời đất hoặc cùng gây dựng đại nghiệp với đối phương. Trong thời buổi bình yên thì nên dùng người đức nhiều hơn tài, vì thế nên mời những bậc thánh hiền bậc nhất thiên hạ, thuyết phục những sĩ nhân quân tử. Như vậy mới khiến được họ gây dựng sự nghiệp, tỏa ánh hào quang, mở ra cục thế muôn đời mà lại khiến cho cả thiên hạ đều quy về giáo hóa thánh minh. Bởi vậy mà nói rằng có thể trong chốc lát lập nên được thiên hạ nhưng không thể ngay tức khắc trị được thiên hạ. Nhân tài có 3 mức là thượng, trung, hạ; đức cũng có 3 phẩm thượng, trung, hạ khác nhau. Cần phải ra sức cầu cho được thượng đức, thượng tài mà dùng.

Người song toàn cả tài đức xưa nay rất hiếm thấy. Nếu có sở trường tất phải có sở đoản. Nếu có thể dùng sở trường bồi dưỡng sở đoản thì thiên hạ không có nhân tài nào không dùng được. Vì chê sở đoản của người mà bỏ đi mất sở trường thì thiên hạ không có nhân tài nào mà không thể bỏ mất. Mỗi người đều có sở trường sở đoản nhưng là lấy tiêu chuẩn đại công để đánh giá, thấy người ta chí thành thì không ai là không dùng được. Lấy sở trường của người khác để bù đắp cho sở đoản của mình thì sẽ phát huy được ưu điểm của bản thân mà khuyết điểm cũng được sửa chữa.

Tài năng vượt trội nằm cả ở chỗ lễ kính thỏa đáng, tài năng hạng trung nằm cả ở sách lược thích hợp, tài năng hạ đẳng thì phù hợp ở chỗ sai bảo. Chỉ cần thiên lương chưa diệt thì đức hạnh không chảy vào bọn tiểu nhân, tất cả đều có đất dụng võ. Trong đám tiểu nhân có rất nhiều người tài nghệ song toàn, có điều là khó lợi dụng được mà thôi.

Không thể chỉ cần có nhân tài mà phải lấy trung tín làm gốc. Bởi vậy nói quân tử bị tiểu nhân mê hoặc mà có được tài năng của họ, khi vạn bất đắc dĩ mà sử dụng tiểu nhân cũng nên đề phòng họ làm điều bất chính, phải khen ngợi cái đức của họ, từ từ chỉ bảo họ, giúp họ hướng thiện. Đây chính là sử dụng tài năng, ngăn ngừa thói xấu của họ.

240. GÀ BÁO THỨC, MÈO BẮT CHUỘT

(NGƯỜI NÀO VIỆC NẤY)

Từ ý nghĩa nghiêm khắc mà nói, nhân tài không có phần biệt tốt xấu mà là lấy việc dùng nhân tài có hợp lý hay không mà phân chia tốt xấu.

Trong "Chương Chỉ đạo" Hàn Phi Tử viết rằng: "Phương pháp của bậc quân minh là: Để cho người có trí tuệ tận dụng được tư duy của mình, quân vương lấy đó để định việc, cho nên có trí tuệ dùng không hết được, để cho người hiền năng phát huy được tài năng của mình, vua vì thế mà giao cho trọng trách, vua có được tài năng sử dụng không hết. Có công danh thì chứng tỏ nhà vua hiền minh, có thiếu sót thì chứng tỏ bề tôi có trách nhiệm, bởi vậy danh tiếng của vua là không giới hạn. Như vậy là do người không hiền mà trở thành thầy của hiện nhân, người không thông minh khiến cho người thông minh đúng đắn. Thần có công lao của thần, vua có thành tích của vua, đó gọi là kinh điển của một ông vua hiền minh".

Dùng người nên lấy tài năng của họ làm tiêu chuẩn để chọn lựa, bất kể đảng phái, khu vực, thân thù, tốt xấu mà chỉ biết đến điều mình cần và sở trường của người. Cũng giống như gà gáy báo sáng, mèo để bắt chuột đều có những kỹ năng, sở trường dùng được của chúng. Mục đích cuối cùng khi điều khiển người khác là đều dùng được cho mình. Bất kể người cần là trên mình hay dưới mình, hoặc là người cùng điều khiển chèo lái với mình cũng đều phải coi tiền đồ sự nghiệp của bản thân làm cốt lõi mà liên hệ với mọi hành động của mình.

Hán Cao Tổ do yêu cầu về chính trị mà dùng Tiêu Hà và Trương Lương, vì yêu cầu quân sự mà dùng Hàn Tín và Bành Việt.

Lưu Bị vì nghiệp đế mà ra sức dựa vào tài lực của Gia Cát Lượng, Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân...

Còn sự nghiệp vĩ đại, công tích vang dội của Thành Cát Tư Hãn quá nửa do tài năng của Gia Luật Sở Tài đem lại. Ông dùng người cũng giống như Napoleon, không để ý đến các mặt khác mà chỉ chú trọng vào yêu cầu công việc mà thôi.

Từ ý nghĩa nghiêm khắc mà nói, nhân tài không phân biệt tốt xấu mà là lấy việc sử dụng có hợp lý hay không để đánh giá tốt xấu. Nếu dùng được thì có là lái buôn, lính trơn hay là kỹ nữ ca nhi cũng đều là nhân tài; kẻ oán hận thù địch chỉ cần có giá trị sử dụng là đều có thể dùng cho mình. Nếu dùng không được thì dù có là anh hùng hào kiệt, thánh hiền nhân đức, tả hữu thân cận cũng đều có thể thành ra phản tác dụng.

Một người lãnh đạo cần phải có đầy đủ khả năng để tổ chức tổng hợp cao minh. Con cháu của Thành Cát Tư Hãn là A Cách Bách sở dĩ chinh phục được Ấn Độ tất cả là do bản thân có năng lực lãnh đạo toàn diện. Đặc điểm chủ yếu của ông ta là: chân thành vô tư, quý trọng hiền sĩ. Á Cách Bách dùng người, bất kể là loại người nào, thuộc tôn giáo nào, chỉ cần là hào kiệt hiền tài đương thời thì đích thực là hiền tài khó gặp mà mình đang cần. Khi đối mặt với chiến tranh, ông cũng như tất cả các tướng lĩnh vĩ đại khác luôn xông lên phía trước sĩ tốt, cực kỳ anh dũng. Ở những nơi hiểm nguy gian khổ, ông vẫn dành sự bình yên, thuận lợi cho thuộc hạ. Bởi vậy, ông được thuộc hạ yêu quý, bảo vệ, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ ông. Sau chiến thắng, ông lại nghiêm cấm ngược đãi tù binh. Những người học thức uyên thâm thì đề bạt dùng vào việc lớn, không để dư thừa sức lực, thậm chí họ còn cảm thấy bản thân chưa cống hiến hết mình. Khi cầu học thức chỉ e để rơi rớt đến đời sau nên mời tất cả các văn nhân văn học sĩ tập trung về kinh thành, nguyện cùng họ kết giao bạn bè thân thích.

Tần Mục Công cầu nhân sĩ, phía Tây có được Vu Dư ở nước Nhung, phía Đông có được Bách Lý Hề ở nước Uyên, đón Lăng Thúc ở nước Tống, cầu Phi Điêu, Công Tôn Chi ở nước Tấn, dựa vào 5 người này mà xưng bá ở Tây Nhung. Thương Ưởng là công tử nước Vệ, Tần Hiếu Công dùng ông ta mà làm cho nước giàu quân mạnh, chư hầu thần phục. Trương Nghi là người nước Ngụy, Huệ Vương dùng ông mà làm cho liên minh 6 nước do Tô Tần lao tâm khổ tứ lập ra thất bại hoàn toàn. Phạm Miêu cũng là người nước Ngụy, Chiêu Vương dùng ông nên phế được Thái Hậu, đuổi được Ương Hầu, đày Hoa Dương, ép Công Thất, từ đó đặt nền móng cho nước Tần xưng bá. Bởi vậy mới nói rằng dùng người không thể phân chia khu vực, thân sơ, đảng phái, môn phái.

241. NGƯỜI TỰ TIN KHÔNG NGHI NGỜ NGƯỜI KHÁC

Dùng người thì không được nghi, đã nghi thì không dùng. Dùng người phải tin tưởng người.

Nếu không vững tin người thì không thể có được sự trung thành tuyệt đối, không thể đạt được kết quả tốt nhất. Dùng tri thức của người ta, diệt trừ cái giả dối của người ta, dùng cái dũng cảm của người ta, diệt trừ sự bạo tàn của người ta, dùng nhân đức của người ta, diệt trừ tham lam dục vọng của người ta. Dùng trí dùng dũng, dùng tham dùng ngu. Người thông minh lấy lập công làm vui, người dũng cảm thích làm theo chí của mình, người tham lam chỉ biết có lợi, người ngu muội căm ghét cái chết, dựa vào đặc điểm riêng của từng người mà dùng, đây là sự cân nhắc cần có của kẻ làm tướng. Dùng người tốt nhất là không so đo tính toán sở đoản của người ta mà chỉ cần sở trường của họ. Là một con người mà nói, tất cả đều có sở trường sở đoản riêng, trong thiên hạ không có ai là người giỏi giang vẹn toàn cả. Chỉ dùng sở trường của người ta mà bổ sung cho sở đoản của mình, tăng thêm sở trường cho mình, đây là nguyên tắc dùng sở trường bổ trợ cho sở đoản.

Thúc Trực Tử nói: "Dùng mồi câu cá, là cá thì nên bỏ tính tham đi, là người câu cá thì lại mừng vì tính tham ăn của cá. Còn đối với việc dùng người, thà rằng là dùng Ngô Khởi giết vợ mà không coi trọng Cuồng Duệ đi lánh đời, thà dùng Nhạc Dương ăn con mà không coi trọng Trọng Tử câm lặng". Ngụy Văn Hầu nhờ có Lý Duyệt nên biết được Ngô Khởi "tham lam mà háo sắc" nhưng lại có ưu điểm là "dùng binh thì đến Tư Mã Bí Trực cũng không thể vượt qua", bởi vậy mới sử dụng, cuối cùng làm cho nước Ngụy cường thịnh. Vì thế phải lấy điểm mạnh của người mà bổ sung cho điểm yếu của mình, từ đó tăng cường cho điểm mạnh của mình. Làm như vậy mình sẽ không ngừng lớn mạnh, thiên hạ không ai có thể so sánh được. Chu Văn Vương đến tìm Khương Tử Nha, Lưu Bị 3 lần mời Khổng Minh, Tiêu Hà tiến cử Hàn Tín, Bão Thúc Nha cất nhắc Quản Trọng, họ đều là những người không muốn một tay che cả bầu trời để tận hưởng phú quý trong thiên hạ, mãi mãi làm bá chủ ở ngôi cao. Bởi vì biết lấy sự nghiệp làm tiền đề, dùng sở trường của người khác để bổ sung cho sở đoản của mình nên những nhân vật lãnh đạo này có thể đạt được thành công tột bậc.

Bởi thế, Quản Trọng tiến cử Thấp Bằng, Ninh Thích, Vương Tử Thành Phụ... và nói với Tề Hoàn Công: "Giỏi về ngôn từ, trong sạch về của cải, thấu đáo tình người thì thần không bảng Huyền Thương, xin bổ nhiệm ông ta làm đại lý khanh. Biết giữ lễ phép, giao thiệp giỏi giang, thân không bằng được Thấp Bằng, xin bổ nhiệm ông ta làm đại hành. Khai hoang xây thành, tận dụng địa lợi, thân không bằng Ninh Thích, xin bổ nhiệm ông ta làm tư điền. Dạy ba quân bày trận tác chiến, khiến cho quân sĩ coi cái chết nhẹ tựa lông hồng thì thần không bằng Vương Tử Thành Phụ, xin bổ nhiệm ông ta làm tư mã. Giỏi về ngôn từ, không tham của cải, không giết người vô cớ, không xử oan kẻ vô tội thì thần không bằng Tân Tư Vô, xin bổ nhiệm ông ta làm đại lý. Dám xúc phạm đến vua, đưa lời can trung nghĩa, không lẩn trốn cái chết, không tham lam phú quý, thì thân không bằng Đông Quách Nha, xin bổ nhiệm ông ta làm đại gián. Có mấy người này là đủ để cai trị được nước Tề. Nếu muốn xưng vương xưng bá thì có thần ở đây". Những lời này của Quản Trọng đã chỉ rõ người có chỗ mạnh và cũng có chỗ yếu.

Đã dùng người thì không được nghi, đã nghi thì không dùng. Đã dùng người thì phải tin tưởng người. Nếu như không vững tin người thì sẽ không thể có được lòng trung thành tuyệt đối, không thể đạt được kết quả tốt nhất.

Người tự tin không hoài nghi người khác, người khác cũng sẽ dựa được vào mình. Nếu anh không dựa vào người khác thì họ cũng sẽ nghi ngờ anh. Một người ở giữa sự nghi ngờ thì không cách nào có thể khiến cho người ta dốc sức vì mình.

Trương Giang Lăng nói: "Muốn dùng một người thì lúc đầu cần phải thận trọng, yêu cầu vừa phải. Khi đã có được người này rồi thì phải tín nhiệm họ. Ví dụ như Ngụy Văn Hầu dùng Nhạc Dương, dù tấu sớ can gián phỉ báng ông ta xếp đầy hòm to cũng vẫn không hề dao động". Đây chính là ví dụ điển hình về việc dùng người mà không nghi ngờ.

242. DÙNG NGƯỜI HIỀN CHO THIÊN HẠ

Cho người của cải là làm việc ơn huệ, dạy người lương thiện là làm việc trung nghĩa. Tìm được nhân tài cho thiên hạ là làm việc nhân đức.

Khi lãnh đạo dùng người thì điều quan trọng nhất là người đó phải hiền, tư tưởng chính trị của Khổng Tử chính là tư tưởng chính trị của bậc hiền nhân. Khổng Tử cho rằng: Việc chính sự của các quan văn võ là phương pháp và sách lược. Người này còn sống thì thực hiện chính sách biện pháp của ông ta; khi ông ta chết đi rồi thì chính sách và biện pháp cũng mất theo. Đạo của người nhạy bén ở chính trị, đạo của đất nhạy bén ở dựng nên, chính trị cũng như dựng nhà tranh vậy. Bởi thế nên nói rằng chính trị thuộc về con người.

Lỗ Ai Công hỏi làm thế nào để khiến trăm họ phục tùng, Khổng Tử đáp rằng: "Đề bạt những người chính trực vô tư, vứt bỏ những kẻ tà ác bất chính thì trăm họ sẽ phục tùng, đề bạt những kẻ tà ác bất chính, vứt bỏ những người chính trực vô tư thì trăm họ không thể phục tùng". Lại trả lời Phàn Trì rằng: "Đề bạt những người chính trực vô tư có thể khiến cho những kẻ tà ác bất chính cũng sửa đổi thành chính trực".

Tử Hạ giải thích rằng: "Thuấn có cả thiên hạ, chọn nhân tài giữa trăm họ nên chọn được Cao Đào, những kẻ không có nhân đức liền xa lánh; Thương Thang Vương có cả thiên hạ, giữa trăm họ chọn nhân tài có được Y Doãn, kẻ không có nhân đức liền xa lánh". Bởi thế Nghiêu lo không có được Thuấn, Thuấn lo không có được Đại Vũ, Cao Đào.

Cho người của cải là làm việc ơn huệ, dạy người lương thiện là làm việc trung nghĩa. Tìm được nhân tài cho thiên hạ là làm việc nhân đức. Đó là vì giao cả thiên hạ cho người thì dễ, còn tìm được nhân tài cho thiên hạ thì khó. Không chỉ cần dùng người hiền mà đặc biệt quý là dùng người hiền cho thiên hạ. Dùng người hiền cho thiên hạ tất phải lấy lễ làm đầu, đó cũng là lễ người hiền tài, cúi mình trước kẻ sĩ.

Thời Yên Chiêu Vương vì nước nhỏ người ít mà bị nước Tề và Hung Nô nhòm ngó muốn ăn tươi nuốt sống. Bởi vậy Chiêu Vương mới hỏi Quách Quỳ phương cách bảo vệ đất nước. Quách Quỳ nói: "Bề tôi của vua chúa tuy tiếng là tôi nhưng thực ra là thầy; bề tôi của chư hầu tiếng là bề tôi nhưng thực ra là bạn bè; bề tôi của bá vương tiếng là bề tôi nhưng thực ra là khách; bề tôi của một nước sắp sửa diệt vong tiếng là bề tôi nhưng thực ra là nô lệ. Hiện nay nếu ngài lấy người ngạo mạn, có quyền thế ở phía Đông làm đại thần thì những kẻ tài cỡ tiểu nhân sẽ kéo đến; phía Nam nghe thấy lấy lễ mà cầu bề tôi thì nhân tài bậc đại thần sẽ đến; phía Tây lấy lễ đúng mực, khiêm nhường, không ỷ thế mà cầu bề tôi thì tài năng bậc bạn bè sẽ đến, phía Bắc đích thân tìm kiếm rồi nhún nhường mời chào thì tài năng bậc sư phụ sẽ đến. Như vậy trên có thể xưng vương, dưới có thể xưng bá". Thế là Yên Chiêu Vương dùng lễ thầy với Quách Quỳ mà Tô Tần từ triều đình nhà Chu đến, Châu Diễn từ nước Tề, Nhạc Nghị từ nước Triệu, Khuất Cảnh từ nước Sở lại. Bốn vị này đến khiến cho nước Yên nhỏ yếu từng bước lớn mạnh. Không chỉ dùng người cần như vậy mà kết giao bạn bè cũng phải thế. Cùng chung sống với người hiền thì hiền tài sẽ đến, cùng chung sống với kẻ tầm thường thì kẻ tầm thường sẽ đến. Bởi vậy, những người có khí phách, khí tiết quyết không thể khom lưng quỳ gối giữa chốn quyền quý.

243. THI HÀNH ĐẠO LỚN,

COI THIÊN HẠ LÀ CỦA CHUNG

Quên mình vì người thì người tín phục. Nhọc công vì nước thì nước tín phục. Vất vả vì thiên hạ thì thiên hạ tín phục.

Coi niềm vui của mình là niềm vui của muôn dân thì muôn dân vui chung niềm vui của mình; coi nỗi lo của muôn dân là nỗi lo của mình thì muôn dân lo chung nỗi lo của mình. Vui lấy thiên hạ làm vui, buồn lấy thiên hạ làm buồn, những người như vậy mà không trở thành bậc lãnh tụ là điều xưa nay chưa từng có. Bởi vậy người ta nói rằng: "Đạo đức hàng đầu trong việc tự hoàn thiện của những bậc lãnh tụ là chí công vô tư". Chỉ có coi thiên hạ là cái công lớn nhất thì mới có thể có được cái tư lớn nhất của mình. Nếu chỉ dựa vào thiên hạ để tập trung cho gia đình, cho bản thân mình thì trái lại sẽ mất đi cái tư của chính mình. Tấm lòng của người lãnh đạo nói chung là phải đạt đến công minh chính đại".

Nếu đạt đến "công" thì tâm tự nhiên sẽ vô tư, nếu đạt đến chính" thì tâm sẽ tự nhiên không lệch, nếu đạt đến "minh" thì tâm tự nhiên sẽ thẳng thắn, nếu đạt đến "đại" thì tâm tự nhiên sẽ rộng rãi. Sao cho cái tâm này hòa quyện với vạn vật, cùng chiếu rọi với nhật nguyệt, cùng vận động với trời đất là đã cơ bản có được "Công minh chính đại". Sở dĩ tâm của người ta không thể rộng lớn cùng trời đất là bởi vì vẫn có lòng riêng, nếu vứt bỏ lòng riêng tư thì chỉ còn lại một chữ "công" mà thôi.

Từ xưa đến nay, điều gây ra nguy hại cho những người lãnh đạo không gì ngoài chuyện tính toán sự việc dựa vào suy nghĩ riêng tư, làm việc bằng tri thức của riêng mình. Trăm họ thường dân có thể có tư tâm nhưng chẳng qua chỉ hạn chế ở một con người mà thôi. Với người lãnh đạo thì lại tuyệt đối không thể có tư tâm, nếu đã ôm tư tâm thì khó lòng có được cái tâm vì thiên hạ. Đáng sợ nhất là dùng suy nghĩ riêng tư, ơn huệ nhỏ nhen để làm việc, chỉ có khi nào bên trong không còn có tư tâm tư ý thì mới có thể lấy thiên hạ để gửi gắm thiên hạ, qua vạn vật để suy đoán vạn vật. Người xử lý việc lớn của thiên hạ trước hết phải lấy chí công vô tư mà đối đãi với thiên hạ. Gạn đục khơi trong cái tâm của bản thân mà xem xét cái lý của thiên hạ. Bình lặng cái tâm của bản thân để luận công việc của thiên hạ, công chính cái tâm của mình để đối đãi với nhân tài của thiên hạ, mở rộng cái tâm của mình mà thuận theo vạn vật trong thiên hạ, chấn định cái tâm của mình để đáp lại sự thay đổi của thiên hạ, yên ổn cái tâm của mình để xử lý cái vô cùng của thiên hạ. Đây là tâm thuật tối cao của người lãnh đạo. Có điều là nói chuyện chí công vô tư về mặt đạo lý lớn thì dễ mà thực sự làm được chí công vô tư thì mới khó.

Trong lịch sử, những người thực sự không coi thiên hạ là của riêng mình, có thể vì thiên hạ mà quên mình, người biết quên mình để được cả thiên hạ có được bao nhiêu? Công thì vô tư, vô tư thì rộng lượng. Nếu còn tư thì tất vị kỷ, những kẻ tự tư thì thường tự tư với vật, tự tư với người dẫn đến đối lập giữa mình và vật, giữa mình và người, giữa lòng và lý, giữa việc và làm. Người nhân đức thì hòa quyện với vạn vật trong trời đất. Tấm lòng chí công vô tư là tấm lòng hòa quyện với vạn vật trong trời đất, tức là tấm lòng của người nhân đức. Nếu trong tâm còn tồn tại suy nghĩ riêng tư về người về vật, về dục vọng, về công việc thì vạn vật trong trời đất đều ở ngoài và chẳng có được gì cho mình cả.

Khổng Tử nói: "Thực hiện đạo lớn tức là lấy thiên hạ làm công". Khổng Tử trả lời câu hỏi của Tử Cống rằng: "Đức hạnh của Nghiêu, Thuấn, Vũ ngang với trời đất, tại sao nói ngang với trời đất như vậy? Bởi làm việc theo 3 cái vô tư mà mỏi mệt vì thiên hạ". Tử Cống hỏi 3 cái vô tư là gì, Khổng Tử đáp: "Trời không có tư là do che chắn, đất không có tư là bởi nâng đỡ, nhật nguyệt không có tư là bởi chiếu rọi, làm cho 3 điều này mà không mỏi mệt vì thiên hạ thì gọi là 3 cái vô tư".

Quên mình vì người thì người tín phục, nhọc công đất nước thì đất nước tín phục, vất vả vì thiên hạ thì thiên hạ tín phục. Các vị vua hiền tướng giỏi, anh hùng hào kiệt xưa nay không có ai là không lấy tinh thần hy sinh phục vụ cho đất nước, dân tộc, nhân loại. "Đời người lấy phục vụ làm mục đích mà sau giành được đất nước". Phục vụ bạn bè thì được bạn bè, phục vụ xã hội thì được xã hội, phục vụ đất nước thì được đất nước, phục vụ thế giới nhân loại thì được thế giới nhân loại, đây là quy luật muôn đời không thay đổi.

244. DÙNG HÀNH ĐỘNG THỰC TẾ ĐỂ CẢM HÓA

Công có thể ngang với trời đất, chính có thể ngang với thần thánh, minh có thể ngang với nhật nguyệt, đại có thể ngang với tạo hoá. Đó chính là mặt cực kỳ quan trọng của người lãnh đạo.

Trang Tử nói rằng: "Động là trời, tĩnh là đất, tâm định thì làm vua thiên hạ, quỷ không ám; hồn không phế, tâm định thì vạn vật phục; lấy hư tĩnh để thúc đẩy trời đất, thông suốt vạn vật tức là có niềm vui khôn cùng. Tâm của người có niềm vui như thế và của thánh nhân là để chăm sóc thiên hạ". Trang Tử nói "lấy tâm của thánh nhân để chăm sóc thiên hạ" cũng là tấm lòng mà người lãnh đạo cần phải có, tức là tấm lòng "Công minh chính đại" đã nói ở trên. Tấm lòng này nếu có thêm nhân tâm, kính tâm, thành tâm, tĩnh tâm thì chính là đạo tu dưỡng tâm thuật. Còn như tấm lòng nhân nghĩa lễ trí mà Mạnh Tử đã nói đến là tấm lòng mà ở ai cũng có. Mọi người đều phải giữ gìn tấm lòng này, không phải chỉ có ở riêng người lãnh đạo.

Người lãnh đạo coi việc chăm sóc thiên hạ là trách nhiệm của bản thân chính là 4 loại tâm "công minh chính đại" chỉ có người lãnh đạo. Công có thể ngang với trời đất, chính có thể ngang với thần thánh, minh có thể ngang với nhật nguyệt, đại có thể ngang với tạo hóa, đây là mặt cực kỳ quan trọng của người lãnh đạo.

Trong "Thuyết Uyển" ghi rằng: "Nghiêu một lòng vì thiên hạ, dốc sức cứu giúp dân nghèo, đau xót trước nỗi khổ cực của trăm họ, lo lắng cho sự nghiệp của chúng sinh. Có một người dân bị đói liền nói rằng chính mình làm cho bị đói; có một người dân bị rét liền nói rằng chính mình làm cho bị rét, có một người dân phạm tội liền nói rằng chính mình làm cho phạm tội. Bởi vậy không khen thưởng mà khuyên được dân, không trừng trị mà trị được dân, trước là khoan dung, sau là giáo dục, đó chính là đạo làm vua của Nghiêu". Đây thực là tấm lòng của Nghiêu vậy.

"Thuyết Uyển" cũng lại viết rằng: "Đại Vũ nói trăm họ thiếu ăn là do mình bất tài, công thành mà không có ích cho dân là do mình không răn dạy. Bởi vậy nên khơi thông sông ngòi, dẫn 9 sông đổ ra sông lớn, cho 5 hồ chảy về biển cả. Trăm họ tuy mệt nhọc nhưng không hề oán hận hay than khổ bởi vì lợi ích đó thuộc về nhân dân".

Lịch sử cũng lại ghi rằng: "Đại Vũ ra ngoài gặp tội phạm liền xuống xe khóc lóc hỏi han. Những người bên cạnh nói: "Tội nhân không thuận theo xã hội, sao nhà vua lại đối đãi với hắn như vậy? Vũ nói rằng: "Dân chúng của Nghiêu, Thuấn đều soi tấm lòng Nghiêu, Thuấn là lòng mình; ta là thiên tử mà khiến cho dân chúng ai cũng chỉ biết đến lòng mình nên khóc vì điều này". Đây chính là tấm lòng của Đại Vũ.

Khổng Tử ca ngợi Nghiêu rằng: "Vĩ đại thay! Nghiêu đúng là thiên tử". Lại ca ngợi Vũ rằng: "Ta không thể trách Vũ điều gì được". Điều chúng ta thấy ở đây đơn giản chỉ là chữ công, minh, chính, đại giữ trong lòng, ấy mới là khí phách của bậc vương giả thánh hiền, tức là tâm thuật của họ.

Khổng Tử nói: "Trời còn nói được gì? Ông trời chỉ giúp cho 4 mùa luân chuyển, vạn vật sinh sôi mà thôi". Điều này nói về quy luật tuần hoàn tự nhiên nhưng có thể không cần lời nói mà giáo hóa được.

Lãnh đạo không làm mà có thể giáo hóa, cán bộ theo đó không làm mà có thể quản lý. Cơ thể mệt mỏi, tinh thần lo buồn mà dùng hành vi để trị là sách lược hạ đẳng.

Người ta thường nói đến câu "gió thổi một lát, gió thổi cả đời". Nếu là như vậy thì tất cả đều dựa vào hành vi để làm gương, dùng hành động thực tế để cảm hóa người, khiến người không mời mà đến, không dạy mà nghe, không nói mà tự giác đi làm, không cần thể hiện, lẳng lặng tự thay đổi. Bởi vậy nên có câu nói rằng cách tốt nhất để cảm hóa con người là có thể cảm hóa con người một cách tự nhiên,

Làm sao để cai trị, quản lý, khống chế con người là hạ sách trong các biện pháp, sách lược. Những việc hoằng đạo hóa (mở rộng đạo), đôn đức hóa (làm sáng đức), đoàn giáo hóa (dạy người ta đoan chính), thuần phong hóa (tu bổ thuần phong) mà thánh nhân xưa thường nói đều cần phải lấy bản thân mình làm mẫu mực, nêu gương cho người khác. Lấy tấm lòng, sự tu dưỡng của mình làm chủ thể, lấy hành vi để bổ trợ, lấy cảm ứng làm đạo lý để gây ảnh hưởng cho người khác. Muốn cảm hóa con người hoàn toàn không phải là dựa vào quyền lực, thế lực để hành động, chỉ cần chấn chỉnh bản thân là có thể chấn chỉnh được thiên hạ, cảm hóa được thiên hạ.

245. "VÔ VI NHI VÔ BẤT VI"

(KHÔNG LÀM LẠI LÀ LÀM)

Hiểu người đã khó, giỏi dùng người còn khó hơn.

Dùng người đã khó, tin người càng khó, nâng lên được đã khó, đặt xuống được càng khó hơn. Từ xưa đến nay trong số những người nghiên cứu đạo làm vua không ai không cho rằng "không làm mà trị được" là tiêu chuẩn cao nhất của đạo làm vua, người đạt đến trình độ không làm mà trị được là người lãnh đạo hàng đầu trong thiên hạ.

Từ "Kinh Dịch" cho đến Lão Tử, Khổng Tử, Trang Tử và cả các nhà nghiên cứu về uy quyền các đời sau không ai không nhất trí cho rằng tiêu chuẩn này là quy luật chính xác của kinh trời nghĩa đất. Vua là nhân vật lãnh tụ cao nhất trong nhà nước cổ đại nên ngành học về vua chính là chỉ môn lãnh tụ học.

Đứng trên cương vị một người lãnh đạo tối cao mà nói, không thể không có mấy loại tu dưỡng đạo đức của bậc quân vương: Chí công, chí thành, chí trung, chí thọ, chí tín, chí trí, chí nhân, chí dũng, chí nghĩa, chí hoà. Ngoài 10 loại tu dưỡng đức độ này ra, đồng thời lại cần phải có nhãn quan rộng lớn, cõi lòng mỏng manh, khí độ bao la khôn cùng, nghị lực siêu quần, tinh thâm uyên bác, có tinh thần nỗ lực phấn đấu, dám xông vào nơi khó khăn mạo hiểm, kiên trì, bền bỉ, có thói quen theo đuổi đến cùng, có chính khí đội trời đạp đất, bền vững muôn đời cho đến làm việc, dùng người, áp dụng mưu kế đều biết tùy cơ ứng biến hết mức tài hoa, tất cả đều là những tài năng không thể thiếu.

"Kinh Dịch" viết rằng: "Dịch là không có suy xét. Yên lặng bất động mà cảm nhận thông suốt thiên hạ. Không phải là thân nhân tối cao trong thiên hạ thì ai có thể làm được!". Lại viết: "Thiên hạ trăm đường mà đồng quy, trăm lo mà nhất trí, vậy thiên hạ còn có suy nghĩ gì?". Không suy nghĩ tức là đạt được thuận ứng, cực kỳ tự nhiên, chẳng hề hành động. Không làm thì có thể yên lặng mà ứng, cảm nhận thông tới thân thì tự nhiên có thành công.

Lão Tử nói: "Đạo thường không hành động mà lại là hành động, quân vương, chư hầu tuân thủ được nó thì vạn vật đều sẽ tự nhiên mà hóa dục". Vả lại nói: "Thánh nhân không đi mà biết, không thấy mà có tiếng, không làm mà thành". Bởi vậy thánh nhân nói rằng: "Ta không làm mà dân tự sửa đổi, ta thiện tĩnh mà dân tự chấn chỉnh, ta chẳng mong mà dân tự nhiên thuần phác". "Bởi vì thánh nhân không làm nên không có thất bại, không cố chấp nên không có tổn thất". Bởi vì không làm mà trị cho nên không có chỗ nào là không trị. "Vi vô vi, sự vô sự". Lại nói: "Muốn có được thiên hạ mà khống chế thiên hạ thì ta thấy người đó không thế có được thiên hạ. Thần khí của thiên hạ không thể khống chế, không thể điều khiển. Người khống chế thất bại, người điều khiển cũng sẽ thất bại".

Đương nhiên, người vô vi (không làm) không phải là không làm việc gì cả mà là ở chỗ không xâm phạm chức vụ, biết làm tròn chức trách của bậc quân vương. Bởi vậy người vô vi không phải là kéo không đến, đẩy không đi mà là họ làm việc theo quy luật, phát triển thế lực tự nhiên. Chúng ta cần coi trọng ý nghĩa sâu sắc của 2 câu "làm không làm" (vi vô vi) và "không làm mà không phải không làm". Nên biết rằng những điều Lão Tử nói ra không giống những điều người bình thường nói có ý nghĩa tuyệt đối không làm gì, thể hiện tư tưởng và suy nghĩ chính trị tiêu cực. Chúng ta thường nói học vấn của Lão Tử là "quân học" tức là dạy vua làm sao để xử lý bên trên, làm sao để chăn dắt bên dưới, làm sao giữ được mình, làm sao giữ được nước, làm sao chọn được bề tôi, khiến cho thánh hiền triết sĩ ở đúng cương vị, làm việc vất vả, hết sức giữ gìn là ở chỗ vua "không làm" mà lại "không phải là không làm".

Chỉ có người lãnh đạo "không làm" mới có trí tuệ lớn, tầm nhìn xa, đại lượng, đảm lược. Trí tuệ lớn thì nhìn được thấu triệt, tầm nhìn xa thì nhìn được dài rộng, đại lượng thì dung nạp được vạn vật, đảm lược thì có thể nâng lên hạ xuống. Muốn rõ ràng đạo lý phải dựa vào trí tuệ; muốn hiểu người, dùng người hay thì phải dựa vào tầm nhìn xa; muốn bao dung, tin người thì phải dựa vào đại lượng; muốn nâng lên được hạ xuống được thì phải dựa vào đảm lược. Hiểu được người đã khó mà dùng được người càng khó hơn. Dùng được người đã khó mà tin được người càng khó hơn; nâng lên đã khó, đặt xuống được lại càng khó.

246. NHỮNG ĐIỀU KHỔNG TỬ NÓI ĐẾN

LÀ THẦN HỌC (ĐẠO LÀM TÔI)

Lấy đạo đức để cai trị đất nước cũng giống như sao Bắc Đẩu ở tại vị trí của mình, các vì sao khác quay xung quanh nó.

Khổng Tử rất ít nói đến "đức hành vô vi", không phải do ông không nói mà là tư tưởng và học vấn chính trị thực dụng của ông khác quân học về triết lý và giáo dục vua làm sao để tu thân trị quốc, đối đãi trên dưới của Lão Tử.

Những điều Khổng Tử nói đến nhiều là thần học (đạo làm tôi), tức là dạy bề tôi làm sao để làm việc, yêu dân, trị nước. Tóm lại là rất giống với việc làm sao để khiến cho thiên hạ giàu mạnh, yên vui, làm sao để đạt đến giới hạn tuyệt mỹ, vì vậy rất ít nói đến đạo vô vi. Nhưng ông cũng từng nói rằng: "Lấy đạo đức để cai trị đất nước cũng giống như sao Bắc đẩu ở tại vị trí của mình, các vì sao khác quay xung quanh nó". Được các vì sao khác quay xung quanh chiếu rọi, tại vị trí của mình thì tức là vị, tức là danh. "Kỷ" tức là "cân nhắc", quân vương giữ được nó thì có thể không làm mà trị tốt. Khổng Tử lại nói: "Thật là cao cả! Nghiêu Thuấn có được thiên hạ mà không cần phải dùng vũ lực để cướp lấy. Thật là vĩ đại! Một vị vua như Nghiêu, cao cả biết bao! Chỉ có thiên tài noi gương mới có thể vĩ đại, ân đức của ông rộng lớn biết bao! Trăm họ thật không còn lời nào để ca tụng ông, công tích của ông cao cả biết nhường nào! Chế độ lễ nghĩa ông định ra thật huy hoàng! Lại nói: "Trời nói được gì! Bốn mùa thay đổi, vạn vật sinh sôi, trời nói được gì!". Trời là thứ không làm, không sinh, không có, không tự làm, không tự sinh, không tự có nên trời cực kỳ công chính vô tư mà lại không chỗ nào là không làm, không chỗ nào là không sinh, không chỗ nào là không có, bởi thế nên trời vĩ đại. Khổng Tử khen ngợi Thuấn lại càng thể hiện rõ hơn việc Thuấn không làm mà trị.

Sau khi Thuấn lên ngôi liền đày Cộng Công đến U Châu, đày Khu Đâu đến Sùng Sơn, đày Tam Khuẩn đến Tam Nguy, giết Cổn dưới Vũ Sơn. Đây chẳng lẽ lại là không làm gì hay sao? Lúc ấy, nạn hồng thủy suốt mười năm không sao giữ nổi, muôn dân khổ sở vô cùng, sao có thể nói là không làm gì được?

Mọi người nói Thuấn "không làm mà trị" là do có Vũ đến lấp khoảng trống này, giúp cho trăm họ được bình yên, trị được lụt lội. Do có Tắc chủ trì về nghề nông, dạy dân trồng ngũ cốc mà nông nghiệp phát triển; Khiết làm tư đồ, chủ trì ngũ giáo thân hòa với trăm họ; Cao Đào làm đại lý, lo hình pháp; Thùy chủ trì về công nghiệp, dạy thợ thuyền; Ích lo việc dự liệu tính toán, mở mang sơn trạch; Bá Di làm trật tông, chủ trì về lễ; Quỳ phụ trách điển nhạc, lo việc nạp ngôn. Có thể lợi dụng tất cả nhân sĩ hiền minh trong thiên hạ ở đúng cương vị khiến họ tận lực hoàn thành chức trách vì thiên hạ thì người làm vua tự nhiên có thể không làm mà trị được.

247. XÂY DỰNG CHẾ ĐỘ HOÀN THIỆN

Căn bản là ở vua, chi tiết là ở bề tôi; tóm tắt là ở vua, cặn kẽ là ở bề tôi.

Trang Tử nói rằng: "Thế nào là làm đạo? Đạo có thiên đạo và nhân đạo (đạo trời và đạo người). Không làm mà tôn quý là thiên đạo. Làm mà mỏi mệt là nhân đạo. Thiên đạo là chủ thể, nhân đạo là bổ trợ. Khoảng cách giữa thiên đạo và nhân đạo rất lớn, cần phải làm rõ điều này". Và lại nói: "Đức hạnh của đế vương lấy trời đất làm căn bản, lấy đạo đức làm chủ thể, lấy vô vi làm thường quy. Lấy vô vi để mở rộng chính sự, cai trị thiên hạ sẽ vô cùng nhẹ nhàng, lấy hành động để mở rộng chính sự, cai trị thiên hạ sẽ rất vất vả mà không hiệu quả. Bởi vậy, người xưa coi trọng việc cai trị bằng vô vi. Vua vô vi, bề tôi vô vi tức là trên dưới đồng đức, trên dưới đồng đạo thì không có ai là vua. Vua phải dùng vô vi để chế ngự thiên hạ, bề tôi phải lấy hữu vi để ai làm việc nấy, đó là đạo lý bất di bất dịch. Bởi vậy, vua chúa khi xưa tuy có trí tuệ bao trùm thiên hạ nhưng lại không tự mình suy tính; mồm mép tuy đủ để ứng đối với vạn vật nhưng lại không tự mình bàn luận; tài năng tuy đạt đến mức thiên hạ vô song nhưng lại không đích thân làm việc. Trời không sinh sôi mà vạn vật tự nhiên sinh sôi, đất không sinh trưởng mà tự nhiên vạn vật sinh trưởng, vua không làm mà thiên hạ tự nhiên thành công, bởi thế đức hành của vua hợp với trời đất. Đây chính là phương pháp đế chế ngự trời đất, thúc đẩy vạn vật, sai khiến trăm họ".

Như vậy sẽ có thể khiến cho tổ chức nhà nước chặt chẽ, vận dụng linh hoạt, khiến cho cơ cấu chính phủ toàn vẹn mà quyền hạn trách nhiệm rõ ràng, quan lại các cấp đều hiền năng ngang tầm vị trí, giữ đúng chức trách mà mọi tầng được khống chế, mọi cấp đều phục tùng. Khiến cho tất cả đều giữ đúng cương vị, trung thành với chức trách. Nếu chấn chỉnh danh vị của họ, nghiêm khắc với chức phận của họ, đôn đốc trách nhiệm của họ, kiểm tra họ tỉ mỉ, chịu khó xem xét công tội của họ, kiên trì uốn nắn, tô điểm cho họ thì cuối cùng cũng không thể trở thành một sản phẩm thủ công mỹ nghệ vĩ đại được. Nếu con người hoàn toàn không có quy củ, không có tu dưỡng văn hóa thì tất nhiên có cái đẹp tự nhiên, nhưng sai lầm mất ở một chữ "dã". Mà nếu có thể thể hiện được bản sắc vốn có của mình trong sự tu dưỡng đạo đức văn hóa cao cả thì lại càng cao hơn một bậc. Cái gọi là "chỉ có anh hùng mới thể hiện được bản sắc" tức là nói về câu "trong vuông có tròn" trên mặt chính diện. Nói ngược lại, trong vuông có tròn" là chỉ sự không cứng nhắc, không đi vào chỗ bế tắc, giữ đúng nguyên tắc và quy mô về tổng thể, về phương hướng lớn, nhưng cũng không loại trừ việc biến đổi linh hoạt trong những điều kiện nhất định.

Ví dụ như sách lược "một nước hai chế độ". Nói trên nguyên tắc chung thì hai chế độ khác nhau là xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa không thể cùng tồn tại ở một quốc gia, mà chỉ có thể là một trong hai chế độ trên. Thế nhưng nguyên tắc lớn nhất lại là tình hình quốc tế trước mắt và xu thế thời đại, là thống nhất đất nước và hòa bình thế giới. Để thực hiện sự nghiệp hòa bình thống nhất đất nước thì sách lược "một nước hai chế độ" là lựa chọn duy nhất thiết thực và có thể làm được. Nếu cứ cố tình đi vào ngõ cụt thì không những không giải quyết được vấn đề mà trái lại còn bị người khác nhằm vào chỗ sơ hở, kết quả là người thân thì đau xót, còn kẻ thù thì vui mừng. Đặng Tiểu Bình đưa ra chủ trương thực hiện "một nước hai chế độ" giải quyết thành công vấn đề Hồng Kông là một ví dụ hay về việc "trong vuông có tròn", thay đổi hợp thời.

Có lòng dạ trong sạch thì không còn chút ám muội; có lòng dạ trong sáng thì không vương chút bụi trần, bụng dạ ngay thẳng thì chẳng có gì giả dối, bao dung vạn vật thì không gì là không có. Mỗi khi có chỗ nào suy nghĩ, manh động thì lập tức tự xem lại mình để kiềm chế, mau chóng bỏ đi hoặc giảm bớt một phần ý muốn riêng tư để giữ lại thêm một phần lẽ trời; giảm đi một phần dục vọng mà tăng thêm một phần vĩ đại. Phải khiến cho tấm lòng này đạt tới mức sáng suốt, quảng đại nhất, cho đến khi công bằng mọi lẽ, không còn ý nghĩ cá nhân đế mà khắc chế, không còn dục vọng cá nhân để mà diệt bỏ. Lúc này, cái còn lại sẽ chỉ là lẽ trời, và tinh thần rộng lớn cao thượng.

Trong lúc cai trị mà lộ rõ ra là kẻ tầm thường, trong lúc cai trị lặng lẽ không lời là biểu hiện của thánh nhân; để tâm đến những chuyện của riêng mình là bản tính của kẻ tiểu nhân; để tâm đến những điều sâu xa rộng lớn là sự nghiệp của thánh nhân.

Con người không thể chỉ kính trọng cha mẹ mình, không thế chỉ yêu quý con cái mình mà cần phải kính trọng tất cả các cụ già, yêu quý tất cả các em nhỏ. Tấm lòng nhân đức như vậy mới là vô cùng cao thượng, vô cùng vĩ đại! Có ý tưởng lớn, kế hoạch lớn, chế độ lớn, biện pháp lớn tức là đã có được trụ đá giữa dòng của một sự nghiệp lớn.

Khổng Tử sáng tác thi thư, chế định lễ nhạc, biên soạn Xuân Thu, viết "Chu Dịch", môn hạ đệ tử có đến ba nghìn người mà lại khiêm tốn nói bản thân chỉ thuật lại lời người khác, chứ không phải tự mình nghĩ ra, và tự nhận rằng trong mình không có thánh nhân. Lý tưởng mà ông đưa ra là: "Thi hành đạo lớn phải lấy thiên hạ làm công, tiến cử hiền tài, giữ chữ tín, tạo mối hòa thuận, khiến cho người già được chết yên lành, người trẻ làm nên sự nghiệp, trẻ em khỏe mạnh khôn lớn, những người cô quả, tàn phế đều được nuôi dưỡng, trai lấy được vợ, gái gả được chồng, căm ghét thói lãng phí, không che giấu bản thân, dốc sức làm việc không chỉ vì bản thân mình. Bởi vậy không có âm mưu quỷ kế xuất hiện, giặc dã trộm cướp không nổi lên, ban đêm nhà không phải đóng cửa, đi đường không nhặt của rơi. Đây gọi là lý tưởng đại đồng". Lý tưởng chính trị như vậy vừa rộng lớn mà lại vừa cao xa. Bởi vậy, nguyên tắc này trải qua hàng nghìn năm mà vẫn không thể phai mờ, không thể thay đổi.

Thời gian không chia thành xưa, nay, mai, sau; trời đất không phân ra đông, tây, trong, ngoài. Tu dưỡng mà hành động theo như vậy, tất sẽ thành công lớn. Đó không chỉ là một nền chính trị lý tưởng mà còn là một cuộc đời lý tưởng!

Trong vuông có tròn, không bị bế tắc. Trong vuông có tròn tức là trong những hiện tượng thay đổi rối ren mà không quên bản chất, trong lúc thể hiện tính riêng mà không quên tính chung, trong trạng thái tĩnh mà không quên trạng thái động, trong lúc kiên trì nguyên tắc mà vẫn có tính linh hoạt hợp lý; trong lúc tuân thủ quy phạm đạo đức và lễ nghi, duy trì tu dưỡng văn hóa mà không mất đi bản sắc và sự thuần khiết của mình.

Trong lý luận về làm thơ có một câu nói nổi tiếng là "đeo xiềng xích mà nhảy múa". Sáng tác thơ ca, bất luận là thơ cổ hay thơ hiện đại (đặc biệt là thơ cổ) đều phải theo một cách thức và vần luật nhất định. Coi cách thức vần luật của thơ là vuông, làm thơ phải tuân thủ cái vuông này, nếu không sẽ không thành thơ mà thành tản văn hoặc tiểu thuyết. Thế nhưng, trong yêu cầu về cách thức và vấn luật này lại cho phép những thay đổi và vận dụng linh hoạt nhất định, đây chính là "trong vuông có tròn", "đeo xiềng xích mà nhảy múa". Nhảy múa tốt thì xiềng xích không còn là xiềng xích nữa mà trở thành vòng cổ, vòng tay, trở thành một thứ đồ trang sức làm tăng thêm vẻ đẹp nghệ thuật.

Trong lĩnh vực thơ ca là như vậy, trong các lĩnh vực khác cũng như thế. Vật chất tự nhiên nhưng chưa qua chạm khắc, tô điểm thì cuối cùng không thể trở thành một sản phẩm nghệ thuật lớn.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.