Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Iii - Bản Ngã
69. Dùng Máu Và Mồ Hôi Đổi Lấy Thành Công

❊ ❊ ❊

Càng tiến lên phía trước thì càng vĩ đại, tiến lên không có giới hạn thì vĩ đại cũng không có giới hạn. Điều này đòi hỏi bản thân phải nỗ lực và phấn đấu.

Lịch sử văn hóa nhân loại là do nhân loại không ngừng nỗ lực, tiến hóa mà sáng tạo nên. Lý tưởng, hy vọng và hoài bão lớn lao của chúng ta muốn thực hiện và hoàn thành được, chỉ có thể tự nỗ lực hành động, nói "Đường đi vạn dặm bắt đầu ngay dưới chân mình" chính là mang ý nghĩa này.

Chúng ta có từng trải qua nỗi thống khổ không gì so sánh nổi mới có thể có được niềm vui khôn cùng. Chúng ta từ thất bại và hoạn nạn mà nhận thức được chính mình, nhận thức được cuộc sống, từ thắng lợi trong công việc mà giành được hạnh phúc cao quý, giành được sự trong sáng của tâm hồn.

Nỗ lực hành động là vô hạn vô cùng, dựa vào nỗ lực hành động để tạo nên sự vĩ đại của con người cũng chính là điều vô cùng vô hạn. Tiến lên một bước, nhưng phía trước những bước đi này vẫn còn vô số những bước đi nữa đang đợi bạn. Càng tiến lên phía trước thì càng vĩ đại, tiến lên không có giới hạn thì vĩ đại cũng không có giới hạn. Điều này đòi hỏi bản thân phải nỗ lực và phấn đấu. Nhất định không được dừng lại giữa đường, thỏa mãn ở sự vĩ đại đã có, như thế mới có thể thể hiện được sự kỳ diệu của việc không ngừng tự cường.

Cổ nhân nói: "Chỉ cần còn một hơi thở thì chí hướng này không bao giờ buông lơi". Muốn hoàn thành nhân sinh vĩ đại và cao quý của bản thân thì phải dựa trên tinh thần không ngừng tự cường để nỗ lực hành động, phấn đấu, tiến thủ. Nguyên tắc nỗ lực hành động phải sát thực hơn trong cuộc sống con người, đó chính là sự chăm chỉ làm việc.

Hán Minh Uy nói: "Trời cao không giúp kẻ không muốn làm việc".

Shakespeare cũng nói: "Khi Thượng đế đày Adam xuống trần gian, giới luật đầu tiên đặt ra là: phải dùng máu và mồ hôi của chính mình để đổi lấy bánh mì chứ không được dùng máu và mồ hôi của người khác".

Nói bằng lời của chúng ta ngày nay, thì là: "Dùng máu và mồ hôi của chúng ta để đổi lấy thành công chứ không dùng máu và mồ hôi của người khác". "Thứ có được không phải bằng lao động chỉ có thể là sự bần cùng".

Newton đã nói: "Nếu anh muốn có tri thức, nên bỏ công sức ra làm việc; nếu anh muốn có cái ăn, nên bỏ công sức ra làm việc; nếu anh muốn có niềm vui, cũng nên bỏ công sức ra làm việc, chỉ có chăm chỉ làm việc mới có thể có được tất cả các định luật".

Franklin khi giải thích về việc vì sao mình thành công cũng nói: "Sở dĩ tôi trở thành tôi ngày hôm nay, hoàn toàn là do tôi chăm chỉ làm việc mà đạt được. Trong cả cuộc đời tôi, từ trước tới giờ chưa từng ăn một miếng bánh mì nào có được không phải do lao động".

Chúng ta cần hiểu rằng: "Làm việc chính là nỗ lực hành động, lao động chính là sáng tạo. Không ngừng gắng sức làm việc chính là không ngừng nỗ lực, không ngừng cần cù lao động chính là không ngừng sáng tạo".

Homer cho rằng: "Lao động chính là vận mệnh của con người".

Alexander nói: "Mọi việc đều được hoàn thành bởi lao động".

Tăng Quốc Phiên cũng nói: "Kiên trì chí hướng của mình, tinh thần chịu đựng gian khổ, làm việc hết sức mình, không quản là việc lớn hay việc nhỏ, đều có thể đạt được thành tựu". Lao động tay chân làm việc, mà lao động trí óc cũng là làm việc.

Đời người muốn có được sự tiến bộ, muốn có thể càng thêm rạng rỡ thì biện pháp duy nhất là từ lao động mà giành lấy. Nỗ lực làm việc khiến cho người ngu đần trở nên thông minh, từ thông minh trở nên trí tuệ, lại từ trí tuệ biến thành thần thánh.

70. TRỜI LÀM CHO TOẠI NGUYỆN, NGƯỜI QUÂN TỬ LÚC VUÔNG LÚC TRÒN

Nói được một trượng chẳng bằng làm được một tấc. Biết được đạo lý trời tròn đất vuông chẳng bằng bắt đầu làm từ ngay dưới chân mình.

Những nhân vật vĩ đại trong lịch sử, bất luận là thánh hiền hay anh hùng hào kiệt, thành công của họ đều ở một chữ "hành" mà ra. Làm người thời nay như chúng ta, không thể chỉ có lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao mà còn cần phải thực hiện những lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao ấy, như vậy mới có thể nói rằng đã hoàn thành nhân sinh của chính mình. Điều này chỉ có thể dựa vào việc chúng ta tự mình nỗ lực hành động, tự mình thực hiện.

Trong lịch sử các nhân vật vĩ đại của Trung Quốc cũng như nước ngoài xưa nay, học tập tinh thần "Nỗ lực hành động" là nền tảng để có thể hưng thịnh, thành công trong sự nghiệp. Chẳng có ai làm như vậy mà tốn công vô ích. Việc thịnh đức của thánh nhân dựa vào "nỗ lực hành động"; sự nghiệp của anh hùng cũng dựa vào "nỗ lực hành động"; các nhân sĩ công danh phú quý, các trường phái học giả chuyên gia, chỉ cần là những người có đôi chút thành tựu trong đời, thì không có ai là không từ việc "nỗ lực hành động" mà đạt được.

Trong "Kinh Dịch - Càn quái" viết: "Thiên hành kiện, quân tử tự cường bất tức" (Trời làm cho khoẻ mạnh, người quân tử không ngừng tự cường). Lại nói: "Người quân tử trên mình có đủ đức nhân thì có thể giúp đỡ nhân dân, đồ vật tốt đủ để hợp với lễ, lễ và vật đủ để hợp với nghĩa, trung chính (trung thành ngay thẳng) vững chắc thì đủ để thành sự. Người quân tử có đủ bốn hành động có đạo đức (đức hành) này cho nên gọi là "nguyên hanh lợi trinh". Lại nói: "Quân tử coi hành động chân thực là tu dưỡng đức hạnh. Quân tử dựa vào việc nói lời thật, căn cứ trên sự vật để hành sự và có thể kiên trì!"

Khổng Tử trong "Nho hành" đã viết: "Từ nỗ lực hành động mới có được những gì của mình". Khi trả lời Ai Công về chính sự lại nói: "Nỗ lực hành động gần với đức nhân". Tự cổ chí kim, không kẻ nào không chú trọng chữ "hành" mà lại có thể thành công được.

Xưa có người nói: "Nói được một trường chẳng bằng làm được một tấc. Biết đạo lý trời tròn đất vuông chẳng bằng bắt đầu làm ở ngay dưới chân mình".

Vương Dương Minh nói: "Hiểu được mà không làm cũng bằng không hiểu". Hoàng Đế thời thượng cổ, qua 70 lần chinh chiến mới lấy được thiên hạ, diệt được Lượng Long, sau khi lên ngôi lấy được đế vị thay dòng họ Thần Nông vẫn rất cố gắng, nỗ lực không biết mệt mỏi, không dám nghỉ lấy một ngày. Trong "Sử ký" ghi lại về công lao của ông sau khi lên ngôi: "Thiên hạ có kẻ không tuân theo mệnh lệnh, Hoàng Đế liền đi trừng phạt kẻ đó, thường vừa đến liền đi ngay, phá núi mở đường, tự mình không dám sống yên tĩnh. Phía Đông đến Bột Hải, lên núi Cửu Sơn, Thái Sơn; phía Tây đến núi Không Đồng, lên núi Kê Đầu; phía Nam đến Trường Giang, lên núi Hùng Sơn, Tương Sơn; phía Bắc xua đuổi Huân Dục, hợp với chư hầu ở núi Phú Sơn, lại xây thành ở núi Thái Lộc".

"Sử ký" ghi chép lại nơi phát tích của vua Thuấn: "Thuấn làm ruộng trên núi Lịch, người dân ở núi Lịch ai cũng khiêm nhường với ông. Đến hồ Lôi đánh cá, mọi người ở nơi này đều nhường chỗ ở của mình cho ông. Trị thủy sông ngòi, khí tài của sông nước chẳng thể mất đi. Một năm sau, nơi ông sống trở thành một thị trấn nhỏ, hai năm sau trở thành thành phố, đến ba năm sau đã trở thành một đô thị lớn".

Sử ký cũng ghi lại những ngày đầu của vua Vũ như sau: "Lao khổ cả thể xác lẫn tinh thần, mười ba năm trị thuỷ, ba lần qua cửa nhà mà không vào. Thiếu cơm ăn áo mặc nhưng những việc làm, hành động của ông khiến quỷ thần cũng phải cảm động. Từ đất hoang cho đến đầm lầy, trên mặt đất có thể đi xe, dưới nước có thể đi thuyền bè. Đi trên đường bùn lầy có thể dùng xe quệt, trên núi dùng xe kéo. Bên trái là tiêu chuẩn, bên phải là quy tắc, bốn mùa dầm mưa dãi nắng lập ra 9 châu, khai thông 9 con đường, tu sửa 9 con đường lớn gần nơi sông nước, đo được 9 ngọn núi". Từ đó có thể thấy được mức độ nỗ lực làm việc của vua Thuấn và vua Vũ.

71. QUÊN MÌNH ĐỂ TỰ HOÀN THIỆN

Chúng ta cần phải tự hoàn thiện, "vô ngã" (quên mình) để tự hoàn thiện, "vô danh" (không màng danh vọng), "vô công" (không cầu công lao) để tự hoàn thiện, như vậy mới có thể gột rửa chính mình.

Theo quan điểm triết học, càng là người vì mình lại càng không thể vì mình, càng là kẻ tự tư lại càng không thể tự tư - đây chính là điều chí lý trong trời đất.

Ai cũng muốn làm bậc thánh nhân, muốn làm người anh hùng nhưng làm thánh nhân, làm anh hùng đều phải lấy quan niệm "không có mình" làm cái gốc căn bản. Gạt bỏ hết thảy những cái tôi cá nhân, những dục vọng, ham muốn vật chất sẽ có thể có sức mạnh và tỏa sáng, tự nhiên sẽ có thể đạt được cái vô hạn, vô cùng. Không chỉ có thể "Vai sắt gánh đạo nghĩa, xứng đáng dựng non sông" mà còn có thể "Hào khí trùm thiên cổ, lòng trung thấu Đẩu, Ngưu".

Người đời thường cho rằng kẻ mà cái gì cũng có, thực ra là chẳng có gì, còn người chẳng có gì thực ra lại có tất cả.

Phật Thích Ca Mâu Ni tự nguyện vứt bỏ những phú quý của bậc vương tử đi giảng đạo cho chúng sinh; Chúa Giê-su tự nguyện vứt bỏ mọi thứ trên thế gian để chuộc tội cho nhân loại; Phạm Lãi, Trương Lương tự nguyện vứt bỏ địa vị khanh tướng mà đi chu du thiên hạ, Cầu Nhiệm Khách và Trần Bác Chi tự nguyện vứt bỏ cơ hội tranh nghiệp đế vương với Đường Thất, vào rừng núi ở ẩn. Người đời cho rằng những người ấy sau khi giũ bỏ tất cả đã chẳng còn gì mà không biết rằng những điều họ lĩnh hội được là cái tồn tại vĩnh hằng.

Sự hoàn thiện của một người phải xét từ nhiều phương diện. Nơi này mất thì nơi kia lại được. Đây chính là sự hoàn thiện. Cho nên mới nói rằng, một người phải chịu thiệt mới có thể thu lợi, phải quên đi bản thân mới có thể nghĩ đến bản thân, tổn thất lớn mới có thể được lợi nhiều, chẳng có gì mới có thể có tất cả. Tự mình siêu thoát và hóa quy về đơn giản, thành không có chứ không phải là "Đánh mất mình thì như vật, đánh mất tính thì thành tầm thường". Nhan Uyên có thể ăn uống rất đạm bạc, sống ở nơi vô cùng dột nát mà vẫn không thay đổi thú vui của mình, vì vậy, người có thể hoàn thiện nội tại sẽ có thế giới bên trong, sẽ có lòng tự tôn bên trong, không chạy theo vật chất, không bị lung lay trước miệng lưỡi thế gian, không vì ảnh hưởng bên ngoài mà thay đổi tôn chỉ hành động của mình.

Lão Tử nói: "Rất ít người có thể hiểu được ta, đó chính là chỗ đáng quý của ta". Hiểu được đại đạo rồi, thì còn gì để muốn biết thêm nữa đây! Làm anh hùng hào kiệt nổi danh một thời chẳng có gì đáng quý, đáng quý là làm người anh hùng vô danh. Làm một thánh nhân được người người ngưỡng mộ cũng chẳng có gì đáng trân trọng, đáng trân trọng là làm một thánh nhân vô danh kia. Hoàn thiện riêng cá nhân mình chẳng có gì đáng nói, đáng nói là lấy bản thân mình để hoàn thiện một tập thể rộng lớn - vô hạn, một tập thể đông đảo - vô cùng, tức là một tập thể vượt qua không gian và thời gian, không chỉ cá nhân mình hoàn thiện thành một con người, mà còn phải khiến cho mỗi người trong không gian, trong thời gian đều hoàn thiện thành một con người, đều có thể rèn luyện, trau dồi phẩm chất đạo đức, hoàn thiện nhân cách trên nguyên tắc nhân đạo, nhân quyền. Thực hiện được những điều này tức là làm cho cái không có bản thân mình thắng được cái có mình, đây mới chính là điều đáng quý.

Chúng ta cần phải tự hoàn thiện mình, "vô ngã" (quên mình) để tự hoàn thiện, "vô danh" (không màng danh vọng), "vô công" (không cầu công lao) để tự hoàn thiện, như vậy mới có thể gột rửa chính mình, mới có thể vươn tới cái tôi vô cùng vô hạn. Nếu hoàn thiện mình trong cái hữu danh, hữu ngã và hữu công thì chúng ta chỉ thu được một cái tôi hữu hạn; nếu chỉ theo đuổi hình thức bên ngoài thì sẽ mất đi nhân tình nhân tính, mất đi nhân cách nhân phẩm. Còn những kẻ chạy theo cái dung tục tầm thường lại tự cho mình là thanh cao, hoặc còn hơn thế, giả danh thánh hiền cưỡng chiếm ngôi cao, giàu có nhất thiên hạ, sung sướng như đế vương chẳng qua cũng chỉ là một phường giá áo túi cơm hay mặt người dạ thú mà thôi.

Sở dĩ mình là mình, sở dĩ mình không giống với người khác hoàn toàn là ở cái bên trong chứ không phải do cái bên ngoài, ở cái thực chất chứ không phải do cái hư danh. Cho nên, trong cuốn "Đức Sung Phù", Trang Tử đã ca ngợi Thân Đồ Gia có thể quên bản thân mình, Vương Đãi có thể để mặc cho mọi người không để ý đến mình. Do thế mới nói con người ta có thể tỏa sáng chính là ở khí chất bên trong. Dù cái vỏ hình thức bên ngoài có như thế nào, danh vọng chức quyền có ra sao thì cũng chỉ là những thứ rác rưởi bỏ đi, chẳng liên quan gì đến danh dự, phẩm giá của chính mình.

72. MÌNH VÌ MỌI NGƯỜI, MỌI NGƯỜI VÌ MÌNH

Càng là người chỉ sống cho chính mình, càng khó có thể hoàn thiện được bản thân. Còn tinh thần cao thượng lại có thể tỏa ra những ánh hào quang vì mình, vĩ đại và vô cùng.

Cổ nhân có câu: "Ta sở dĩ có bệnh là vì ta có cơ thể, nếu không có cơ thể thì ta còn có bệnh gì nữa đây?"

Con người nếu không có quan niệm về cuộc đời xác thịt của mình hay nói cách khác là tâm niệm "vô ngã" (không có mình), "vô thân" (không có thân thể), sẽ tự nhiên không còn màng danh lợi, thành bại hay sống chết gì nữa. Sự hoàn thiện như vậy tất nhiên sẽ là sự hoàn thiện đến mức cao nhất về mặt tinh thần và không thể đem so sánh nó với cái gọi là sự hoàn thiện trong suy nghĩ thông thường của con người thế tục.

Một người mà mọi sự tồn tại, hoạt động, nỗ lực, phấn đấu, hy sinh đều chỉ là vì một cái tôi nhỏ bé, thì sự khác biệt trong ý nghĩa cuộc đời và quan niệm giá trị của người đó không thể lấy độ dài ngắn ra để tính toán. Hơn nữa, ai cũng suy nghĩ đến việc phải làm thế nào mới có thể trau dồi, hoàn thiện cái tôi nhỏ bé của mình, nhưng giữa cái tôi nhỏ bé và tập thể rộng lớn tất yếu sẽ nảy sinh mâu thuẫn và sự không dung hoà.

Mỗi người đều muốn trau dồi, hoàn thiện nhân cách của mình, nhưng nếu cái tôi bản ngã của mỗi người không tác oai, tác quái thì mọi thứ sẽ có thể dung hòa được với nhau, "mình vì mọi người, mọi người vì mình" thì sẽ hoàn thiện trong cái chung của mọi người - đó cũng chính là hàm ý sâu xa của việc trước không có ta mà sau có ta, trước không có mọi người mà sau có mọi người.

Trong "Trung Dung "có viết: "Tài giỏi đến mấy cũng phải biết trung dung, rộng lớn đến mấy cũng vô cùng bé nhỏ". Càng là người chỉ sống cho bản thân càng khó có thể hoàn thiện mình, còn tinh thần quên mình cao thượng lại có thể tỏa sáng vô cùng vô hạn. Bởi những người thuộc loại này vừa có thể chịu đựng tất cả, vừa có thể gánh vác được tất cả, đã vượt lên trên hiện thực lại làm hoàn thiện hiện thực, vừa có thể quên đi bản thân vừa có thể hoàn thiện bản thân khiến cho cái tôi bản ngã hòa nhập vào vạn vật trời đất, tiến tới thông suốt cổ kim và thế sự mai sau. Nói một cách đơn giản là: quan niệm về thế tục với quan niệm về không gian thời gian là tương đối và hữu hạn. Những người có trí tuệ hơn người, hơn đời thì quan niệm về thế tục, về không gian, về thời gian của họ là tuyệt đối, là vô hạn. Cho nên tất phải từ "có" đến "không". "Có" chính là hữu hạn, là tương đối, còn "không" mới là vô hạn, là tuyệt đối. Do vậy, cái vĩ đại của sự hoàn thiện cũng là cái vĩ đại mang tính vô hạn và tuyệt đối.

Người có thể quên đi bản thân mình cũng là người có thể quên đi được mọi thứ vật chất, quên đi mọi quan niệm so bì hơn kém. Người có thể quên đi chính bản thân mình cũng sẽ có thể vượt lên trên hiện thực, vượt lên trên thế giới, tức là vượt lên được cuộc sống hiện thực và cuộc sống vật chất. Vì thế, người quên được bản thân mình sẽ không trở thành người có nhân sinh quan hưởng lạc, chỉ ham muốn hưởng thụ vật chất và tự nhiên có thể hòa tan một cách tuyệt đối tinh thần, tư tưởng của mình vào trong cái vĩ đại vô hạn. Do đó mà Trang Tử đã từng nói: "Sự tu dưỡng, rèn luyện đạo đức khi đạt đến giới hạn cao nhất thì trong con người ta sẽ không còn nghĩ đến cái tôi cá nhân, khi đạt tới mức thần tiên thì trong con người ta sẽ không còn nghĩ đến công trạng, và khi đạt đến mức thánh nhân, trong con người ta sẽ không còn tiếng tăm, danh vọng nữa". Cái tôi cá nhân chính là hữu hạn, công trạng cũng chỉ là hữu hạn. Chỉ có những người không có nó trong mình mới là những người mà không gì có thể xưng tụng, đo định, so sánh.

Lý Bạch đã từng viết trong "Cổ phong" rằng: "Đán kiên tan tuyền hạ, kim quan táng hàn khôi" (đã nhìn thấy ba dòng suối xuống, quan tài vàng táng trong làn khói lạnh mà thôi). Tranh giành có tác dụng gì? Sở hữu đem lại ích lợi gì? Gạt bỏ được cái "có" nhỏ nhoi trong hiện thực sẽ có thể đạt đến cái "có" lớn lao vô hạn.

Đời người là hữu hạn, không gian sống là hữu hạn, sự nắm bắt tri thức hay sự lớn mạnh của quyền lực cũng là hữu hạn; sự nghiệp học vấn là vô hạn, khoa học, vũ trụ cũng là vô hạn. Lấy cái hữu hạn để chống lại cái vô hạn tất yếu sẽ thất bại và luôn ở vào tình thế nguy hiểm. Điều này có gì đáng câu nệ mà không thể thông suốt đây! Do vậy, chúng ta không thể đem cái vĩ đại đặt vào một cá nhân, mà phải đặt vào cái vĩ đại trong hiện thực và sự vĩnh hằng.

Phần lớn các nhân vật vĩ đại trong lịch sử đều sau khi qua đời mới "trở nên vĩ đại", chứ người ta không nhìn thấy cái vĩ đại của họ lúc họ còn sống. Sự vĩ đại lúc sinh thời là cái hữu hạn, chỉ có sự vĩ đại tỏa sáng sau khi họ mất mới là vô hạn. Cho nên, chúng ta không cần phải tranh giành sự thị phi, cái được mất, chê khen hay thành bại khi còn sống. Công danh phú quý chỉ là mây khói thoảng qua, như đóa phù dung sớm nở tối tàn mà thôi.

73. NHẬN THỨC CHÍNH MÌNH

Nếu vì mọi người, mình sẽ sống trong trái tim của mọi người. Nếu biết vì nhân loại, mình sẽ sống trong trái tim của toàn nhân loại.

Tinh thần vô ngã chính là ranh giới vượt lên trên bản thân mình của bậc thánh nhân, cũng chính là ranh giới vĩ đại của đất trời. Trời đất vô tư nên trời đất mới bao la, rộng lớn. Nhật nguyệt vô tư nên nhật nguyệt mới tỏa sáng giữa trời. Thánh nhân vô tư nên thánh nhân mới vượt lên trên được bản thân mình. Thánh nhân quên mình, nhưng trong cái quên mình đó lại có mình. Thánh nhân vô tư, chính vì vô tư nên mới hoàn thiện được chính mình. Thánh nhân vô năng, nhưng trong cái vô năng ấy lại có quyền năng lớn. Thánh nhân không công trạng gì mà lại trở thành công trạng cao.

Sự nghiệp của người lãnh đạo cũng như sự nghiệp của bậc thánh nhân, không chỉ là sự nghiệp "vì bản thân mình" mà quan trọng hơn còn là sự nghiệp cao cả "vì mọi người", không chỉ là sự nghiệp giải phóng và hoàn thiện mình mà còn là sự nghiệp cao cả giải phóng người khác và giúp họ hoàn thiện, là sự nghiệp vĩ đại xây đời, giúp đời. Nếu như chỉ sống vì mình thì chỉ có thể đạt tới một cái tôi nhỏ bé mà thôi.

Nếu biết vì mọi người ta sẽ sống trong trái tim của mọi người, còn nếu biết sống vì nhân loại, ta sẽ sống trong trái tim toàn nhân loại. Hòa mình vào vạn vật trong trời đất, ta sẽ bất diệt cùng vạn vật. Trở về với đất trời, đất trời là vĩnh hằng nên ta cũng sẽ vĩnh hằng.

Giữa đất trời này, có sự tồn tại của nhân loại là có sự tồn tại của ta, nhiều cá nhân tập hợp lại đã làm nên xã hội loài người và các quốc gia. Vô số những sinh mệnh riêng lẻ, không ngừng kế thừa và phát triển, đã hoàn thiện nên lịch sử nền văn minh nhân loại; cho nên, nếu tách ra khỏi nhân loại thì sẽ chẳng thể thấy được trong bản thân cá nhân mình, thêm một hạt bụi và bớt đi một hạt bụi có gì là quan trọng. Bởi vì từ quan điểm tổng thể về nhân sinh, chúng ta không thể lấy một cá nhân ra để xem xét. Vũ trụ đâu có phải là hạt bụi…

Tại sao ta vì ta, tại sao người khác vì ta và làm thế nào để hoàn thiện chính bản thân mình, làm thế nào để hoàn thiện thành một con người thực sự, đây chính là câu hỏi căn bản của đời người.

Khi Lão Tử đi qua cửa Hàm Cốc, nếu như người gác cổng không mời ông để lại mấy lời thì cuốn "Đạo đức kinh" 5000 chữ kia cũng sẽ không thể lưu truyền cùng thế gian, đây chính là chỗ vĩ đại của Lão Tử. Có được ý nghĩ quên mình là sẽ tự nhiên không còn mang đến danh lợi, tự nhiên chẳng nghĩ đến sống chết, như vậy thì con người và trời đất có thể hòa làm một. Cái tôi vật chất và sự sống chết thống nhất trong nhau, mới có thể ngộ ra lẽ dục hóa của trời đất, mới có thể có được mình trong cái "vô ngã", thấy được mình trong cái "vô ngã".

Những kẻ theo chủ nghĩa duy ngã và chủ nghĩa cá nhân tầm thường luôn khoanh tròn trong việc làm thế nào để phát triển và hoàn thiện đầy đủ cái tôi cá nhân. Nhưng thoát ly khỏi vũ trụ là không thể thấy được hạt bụi nhỏ, tách ra khỏi thế giới loài người, khỏi quốc gia, dân tộc - những tập thể lớn lao này là không thể nhìn thấy cái tôi cá nhân. Cái tôi được nói đến ở đây có được là nhờ vô số những cái tôi trong không gian rộng lớn cùng vô số sự phát triển, hoàn thiện và tổ hợp trong thời gian lâu dài mà thành. Cái tôi cá nhân tuyệt đối chỉ có thể coi như là một cá thể có sinh mệnh tạm thời, một khi sinh mệnh ấy mất đi thì cá thế này sẽ không còn tồn tại nữa. Còn muốn có những giá trị tồn tại vĩnh hằng cần phải có sự thể nghiệm trong lịch sử quốc gia, lịch sử dân tộc.

Trau dồi và hoàn thiện cá nhân phải được xem xét từ sự trau dồi và hoàn thiện tập thể, tách rời khỏi "tập thể" này thì những giá trị của cá nhân cũng sẽ bị mờ nhạt. Đất trời "dục hóa" cá nhân tuyệt đối không chỉ đơn giản vì cá nhân, cho nên muốn hoàn thiện cái tôi cá nhân nhất thiết phải hoàn thiện mọi người. Hoàn thiện và khẳng định cá nhân xuất phát từ việc làm thế nào hoàn thiện quốc gia, dân tộc và nhân loại. Một khi quốc gia, dân tộc - những tập thể lớn lao này không thể tỏa sáng khắp bốn phương thì dù cái tôi cá thể có tỏa sáng cũng chỉ là thứ ánh sáng nhỏ nhoi, giống như đốm lửa nhỏ so với mặt trăng, mặt trời, có tỏa sáng thì cũng không dễ gì nhìn thấy.

Bảy mươi hai liệt sĩ ở Hoàng Hoa Cương sở dĩ có thể "tỏa sáng" là bởi lúc đó họ chỉ mưu cầu cho tập thể chứ không tính toán và cá nhân mình, chỉ lo nghĩ xem làm thế nào để hoàn thành sự nghiệp cách mạng mà không lo đến việc "vun vén" cho cá nhân mình như thế nào, cũng không màng đến sự nổi tiếng, họ chỉ nghĩ đến cách mạng không nghĩ đến chuyện sống chết, chỉ nhìn thấy quốc gia dân tộc chứ không nhìn thấy cá nhân. Không mong thành danh mà danh vọng lại đến, không nghĩ cho bản thân mà mỗi cá nhân lại trở nên lẫy lừng. Đây chính là điểm đáng quý, nguyên nhân làm nên sự vĩ đại ở họ.

74. HY SINH BẢN THÂN ĐỂ HOÀN THIỆN MÌNH

Anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay, sở dĩ có bản lĩnh hơn người, hơn đời chủ yếu là bởi tinh thần hy sinh và từ tinh thần hy sinh ấy họ có thể làm nên sự vĩ đại của chính mình.

Trong lòng hoàn toàn không nghĩ cho bản thân, chỉ lo lắng cho nhân loại trên thế gian, như vậy là có trời, có nhân loại, đồng thời cũng có cả bản thân mình. Anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay, sở dĩ có bản lĩnh hơn người, hơn đời chủ yếu là bởi tinh thần hy sinh và từ tinh thần hy sinh ấy, họ có thể làm nên sự vĩ đại của chính mình, làm nên một tập thể lớn vĩnh hằng bất tử.

Các triết gia cổ đại nói: "Thánh nhân không yêu, không trọng, không vì bản thân mình, các bậc anh hùng hào kiệt lớn đối với sự nghiệp và công tích cũng có thái độ như vậy. Chủ yếu là lấy việc hy sinh bản thân để hoàn thiện mình, truyền lại tinh thần hy sinh ấy cho trăm nghìn thế hệ đời sau".

Nếu trong lòng chỉ thấy mình, chỉ khư khư bản thân mình thì chắc chắn sẽ không thể có thành tựu, tiếng tăm lưu truyền thiên cổ! Không nhìn thấy mình, không khư khư bản thân mình mới có thể xả thân vì người khác, mới có thể hy sinh danh lợi và sinh mệnh của cá nhân mình mà làm những việc có ích cho nhân dân, cho quốc gia dân tộc và cho toàn thể nhân loại. Như vậy, người đương thời mới kính nể, ngưỡng mộ bạn, người đời sau mới truyền tụng bạn.

Nếu cả một đời chỉ lo sao cho bản thân được thăng quan, phát tài, tham thú hưởng lạc và hưởng thụ gia đình hay chỉ nghĩ đến công danh phú quý của chính mình - thì đó chỉ là sự thành công của chủ nghĩa cá nhân, thứ thành công mang tính hữu hạn.

Cung Định Am đã từng viết trong thơ của mình rằng: "Bách niên tâm sự quy bình đạm, san tận nga mi tá thệ văn". Sự nghiệp của các bậc thánh hiền là như vậy đấy, đưa ra ánh sáng huy hoàng rực rỡ vào trong những sự nghiệp vĩ đại rồi liền trở về với tâm trạng bình thản.

Theo đuổi sự nghiệp cứu đời, cứu người với tấm lòng thanh thản, tự nhiên sẽ khác hẳn những kẻ làm quan hám lợi, hám quyền, vừa có thể thu được hiệu quả lớn lao "Chính kỳ nghi bất mưu kỳ lợi, minh kỳ đạo bất kể kỳ công" (Hướng đến cái tình mà không mưu lợi lộc, làm sáng đạo mà không tính toán công lao) lại vừa khiến cho người làm chính trị không câu nệ bởi chính trị, khiến cho kẻ làm quan không lao lực về việc quan, thoải mái tự do mọi lúc mọi nơi.

Khi người ta đã xác lập được tinh thần hy sinh bản thân là đã có thể làm cho lòng mình trở nên bình lặng, trong sáng, không bị mê hoặc, không chịu cảm nhiễm mà dẫn đến bị vật hóa. "Động cơ chủ quan hoàn toàn là động cơ tốt đẹp, trong sáng không một hạt bụi và mạnh mẽ không gì cản trở nổi, nên đương nhiên nó sẽ không bị chi phối bởi vật chất, không bị mê hoặc trước ham muốn và không chịu khuất phục trước bất cứ một thế lực nào, hơn thế nó còn phát huy sức mạnh kiên cường lớn lao, có thể xua tan đi những ý nghĩ cạnh tranh, loại bỏ những tư tưởng bủn xỉn, keo kiệt; có thể trở thành người liêm khiết chẳng tham lam, không hèn nhát, cố chấp".

"Lập bản nhi đạo sinh" (Tạo được cái gốc rễ trong lòng thì đạo tự sinh), đây là bài học từ thời cổ đại, còn tư tưởng "Lập công kỳ đại giá" (lấy tu dưỡng bản lĩnh là việc lớn) mà hai người Lục và Vương đề xướng ra cũng mang chính ý nghĩa này đây. Khi phương diện lớn đã được xác lập thì những phương diện nhỏ hơn dù không được lập cũng sẽ tự hình thành. Chúng ta muốn làm anh hùng hào kiệt, thì sự hình thành tâm lý của bản thân mình không chỉ là công phu "tạo cái gốc rễ" hay "chấn chỉnh cái gốc rễ" ("lập bản" và "chính bản") mà cần phải làm cho mỗi người có tư tưởng, có ý thức hoàn thành việc của thiên hạ.

Khi đã có chí nguyện hoàn thành việc của thiên hạ, mọi người đều có thể thực sự làm cho thiên hạ là của chung, không có cái ranh giới mà trong đó tồn tại ý nghĩ riêng tư. Đứng trước công danh có thể quên đi danh vọng, đối mặt với sự được mất có thể quên đi quyền lợi của mình, còn lúc sinh tử hoạn nạn có thể hy sinh bản thân.

Trong mọi hành động, kẻ vụ lợi lấy chiếm hữu làm mục tiêu; người có đạo đức lấy việc phục vụ con người làm mục tiêu; bậc anh hùng hào kiệt lấy việc phát huy tài năng thiên bẩm của mình, lấy lợi ích cá nhân và việc hoàn thiện cá nhân làm mục tiêu; bậc thánh nhân lấy việc phát triển khả năng thiên bẩm của quần chúng, lấy lợi ích của nhân loại và việc hoàn thiện nhân loại là mục tiêu. Việc "lập bản" được đề cập đến ở đây chính là làm cho tất cả mọi người đều có thể từ ranh giới vụ lợi, ranh giới anh hùng bước lên lãnh địa của đạo đức, của thánh nhân.

Nếu có tinh thần hy sinh cái riêng để chu toàn cho cái chung được tốt đẹp thì không cần phải thắc mắc là có được hay không, chỉ cần giữ cái gốc tâm lý của người làm ruộng, là sự tranh giành về chính trị tự nhiên có thể chưa cấm đã tự dừng; ý nghĩ về thành tựu của cá nhân tự nhiên có thể tan đi theo gió đạo đức, khí tiết được cá nhân tu dưỡng có thể không cần khuyến khích mà tự nó vẫn tồn tại. Muốn làm nên một tập thể lớn lao bất tử cùng với thời gian thì ý nghĩa tinh tế trong câu nói của Lão Tử: "Người mà thể xác tuy đã chết nhưng tinh thần - tư tưởng mãi mãi bất diệt là người trường thọ vĩnh hằng" chính là lời gợi ý tốt nhất.

75. CÁI TÂM CỦA ĐẠO CHÍNH LÀ TÂM CỦA TA

Trên con đường sự nghiệp, không để tâm đến công tích chính là hơn người một bậc. Cũng chính là hành sự trên thế gian với ý thức "xuất thể".

Trong quá trình tu dưỡng để trở thành một Đạo gia, điều tối kỵ nhất là có dụng tâm làm việc gì, mà có dụng tâm tất sẽ nghe theo lòng tự tư của mình. Nghe theo lòng tự tư của mình thì dẫu có hợp tình đến mấy cũng chỉ là miễn cưỡng, rơi vào cái vòng luẩn quẩn của cái tôi có thể nhỏ bé, không hợp lẽ tự nhiên về nhân, về nghĩa, về lý, về đạo, về trời. Không có dụng tâm, sẽ khiến cho tâm không phóng túng, tâm không phóng túng thì sẽ tự đạt được không cần đến sự giúp đỡ từ bên ngoài. Những lời vàng ngọc của thánh nhân cũng chỉ yêu cầu con người ta phải buộc cái tâm phóng túng lại, đưa nó quay trở về với thể xác, như vậy tất yếu sẽ tìm ra con đường để vươn lên. Theo đuổi sự nghiệp đế vương, tâm sẽ rất dễ thả lỏng, khó có thể điều khiển làm cho nó theo đúng con đường sự nghiệp vốn có. Trên con đường sự nghiệp mà không để tâm đến công tích là hơn người một bậc. Cũng chính là hành sự trên thế gian với ý thức xuất thế. Như vậy, không những có thể đi chỗ đáng đi, làm cái cần làm, dừng nói nên dừng mà còn tiến hơn một bước là tự động đi chỗ đáng đi, tự động làm cái cần làm, tự dùng nơi nên dừng. Đây đúng là bản lĩnh của "cái tâm" đã được kiểm soát, vậy thì đối với một người lãnh đạo mà nói, cho dù ở vào tình thế cấp bách dồn dập cũng dễ có được tâm trạng "giải quyết bao công việc của bách quan, quản lý hàng triệu nhân khẩu, cơm áo gạo tiền mà vẫn tìm thấy niềm vui trong đó".

Tâm của đạo chính là tâm của ta, tâm của ta cũng chính là tâm của đạo. Mọi việc đều tồn tại cùng với "Đạo", không có Đạo thì không tồn tại gì hết. Cho nên mới có luận thuyết "Vũ trụ tức là tâm của ta, tâm của ta tức là vũ trụ". Chấn hưng tinh thần, tự mình làm chủ, vạn vật đều chuẩn bị sẵn cho ta, còn thiếu gì nữa; lúc ta trắc ẩn, thiên nhiên cũng trắc ẩn, lúc ta xấu hổ, thiên nhiên cũng xấu hổ; lúc ta dịu dàng, thiên nhiên cũng dịu dàng; lúc ta mạnh mẽ cứng cỏi, thiên nhiên cũng mạnh mẽ cứng cỏi; khi ta nghiêm trang, thiên nhiên cũng nghiêm trang; bởi cái tâm "quên mình" là có thật nên mọi thứ đều có thể tự nhiên; bởi một lòng tin vào tự nhiên nên mọi thứ càng vĩ đại.

76. VẠN SỰ DO MÌNH TA GÁNH VÁC

Hoạn nạn của người khác, thế vận tốt xấu, đạo nghĩa của nhân gian, chính khí của trời đất, tất cả đều do ta gánh vác.

Những anh hùng hào kiệt, các bậc chí sĩ thời xưa không ham phúc, không tránh hoạ, không cầu danh, không sợ thất bại, vạn sự đều là "do mình ta gánh vác", hoạn nạn của người khác do ta gánh vác; thế vận tốt xấu, do ta gánh vác; đạo nghĩa của nhân gian, do ta gánh vác; chính khí của trời đất, do ta gánh vác.

Do vậy, bất kể là có thành công hay không, bất kể thành công nhiều hay ít, họ đều có thể làm kinh thiên địa, quỷ khốc thần sầu. Cho nên, mỗi cử chỉ, mỗi hành động của họ đều có những chỗ rất khác với người thường, họ thực sự đã vượt lên trên được bản thân mình.

Trong đạo nghĩa hiệp, chúng ta có thể thấy được lòng can đảm, khí huyết hào khí và tình cảm chân thực của một con người. Các chí sĩ, các bậc anh hùng hào kiệt thời xưa đều có tinh thần nghĩa hiệp. Bởi thế, họ thường là quang minh lỗi lạc, không chịu gò ép, tài giỏi hơn người, độc lập hành sự trong cõi đất trời. Từ uy phong của họ, không chỉ thấy được sự kiệt xuất, mà còn có thể thấy được sự thắng thế của hào khí, nghĩa hiệp. Họ hoàn toàn không sợ quyền thế, không khuất phục uy vũ, hoàn toàn là vì hai vai gánh đạo nghĩa, một tay chống đỡ càn khôn, trong mắt họ chỉ thấy mỗi một chữ "lý", trong tim vẫn chỉ là một chữ "lý" ấy, để thực hiện "chân lý" thì dù muốn chết cũng không từ.

Tinh thần "Chết để thành nhân, xả thân vì nghĩa" của Khổng Mạnh là chuẩn mực đối nhân xử thế cao nhất của những người nghĩa hiệp từ trăm nghìn năm nay. Họ vì nghĩa, họ thành nhân cũng chỉ biết có một chữ này, không hề có mục đích khác, không hề có dụng ý gì khác, không cần bất cứ mưu cơ hay thủ đoạn, mánh khoé nào. Cho nên chỉ là tinh thần "biết là không thể làm được mà vẫn cứ làm".

Còn về các nhân sĩ du hiệp, con đường của họ tuy không hợp với chính nghĩa nhưng "ngôn tất tín, hành tất quả" (nói tất giữ lời, làm tất đạt kết quả), đã hứa với ai là hứa thật lòng và không tiếc thân mình để thực hiện lời hứa đó. Dám lao vào khó khăn, nguy hiểm, coi chuyện sinh tử tồn vong nhẹ như lông hồng, đồng thời không khoa trương tài năng, xấu hổ khi nghe ngợi ca công đức của mình, thế nên bọn họ phần lớn đều như vậy. Lại có câu "tuy là dân thường nhưng khi đã nhận lời giúp đỡ thì hết lòng vì nghĩa, không quản hy sinh thân mình, đây là điểm mạnh chứ không phải là sự bất cẩn, cẩu thả, cho nên dù có nghèo khó túng quẫn mà vẫn biết nghe theo mệnh trời, đó chẳng phải là những hiền nhân hào kiệt mà mọi người vẫn nói tới hay sao? Đây là những lời mà khi viết "Sử ký", Tư Mã Thiên đã dành riêng để nói về uy phong của nhân sĩ du hiệp.

Tư Mã Thiên cho rằng bình tĩnh và nóng vội cũng là cái thường tình của con người, bậc thánh hiền cũng không thể tránh khỏi, nếu người ta giúp đỡ kẻ trong cơn nguy khốn bằng tinh thần người chìm ta cũng chìm, người đói ta cũng đói thì tự nhiên họ sẽ để lại cho thế gian này nhiều câu chuyện cảm động.

Tư Mã Thiên lại viết "Khương Tử Nha từng nguy ở bến đò Đức, Quản Trọng từng làm phạm nhân, Bách Lý Hề phải chăn bò, Trọng Ni từng chịu nạn ở đất Khuông, sắc mặt của họ đều không thay đổi. Họ đều là những người có đạo đức, có nhân nghĩa hay được các học sĩ nhắc đến mà còn gặp phải những cảnh ngộ như vậy, nói chi đến những người bình thường, gặp phải thời buổi loạn lạc, chẳng lẽ không bị lưu lạc nay đây mai đó hay sao? Cảnh ngộ của họ có thể còn nguy hại hơn những người đã được nhắc đến ở trên". Ngoài ra, Tư Mã Thiên còn kể ra những chuyện của Chu Gia, Điền Trọng, Vương Công, Kịch Vu và Quách Giải để minh chứng cho những gì ông viết.

Về Chu Gia, ông viết: "Chu Gia ở nước Lỗ, người cùng thời với Hán Cao Tổ. Người nước Lỗ luôn lấy đạo Nho làm gốc nhưng Chu Gia lại nổi tiếng bởi nghĩa hiệp. Trong nhà ông có mấy trăm hào sĩ, còn những người bình thường khác thì không biết bao nhiêu mà kể, tuy vậy nhưng ông trước sau không dám tự khoe khoang, không cần người ta phải cảm phục ân đức của mình. Nhiều lần bố thí, sợ người khác trông thấy, đã làm rung động bao tấm lòng của kẻ nghèo khó. Đi lên từ nghèo khó, trong nhà không có nhiều của cải, mặc không chọn thứ đẹp, ăn không còn đồ ngon, phương tiện đi lại cũng chỉ có chiếc xe bò xong lại chuyên cứu giúp người khác lúc hoạn nạn, rất ít khi lo lắng đến việc riêng. Từng ngấm ngầm cứu giúp tướng quân Quý Bố, lấy lại danh dự cho tướng quân mà chưa từng bao giờ nghe thấy ông nhắc đến chuyện này. Từ Đông Quan trở đi, không ai là không muốn qua lại, kết bạn với ông". Từ những dòng ngắn ngủi này, chúng ta có thể thấy Chu Gia hào hiệp và đức độ đến nhường nào! Khí phách và con người mới cao đẹp làm sao! Người như vậy, từ xưa đến nay đều có phải là dễ gặp. Nói chung, những người hành hiệp trượng nghĩa không ai là không như vậy!

77. HẾT LÒNG LÀM VIỆC NGHĨA

Chỉ một mực nói đến đạo nghĩa mà không làm việc nghĩa, chỉ chuyên nhất làm việc nghĩa mà chưa thông được đạo nghĩa. Phải kết hợp cả hai yếu tố trên mới trở nên toàn diện. Làm được như vậy, tự nhiên sẽ nhờ nghĩa hiệp mà mở mang trời đất, nhờ lòng thành mà cảm động quỷ thần.

Những người hành hiệp trượng nghĩa tính cách tất phải vừa nghiêm khắc vừa nhân nghĩa, hành động tất phải vừa hào phóng, vừa cương nghị, vừa mạnh mẽ, vừa quả cảm, cam kết tất phải vừa chân thành vừa tín thực. Họ có thể từ bỏ cái nghĩa riêng cho cái nghĩa chung, từ bỏ cái lẽ riêng vì cái lẽ chung. Cho nên, lòng hào hiệp của họ phần nhiều được thể hiện ở đạo nghĩa và lẽ trời. Các thế hệ Nho giáo sau này, khí chất phần nhiều giảm sút. Giẫm đạp lên nhân nghĩa, luôn luôn tụt lại phía sau mọi người, nếu thêm phần hào hiệp, tinh thần của họ có xu hướng trở nên mạnh mẽ, cương nghị, lòng can đảm trở nên kiên cường, hào phóng, còn tinh thần "hành đạo tất cầu đạt được kết quả, làm việc nghĩa chỉ sợ chậm ở phía sau" tự nhiên sẽ dễ dàng hình thành trong tâm hồn và thể xác họ.

Chỉ một mực nói đến đạo nghĩa mà không làm việc nghĩa, chỉ chuyên nhất làm việc nghĩa mà chưa thông được đạo nghĩa. Hai yếu tố trên phải kết hợp với nhau mới trở nên toàn diện. Làm được như vậy, tự nhiên sẽ nhờ nghĩa hiệp mà mở mang trời đất, nhờ lòng thành mà cảm động quỷ thần. Từ ngàn xưa đến nay, các hào kiệt, hiệp sĩ đều có tinh thần nghĩa hiệp. Do vậy, tự nhiên phần lớn những người trong đạo này đều là bậc chí sĩ, hào kiệt, họ luôn luôn coi việc lo nỗi lo của người khác, gỡ bỏ khó khăn của người khác, giúp kẻ hoạn nạn, cứu tính mệnh người khác là nhiệm vụ của chính mình.

"Trước sau kiên định tinh thần dám làm việc nghĩa sẽ luôn có tinh thần đạp bằng bất bình" và tinh thần "ăn cơm của người phải trung thành với người để trả ơn", một chút ân nghĩa cũng phải báo đáp bằng được; đồng thời cũng tồn tại một tinh thần nhân đạo như Đức Giê-su chịu tội thay cho toàn nhân loại. Họ có khí phách anh hùng, không tiếc gì thịt nát xương tan, có dòng nhiệt huyết nam nhi và tấm lòng nhân hậu. Cả cuộc đời họ là những việc làm cảm động đáng được ca tụng. Những hành động làm kinh thiên địa, chấn quỷ thần ấy chính là tinh thần "chết để thành nhân của Khổng Tử và "xả thân vì nghĩa" của Mạnh Tử.

Trong lịch sử, ngoài một số ít những trung thần nghĩa sĩ ra, đại bộ phận họ không ở trong tầng lớp sĩ đại phu mà thường thuộc số những người nghĩa hiệp bình thường. Đa số các sĩ đại phu hèn nhát và khiếp nhược, mười phần thì đến tám chín phần không thoát khỏi khí chất thư sinh yếu ớt. Bước vào chốn quan trường lại lấy giàu sang phú quý làm chí hướng, rất dễ bị dục lợi làm quay cuồng đầu óc, bị công danh làm lu mờ nhân cách, thường là "thấy công danh trở nên mê muội, thấy quyền lợi quên hết nhân nghĩa". Từ Hán Đường cho đến nay, chính nghĩa không được nêu cao thì thế lực quốc gia cũng ngày một suy yếu. Trong tâm tưởng của các nghĩa sĩ, khái niệm công danh phú quý không hề tồn tại. Họ một lòng tâm nguyện làm việc nghĩa cử. Họ coi đế vương như cỏ rác, coi tiền bạc như bụi đất và coi sống chết chỉ là quán trọ. Cho nên không chỗ nào là không thể tự hào, không chỗ nào là không thể tự đắc.

Khổng Tử nói: "Quân tử cầu nghĩa, tiểu nhân cầu lợi". Các nhân sĩ nghĩa hiệp không có ai cầu lợi cả. Từ đời Hán đến nay, tất cả các nhân sĩ nghĩa hiệp điển hình như Chu Gia, Quách Giải, Kinh Mạnh… đều chết đi mà không có nhiều tài sản để lại. Sống chết còn chẳng toan tính huống hồ là của cải, quyền lợi? Huống hồ là công danh?

Mạnh Tử nói: "Nghêu Thuấn và đạo tặc chỉ khác nhau ở nghĩa và lợi mà thôi". Lại nói: "Nhân chính là trái tim của người, còn nghĩa là con đường đi của con người. Vây cá là cái mà ta muốn có, tay gấu cũng là cái mà ta muốn có, nhưng không thể cùng một lúc mà có được hai thứ, đành phải bỏ lại cá để có tay gấu. Sinh mệnh là cần, nghĩa khí cũng cần, nhưng hai thứ ấy không thể có được cùng một lúc, liền xả thân vì nghĩa. Ta muốn có sinh mệnh nhưng cũng lại muốn có cả những thứ quý hơn sinh mệnh cho nên không thể sống tạm bợ cho qua ngày đoạn tháng được; chết chóc là điều ta không thích nhưng có những thứ ta còn ghét hơn cả chết chóc, vì vậy khó có thể tránh được tai họa. Nếu thứ người ta cần không vượt quá sinh mệnh, người ta sẽ có cách tìm ra đường sống, làm theo cách này là có thể sinh tồn được, nhưng cũng có người không muốn làm như vậy. Cho nên, điều đáng quý ở người quân tử chính là có thể chết để thành nhân, xả thân vì nghĩa".

Kẻ hiệp sĩ mà không có được chữ nhân, bội nghĩa, ham hố một cuộc sống cẩu thả, còn nói gì đến công danh đây? Vì vậy, người hiện nghĩa làm ơn cho người nhưng không cầu được báo ân, hành đức cho người nhưng không cầu được báo đức, vả lại, con người ta ai cũng phải chết, nếu chết nhẹ như lông hồng thì chẳng thà im hơi lặng tiếng ẩn mình trong đám cỏ như gà vịt còn hơn! Người đáng sống cũng chết, người đáng chết cũng không thể sống được. Chết nặng tựa Thái Sơn, trọng khí tiết, trọng nghĩa mà chết thì "Hào khí còn vang thiên cổ, tình trung thấu Đẩu, Ngưu". Người như vậy mà không được mọi người ghi nhớ quả là tuyệt đối không có.

78. CON NGƯỜI QUÝ LÀ Ở CHỖ BIẾT TỰ LẬP VÀ TỰ TRỌNG

Một người chỉ có dùng đôi bàn tay của mình để làm nên thiên hạ, dùng đôi bàn chân của mình để đi khắp thiên hạ, dùng máu và mồ hôi của mình gột rửa thiên hạ, như vậy mới có thể coi là hành vi của bậc trượng phu.

Văn hóa truyền thống của Trung Quốc đề cao tinh thần "không ngừng tự cường". Tinh thần này trong vấn đề phát triển cá nhân được biểu hiện bằng sự sáng tạo không ngừng. Tự sáng tạo là một phẩm chất của tinh thần phấn đấu vươn lên.

Tục ngữ có câu: "Con trẻ phải tự nuôi dưỡng, lúa gạo phải tự trồng", "Hảo hán không ăn của bố thí, không uống nước lấy trộm". Trong lịch sử thế giới, sự nghiệp huy hoàng của các anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay không có chỗ nào là không tự sáng tạo,

Lục Tương Sơn từng nói: "Con người ta quý ở chỗ biết tự lập, tự trọng, không thể cứ theo vết chân người khác, học ngôn ngữ kẻ khác".

Điều này cũng có nghĩa là: Trong sự tự lập và tự trọng mới có thể nhìn ra ý nghĩa cuộc sống của mình, thấy được tinh thần, phẩm cách và những điểm sáng của mình. Bắt chước và làm theo người khác sẽ không tìm ra chính mình. Nói là tự lập nhưng làm thế nào có thể dựa vào người khác mà tự lập được? Những nhân vật kiệt xuất sở dĩ trở nên vĩ đại như vậy hoàn toàn là do sống giữa trời đất này, họ đều tự đề ra chủ trương tất cả mọi thứ, đầu đội trời, chân đạp đất tồn tại cùng nhân gian. Mọi thứ đều phải ở chính mình thì mới đáng tin, mới thực hiện được, còn nếu do người khác thì đều không đáng tin và không thể thực hiện được.

Mạnh Tử nói: "Cầu là được, bỏ là mất". Cũng có nghĩa là: cầu ở bản thân mình, ở yếu tố nội lực chứ không cầu ở người khác, không cầu ở ngoại lực. Hồ Lâm Dực cũng nói: "Mọi việc trên đời cần phải dựa vào tự lập, tự cường, nhìn lại mình ở mọi phương diện". "Đã là người cần phải tự lập, tự cường, cầu bản thân mình chứ đừng cầu người khác. Cầu bản thân mình tức là người quân tử phải trung lập, không thiên lệch, không ngừng tự cường". Lại nói: "Mọi việc trên đời chỉ có tự mình gây dựng nên mới có thế, dựa vào người khác dù có là cha hay là anh cũng đều không thể thay thế được mình, không nhờ cậy được".

Tăng Quốc Phiên nói: "Phàm là lúc nguy cấp, chỉ có bản thân mình là đáng tin nhất, những người khác đều không đáng tin". Đào Giáo nói: "Đời Tấn có người nói: Mọi việc trên đời chỉ có mình mình mà thôi, cho nên con người quý ở chỗ biết tự lập; muốn tự lập thì điều đầu tiên phải tự cường, không dựa dẫm, không cầu người khác, bất luận là thân hay sơ, mọi thứ đều không được dựa vào họ". Đến lúc này, mọi người phải biết rằng cần xem xét chính bản thân mình.

Việc mà biết vừa đủ thì trong lòng sẽ vui vẻ, người mà không cầu gì hết thì sẽ có phẩm chất cao. Một người chỉ dùng đôi bàn tay của mình làm nên thiên hạ, dùng đôi bàn chân của mình đi khắp thiên hạ, dùng máu và mồ hôi của mình để gột rửa thiên hạ, như vậy mới có thể coi là hành vi của bậc trượng phu.

79. MỌI HẠNH PHÚC TRÊN ĐỜI ĐỀU XUẤT PHÁT TỪ TẤM LÒNG

Người mà mọi thứ đều tự cầu ở mình, không cầu ở người khác chính là người có cuộc đời cao quý và huy hoàng nhất.

Vân Cốc cho rằng: Câu nói trong Kinh Thi "Vận mệnh do ta làm nên; hạnh phúc do ta tự tìm kiếm" là một chân lý không bao giờ thay đổi, dạy con người ta dồn sức mà đến với con đường "lập mệnh" bằng phẳng.

Yếu tố nội lực làm nên thành công, yếu tố ngoại lực cũng có thể mang lại thành công. Chỉ cần tất cả mọi thứ đều tự cầu ở mình, không cầu ở người khác, người như vậy sẽ có một cuộc đời cao quý và huy hoàng nhất. Cho dù cả đời chỉ sống trong nghèo khổ thì đó cũng là cái nghèo vẻ vang và tôn quý nhất. Bởi đạo đức, nhân nghĩa, học vấn và nhân cách nhất thiết phải tìm ở trong chính bản thân mỗi người, đều phải qua quá trình tự tu dưỡng, tự rèn luyện mới có được. Những thành công này chẳng những người khác không thể mang lại mà đến cả Thượng đế cũng không thể bạn cho ta. Mà phú quý, công danh và sự nghiệp - những thứ có tính lịch sử này lại phải có được từ đạo đức, học vấn, nhân nghĩa, như vậy mới thể hiện rõ sự vĩ đại và giá trị của chúng. Còn loại phú quý, công danh, sự nghiệp như đóa phù dung sớm nở tối tàn chỉ có ở trong mắt của những kẻ tiểu nhân hoặc ngẫu nhiên có được từ người khác, những thứ đó thật chẳng có gì đáng kể.

Cho nên, Khổng Tử nói: "Nếu như phú quý có thể cầu được thì dù có phải cầm cương thay người, ta cũng xin làm. Nếu như không thể cầu được, hãy cứ giữ nguyên sở thích của mình. Đó chính là cách để tự hài lòng với mình".

Xưa kia, Nhan Uyên sống trong một khe núi hoang vu, hẻo lánh, ngày ngày chỉ ăn uống vô cùng đạm bạc, người bình thường không thể chịu được, nhưng ông vẫn không thay đổi quan niệm của mình về niềm vui sống, Khổng Tử hết sức khen ngợi. Đây chính là đạo lý tự lập, tự tôn của người quân tử. Không thể dựa vào người khác, cần phải xét lại chính mình, dựa vào bản thân mình, và kiên trì sở thích của mình, như vậy mới có thể tự hành đạo. Còn phú quý, công danh, sự nghiệp chỉ là những thứ ở ngoài ta, có những thứ đó chẳng thêm được gì mà mất chúng cũng chẳng gây tổn hại gì.

Xưa kia, Viên Liễu Phàm hỏi Vân Cốc: "Mạnh Tử nói: những thứ ta đeo đuổi mà có được là nhờ chính bản thân mình. Nhân nghĩa đạo đức còn có thể theo đuổi, công danh phú quý thì theo đuổi thế nào đây?". Vân Cốc trả lời: "Mạnh Tử nói không sai, chỉ có anh hiểu sai thôi. Anh chưa nghe Lục Tổ nói hay sao: Mọi hạnh phúc trên đời này đều ở trong tâm mình cả. Theo đuổi thứ gì đó từ chính nội tâm của mình sẽ có cảm giác làm gì cũng trôi chảy, thuận lợi. Tìm kiếm từ chính bản thân mình, không chỉ có được đạo đức và nhân nghĩa mà còn có cả công danh và phú quý; hai mặt trong ngoài đều nhìn nhận rõ ràng, như vậy rất có lợi. Nếu không tự kiểm điểm lại mình mà chỉ cầu viện ở bên ngoài thì dẫu cầu được đạo, cũng là phải dựa vào số phận. Hai yếu tố nội lực và ngoại lực đều mất đi thì có cầu cũng chẳng ích gì". Đây chính là đạo lý tận tâm, tận lực với chính mình mà các nho sĩ thường nói. Tận tâm, tận lực với mình không những có thể hoàn thiện chính mình mà còn có thể coi cái chết nhẹ tựa lông hồng.

80. GIỮ MÌNH CHÍNH LÀ GIỮ ĐẠO

Biết được sống chết là có mệnh nên được sống thì sống, lúc phải chết thì chết. Hiểu được mạnh yếu là do thời thế nên lúc nào có thể làm thì làm, lúc nào có thể dùng thì dừng.

Tiên sinh Minh Đạo và Thiệu Tử có thơ như sau: "Lúc say, mọi vật đều quay cuồng, khi tỉnh lại, vạn vật lại làm ta quay cuồng, sống chết là có số cả, con người sao có thể can dự vào, mạnh yếu là do thời thế nên ta không buồn rầu làm chi". Biết được sống chết là có mệnh nên được nên được sống thì sống, lúc phải chết thì chết. Hiểu được mạnh yếu là do thời thế nên lúc nào có thể làm thì làm, lúc nào có thể dùng thì dừng.

Sinh tử được "cất giấu", đơn giản là để giữ một đạo chữ khiến vạn thế sau này khi nghe đến đều có thể kiên cường, liêm khiết chấn chỉnh cái xấu xa, bạc nhược, tạo nên khí tiết phong độ của bậc thánh nhân, của người nhân nghĩa. Bởi thế, Vi Tử rời đi, Cơ Tử làm nô bộc, Tỉ Can vì can gián mà phải chịu moi tim. Khổng Tử gọi họ là những người nhân nghĩa của triều nhà Ân. Bởi vì họ có thể "Thủ từ thiện đạo, lấy cái chết để làm tốt đạo", trước mắt họ chỉ có một chữ đạo, không hề có chuyện tử sinh.

Lại nói, khí tiết ngoài được bộc lộ trong chuyện sinh tử còn được chứng tỏ qua hành động ra đi. Cho nên, đa số các ẩn sĩ đều là những người có phong độ, khí tiết thanh cao.

Ý nghĩa của việc Hứa Do không nhận sự nhường ngôi từ vua Nghiêu; Bá Di, Thúc Tề không ăn gạo nhà Chu, đều là để giữ gìn khí tiết của bản thân. Trong "luận ngữ", cuộc đời của Trường Tữ, Suyễn Nịch cũng chẳng phải là ẩn mình để giữ thân như ngọc đó sao?

Cho nên, Khổng Tử khi gặp bọn họ đã than rằng: "Lũ chim thú kia không thể cùng bày với họ, ta không phải môn đệ của họ thì ai sẽ sống cùng với họ đây?" chính là có ý nói: thiên hạ thời nay hỗn loạn, đều không khác gì giống chim thú, thực không thể ở cùng bọn họ, ta không phải môn đệ của Trường Tữ, Suyễn Nịch để cùng họ sống ẩn dật. Vậy ai lại muốn làm điều đó? Ý tứ ca tụng không lời nào diễn đạt hết. Đang lúc thiên hạ vô đạo, kẻ ẩn sĩ giữ mình cũng chính là giữ gìn đại đạo, giữ gìn tiết tháo.

Cao nhân Đạo gia thời Ngũ đại Trần Đồ Nam trước khi lên núi hóa Sơn cũng từng có chí vì thiên hạ, sau cảm thấy không thể được nữa, bèn về ở ẩn quy ở núi hóa Sơn, viết thơ như sau: "Mười năm rời chốn hồng trần, nhớ lại lúc trẻ cũng có nhiều mộng ước. Bóng chiều xuống ung dung không vội ngủ, chốn cửa son tuy giàu có nhưng chẳng bằng nơi nghèo hèn. Sầu thấy kiếm thì giúp chúa gặp nguy, buồn nghe tiếng hát mê mẩn người. Ôm sách cũ quay về nơi ẩn cũ, hoa cỏ chim hót như mùa xuân". Đến khi Triều Khuông Dẫn bình định được thiên hạ, gọi ra nhưng ông không thuận. Sau đó người kế thừa học thuật của ông (Thiệu Nghiêu Thất Tịch) là một người giàu có nhưng cũng không thể lay chuyển được ý chí của ông.

Thời đại Nguyên Thái Tổ, Đạo gia Bắc Thất Tử và chân nhân Khâu Xử Cơ, cũng đã thà làm thầy chứ không chịu làm tôi cho vua chúa. Rồi như bậc đại nho Lý Trung Hãn đầu triều Nho khi cơ hàn, Khang Hy từng đích thân phi ngựa đến Sơn Tây để mời về triều nhưng ông không chịu nép mình nương nhờ, để cầu phú quý. Đây đều là những người "Quân tử lúc thiên thời địa lợi thì ra ngoài làm quan, lúc không gặp thời cơ thì quay về ẩn mình ở chốn cỏ cây".

Tóm lại, mỗi người có khoảng trời riêng của mình, mỗi người có thế giới riêng của mình. Cho nên, họ có thể xem thường thiên tử, không chịu vào khuôn phép, coi phú quý như phù vân.

81. THÂN GIÁO QUAN TRỌNG HƠN NGÔN GIÁO

Dùng gương bản thân mình để giáo hóa quan trọng hơn dùng ngôn từ để giáo hóa

Muốn kêu gọi người trong thiên hạ thanh liêm, trước hết tự mình phải thanh liêm, muốn kêu gọi người trong thiên hạ công minh chính trực, trước hết tự mình phải công minh chính trực.

Ở đây nói về vấn đề tự chấn chỉnh mình. Chúng ta đều biết, để cảm hóa người khác trước tiên ta phải cảm hóa được mình, chấn chỉnh người khác phải chấn chỉnh mình trước, cảm hóa mình mới có thể cảm hóa người khác, chấn chỉnh mình mới có thể chấn chỉnh được người khác. Điều đó thể hiện ở chỗ những tâm thuật, nghệ thuật tác động đến lòng người chứ không phải ở ngôn từ thuyết giáo. Kiến thức về tâm thuật nếu chỉ hạn chế trong sách vở và lời nói thì có thể gọi là nguy trang lừa gạt người.

Chỉ có thể dùng hành động thực tế của mình mới có thể kiến cho người khác nhận thức được đó là sự chân thành không giả dối. Nói ví dụ, muốn kêu gọi người trong thiên hạ thanh liêm trước hết tự mình phải thanh liêm, muốn kêu gọi người trong thiên hạ công minh chính trực trước tự mình phải công minh chính trực, muốn kêu gọi người trong thiên nạ tiết kiệm, trước hết tự mình phải biết tiết kiệm. Đấy là cái mà người ta gọi là "Lễ tiết không cần nói, giáo huấn không cần lời". Tư Mã Quang kiêng không nói lời ngông cuồng chỉ thành thực tự mình động viên khích lệ. Ông cả đời làm việc quang minh lỗi lạc, không có điểm gì không thể nói ra. Ông dùng bản thân mình, dùng hành động của mình để giáo hóa quan trọng hơn dùng ngôn từ để giáo hóa cho nên mới nổi danh một thời.

Bấy giờ lấy mấy chuyện nhỏ của Quản Ninh thời Tam Quốc để chứng minh thêm. Theo "Quan giám" ghi lại: "Quản Ninh chạy loạn đến Lữ Sơn, một hôm trời nắng to, con trâu nhà bên bị nắng, thế là ông liền dắt trâu thả vào chỗ râm, người chủ cảm kích vô cùng. Chỗ ông ở có một cái giếng, mọi người trai gái đều đến lấy nước ở đó, để tranh lấy trước, thường xảy ra ẩu đả, Quản Ninh mua về mấy thứ dụng cụ để lấy nước đem đặt cạnh giếng. Mọi người thấy vậy, ai nấy đều tự xấu hổ, Quản Ninh giảng thơ, thuyết giáo, làm rõ lễ nghĩa gần nơi nhà thông gia với ông ở, có người nghèo khổ, ông đặc biệt giúp đỡ riêng. Với người làm con, ông giảng lý lẽ hiếu thuận; với người làm em, ông giảng về hiếu đệ, với người làm quan, ông giảng về trung ngôn. Thái độ cung kính, lời nói dễ nghe, danh tiếng cùng với hành vi thanh cao tiết nghĩa của ông khiến mọi người ngưỡng vọng, thấy mình không thể bằng ông, đều lấy ông làm tấm gương cho mình. Từ đó ông dẫn dắt mọi người làm việc tốt, dần dần bọn họ đều chịu sự cảm hóa của ông. Quản Ninh là một nhân sĩ, bởi ông đã cảm hóa được người khác, cảm hóa được thế tục.

Lúc nhỏ Quản Ninh đi học ngồi cùng với Hoa Dục, có người đến bằng cỗ kiệu rất đẹp, đi qua cửa, Hoa Dục bèn bỏ sách nhìn theo, nhưng Quản Ninh không hề bận tâm. Ông là như vậy, trước nay chưa từng qua loa trong việc gì bao giờ.

Có một lần, ông cuốc đất trồng rau cùng với Hoa Dục, đào thấy vàng nhưng Quản Ninh không nhặt lên mà tiếp tục đào tiếp coi vàng như đá sỏi bình thường. Hoa Dục nhặt lên, xem một lượt nhưng cũng đành phải vứt đi. Cho nên sau này, Hoa Dục làm đến chức thượng thư cho triều Hán, nhận chức Ngụy đại uý, phong làm Bác Bình Hầu. Còn Quản Ninh chỉ được Hán Văn Đế phong làm Lang trung đại phu, Minh đế ban cho ông vinh quang bổng lộc nhưng ông đều không nhận. Hoa Dục có chức tước bổng lộc, Quản Ninh không có. Mà nói về thành tựu và tài hóa cá nhân thì Quản Ninh vượt xa cả Tản Thưởng. Quản Ninh coi tiền bạc là đồ rác rưởi, xem công danh là thứ giày cỏ, trên đời này liệu mấy người được bằng ông?

Trong "Quan giám" có ghi: "Trần Yến nhà Hán, tự Trọng Cung, người Cảnh Xuyên đối đãi rất công bằng cho nên người trong làng cứ có chuyện tranh cãi, thị phi đều mời ông đến phân định. Ông thành tâm tâm thành ý chỉ ra chỗ sai, chỗ đúng của họ nên mọi người rất cảm động. Mọi người ai cũng nói: "Thà chịu phạt chứ không để Trần Yến coi thường". Có năm mùa màng thất bát người dân đói khổ vô cùng, kẻ trộm lúc đêm đến, nghỉ trên trần nhà. Trần Yến ngầm biết được ông liền gọi con cháu lại và chỉ bảo rằng: "Làm người nên tự động viên mình, những người không hành nghề lương thiện, bản tính họ không xấu, vì bị dồn ép đến cảnh đói rét, lâu ngày mà thành hành vi bất chính, như các bậc quân tử trên trần nhà kia vậy". Bọn cướp kinh ngạc vô cùng liền nhảy xuống đất khấu đầu trước Trần Yến mà nhận tội. Trần Yến nói: "Xem tướng mạo các anh không giống kẻ làm việc ác, hãy tự sửa đổi mình trở lại làm người tốt". Ông bèn tặng cho tên trộm hai mảnh vải đem về. Từ đó, Cảnh Xuyên không có trộm cướp nữa.

Trần Yến sau này làm trưởng quan Thái Khâu, hoàng thượng phong cho ông chức Tam công nhưng ông không nhận. Hưởng thọ 80 tuổi.

Người cùng thời với Trần Yến là Kỷ Tử, đức hạnh so với ông cũng không kém gì, người đương thời gọi họ là hai bậc hiền nhân. Kỷ Tử làm thượng thư cùng với ông là Tư Không - Tỉnh Đồng trứ danh, đương thời gọi là tam quân tử. Trần Yến được xếp ngang hàng với Lý Ưng, Phạm Bảng, ông cảm ghét cái ác, đề cao điều thiện, sống giữa quần chúng, không chống người khác lại, số người được ông cảm hóa quả thực không nhỏ. Từ đây, chúng ta đã thấy được tác dụng của việc cảm hóa người khác.

Lý Ưng người Đông Hán, tự Nguyên Lễ. Thời Hoàn Đế làm hiệu úy tư lục. Ghét kẻ ác như thù, vì án sự mà đã giết em trai Trương Nhượng Báo, các quan khác đều rất sợ ông. Ông tác phong nghiêm cấn, sử sách gọi là: "Lý Nguyên Lễ - tấm gương cho thiên hạ". Danh nghĩa là "Đăng Long Môn" nhưng thực tế có thể sau này bọn thái giám lấy chuyện kết bè đảng để vụ hại cho ông, bãi bỏ quan chức. Linh Đế lên ngôi lại mời ông vào triều, thái giám Đồng Thực Vũ mưu hại ông không thành mà đã bị giết chết.

Phạm Bảng người Đông Hán, tự Mạch Bác, lúc thiếu thời chăm lo đến việc đối phó với bọn kẻ cướp, Phạm Bản làm chúc Thanh Chiếu Sử đối với mọi người nghiêm cẩn, cương trực, có chí hướng làm trong sạch thiên hạ. Tới Dịch Châu, Châu uý đã mật lệnh cho bạn tham ô trốn chạy, những kẻ khác nghe tin cũng bỏ chạy mất. Thời Linh Đế cũng về chuyện phe cánh mà bị bọn thái giám sát hại. Đấy là nói Phạm Bảng, Lý Ưng chỉ biết lấy trị để trị mà không biết trị bằng giáo hoá; kết cuộc thành ra bị thảm, cho nên mới nói họ không bằng Trần Yến.

82. ĐẠI ĐẠO VỐN VÔ "GIỚI"

Quân tử mưu cầu đạo lý, không mưu cầu ăn uống.

Quân tử nghĩ tới đạo lý, không lo lắng nghèo khổ. Như vậy mới có thể vượt lên trên cuộc đời, thể hiện sự vĩ đại. Khổng Tử nói: "Làm kẻ quân tử giống như người bắn tên, mình không chính trực sẽ không bắn trúng mục tiêu, khi bắn không trúng thì phải tự xét lại bản thân, tìm ra nguyên nhân từ nhiều mặt". Hiểu ra đạo lý của Thánh nhân rồi thì còn cầu điều gì ở thiên hạ nữa? Chỉ có tự cầu ở bản thân, tự cầu tự được, như thế chẳng những người khác không cướp đi được mà trời cũng không thể cướp đi được. Cho nên nói "Tự cầu đa phúc" (Tự cầu ở mình ắt có nhiều phúc).

Thánh nhân xưa từng nói: "Trời giúp người tự cầu ở mình, tự giúp mình" lại nói: "Người đức hạnh không đơn độc chắc chắn sẽ có xóm giềng bè bạn", và nói: "Đạo trời không phân biệt thân sơ, thường ban tặng cho người lương thiện". Đại ý của những câu nói đó là: bạn chân thành tu dưỡng đạo đức cá nhân, hành vi minh bạch, không giấu giếm, mang như thế nào thì làm như vậy, thì tự nhiên trên sẽ hợp với ý trời, dưới hợp với lòng người. Không cầu xin trời mà tự được trời giúp, không cầu xin người mà tự được người giúp đấy gọi là: "Trên núi tuyết phủ lại có bậc cao sĩ, trong rừng trắng sáng rừng lại có mỹ nhân". Cho nên Khổng Tử nói: "Không lo mình không có chỗ đứng mà lo mình không thể lập chí. Không sợ không có tri thức, đi tìm tòi, nỗ lực thì sẽ có được tri thức". Và: "Quân tử mưu cầu đạo lý, không mưu cầu việc ăn uống, quân tử nghĩ đạo lý chứ không lo lắng nghèo túng". Như vậy mới có thể vượt lên trên cuộc đời, thể hiện sự vĩ đại!

Làm thế nào để tự làm mình trong sạch, tự mình truy cầu hạnh phúc? Có 8 điều cấm kị quan trọng sau:

Cấm có tư tâm Cấm kiêu ngạo Cấm thiên lệch Cấm gian dối Cấm đố kị Cấm đa nghi Cấm nóng vội Cấm động lòng. *Cấm có tư tâm

Lục Can Đình nói: "Danh và lợi là thứ của chung trong trời đất, lại chỉ có là của chung thì mới rộng lớn, danh chỉ có là của chung thì mới quang vinh. Kẻ tiểu nhân lấy danh lợi cho riêng mình, mà hai chữ danh lợi từ đầu đến cuối đều vì mục đích riêng. Nhất tư thì vạn sự đầu tư, nhất công thì vạn sự đều công, điều này phải được phân biệt từ trong tâm. Còn nhìn từ góc độ sự việc, thiên hạ ai ai cũng có thể thấy. Không cần phải tốn lời ở đây.

Cái mà con người khó dứt bỏ nhất ấy là tư tâm. Nói thì ai cũng có thể nói được nhưng làm được thực sự thì thật là khó khăn, nghìn vạn người may ra có một hai người. Ai mà không có tư tâm cho mình, con cái mình, bố mẹ mình, để chúng ta thử suy nghĩ lại xem tự xét lại những động cơ và việc làm trong đời, sẽ nhận ra nói như trên là không hề quá. Muốn tránh khỏi cái thường tình, giữ tâm đạo để vứt bỏ dục vọng cá nhân, giữ lẽ trời chỉ có thánh nhân mới làm được. Lão Tử nói: "Tôi sở dĩ gặp nạn là vì tôi có thể xác này, nếu ta không có thể xác này thì còn sợ gì tai họa nữa?". Cho nên chỉ có dùng tấm lòng quên mình vì cái chung mới có thể chế ngự tự tâm.

Tóm lại là phải giảm, phải diệt tư tâm, phải giảm phải diệt bằng sự việc, lý lẽ và tấm lòng. Ba điểm sau đây có thể nghiệm thấy: "Người càng coi thiên hạ là của riêng mình thì càng không có được thiên hạ, người càng có lòng tự tư thì càng không thể thành công về việc tư; chỉ có người lấy thiên hạ làm lợi ích chung thì mới có thể hoàn thành lợi ích chung của thiên hạ. Cho nên Lão Tử từng nói: "Trời đất sở dĩ có thể tồn tại lâu dài là vì mọi hoạt động của nó không vì bản thân mình. Cho nên thánh nhân đặt mình sau quần chúng nhưng lại được yêu mến và ủng hộ, đặt vị trí của mình bên ngoài nhưng lại có thể bảo toàn được tính mạng. Đó chính là do họ không tự tư, mà có thể hoàn thành được sự nghiệp của mình", ý nói là: Đại công có thể trở thành đại tư, vô ngã có thể trở thành đại ngã. Thực sự hết mình vì người khác, hết mình vì thiên hạ thì mới có được sự tồn tại một cái tôi lớn lao. Nếu chỉ xuất phát từ tư lợi thì chỉ có thể đạt đến một cái tôi nhỏ bé mà thôi. Có thể xuất phát từ chữ công, lập thân hành sự dựa nên một chữ công ấy thì tất cả đều rất có lợi, đó chính là cấm tự tâm.

*Cấm kiêu ngạo

Thiên Huyền Tử nói: "Làm lãnh đạo ở vào vị trí cao mà lại như không có vị trí gì, lòng đại đức mà lại như không có đức, có trí tuệ lại chẳng giống có trí tuệ, có công lớn lại giống chẳng có công gì. Vừa không lấy việc thống trị thiên hạ mà coi thường thiên hạ, cũng không lấy thái độ của thầy giáo mà giáo huấn thiên hạ, càng không lấy uy phong mà thờ ơ trước thiên hạ. Đây đều là con đường tự diệt mình và đánh mất thiên hạ, cho nên phải khiêm tốn với mọi người, thái độ phải cung kính, khiêm nhường với mọi người: ấy chính là để giảm bớt kiêu ngạo. Thế nào là kiêu ngạo? Kiêu ngạo cũng chính là lãnh đạm và vô tâm. Những người chỉ cần hơi có chút tài hoa, có chút thành công là rất dễ phạm phải thói kiêu ngạo, kẻ trị vì thiên hạ lại càng dễ mắc phải nhất, Với tính cách rộng rãi độ lượng của Lưu Bang, với nhân sĩ còn sợ nhất là sự kiêu ngạo huống hồ những người không bằng ông! Bởi vì người lãnh đạo cao nhất trong tay thao túng danh lợi bổng lộc, thưởng phạt, ban cho hay lấy đi, toàn quyền sinh sát, có thể làm cho người khác trở thành phú quý, cũng có thể làm cho người đó trở thành kẻ lụi bại, bần cùng, thậm chí muốn người khác sống thì mới được sống, muốn người khác chết là phải chết, cho nên rất dễ coi thường thiên hạ, cho rằng thiên hạ không ai bằng mình. Bởi thế càng nảy sinh quan niệm nô dịch thiên hạ, làm thầy thiên hạ, đó đều là những điều đại kị với người lãnh đạo. Nô dịch thiên hạ mà chỉ tạo ra toàn bọn tiểu nhân gian trá, thao túng thiên hạ tất dẫn đến chỉ chọn một lũ khuyển mã tầm thường. Như những bậc thánh hiền nhân tài có được một người là đã có thể an thiên hạ, tuyệt đối sẽ không cam lòng chịu chết già nơi hoang dã.

Ngày trước, thái tử của Ngụy Văn Hầu gặp Điện Tử Phương trên đường, bèn kính cận cúi chào, Điện Tử Phương không đáp lễ, thái tử rất bực nói với Điện Tử Phương: "Xin hỏi kẻ nghèo hèn có thể kiêu ngạo hay kẻ phú quý có thể kiêu?". Điện Tử Phương nói: "Tất nhiên là kẻ nghèo hèn có thể kiêu ngạo, kẻ phú quý sao dám kiêu ngạo? Kẻ quân vương mà kiêu ngạo sẽ làm bại vong đất nước, bậc đại phu mà kiêu ngạo sẽ tự huỷ diệt gia tộc mình. Kẻ nghèo hèn khi không vừa ý, bỏ đi thì nơi đâu vẫn là kẻ nghèo hèn". Cho nên Lão Tử nói: "Nếu nắm giữ quá nhiều thì không bằng hãy biết kịp thời dừng lại, mũi nhọn mà quá lộ liễu thì độ sắc bén sẽ không giữ được lâu bền. Tiền bạc đầy nhà thì khó giữ, giàu có đến mức coi khinh tất cả sẽ là tự chuốc lấy mầm mống của tai họa. Một việc làm được đến độ rất viên mãn rồi thì phải biết giảm tốc độ đi, đó cũng là hợp với đạo lý của quy luật tự nhiên". Lại nói: "Không tự khen mình mà vẫn có thể biểu hiện, không cho là có mà vẫn hiện ra rõ ràng, không tự tâng bốc mình mà vẫn có công lao, không tự gò bó mình cho nên có thể lâu dài: Xét ở góc độ đạo lý, những hành vi vội vàng khoe khoang ở trên, chỉ có thể coi là đồ thừa bỏ đi. Bởi vì, nó khiến cho người khác ghét bỏ, cho nên người hiểu đạo lý thì quyết không làm như vậy". Ở đây có ý khuyên mọi người, làm lãnh đạo thì tuyệt đối không thể tự cho mình là hiểu biết, là có tài năng, tự khoe khoang đức hạnh, tự khoa trương công lao.

Đứng trên vạn người thì buộc phải gạt bỏ thói kiêu căng, khiêm nhường với người sẽ có được. Bởi thế Lão Tử lại nói: "Biển sở dĩ là nơi hội tụ của trăm dòng chảy, chính là vì nó ở vị trí thấp hơn, cho nên mới có thể trở thành vua của trăm sống. Vì thế, thánh nhân lãnh đạo nhân dân, phải đối đãi với họ, phải đặt lợi ích của mình lại phía sau. Cho nên, bậc thánh nhân có đạo tuy địa vị ở bên dân nhưng dân không cảm thấy phải gánh vác nặng nề; ở trước dân, mà dân không hề cảm thấy sợ hãi, người trong thiên hạ sẽ đều ủng hộ mà không thấy chán ghét". Cho nên, người cao quý phải lấy kẻ thấp hèn làm trọng, người trên phải lấy kẻ dưới làm gốc. Những bậc vương hầu ngày xưa đã tự xưng mình là: "cô", "quả", "bất cốc", đấy chẳng phải là đã coi thấp hèn làm căn bản đó sao? Vinh quang cao nhất không cần tán dương, không cầu làm viên ngọc sáng tầm thường mà muốn cứng cỏi kiên cường như nham thạch. Đấy chính là nguyên lý làm người lãnh đạo của Lão Tử.

*Cấm thiên lệch

Thiên Huyền Tử nói: "Muốn gạt bỏ được sự thiên lệch, chỉ có lấy lòng công tâm của mình mà đối đãi với người trong thiên hạ, lấy sự chính trực của mình mà xem xét mọi việc trong thiên hạ, lấy sự công bằng của mình mà đoán định đạo lý trong thiên hạ, lấy sự khiêm tốn của mình để ứng phó với vạn vật trong thiên hạ". Như thế sẽ có thể toàn tâm thanh tịnh sáng suốt không có gì ngăn chặn cản trở, tất sẽ không bị thiên lệch, không bị mất đi. Lòng người không được kích động, chấp nhất, che giấu, cố định. Kích động sẽ khiến nó mệt mỏi, che giấu sẽ khiến nó không được thoải mái, cố định sẽ khiến nó cứng nhắc, chấp nhất sẽ khiến nó bị gò bó, mất tự nhiên.

Người ta sở dĩ không thể chính trực là do có cái dạ thiên lệch không thể ngay thẳng, là do có tà tâm. Làm người ai cũng có lòng yêu ghét, có cách nhìn nhận riêng, có sự phân biệt thân sơ. Có những tình cảm như vậy tất sẽ dẫn đến xu hướng bảo thủ, xu hướng bảo thủ tất sẽ dẫn đến câu nệ tâm lý.

Cố chấp thì sẽ mất mát, câu nệ thì sẽ bế tắc. Làm người lãnh đạo không thiên về sở thích, sự nhìn nhận, lòng yêu ghét, họ hàng thân thích của riêng mình, thì cũng không bị lòng mất đi lòng yêu ghét (quan niệm thân sơ) và (sự nhìn nhận) của riêng mình, không chỉ như vậy mà còn cần phải hợp lẽ thường tình của con người, hợp với lòng dân.

*Cấm lừa dối

Thiên Huyền Tử nói: "Chỉ có sự chân thành mới gạt bỏ được cái giả tạo của thiên hạ, chỉ có sự ngờ nghệch mới xoá bỏ được cái xảo quyệt của thiên hạ, chỉ có lòng chân thực mới gạt bỏ được cái dối trá của thiên hạ, cũng chỉ có sự thật thà mới làm mất đi cái giả dối của thiên hạ". Đấy chính là chân lý không thể thay đổi. Lừa dối chính là sự ngụy trang, sự giả tạo. Một người có tính dối trá thì không thể có lòng chân thành. Không thành thực tất sẽ lừa gạt. Vì vậy, trong "Đại Học" đã nhắc nhở mọi người không được "Dối mình dối người". Dối trá không chỉ là việc xấu nhất mà còn là việc làm vô đạo đức nhất.

Một người có một phần giả tạo thì có ba phần dối trá, khiến cho mọi người không tin tưởng vào lời nói việc làm của anh ta, một người trong lòng có lừa dối, giả tạo, thì chắc chắn sẽ có lòng tự lợi sự dối trá, những dục vọng, rắp tâm, và lòng tham, lại sợ người khác phát giác ra nên bèn giả vờ thành tâm trung trực, chân thật, nhằm che dấu tại mắt người đời. Trên thực tế, anh ta không biết rằng, người có thể lừa dối được nhưng tâm không thể lừa dối được, tâm có thể lừa dối được nhưng trời thì không thể lừa dối được.

Mọi việc trong cuộc đời ta đều trải qua trước mặt người khác, nhiều người có thể nhìn thấy, nhiều người có thể chỉ rõ. Ngoài lừa dối được mình, tức là lừa dối một người chứ không thể lừa dối được nhiều người, không thể lừa dối được thiên hạ; chỉ lừa dối được nhất thời chứ không lừa dối được mãi mãi. Cho nên nhà nho lấy chữ "thận độc" để dạy; gạt bỏ phân dối trá trong mỗi con người. Người lãnh đạo trong lòng phải gắn với sự nhìn nhận từ nhiều phía, phải gắn với sự an nguy của thiên hạ. Vì vậy, họ gánh vác sứ mạng nặng nề, nhất là trên không dối trời, dưới không dối đất; trong không dối mình, ngoài không dối người. Mọi suy nghĩ và việc làm đều phải quang minh lỗi lạc; không có gì không dám nói ra, không có gì không thể để người khác biết, thế mới xứng đáng làm lãnh đạo.

*Cấm đố kị

Vương An Thạch từng chịu nhiều đau khổ vì bị kích bác, tranh giành, phỉ báng, đã rất cảm khái nói rằng: "Phỉ báng sinh ra đố kị, đố kị dẫn đến không thể thắng được người khác". Vương Dương Minh nói: "Che giấu mặt mạnh người khác để trở thành cái mạnh của mình, vạch ra nỗi uẩn khúc của người khác, mà ngầm cho rằng chính trực; dùng thủ đoạn thâm hiểm để lật đổ hãm hại người khác, nhưng vẫn nói đây là sở thích chung". Đố kị và phỉ báng là điều người có tri thức căm ghét xưa nay, làm người không có lòng đố kị, không có lòng ghen ghét hãm hại người khác, thì tự nhiên trong lòng sẽ thoải mái, cái tâm quang minh lỗi lạc thì tất sẽ có thể sống hóa hợp, hóa bình với mọi người.

Thế nhưng, làm người khó tránh khỏi lòng đố kị, dù lòng đố kị không gây hại cho người khác nhưng vẫn là rất bất lợi cho mình. Hai điểm này đối với người làm lãnh đạo mà nói phải tuyệt nhiên xoá bỏ. Có năng lực hãy coi như trong Đại Học" đã nói: "Hãy coi kĩ năng lực của người khác như là mình cũng có vậy. Người khác thông minh tài giỏi chúng ta phải yêu mến từ trong lòng, sự yêu mến đó phải giống như chính từ miệng người ấy nói ra. Như thế mới thực sự dung nạp được người ta. Khi có thành công không cho đó là thứ của riêng mình, thì sẽ không có lòng đố kị, có cái tiết tháo "trước người sau mình" thì sẽ không có lòng đố kị; có niềm tin rằng, người ta ai cũng có thể thấy mình thì sẽ không có lòng đố kị; mình làm lãnh đạo nhưng không có ý nghĩ ta đây lãnh đạo người khác thì sẽ không có lòng đố kị.

Người làm lãnh đạo nên lấy tấm lòng bao dung với thiên hạ, vì thiên hạ làm chí hướng cho mình, tuyệt đối không được có ý nghĩ đố kị với người hiền tài, ham hố danh lợi, phải coi việc hạn chế mình, kiềm chế mình là điều quan trọng khiến cho người trong thiên hạ đều trở thành thánh hiền, đều trở nên hoàn thiện. Chỉ cần ta tin tưởng họ, dung nạp họ, thì đó chính là sự vĩ đại như vậy thì việc gì phải lo buồn vì thiên hạ không dễ trị? Còn có gì phải đố kị? Nếu vì ghen tị với những sở trường của người khác nên xử phạt người ta, đố kị với những việc làm tốt đẹp của người khác nên phỉ báng họ, ghen ghét sự tài giỏi của một người nên hãm hại người đó, thấy người khác thành công thì tìm cách khống chế, cai trị quốc gia như thế thì có thể cai trị tốt được không? Người lãnh đạo mà làm vậy thì kẻ dưới sẽ càng học đòi theo.

*Cấm nghi hoặc

Sự xuất hiện của nghi hoặc là từ sự hài lòng, ngờ vực. Tục ngữ có câu: "Hai lòng thì sẽ nghi hoặc". Nói tóm lại, đó là lòng tin không còn kiên cường, không còn vững chắc, đã bị lung lay. Các triết gia cổ đại nói: "Người tự tin tưởng vào mình sẽ không nghi ngờ người khác, người tự nghi ngờ mình mới không tin tưởng người khác". Người nghi ngờ sẽ không thành công, việc nghi ngờ cũng sẽ không thành công. Có thể tín nhiệm mình, thì cũng nên tín nhiệm người khác. Thánh nhân xưa nói: "Dùng người không được nghi ngờ, đã nghi ngờ thì đừng dùng", "Chỉ có tin tưởng mới chế ngự được sự nghi ngờ của thiên hạ". Cái gọi là "lòng tin" có nghĩa là bụng nghĩ sao thì miệng nói vậy, lời nói giống với việc làm, thời gian khớp với không gian, là sự thống nhất giữa bên trong và bên ngoài. Chân thành bên trong thì bên ngoài sẽ tín nhiệm; tín nhiệm bên trong sẽ biểu hiện ra bên ngoài. Chân thành đi liền với sự tin tưởng, ngờ vực cũng có thể chế ngự được, đa tâm cũng có thể thống nhất được. Nói rộng ra thì đối phương cũng có thể lợi dụng được, kẻ phản bội cũng có thể lung lạc được, kẻ chống đối cũng có thể thuần phục được. Ta đối với người khác chân thành, tin tưởng người ấy sẽ tin tưởng ta. Ta không tin tưởng người ấy thì người ấy sẽ không tin tưởng lại ta. Đối với người khác chân thành, thực sự hiểu nhau, thẳng thắn thực lòng thì trong thiên hạ sẽ không có người không thể tin tưởng. Cho nên Lục Triết nói: "Sự chân thành tin tưởng mà suy tổn thì làm mọi việc sẽ không được trọn vẹn, nếu nảy sinh lòng ngờ vực thì thiên hạ bách tính không ai là không sợ".

Sự nghi ngờ mà tồn tại, thì thiên hạ sẽ không còn có người có thể tin dùng được. Ngay đến cha con anh em còn không tin nhau thì còn tin tưởng ai được nữa! Như vậy đến một sự cũng không thành, sẽ khó trị vì được đất nước, bảo tồn được quốc gia. Cổ nhân nói: "Quân vương mà hài lòng, thì sẽ làm cho kẻ tả hữu bất hòa, hủy bại mọi việc trong thiên hạ, không nên có lòng ngờ vực". Đây cũng chính là điều mà người lãnh đạo cần phải chú ý.

*Cấm nóng vội

Gia Cát Lượng nói: "Không bình thản sáng suốt mà quay về với sự tĩnh tại thì khó có thể đi xa được. Thế mà nguồn gốc của tính nóng vội phát sinh từ tâm lý hấp tấp, nóng vội và tranh giành, đều là bắt đầu từ việc không thể an định được lòng mình, tâm lý hấp tấp nóng vội và tranh giành dễ làm tổn hại công lý nhất, dễ làm bại hoại sự nghiệp nhất, nhưng khó đối phó với những tình huống phức tạp, cũng khó thông suốt được kỹ càng cặn kẽ sự việc. Chỉ có tĩnh tâm lại mới gạt bỏ được tính nóng vội, chỉ có lắng lòng mới gạt bỏ được tính nóng vội, chỉ có yên định mới gạt bỏ được tính hấp tấp.

Trong "Thanh tịnh kinh" nói: "Tinh thần con người thiên về thanh tịnh thì tâm sẽ không bị quấy rầy, tâm mà thiên về điềm tĩnh thì lo lắng sẽ ít. Luôn gạt bỏ dục vọng thì tâm tất sẽ được thanh thản, lòng sẽ lắng xuống mà tinh thần tự nhiên sẽ sáng suốt. Trong tâm mà thanh tịnh thì bản thân sẽ minh mẫn. Trong "Định quan kinh" nói: "Hữu sự hay vô sự đều thường như không có tâm sự gì, thân dù ở nơi yên tĩnh hay ồn ào cũng giữ cho tâm trí mình không bị kích động, ở vào hoàn cảnh ồn ào mà không chán ghét, có chuyện cũng không thấy buồn phiền, đây mới là sự tĩnh thực sự".

Sự trấn tĩnh thật sự là ở trong lòng, trong lòng mà trốn tĩnh thì có thể không hồ đồ, bản thân sáng suốt, quyết đoán chuyện trong thiên hạ sẽ không phạm phải sai lầm, dữ liệu kẻ địch sẽ không bị thất bại, dụng thiên hạ sẽ không bị sai lệch. Cách trị vì thiên hạ cũng có thể trở nên đúng đắn.

Trong "Đạo Đức Kinh - Chương 16" có viết: "Cố gắng giữ cho tâm linh hư tính đến cực điểm, giữ cho cuộc sống thanh tinh bất biến. Vạn vật cũng sinh sôi phát triển, ta từ đó nhận ra quy luật trở lại của chúng. Vạn vật phong phú đa dạng, mỗi loài đều trở về trạng thái ban đầu của nó. Trở về trạng thái ban đầu gọi là thanh tĩnh, thanh tĩnh thì gọi là trở về với sự sống, trở về với sự sống gọi là tuân theo tự nhiên, nhận ra quy luật của tự nhiên thì gọi là thông minh, chưa nắm được quy luật tự nhiên mà hành động bừa bãi thì sẽ gây rối loạn, tai họa. Người nắm được quy luật tự nhiên thì sẽ luôn bao dung, luôn bao dung thì sẽ công bằng chính trực; công bằng chính trực thì sẽ chu toàn, chu toàn thì mới phù hợp với "đạo" trong tự nhiên. Phù hợp với đạo trong tự nhiên, mới có thể lâu dài, cả đời sẽ không có nguy hiểm".

Trong "Đạo Đức Kinh - Chương 26" có viết: "Quá mức là nguyên nhân của chính xuất. An tĩnh làm chủ được nôn nóng. Vì vậy mà quân tử cả ngày đi lại nhưng không rời xe chở hành lí. Tuy có cảnh đẹp, đồ ngon hấp dẫn, nhưng vẫn có thể ung dung tự tại như không, vậy tại sao những bậc quân vương nước lớn lại phải nóng vội, khinh suất trong cách trị thiên hạ? Khinh suất sẽ mất đi trạng thái ban đầu, nóng vội sẽ mất đi khả năng làm chủ".

Làm lãnh đạo, thận trọng mà không tùy tiện thì mới đạt được kết quả lấy thận trọng chống khinh suất; bình tĩnh mà không nóng vội mới thu được kết quả lấy tĩnh chế động.

*Cấm bị dao động

Trong "Ngọc khu kinh" nói: "Người nhân đạo biết kiềm chế, người giữ đạo biết cân trọng, người dùng đạo thì biết chi tiết, Biết chi tiết thì có thể sinh ra trí tuệ sáng suốt, biết cẩn trọng thì có thể sẽ có tri thức toàn diện như thánh nhân; biết kiềm chế thì sẽ được yên ổn". Cho nên, chăm chú tinh thần, không bận tâm lo lắng, không ham muốn dục vọng để rèn luyện "thượng công" mà bồi dưỡng khả năng nhất định, đấy chính là một bảo bối giúp người lãnh đạo không bị dao động.

Trạng thái tâm lý đầu tiên của con người là thanh tịnh, do ảnh hưởng của điều kiện bên ngoài mà thành ra bị dao động. Tâm tĩnh mới có thể thảnh thơi, thảnh thơi mới có thể tinh tường, tinh tường mới có thể sáng suốt. Động thì sẽ mất tỉnh táo, không tỉnh táo thì sẽ mê muội, mê muội thì sẽ lú lẫn. Tâm động đối với vật thì sẽ mất tỉnh táo trước vật, tâm động trước danh thì sẽ bị mê muội bởi danh, tâm động trước dục thì sẽ bị mê hoặc bởi dục, tâm động trước lợi thì sẽ bị lú lẫn bởi lợi. Bị những điều nhận biết làm cho động lòng thì sẽ mất tỉnh táo trước nó. Vì chuyện được mất mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi được mất, vì thiên hạ mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi thiên hạ, vì chuyện sống chết mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi sống chết. Biện pháp duy nhất để không loạn là tiêu diệt mọi kích động. Muốn lòng không kích động thì chỉ có gạt bỏ dục vọng gạt bỏ ham muốn cho lòng lắng lại mới có thể an định được. Lòng an định rồi, thì mới có thể khắc chế được sự kịch động của thiên hạ! Định tâm phải thống nhất, phải hợp với đạo lý. Định tâm tốt thì nhận thức sẽ thay đổi, sẽ có được thế giới quan mới, tình thế cũng sẽ thay đổi.

Phương pháp xoá bỏ dục vọng, trước tiên phải hạn chế ham muốn, sau đó tới không còn ham muốn nữa; phương pháp để gạt bỏ những tà niệm ý nghĩ xấu) trước tiên phải giảm thiểu những tà niệm, sau đó đến không còn tà niệm gì nữa. Sinh ham muốn là bệnh, còn kiềm chế là thuốc giai, sinh tà niệm là bệnh thì kiềm chế cũng là thuốc giải. Đấy là bí quyết "tức tâm". Cũng chính là tâm thôi ham muốn thì mọi sự sẽ dừng lại, tâm không có thì vạn sự sẽ không có. Lại nói: "Ngộ ra được lòng mình thì dễ nhưng an được lòng mình thì mới khó; vật đổi sao dời trời mới biết, mây trắng kia sao vẫn trôi về núi xanh". Tâm không vướng bận, thì sẽ được thanh thản yên ổn. Tâm không động thì tất sẽ không bị rối loạn, đầu óc sẽ sáng suốt. Biện pháp cơ bản duy nhất chỉ là "vô tâm" (không lo nghĩ gì) với vạn sự mà thôi.

"Huyền các mật luận" viết: "Giữ được trạng thái ban đầu thì trong lòng sẽ không có gì phải lo nghĩ, cho nên tâm tĩnh thì trí sinh". Bạch Ngọc Thiền nói: "Đại đạo lấy vô tâm làm bản thể, lấy vong ngôn (không cần nói) làm thực dụng, lấy mềm mỏng làm cơ bản, lấy thanh tĩnh làm cơ sở". Lại nói: "Giảm bớt mùi vị để tu dưỡng khí chất, gạt bỏ phẫn nộ để tu dưỡng tính cách, ở vào vị trí thấp hèn để tu dưỡng đạo đức, giữ thanh tịnh để tu dưỡng sự chính trực".

83. ẨN DẬT LÀ QUAN NIỆM XỬ THẾ THẤU ĐÁO

Công danh phú quý chẳng qua là thứ trang sức bên ngoài của cuộc đời, là thứ có thể có cũng có thể không. Chỉ có nhân nghĩa đạo đức, mới có giá trị nội tại đích thực của cuộc sống, là cái không thể thiếu trong sự tự hoàn thiện của con người.

Đời người ngắn ngủi như mây khói thoảng qua vậy. Trong đó, mục đích cao nhất là tự hoàn thiện cuộc đời mình. Có rất nhiều con đường để hoàn thiện cuộc đời mình, không thể chỉ nhìn ở góc độ công danh phú quý, xét về việc mình có sự nghiệp hiển hách gì trong thiên hạ, quan trọng là ở việc tự hoàn thiện, tự vượt qua chính mình, dùng những tình cảm đạo đức cao đẹp để tu dưỡng bản thân. Nếu như mọi người đều ham công danh phú quý và lấy đó làm mục đích thì bao nhiêu "câu nói" sự nghiệp như bảo vệ đất nước, giữ gìn xã hội, ai sẽ làm đây?"Học nhi ưu tắc sĩ" (học trước hết để làm quan) của Khổng Phu Tử đã làm tổn hại đến bách tính trong thiên hạ, khiến cho những người đọc sách từ xưa đến nay cho rằng "làm quan" cai trị người khác là chí hướng duy nhất, để rồi tranh giành chôn vùi chính mình trong chốn quan trường hỗn loạn, thật là đáng buồn! Đời người nên coi việc hoàn thiện bản thân, vượt qua chính mình, trở thành thánh hiền, triết gia là mục đích cuối cùng, xem công danh phú quý chỉ là thứ có lúc bất đắc dĩ phải làm, đây mới là ranh giới của sự cao thượng.

Công danh phú quý chẳng qua chỉ là thứ trang sức bên ngoài của cuộc đời, là thứ có thể có cũng có thể không. Chỉ có nhân cách đạo đức mới là giá trị nội tại đích thực của cuộc sống, là cái không thể thiếu được trong sự tự hoàn thiện của con người. Mỗi người đều có lý tưởng, hy vọng và nhận thức riêng, có nhân sinh quan và vũ trụ quan khác nhau. Cho nên, những hiền sĩ ẩn cư, chỗ nào cũng cảm thấy ấm áp hương xuân, chỗ nào cũng có thể hân hoan vui vẻ, chỗ nào cũng có thể ung dung tự tại, thậm chí đạt đến thế giới "Không biết là Trang Chu mơ hóa thành bươm bướm: hay là bươm bướm mơ mà hóa thành Trang Chu". Cái thế giới của các bậc danh nhân, triết gia, nơi mà Trang Chu và bươm bướm hóa lẫn làm một, tất sẽ tồn tại thiên hứng vô hạn rồi.

Thời cổ đại, khi Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do đã kiên quyết từ chối và nói: "Ngài trị vì thiên hạ, thiên hạ đã đạt tới đại trị rồi lại còn muốn tôi thay ngài, chẳng nhẽ tôi vì danh tiếng sao? Danh tiếng chẳng qua cũng chỉ là sự phụ thuộc mà thôi, tôi là kẻ chỉ cầu phụ thuộc thôi sao? Quạ chỉ xây tổ tít trong rừng sâu chẳng qua cũng chỉ chiếm lấy một cành cây, chuột đồng uống nước ở sông chẳng qua cũng chỉ mong được no bụng mà thôi. Xin hãy về đi, tôi không cần thiên hạ! Người đầu bếp tuy không xuống bếp, nhưng người lo việc thắp hương không được vượt quá chức trách của mình mà đi thay anh ta lo việc nổi lửa nấu cơm được". Hứa Do tuy chưa từng trị vì thiên hạ nhưng về sự tự hoàn thiện, tự vượt qua chính mình thì so với vua Nghiêu cũng không có gì khác biệt lắm.

Với tri thức cao siêu của Lão Tử, thiết tưởng khi ông trên đường quy ẩn qua cửa Hàm Cốc, nếu Quan Doãn Hỉ không mời ép ông để lại bút tích có lẽ ông đã không để lại "ngũ thiên ngôn" rồi. Điều mà Lão Tử mong muốn chỉ là đạt đến ranh giới vượt qua chính mình, hoàn thiện chính mình của các bậc thánh nhân, để lại hay không để lại "ngũ thiên ngôn", người đời biết hay không biết và chuyện công danh phú quý đã từ lâu không còn tồn tại trong lòng ông nữa, dù chỉ có một người biết đến ông, thì Lão Tử chẳng phải vẫn là Lão Tử sao?

Sự ham muốn sẽ cuốn đi những cơ hội, phú quý sẽ chôn vùi thiên hứng. Người không bị công danh cầm tù mới có thể cùng vạn vật hài hóa với trời đất. Trang Tử từ chối lời mời ra làm khanh tướng của Sở Ngụy Vương, chẳng thà làm "Con rùa kéo lê cái đuôi bò trong đống bùn", cái quan niệm coi công danh phú quý là thứ gây phiền lụy cho bản thân đó, đủ để rọi sáng thiên hạ.

Minh triết là cốt lõi của thánh nhân giữ mình, ẩn dật là cách đối xử bao dung của thánh nhân. Cho nên, Trần Trọng Tử thời Chiến Quốc đương thời nổi danh là bậc hiền tài, anh của ông làm đến chức thượng khanh của nước Tề, Trọng Tử cho rằng anh mình là người không nhân nghĩa. Nên đã bỏ đi đến sống ở Vu Lăng nước Sở, tự xưng là Vu Lăng Trọng Tử, vua Sở nghe nói danh hiện của ông liền cho người đem tặng ông hàng trăm lượng vàng, muốn mời ông ra làm tướng quốc. Vợ của Trọng Tử nói: "Tiên sinh nhà ta tự thấy rất vui vẻ với sách với dân bên mình. Cưỡi ngựa rong chơi chẳng qua là vì muốn mở rộng cõi lòng, hai vợ chồng ăn mặc đáng mấy, chỉ có một món cơm rau, hiện tại đã đủ để an thân. Nếu đổi lấy sơn hào hải vị để đi lo việc cho Sở Hoài Vương, ngày nay thời thế loạn lạc đầy rẫy những tai ương, chỉ sợ tính mạng của tiên sinh nhà ta khó mà bảo toàn lâu dài được". Trần Trọng Tử đã cự tuyệt lời mời, hai vợ chồng họ dắt nhau tìm đến một nơi khác. Không vì tiền bạc chức tước của nước sở mà thay đổi sở thích với sách với dân, đó chính là cách giữ mình sáng suốt, là thế giới tràn đầy niềm vui.

Lại có Cầu Vạn Khoảnh Gia, không mong muốn ra làm quan. Sau này bị triệu đi làm tư trực, ông ta đã viết cho trong triều rằng: "Tường nhà đọc sách mới xây còn chưa khô, tiếng vó ngựa giục ta đến Trường An. Mấy đời chỉ biết làm quan là tốt, đi nhiều mới thấy đường khó đi! Ngàn dặm quan san ngàn dặm nhớ, mấy hồi mưa gió mấy hồi giá băng. Sao bằng ngồi tĩnh tại dưới mái hiên ngắm nhìn trúc biếc ngô đồng xanh tươi". Rồi ông đi ẩn tích. Điều đó chứng tỏ rằng làm quan trong triều, không thể bằng cái cảm giác thoải mái được ngồi yên tĩnh dưới mái hiên ngắm nhìn trúc biếc ngô đồng.

84. ĐÓI THÌ ĂN CƠM, GẬT GÙ THÌ ĐI NGỦ

Tự thỏa mãn ấy là chỉ cần một bát cơm, một gánh nước, một mái nhà tranh cũng có thể tự mình vui vẻ. Không thể tự thỏa mãn ấy là dù phú quý như bậc thiên tử giàu có nhất thiên hạ mà vẫn không thể yên tâm thoải mái vui vẻ hưởng lạc.

Thông thường mà nói, kẻ sĩ đi ân tích trong lòng đều tự lý giải về bản thân, đều có chỗ tự coi trọng chính mình. Bọn họ không muốn bị công danh phú quý quấy rầy, chỉ mong tự chi phối bản thân. Vừa không muốn chi phối người khác, lại vừa không muốn người khác chi phối mình. Tự tương thích với bản thân, vừa không muốn tương thích với người khác lại vừa muốn người khác tương thích vào mình. Tự mình thấy được là được, tự mình thấy yên thì yên. Dù ở bất kỳ vào hoàn cảnh nào vẫn giữ được trong lòng an lạc.

Tự thỏa mãn ấy là chỉ cần một bát cơm, một gánh nước, một mái nhà tranh cũng có thể tự mình vui vẻ. Không thể tự thỏa mãn ấy là dù phú quý như bậc thiên tử giàu có nhất thiên hạ mà vẫn không thể yên âm thoải mái vui vẻ hưởng lạc. Chính vì biết tự vừa lòng, biết tự dừng lại mới có thể coi công danh phú quý như mây khói, tiền tài như rác bụi.

Trước kia, Đào Huyền Cảnh đời Lương, thời Tề Cao Đế từng làm quan dạy học cho vua. Sau này, ông bỏ quan phục treo ở Thần Vũ Môn, tự xưng là Đào ẩn cư, còn gọi là hóa Dương Chân Dật. Khi Vũ Đế lên ngôi, đã nhiều lần cho gọi ông về triều nhưng ông đều từ chối. Cuối cùng, ông vẽ một bức hóa đem cho Hán Đế xem. Hán Đế mở ra xem, chỉ thấy hai con trâu, một con đang rong chơi giữa vùng có nước, một con thì mình bọc vàng, có người cầm roi đuổi nó. Hán Đế cười nói: "Ông cũng bắt chước Trang Chu làm con rùa kéo lê cái đuôi bò trong đống bùn ư?" Đào Cảnh Huyền hưởng thọ 85 tuổi, không bệnh tật mà mất.

Trương Trí hóa - người đời Đường, thời Túc Tông, cũng từ quan, không trở lại nhiệm chức nữa, sống ở vùng sông nước, tự xưng là Yên Ba Câu Đồ. Ông chỉ buông câu mà không bỏ mồi, mục đích không phải là câu cá, mà chỉ mong buông câu để được yên ổn. Đời Tống, Triệu Thanh Hiến Công học vấn và đức hạnh nổi danh khắp thiên hạ, nhậm chức Tư Trung trong cung cũng làm như vậy.

Sư Thục bên mình chỉ có một đàn một hạc, với mọi người luôn ôn tồn, nhã nhặn. Việc làm lúc ban ngày thì ban đêm ông lại thắp hương báo lên trời. Sau này, vì từ trước sau luôn coi phú quý như thứ phiền lụy nên ông đã đi ẩn dật ở đất Nhai, ở đó có cảnh tùng trúc, khe nước núi non; thường cùng với các hóa thượng trên núi đi du ngoạn cảnh đẹp, không còn có ý định làm quan nữa. Ông từng làm thơ, viết: "Ngoài hiên khe nước núi non trập trùng, vén rèm mây nước mênh mông hỏi. Cao Tề có hỏi thì trả lời như thế nào. Đêm thanh an giấc cả ngày nhàn". Câu "Đêm thanh an giấc cả ngày nhàng thật rất hay, nó quả có hơi thở ngộ đạo giống như câu "Đói thì ăn cơm, gật gù thì đi ngủ". Đó thật là thanh nhàn, thật là cao nhã, thật là thoải mái!

85. KHAI THÁC TIỀM NĂNG TRÍ TUỆ

Trí tuệ trong mỗi con người như thái dương chiếu sáng đất trời, mãi mãi rực sáng, mãi mãi tồn tại. Tính mạng có sinh lão bệnh tử, nhưng trí tuệ thì tồn tại vĩnh hằng, lại còn phát triển theo tuổi tác.

Có học giả nói "Trí tuệ là mặt trời của linh hồn", "Trí tuệ là kẻ chinh phục số phận". "Kẻ không chịu vận dụng trí tuệ là kẻ bảo thủ, kẻ không thể vận dụng trí tuệ là kẻ ngu đần, kẻ không muốn vận dụng trí tuệ là một kẻ nô lệ". Vì thế mới nói, muốn hơn người thì phải có trí tuệ hơn người. Ai cũng có trí tuệ, chỉ có điều nó ẩn nấp sâu nông khác nhau. Người mà trí tuệ ẩn ở chỗ nông thì trí tuệ anh ta sẽ sớm bộc lộ, người mà trí tuệ ẩn sâu thì phải tích cực khai thác, tích cực rèn luyện thì trí tuệ mới có thể hiện ra được. Trí tuệ phát triển rất đa dạng, những thiên tài mà mọi người thường nói tới chẳng qua cũng chỉ là trí tuệ của anh ta phát triển ở một lĩnh vực nhất định mà thôi.

Trí tuệ của con người là sự thần kỳ. Trí tuệ có thể thay đổi bản thân ta, người khác, vạn vật, đất trời, có thể sản sinh ra những cảnh quan thế giới thần diệu, có thể từng ngày từng tháng tạo ra sự tiến bộ về văn minh văn hóa của loài người. Mọi nền văn hóa lịch sử, mọi nhân vật vĩ đại, tất cả đều là sản phẩm của trí tuệ, là thành quả của trí tuệ.

Edison nói: "Thiên tài một phần là tư chất và chiếm 99 phần là mồ hôi nước mắt". Và nói: "Tôi không cho rằng mình là thiên tài, tôi chỉ cố gắng hết mình mà thôi". Picatso nói: "Thiên tài cần phải chăm chỉ, cũng như chăm chỉ cần sự thiên tài vậy". Mạc Bác Tang nói: "Trí tuệ và thiên tài là một loại kiên nhẫn được vận dụng lâu dài". Bồi Căn nói: "Thiên tài là sản vật quý giá nhất được sinh ra từ mảnh đất cằn cỗi". Emerson nói: "Người bình thường thì hy vọng, còn thiên tài thì tự mình sáng tạo".

Ngạn ngữ có câu: "Trí tuệ được sinh ra từ sự phấn đấu, trí thức được bắt nguồn từ sự tích luỹ". Triết gia xưa cũng nói: "Trí tuệ càng dùng thì càng có nhiều thêm". Đấy là những chân lý vô cùng đứng đắn. Trí tuệ không những càng dùng càng có nhiều thêm mà còn càng dùng càng sáng suốt, càng dùng càng cao lên. Trí tuệ là bản năng tiềm ẩn trong mỗi con người; khi dùng thì có, không dùng thì sẽ mất; dùng thì sẽ thêm sắc nhọn, không dùng thì sẽ bị mài mòn. Thiên tài và những người hiểu biết do sử dụng tốt trí tuệ mà không làm hao phí nó. Sự ngu dốt và những kẻ xuẩn ngốc chính là do không biết sử dụng trí tuệ, vứt bỏ nó bừa bãi, làm cho nó bị mai một, bị mất đi cùng thể xác.

Puskin nói: "Thượng đế ban cho mỗi người chúng ta đầy đủ sức mạnh và trí tuệ, chỉ cần ta đem ra dùng, nó có thể sẽ làm tất cả mọi việc cho ta. "Cho nên người trí tuệ kém cỏi thì nhất định không được tự ti, không được than vãn mà phải hiểu rằng, trí tuệ của bất kỳ một người nào cũng phải đem ra dùng mới không hết nông cạn được. Thử lấy những cuốn sách nổi tiếng làm ví dụ, khi bạn càng viết thì văn lại càng ra, hạ bút thành vạn lời, nhanh chóng vô cùng. Càng không động bút thì càng không thể viết ra, càng cảm thấy bất nặng như sơn, không thể viết nổi một câu. Nếu càng viết thì trí tuệ và cảm xúc lại cứ thế cuồn cuộn chảy như sóng lớn vô cùng vô tận vậy. Nếu không viết thì trí tuệ và cảm xúc như giếng cạn nước khô, không thẩm thấu ra được.

Shakespeare nói: "Kẻ ngu đần thì cho rằng mình là người thông minh sáng suốt, nhưng những người thực sự thông minh sáng suốt lại tự biết rằng mình là kẻ ngu đần". Kẻ ngu đần thường không chịu học tập cho nên càng thêm ngu dốt, người thông minh thì không ngừng học tập và cố gắng đến cùng vì thế trí tuệ của anh ta ngày càng cao".

Subona nói: "Có kiến thức thông thường là bản năng, có kiến thức phong phú mới là thiên tài", cũng chính là nói kiến thức tích luỹ càng được nhiều thì trí tuệ tích luỹ được càng cao.

Trí tuệ trong mỗi con người như thái dương chiếu sáng đất trời, mãi mãi rực sáng, mãi mãi tồn tại. Tính mạng có sinh lão bệnh tử, nhưng trí tuệ thì tồn tại vĩnh hằng, lại còn phát triển theo tuổi tác. Trí tuệ càng tích lũy nhiều càng sáng suốt. Học vấn, kinh nghiệm, kiến thức làm tăng trí tuệ. Cho nên, một mặt phải suy xét mọi việc, một mặt phải học hỏi từ những sự việc ấy. Có người nói "người có tri thức vì thường xuyên cố gắng mà có tri thức, kẻ ngu đần vì không chịu cố gắng mà càng ngu them. Cho nên, đời người có trí tuệ thì không được kiêu ngạo và trí tuệ mà lơ là không cố gắng, khi có sự ngu dốt thì không được câu nệ bởi ngu dốt mà thờ ơ không cố gắng". Lại nói: "Người học từ sách vở thì nhờ có sách vở mà có tri thức, người học từ thực tiễn thì có được tri thức nhờ thực tiễn. Người học từ người khác thì sẽ có được tri thức từ người khác, người học tập từ sự vật thì sẽ có sự hiểu biết từ sự vật. Thứ gì cũng học thì không gì là không biết".

Học tập và vận dụng là hai mặt của trí tuệ, mà trong đó lấy con người làm bản thế. Người thông minh học mà có được trí tuệ từ kẻ ngu đần, nói ngược lại, kẻ ngu đần lại học được rất nhiều từ người thông minh. Vì vậy, học tập không thể theo một người, mỗi người đều có cái để người khác phải học.

86. TRỜI SINH RA TÀI NĂNG CỦA TA TẤT HỮU DỤNG

Một người có tri thức phong phú, thì việc gì cũng có thể làm, đồng thời việc gì cũng có thể thành công, sẽ không chỗ nào là không thông, không chỗ nào là không hiểu. Nghĩ cho tốt là thông minh, vạch kế hoạch cho tốt là rất thông minh, làm cho tốt là thông minh nhất. Do đó có thể thấy, thông minh là khả năng vận dụng trí tuệ bản thân của mỗi người.

Thượng đế vận dụng thần lực của trí tuệ để sáng tạo ra nhân loại, sáng tạo ra vạn vật, cải tạo tự nhiên, đây cũng là kỳ quan của đất trời vũ trụ. Thượng đế ban trí tuệ cho loài người, để loài người vận dụng hoàn thiện cuộc đời, làm vinh quang cuộc đời. Đó là kỳ quan của trí tuệ.

Hàng nghìn năm lịch sử văn hóa của nhân loại là sản phẩm mà tổ tiên con người đã vận dụng trí tuệ sáng tạo ra, lịch sử văn hóa của tương lai vô cùng vô tận phải dựa vào trí tuệ của những thế hệ sau chúng ta sáng tạo ra. Chúng ta không thể tự mãn với việc "hoàn thiện mình" mà nên lấy hoàn thiện nhân loại, hoàn thiện đất trời làm mục đích chính. Trí tuệ thần kỳ thì có thể thay đổi được vũ trụ, thiên hạ và đất nước. Người có trí tuệ mà biết sử dụng nó thì có thể làm việc gì cũng thành, khiến cho cuộc đời tỏa sáng vạn trượng, mãi tồn tại với đất trời. Kẻ ngu đần không thể sử dụng nó, từ đó mà không việc gì thành, khiến cho cuộc đời anh ta chìm trong tăm tối, mục nát cùng cỏ cây. Cho nên nói: "Người đảm bảo ổn thỏa nhất cho chúng ta chính là trí tuệ của chúng ta".

Trong một cuốn sách của "Binh kinh tân luận" viết: "Người có trí tuệ và tôn trọng đức hạnh cho nên có thể phân biệt thị phi, phân biệt thiện ác, biết mình biết người, hiểu được thuận nghịch, cho nên biết hi sinh vì chính nghĩa, biết lập sách lược, đoán được thắng thua, quyết chuyện sinh tử".

Một người có tri thức phong phú thì việc gì cũng có thể làm, việc gì cũng có thể thành công, đồng thời sẽ không có chỗ nào không thông, không chỗ nào không hiểu. Có trí tuệ thì sẽ có giác ngộ, có giác ngộ thì có thể nhất ngộ bách ngộ (hiểu một điều mà rõ trăm điều), nhất thông bách thông (thông một việc mà thấu được trăm việc), thì bất tất phải chuyện gì cũng đi cầu xin người ta giải thích, chỉ bảo, mà tự mình có thể hiểu được sâu xa cặn kẽ. Đấy chính là "Viên thông vô ngại" (thấu suốt toàn diện rồi thì chẳng có gì trở ngại) của các phật gia thường nói, hiểu mọi vấn đề, thấu mọi vấn đề.

Đời người, tốt nhất là nên dùng trí để không bị vật mê hoặc, dùng tuệ để không bị vật che giấu, nhận biết được những động cơ, ý đồ. Thấy uẩn khúc là thánh, biết cơ đồ là thần. Khổng Tử nói: "Cầu học thì gần với Trí, nỗ lực hành động thì gần với Nhân, biết xấu hổ thì gần với Dũng". Lại nói: "Người có trí tuệ thì không bị mê hoặc, người nhân đức thì không phải lo lắng, người dũng cảm thì không phải sợ hãi". Không bị mê hoặc, không lo lắng, không sợ hãi, đấy là nguyên nhân để ông có thể tự hoàn thiện mình.

Trí tuệ có thể có được từ học hỏi và qua rèn luyện. Tuyệt đối không được nhỏ mọn, không được tháo bỏ lung tung, không được gò bó bừa bãi. Trời đất không gò bó con người, nhưng con người lại thường xuyên gò bó trời. Người không gò bó với đất trời đấy là anh hùng kiệt xuất, người mà gò bó với trời đất thì đây là kẻ tiểu nhân.

Khi bạn cảm thấy mệt mỏi không thể chịu đựng được nữa, hãy nhớ đến câu thơ của Lý Bạch: "Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng" (trời sinh ra tài năng của ta tất hữu dụng), thì sẽ khiến cho lòng được thanh thản mà tiếp tục phấn đấu. Người có đại trí đại mưu thì có thể làm được lãnh đạo mà không bị người khác lãnh đạo, sẽ có thể chỉ bảo được người khác mà không chịu sự chỉ bảo của người khác, có thể dẫn dắt người khác mà không bị người khác dẫn dắt, có thể cải tạo người khác mà không bị người khác cải tạo.

Ai cũng có trí tuệ, khai thác khác nhau thì mức độ sẽ khác nhau, tri thức được phát triển từ học vấn thì sẽ vô cùng rộng lớn. Cho nên, Khổng Tử nói: "Có người sinh ra đã biết, có người phải thông qua hỏi han mới biết được, có người phải thông qua gian khó trong học tập mới biết, lại có người chỉ biết được một mặt". Đấy là đạo lý nói đến "biết" của Khổng Tử. Câu nói của miệng của các nhà tu hành là "Giới định tuệ" cho rằng định xuất hiện từ giới, tuệ xuất hiện từ định. Phái Thiên Tông cho rằng trí tuệ chỉ có được từ sự giác ngộ. Đó là những đạo lý của phật giáo nói về trí tuệ.

87. QUÂN TỬ GIÚP NGƯỜI KHÁC HOÀN THIỆN

Ta khen ngợi mọi người, mọi người cũng sẽ khen ngợi lại ta.

Ta giúp người khác hoàn thiện, người khác sẽ giúp ta hoàn thiện mình; vì mình, mọi người sẽ vì ta. Quy phục được người trong thiên hạ là sự vận dụng tuyệt vời nhất của trí tuệ.

Mạnh Tử nói: "Nghiêu coi việc tìm người hiền như Thuấn là nỗi lo của mình, Thuấn coi việc tìm hiền như Vũ là nỗi lo của mình, nông dân coi trăm mẫu ruộng cày cấy không tốt là nỗi lo của mình. Đem tiền của thưởng cho người là ân huệ, lấy phẩm đức tốt đẹp để đối xử với người khác là trung thành, giữ hiền tài cho thiên hạ là nhân nghĩa. Cho nên, uỷ thác thiên hạ cho người khác thì dễ nhưng tìm được hiện tài cho thiên hạ thì khó". Người có thể tìm được hiện tài cho thiên hạ thì không những một người sẽ quy phục mà mọi người trong thiên hạ đều quy phục, người đời sau cũng sẽ quy phục.

Muốn chinh phục người khác thì phải vận dụng trí tuệ, giúp người khác hoàn thiện, khen ngợi tài năng của người khác. Nha Tử nói: "Quân tử giúp người khác hoàn thiện, không giúp người làm việc ác; kẻ tiểu nhân thì ngược lại. Và nói: "Kẻ cho rằng phá hoại người khác là thiện, gian giảo là trí, mong cho người khác phạm phải lỗi lầm, chịu xấu hổ trong học hành lại tủi thẹn vì vô dụng, đó chính là kẻ tiểu nhân". Khen thưởng tài năng của người khác, hoàn thiện đức độ của người khác, đều có thể khiến cho người khác yêu mến.

Chiếm đoạt cái tốt đẹp của người khác làm cái tốt đẹp của mình, lấy công danh của người khác làm công danh của mình, đánh cắp tài năng của người khác làm tài năng của mình, đây là những điều nghiêm cấm không được làm. Nhạn Chi Thôi nói: "Phàm là những người có một điểm có thể tiến cử với người khác thì đều phải khen ngợi, làm rõ người ta, không thể lấy cắp việc tốt đẹp của người ta làm việc tốt đẹp của mình". Lý Ngao nói: "Bậc quân tử xưa chỉ lo không thể nhận ra cái tài giỏi của người khác; nhận ra rồi lại xấu hổ vì không thể khen ngợi anh ta, khen ngợi anh ta rồi lại xấu hổ vì mình không thể bằng anh ta".

Nếu muốn làm được điều đó thì phải dựa vào công sức vất vả, vào sự tu dưỡng và phải hiểu được chân lý: ta khen ngợi người khác thì người khác cũng sẽ khen ngợi lại ta, ta giúp người khác hoàn thiện thì người khác cũng giúp ta hoàn thiện; ta vì mọi người thì mọi người sẽ vì ta.

Muốn giúp người khác hoàn thiện thì phải biết tiến cử người đó, giúp anh ta đạt được thành tích. Giúp người khác hoàn thiện cũng chính là nói nếu người khác có dự định, mưu kế gì, có sự nghiệp, có thành tích gì, có yêu cầu gì thì ta phải cố gắng hết khả năng ủng hộ, cảm thông, giúp đỡ, thúc đẩy đế anh ta công thành danh toại. Tuyệt đối không được chỉ vì mình, không chịu giúp đỡ người ta về vật chất lẫn tinh thần, khoanh tay đứng nhìn người đó tự sinh tự diệt, tự thành tự bại.

Phải nghĩ được rằng, thành tựu của người khác cũng giống như thành tựu của mình, người khác có thể tự lập thì ta cũng có thể tự lập, đấy là sự cao thượng của việc tạo ra nhân tài cho trời đất. Người được tiến cử không bằng mình thì sau khi tiến cử phải làm cho anh ta đuổi kịp mình, sau đó giúp anh ta vượt hơn mình, dù có được vị trí cao hơn ta thì cũng không mảy may đố kị, tuyệt đối không được nảy sinh tâm lý ganh ghét với người tài.

Tiến cử nhân tài cho thiên hạ thì phải biết mà trân trọng nhân tài vì thiên hạ, điều đó chỉ có người đại nhân đại đức, mới làm được. Xét từ góc độ những người lãnh đạo càng cần phải làm được điều đó, coi việc chọn nhân tài cho thiên hạ là việc quan trọng nhất phải làm. Bão Thúc Nha tiến cử Quản Trọng, từ đó mà Hoàn Công xưng bá thiên hạ. Khi Quản Tr ọ ng bệnh nặng, Hoàn Công hỏi ông ai có thể thay thế ông, vì bình thường không lưu tâm đến việc người kế tục, cho nên không nói gì. Hoàn Công hỏi về ba người: Dịch Nha, Khai Phương, Thục Điêu, ông nói: "Dịch Nha giết con để làm vừa lòng vua, không có tình người, không thể dùng; Khai Phương quay lưng với người thân để hợp ý vua, không có tình người, cũng không thể dùng; Thục Điêu tự thiến để được gần vua cũng không có tình người, không thể dùng được". Cho nên sau khi Quản Trọng chết, Hoàn Công có kết cục chết mà không được chôn cất, bá nghiệp nước Tề cũng bị tiêu huỷ.

Thời Tống, Vương Nghi Công nắm giữ quyền cao, tất cả những người thắng quan đến qua ông chọn lựa mới được. Phạm Trọng Yêm thừa cơ giễu cợt ông nói: "Làm cho nhân sĩ trong thiên hạ được trọng dụng là trách nhiệm của tể tướng, việc thịnh đức của Vương Nghi Công chỉ thiếu có mỗi điều này". Vương Nghi Công nói: "Chính quyền mà muốn ân huệ thuộc về mình thì oán hận sẽ thuộc về ai đây?

Phạm Trọng Yêm rất khâm phục câu nói của ông, người đời sau cũng thừa nhận quan điểm này.

Khi Lý Phòng làm tể tướng, có người đến cầu chức tước, thấy tài của anh ta có thể dùng được thì nghiêm khắc từ chối. Người đã dùng hoặc không thể dùng lại đối đãi với họ rất tự nhiên, vui vẻ, hóa nhã. Bọn học trò hỏi nguyên nhân, ông trả lời rằng: "Dùng hiền tài là việc của quân vương. Nếu tiếp nhận lời thỉnh cầu của anh ta, đó là cho ơn, nên ta một mực từ chối, để anh ta chỉ hướng về quân vương. Anh ta không được dùng thì vô cùng thất vọng, nếu nói với anh ta những lời nói không dễ nghe thì ấy là đạo rước oán. Khiến cho anh ta nhận ra nguyên nhân thất bại, thì sẽ càng phấn đấu để đi lên". Qua đây chúng ta có thể nhận ra sự ôn hòa rộng rãi, sự trung thành công minh vì nước, không muốn để lộ lòng mình của ông.

88. LUÔN THAY ĐỔI, NGÀY NGÀY THAY ĐỔI

Trong việc làm người tất có sai sót. Trên thì người thân mình, dưới thì kẻ ngu đần đều không tránh khỏi. Người thông minh nhờ sửa lỗi mà có thể đi theo hướng thiện, kẻ ngu đần ngại sửa mà đi theo hướng xấu.

Thánh nhân xưa nói: "Người lấy số đông để quyết định việc là sáng suốt, người lấy cá nhân để quyết định việc thì sẽ chỉ gặp tai ương. Cái quan trọng ở người lãnh đạo là phải tìm ra lỗi lầm, ngăn chặn những hành vi xu nịnh".

Thích mọi người a dua, nịnh hót bản thân, xấu hổ khi nghe những thiếu sót của mình, đấy là lẽ thường tình của kẻ thất phu. Chỉ có những bậc thánh nhân mới có thể chán ghét lời ca tụng công đức của mình, dũng cảm lắng nghe những thiết sót của mình. Như thế mới có thể rất mực khiêm tốn, nói lên lời thiện; có sai thì sửa, không có thì cố không mắc phải, không những không có hại mà còn có lợi nữa.

Tô Thức nói: "Nghiêu nhắc nhở Thuấn rằng: Không được kiêu ngạo như Đan Châu, chỉ có cẩn thận mới là ổn thỏa nhất". Thuấn tại sao không làm theo! Châu Công nhắc Thành Vương rằng: "Không được ham mê tửu sắc như Ân Chu Vương". Thành Vương sao không làm như thế! Châu Xương coi Hán cao tổ là Kiệt Trụ, Lưu Nghị coi Phổ Đế là Hoàn Linh. Quân Vương thời đó đã lấy những tội danh chưa từng có mà ghi vào lịch sử, coi đó là nói về cái đẹp".

Lục Tuyển Công càng chân thành thẳng thắn nói: "Ta nghe trong 'Xuân Thu' nói: Người nào chưa từng có sơ xuất, khi có lại biết sửa thì đó là cái thiện lớn nhất". Trong "Kinh Dịch" nói: "Sự tu dưỡng của con người mà mỗi ngày đều đổi mới thì gọi là thịnh đức". Trong "Lễ kí chép: "Luôn thay đổi, ngày ngày đổi, lại thay đổi". Trong "Thường thư" Trọng Huy viết về đức của Thành Thang Vương như sau: "Dùng người không chỉ cho riêng mình, khi sửa lỗi thì tuyệt nhiên không nề hà". Trong thơ thời Chu, Cát Phủ ca ngợi công lao của vua Tuyên viết: "Khi mặc lễ phục sử dụng chức quyền thì chỉ lo xảy ra sơ xuất, chỉ có Trọng Sơn xuất hiện đúng lúc bù đắp nó". "Lễ kí", "Kinh Dịch", "Xuân Thu" là những bộ sách kinh điển bền vững đều nói không thể coi việc không phạm lỗi lầm là tốt nhất mà biết sửa đổi mới là điều đại thiện đại đức, quý chỗ biết sửa sai, biết đổi mới.

Thành Thang là bậc minh quân, Trọng Hủy là trung thần thợ giúp, trung thần khen ngợi minh quân, không nói bản thân ông ta không có khiếm khuyết mà khen ông biết sửa chữa khiếm khuyết, Chu Tuyên Vương là hiền chủ thời trung hưng, Cát Phủ là hiền thần trung văn võ, hiền thần khen ngợi hiền chủ, không ca ngợi ông ta không có sai sót mà khen ngợi ông ta biết sửa chữa sai sót. Đấy là ý của thánh hiền, tự hiện rõ ràng minh bạch. Nên lấy sửa chữa làm tài năng mà chẳng nên coi không có sai sót là tôn quý. Trong việc làm người tất có sai sót, trên thì người tri thức, dưới thì kẻ ngu đần đều không thể tránh khỏi. Người thông minh nhờ sửa lỗi mà có thể đi theo hướng thiện, kẻ ngu đần ngại sửa lỗi mà đi theo hướng ác. Thay đổi theo hướng thiện thì có thể khiến cho đức hạnh của bản thân ngày một đổi mới, đó là người quân tử. Ngại sửa sai lỗi của mình thì lỗi lầm sẽ ngày càng chồng chất, đó gọi là kẻ tiểu nhân.

Cho nên người thấy nghĩa có thể tín nghĩa thì những việc thường tình không thể làm khó anh ta; kẻ có thể can gián mà không chống đối, đó chính là người mà bậc thánh nhân coi trọng của một thánh nhân. Đến mức tán dương phẩm đức, công lao của quân vương, hoặc lấy sửa chữa hà tiện làm chủ đề, hay coi biết bù đắp khiếm khuyết là cái đẹp. Dưới thời trung cổ, ngọn gió trong lành, thuần phác đã nhẹ dần. Thân không xu nịnh thì quân vương sẽ thanh minh. Che lấp đạo đức mà đi theo con đường không chính trực, thế là có người lúc tới thì nói những lời làm cho rối loạn, khi ra đi thì là thái độ ngụy biện! Gian trá từ đó mà có, lương thiện từ đó mà mất đi, suy nghĩ của quân chủ từ đó mà bị mê hoặc, tội danh hãm hại trung thân từ đó mà sinh ra! Khi thói ưa xu nịnh hoành hành thì tai hóa sẽ không hề nhỏ.

Nếu đã nghe ra lỗi lầm của mình, mà lại xấu hổ về chỗ yếu của bản thân, tiếp thu lời khuyên can lại sợ mọi người biết thì tuy có lòng cầu lý nhưng tất sẽ không có hiệu quả giúp đỡ; tuy có ý hối hận, nhưng tất sẽ không có thực danh nghe lời can gián. Đây chính là cách tiếp nhận sự thực không giống nhau, còn cái tình ấn bên trong cũng không khác nhau là mấy, thì về sự tổn thất đã khác xa như vậy, huống hồ là chưa kịp thành tài đã tự cho mình là đúng, tùy ý đứng trên người khác để xua đuổi những cái đúng, cự tuyệt những lời khuyên can chân thành, thì sao lại không có nguy hiểm được?

Đoạn hùng biện này của Lục Tuyên Công có dụng ý chính rất rõ ràng, ý nghĩ của nó chính là làm người lãnh đạo, nếu chỉ thấy sự quỳ gối của bọn bây tôi nô tỳ, chỉ nghe những ý vâng vâng dạ dạ, chỉ thích những lời ca tụng công đức, không hề có một người dám độc lập hành động, một ý kiến trái ngược lại, một lời can gián thẳng thắn, thì sẽ nguy hiểm, ngày bại vong có thể nhìn thấy trước.

Nếu muốn sửa sai mà có thể được mọi sự thì tất phải khiêm tốn mà tiếp thu lời can gián.

Tuyên Công nói: "Người lãnh đạo khi nghe lời khuyên can, thì lấy bổ khuyết làm việc trọng tâm, lấy sửa sai làm việc cấp bách trước mắt, lấy chuyện có thể sửa chữa lỗi lầm của bản thân làm điều đại thiện, lấy chuyện có thể lắng nghe sai lầm của mình làm điều sáng suốt. Do vậy nếu người khuyên can nhiều, chứng tỏ ta là người biết tiếp thu những lời khuyên can; Nếu người khuyên can chính trực thì chứng tỏ ta là người có đức hạnh tài năng; Nếu người khuyên can lời nói ngông cuồng không giữ gìn thì chứng tỏ ta là người khoan dung; Người liên quan nói những lời không nên nói thì chứng tỏ ta có lòng theo mọi người, làm được những điều này thì có thể gọi là thịnh đức".

Có thể tiếp nhận sự khuyên can chính là mở rộng đường cho ngôn luận. Ngôn luận nhiều thì chẳng những có thể chỉ ra chỗ thiếu sót, nghe ra chỗ sai lầm, mà còn chính là đường lối của chính trị, sách lược của đại sự, tập hợp những ý kiến trái ngược về mọi mặt của người thiên hạ, có thể vui vẻ nói thẳng mà không có gì che giấu, nói hết mà không có gì bỏ sót. Lúc này chính là lòng của thiên hạ, ý của thiên hạ, tư tưởng của thiên hạ, đều hiện rõ trước mặt chúng ta, từ đó có thể tổng hợp phân tích để tìm ra biện pháp giải quyết tốt nhất.

89. BÁO ĐẾN XÃ HỘI, TỰ MÌNH VUÔNG TRÒN

Người độ lượng ít thì khó có thể dung người dung vật; Người lòng dạ hẹp hòi thì khó có thể rộng rãi và công tâm, người kiến thức ít thì khó có thể đi xa và bền vững.

Thân này vạn cổ khó có thể quay lại, trăm năm đi qua chỉ trong chớp mắt, dù không thể cùng chảy với đất trời thì cũng không thể làm bẩn càn khôn!

Khổng Tử đề ra một chủ trương chính trị là nếu không thể cầu đại đồng thì phải có tiểu khang. Ông nói: "Đại đạo ngày nay không thể tìm được, thì phải lấy thiên hạ làm nhà. Mỗi người phải tự tôn kính cha mẹ mình, mỗi người phải tự yêu quý bảo vệ con cái mình. Bậc đại nhân xử thế thì làm theo lễ, thành ấp lấy việc khơi thông mương ngòi ao đầm làm kiên cố. Lấy lễ nghĩa làm kỷ cương để điều chỉnh quan hệ quần thần, xác lập tình cảm cha con, anh em hòa mục, vợ chồng hòa thuận. Xây dựng chế độ phân gia tốt ruộng đất, tôn trọng người hiền tài, kẻ dũng cảm, bậc trí tuệ. Coi việc lập công và nước như thể vì mình. Đại Vũ, Âm Thang Vương, Chu Văn, Vũ, Thành Vương và Chu Công, 6 người này là bậc quân tử xưa, rất cẩn thận về lý. Họ quan sát góc độ lý, xem xét lời nói và hành động của mình; suy xét những lời nói thẳng mà tìm ra sai lầm, rồi dùng nhân nghĩa để sửa đổi, để tránh cho dân chúng chịu phải cái họa của họ. Đó chính là tiểu khang".

Vương Dương Minh nói: "Người hòa thành một thể với vạn vật trên mặt đất này chính là bậc đại nhân". Hò a thành một thể với vạn vật trên mặt đất thì có thể dùng cái riêng nhỏ bé của mình để làm nhà không? Có thể dùng cái riêng nhỏ bé của mình để giữ tâm không? Có thể tự học cách kính trọng cha mẹ, yêu quý con cái mình không?

Lãnh đạo thiên hạ, thì mình phải thuộc về thiên hạ chứ không phải là thiên hạ thuộc về mình. Lãnh đạo thiên hạ thì phải coi cha mẹ người trong thiên hạ là cha mẹ mình; coi con cái của người trong thiên hạ như con cái của mình; coi người cô quả tàn phế trong thiên hạ như người cô quả tàn phế của mình. Đồng thời, đức hạnh của người thiên hạ đều là đức hạnh của mình; tài năng của người thiên hạ đều là tài năng của mình, phú quý của người thiên hạ chính là sự phú quý của mình, thành tựu của người thiên hạ chính là thành tựu của mình. Nếu có tư tưởng này thì đâu có sự tranh giành giữa các vây cánh, phe phái? Làm sao lại có sự khác biệt lẫn nhau? Làm sao lại có thể sinh ra lòng đố kị? Do vậy, cái tâm lớn lao thì vạn vật trong thiên hạ sẽ hóa làm một với tay cái tâm nhỏ bé thì cha con anh em sẽ có sự khác biệt như nước Sở với nước Việt; cái tâm xấu xa thì sự được mất trăm năm cũng không thể quấy nhiễu thần trí của ta, lay động tâm tư của ta; cái tâm thiển cận thì lợi hại nhất thời cũng sẽ bị bủa vây lòng ta mà không thể đẩy lui.

Thành được cái riêng của người thiên hạ thì không thể thành được cái riêng của mình; thành được cái công của người thiên hạ thì không thể thành được cái công của mình; thành được cái danh của người thiên hạ thì không thể thành được cái danh của mình. Quên mình mà mình vẫn còn, không có mình mà mình vẫn đó thì như vậy mới bảo đại nhân. Mỗi người đều có cách nhìn của mình đối với sự vật. Có cách nhìn rồi thì cứ theo đó mà làm, không chịu tự nhận mình nhỏ bé, tự nhận mình không đúng. Thế là rơi vào cách nhìn của kẻ tiểu nhân, cách nhìn cô độc. Như vậy chỉ có thể coi là ánh sáng nhỏ, ánh sáng cô độc mà thôi. Tai hại như vậy thì tự nhiên sẽ không xa không lớn, sẽ không cao không sáng. Dù có xa cũng không thể lâu dài, dù có lớn cũng không thể che đậy không dấu vết. Dù có cao cũng không thể thông suốt không trở ngại; Dù có sáng cũng không thể chiếu hết trời đất. Sự hoàn thiện mà nhỏ nhoi như vậy, tự nhiên cũng không thể cùng chảy với trời đất, trường tồn với vạn cổ.

Nếu giới hạn nhỏ bé, thì khó có thể to rộng và phát triển. Người độ lượng ít thì khó có thể khách quan với người với vật; Người lòng dạ hẹp hòi thì khó có thể rộng rãi và công tâm; Người kiến thức ít thì khó có thể cao xa và lâu dài. Giữ lấy cái nhỏ bé thì sẽ rơi vào tự tư, tự tư thì muốn việc chẳng thành được việc gì. Chấp nể vì cái riêng thì bị trói buộc bởi cái riêng, chấp nể vì thân thích thì bị trói buộc bởi thân thích. Chấp nể vì thầy bạn thì bị trói buộc bởi thầy bạn, chấp nề vì đảng phái thì bị trói buộc bởi đảng phái, cái gì cũng chấp nể thì sẽ bị trói buộc bởi mọi cái. Cho nên nói, người ta chỉ cần có ý nghĩ tham lam tư lợi, thì cứng cỏi thành ra nhu nhược, trí lực thành ra tối tăm, ân thành oán, trong thành đục, làm hỏng nhân phẩm cả một đời, do vậy người xưa lấy sự không tham lam tư lợi là điều chính yếu.

90. TRANH MỘT XẤU HAI, NHƯỜNG MỘT CÓ HAI

Về danh thì không cùng người tranh danh, về đến lợi thì không cùng người tranh lợi. Về cái được thì không tranh cùng người, về công thì không cùng người tranh công.

Mọi người đều có lòng vì mình, chỉ có Thánh nhân mới có thể kiềm chế lòng đó. Phàm ở lúc ấy, nếu có thể suy nghĩ một chút thì nói chung cái mà mình muốn được thì mọi người cũng đều muốn được; cái mà mình muốn thành công thì mọi người cũng đều muốn thành công, người khác được mà mình mất thì mình không cam tâm, không muốn. Mình được mà người khác mất thì họ cũng không cam tâm, không muốn. Từ đó cần có cái ưu điểm kiềm chế được mình mà nhường nhịn người khác, để đạt được mong muốn của người khác thì như vậy mới có thể làm người khác phải phục. Người ta có chỗ rộng đẹp; Người ta được danh tiếng, mà ta thì có được tấm lòng của người ấy. Đây chính là muốn nói cái mất đi thì nhỏ mà cái được thì lớn. Do vậy, Tang Quốc Phiên nói: "Phàm là kẻ có khí huyết thì đều có lòng hiếu thắng".

Lòng hiếu thắng của con người thì không ai bằng ta. Việc mình không muốn làm thì chớ bắt người khác làm. Đó chính là cái đạo nín nhịn, một ngày nín nhịn, ngày ngày nín nhịn; một việc nín nhịn, mọi việc nín nhịn. Thời gian lâu rồi thì việc ấy sẽ dần trở thành tự nhiên. Dùng đạo đó để tu thân thì thuận ứng mà yên ổn. Dùng đạo đó để xử thế thì hài hòa mà may mắn". Đạo lý nín nhịn chính là để chế ngự tâm lý hiếu thắng. Việc gì cũng phải tiện cho người khác, nhường nhịn người khác. Mình chịu thua thiệt một chút, đem lại lợi ích cho người ta thì người nào là người không có lòng, người nào là người không có tình người? Mình làm theo lòng mình thì dù không thể khiến họ phải phục thì cũng sẽ không phải lo lắng gì.

Lão Tử nói: "Người thiện nhất là người như nước. Nước giỏi làm trơn tru vạn vật mà không tranh giành cùng vạn vật; đứng ở vị trí mà mọi người đều không thích, do vậy mà gần với đạo nhất". Lại nói: "Quy luật của tự nhiên là để mọi vật, mọi việc đều có được chỗ tốt mà không làm hại chúng. Nguyên tắc hành động của Thánh nhân là bất kể làm việc gì đều không tranh đoạt với người khác". Lại nói: "Không tranh đấu mà giành được thắng lợi, không lời nói mà giành được sự chấp nhận; không kêu gọi mà tự nhiên quay lại, thản nhiên mà giỏi sắp xếp định liệu" cũng chính là việc nên làm: về danh thì không cùng người tranh danh, về lợi thì không cùng người tranh lợi, về cái được thì không cùng người tranh được, về công thì không cùng người tranh công. Chẳng những mình không tranh, mà còn giúp cho người khác đạt được. Như vậy, thế sao phải sợ mọi người không phục tùng! Tranh thì phải trước người và hơn người. Trước người và hơn người thì làm mọi người sinh ra lòng đố kị, thậm chí sinh ra ý muốn hãm hại. Do vậy quan điểm của Lão Tử là: "đứng dưới", "ở sau".

Dương Tử nói: "Tự mình ở sau để người lên trước, tự mình đứng dưới để người xếp trên". Lễ Ký nói: "Quân tử coi người tên quý mà coi mình thấp hèn, người trước mà mình sau. Làm được cái việc đặt mình sau người thì không tranh giành cùng người. Không tranh giành thì không phải lo nghĩ. Đó chính là chỗ tốt của đức không tranh".

91. TINH THẦN, MỘT VÒNG TRÒN LỚN XOAY CHUYỂN

Kiên cường chính là tập trung sức lực bên trong, khi phát ra thì không gì không phá được. Tích cực là tràn đầy hào khí, khi phát ra thì không sợ khó khăn.

Tư tưởng của đạo gia là xuất thể thoát khỏi thế tục, do vậy họ chủ trương: "Không tranh giành". Tư tưởng của Nho gia là đứng trên nhân thế, do vậy họ chủ trương không ngừng tự cường. Biểu hiện của sự không ngừng tự cường là tinh thần kiên cường, tích cực. Từ lịch sử Trung Quốc, có thể thấy rõ tinh thần kiên cường, tích cực của các bậc hào kiệt, thánh hiền xưa có thể nói là từ thời Tam đại qua đời Hán, Đường đến nay vẫn không suy thoái. Bất kể là xét về các mặt học thuật, đạo đức, văn hóa, hay về mặt võ công thì đều có thành tựu vĩ đại.

Từ đời Tống đến nay, mọi người vẫn ngộ nhận rằng thời kỳ Tấn Ngụy nhạt nhẽo, lại không tịch kiểu nhà Phật, thậm chí lại cho rằng thời Tống Minh khiếp nhược Mãn Thanh suy tàn, tinh thần dù cho có thì cũng bị mờ phai tiêu biến. Do vậy, hiện nay muốn thay đổi ngọn gió suy tàn, trước tiên phải nỗ lực theo đuổi sự độc lập về tư tưởng, độc lập về tinh thần, độc lập về nhân cách để thiết lập tâm lý tự tôn, tự tin, tự lập, không ngừng tự cường, dựa vào chính mình chứ không dựa vào người khác, bồi dưỡng chí khí kiên cường vốn có. Đối với bất kỳ người nào mà nói, muốn hoàn thành công tích và đức nghiệp cao quý vĩ đại của mình thì không thể không bồi dưỡng cho tinh thần của mình trở nên cao quý và vĩ đại. Có người sở dĩ có thể xuất sắc vượt lên thế tục mà vạn thế trên chọc trời dưới khuấy đất thì đều là do tinh thần, tinh thần tràn đầy trong bản thân mình, tinh thần tràn đầy giữa đất trời. Nếu muốn thắng họ thì trước tiên phải thắng họ về tinh thần. Nếu muốn vượt họ thì trước tiên phải vượt họ về tinh thần. Kẻ không bằng người trước tiên biểu hiện ở việc tinh thần không bằng người. Còn những bậc Thánh hiền hào kiệt được hun đúc nên từ yếu tố tinh thần ấy thì động lực chủ yếu của họ chính là tinh thần kiên cường và tích cực. Kiên cường chính là tập trung sức lực bên trong, khi phát ra thì không gì phá được, tích cực lại là tràn đầy hào khí, khi phát ra thì không sợ khó khăn. Hai tinh thần này kết hợp hòa trộn lẫn nhau, bổ sung hỗ trợ lẫn nhau, ẩn bên trong mà thi hành ra ngoài. Hai tinh thần này mấy nghìn năm lại đây đã tạo ra vô số thánh hiền hào kiệt cho lịch sử Trung Quốc, đồng thời thai nghén truyền thống đạo đức và tinh thần dân tộc của nước ta.

92. TA Ở TRONG TRÒN, TRONG TRÒN CÓ TA

Người quản lý đất nước không sợ không có người tài, mà khó ở chỗ có công tâm. Người sáng lập đại nghiệp không sợ không có kế lạ mà khó ở chỗ phải có lòng thành thật, bầu trời tròn, quả đất tròn, lòng người cũng tròn. Trong trời đất có ta, trong lòng ta cũng có trời đất. Do vậy nói thiên hạ là thiên hạ của người thiên hạ chứ quyết không thể là vật trong túi của mình. Cho nên thánh nhân xưa nói: "Trời đang nhìn ta, mọi người cũng đang nhìn ta. Trời đang nghe ta, mọi người cũng đang nghe ta" chính là nói nhân tài là nhân tài của thiên hạ chứ tuyệt đối không thể coi là nhân tài của mình; danh khí là danh khí của thiên hạ chứ tuyệt đối không thể coi là danh khí của riêng mình. Chỉ có lấy lòng của trời đất làm lòng người mới có thể thấu đáo cái nghĩa xa rộng; dùng ánh sáng của mặt trời mặt trăng để chiếu rọi mới có thể đạt được đại nghĩa cao minh. Giữ được suy nghĩ này thì sẽ chí công vô tư, bình tâm thì có thể tư vấn lòng mình mà không phải hổ thẹn, dụng tâm không lừa dối, bình tâm không thiên lệch.

Có người nói: "Người quản lý đất nước không sợ không có người tài mà chỉ khó ở chỗ có công tâm. Người sáng lập đại nghiệp không sợ không có kế lạ mà khó ở chỗ phải có lòng thành thật". Có công tâm thì kẻ lái buôn khi đi vào chỗ chết cũng có dũng khí; có lòng thành thật thì người ngu trong cái ngu xuẩn cũng có thể sinh ra khéo léo tài trí. Do vậy nói công bằng có thể bình thiên hạ, cung kính có thể được thần minh chứng, chân thành có thể thông trời đất, trung tín có thể đi khắp nơi.

Không nên tự cho mình là thánh nhân chỉ nhìn thấy bản thân, cũng không nên tự cao tự đại mà coi thường người khác. Không nên mua danh cầu tước, không nên bảo thủ cố chấp, không nên kiêu ngạo tự mãn, không nên mừng công ầm ĩ, không nên hỏi tình riêng trong pháp luật, không nên hẹp hòi làm tổn thương người khác, không nên vì lợi mà quên nghĩa, không nên độc ác hại người, không nên nghịch đạo để mưu lấy ngôi cao, không nên trái trời để giữ sự đầy đủ. Lấy cái tư của một người chống lại cái tư của người thiên hạ, lấy cái lợi của một người địch với cái lợi của người thiên hạ thì tất nhiên không thể sánh được bằng. Do vậy nói, người cốt lấy cái lợi nhỏ thì không được cái lợi lớn. Người tranh cái danh nhỏ thì tranh không được cái danh lớn. Nếu quân vương công bằng thì người thiên hạ làm theo cái công bằng; nếu quân vương có nghĩa thì người thiên hạ đều làm theo nghĩa. Dùng cái công bằng của một người để làm cho người thiên hạ đều công bằng; dùng cái nghĩa lớn của một người để làm người thiên hạ đều tôn sùng nghĩa lớn. Cái được như vậy thì thế nào?

Trong sách "Đại học" nói: "Đường Nghiêu, Ngu Thuấn lấy nhân nghĩa làm thước đo cho thiên hạ thì bách tính đều theo họ. Vua Kiệt nhà Hạ, vua Trụ nhà Ân dùng tàn bạo làm tấm gương cho thiên hạ vì thế dân chúng cũng học họ. Chỉ cần họ thay đổi hành vi ngược lại thì dân chúng mới không học đòi họ. Do vậy, ở nhiều mặt, quân tử đều phải cầu sự giúp đỡ của họ".

93. CHẤN CHỈNH BẢN THÂN, VUÔNG TRÒN THIÊN HẠ

Nếu muốn tâm chính thì trước tiên phải tự chấn chỉnh mình. Chấn chỉnh mình rồi thì có thể chấn chỉnh nhà, chấn chỉnh nước, chấn chỉnh thiên hạ. Người mà cái tâm không thể rộng mở cân bằng, không thể có lòng tự chấn chỉnh bản thân, có tự chấn chỉnh bản thân tự nhiên sẽ không thiên lệch. Nếu muốn tâm chính thì trước tiên phải tự chấn chỉnh mình. Chấn chỉnh mình rồi thì có thể chấn chỉnh nhà, chấn chỉnh nước, chấn chỉnh thiên hạ.

Do vậy, trong sách "Đ ại học "cho rằng cái gốc rễ của trị quốc bình thiên hạ là ở tu thân, cái gốc rễ của tu thân là ở lòng chính tâm. Khổng Tử nói: "Tự mình chấn chỉnh trước thì thiên hạ ai dám không chấn chỉnh". Do vậy Phù Tử nói: "Gốc rễ trong việc lập đức của người lãnh đạo không gì ngoài chính tâm, chính tâm thì sau đó mới có thể chính thân (chấn chỉnh bản thân), chính thân thì sau đó kẻ tả hữu sẽ chính, kẻ tả hữu chính thì tất cả các quan viên đều chính, quan viên chính thì quốc gia sẽ chính, quốc gia chính thì thiên hạ chính".

Do vậy, thiên hạ không chính thì đất nước không chính, tất cả các quan viên không chính thì kẻ tả hữu sẽ không chính, người lãnh đạo sẽ không chính; bản thân của người lãnh đạo không chính thì tâm không chính. Đạo lý chính tâm là nói như vậy. Đây là một cuộc chấn chỉnh lớn. Chấn chỉnh cái tâm của mình thì sẽ chấn chỉnh được bản thân. Chấn chỉnh được bản thân thì sẽ chấn chỉnh được thiên hạ.

Thi Tử nói: "Tâm là chúa tể của cơ thể. Tâm của Thiên tử được thụ mệnh trời, tâm không chính thì thiên hạ hỗn loạn; tâm của Chư hậu được thụ mệnh nước, tâm không chính thì nước diệt vong. Kẻ bình thường thì tâm thu mệnh thần, tâm không chính thì bị sát hại". Do vậy, đạo lý trị và bình giản dị chứ không phức tạp, chuyện trong bốn biển chỉ cầu ở tâm mình là đạt được. Do vậy, chấn chỉnh tâm của mình cho nó không nghiêng ngả, không lỗi lầm, không bất cập. Đấy chính là đạt được tâm đức trong Trung Dung. Những người ở tầng lớp trên giữ được cái tâm này nên có thể vĩ đại mà chính trực. Những người ở tầng lớp dưới cũng tự nhiên theo đó mà lặng lẽ thay đổi. Tâm của người thiên hạ đều được chấn chỉnh, vậy thiên hạ vì sao không trị được đây?

Thế nào là chính? Dừng ở một thì gọi là chính. Thế nào là một? Là cái vốn có của chí thiện và đạo lý của nó. Tâm đã đến chí thiện thì có thể khôi phục dáng vẻ cũ. Không có yêu ghét, không có thói quen, không có mệt mỏi, không có đình trệ, không có thân thích, không có hận thù, không bận lòng, không cáu giận, không lưu tâm, không suy nghĩ, cõi lòng rộng mở, thuần khiết như tuyết trắng. Giữ được thiện tâm, tuân theo thiên đạo thì tâm này không cần chấn chỉnh cũng đã tự chính. Tâm có chính thì hành sẽ có chỗ dừng; hành có chỗ dừng thì tự có cái định, tâm có cái định thì tự có cái tĩnh; tâm có cái tĩnh thì tự có cái an; tâm có cái an thì tự có cái được. Cái được chính là có thể đạt được bản thế của chí thiện, Do vậy, có thể nói là đạt được một cái tâm. Có được cái tâm này thì đối với thiên hạ sẽ không có yêu ghét, sẽ không có khinh trọng, như vậy tự nhiên sẽ không sinh lòng khác.

"Sinh cái tâm này, sợ cái chính này". Không tự sinh cái tâm này thì tức là cái tâm không thiện không ác. Có cái tâm vô tâm này thì tự nhiên có thể chẳng biết đau đớn, linh hoạt sáng suốt trở chẳng có nghĩa lý gì, thành thực như thần. Và tất cả được coi như vô ý, vô vật, vô niệm. Như vậy thì sẽ không bị thiên hạ tác động đến, không bị vạn vật gây lụy đến thân, không bị chuyện lợi hại làm tối tăm đầu óc, không bị việc sống chết làm rối loạn thần trí. Thế là chỉ có sự hỗ trợ cho nhau cùng tồn tại, chỉ có những chuyện tự nhiên hợp lẽ trời. Dùng cái tâm này để trị vạn vật thì vạn vật đều chính; trị thiên hạ thì thiên hạ đều chính.

94. LÀM ĐIỀU NHÂN THÌ KHÔNG CẦN NHƯỜNG THẤY

Tinh thần của đức nhân nghĩa trong thực tế là sự kết hợp của tinh thần tập thể, tinh thần phục vụ, tinh thần lợi nhân lợi thế. Tinh thần dân tộc của bất kỳ quốc gia nào cũng đều phát sinh từ sự bồi dưỡng tính dân tộc và lịch sử văn hóa lâu dài. Xét lịch sử Trung Quốc, từ thời hoàng đế lập nước, tinh thần thượng võ của hàng trăm cuộc chinh phạt, tinh thần nhường ngôi của Đường Nghiêu Ngu Thuấn, tinh thần trị thủy của Vũ, tinh thần trị bạo an dân của Thang Vũ, tinh thần cứu thế của Khổng Mạnh, tinh thần xây dựng Vạn lý trường thành của Tần Thủy Hoàng, tinh thần đào sông Đại vận của Tùy Dương Đế cùng với tinh thần mở mang bờ cõi thời đại Hán, Đường, Nguyên, không có gì là không do tinh thần kiên cường và tinh thần tích cực tu luyện, hun đúc nên.

Tóm lại, chỉ có tinh thần kiên cường mới có thể thành nhân, chỉ có tinh thần tích cực mới có thể thành nghĩa. Khổng Tử dùng "trí, nhân, dũng" mà đạt được Đức, thi hành ngũ đạt đạo của Thiên hạ, thực tế cũng lấy nhân làm trung tâm. Dùng Trí mới có thể biết Nhân, dùng Dũng mới có thể hành Nhân. Người có lòng Nhân thì cương nghị nên "chỉ có người có lòng nhân đức, mới có thể yêu người và hận người". Người có lòng Nhân thì dũng cảm, do vậy nói: "Làm điều Nhân thì không nhường cho thấy". Nói đến Nhân, tất nhiên là nói đến người đó không phải là tư tưởng chủ nghĩa cá nhân, mà chỉ cầu hoàn thiện được bản thân mình, do vậy nói: "Mình muốn tạo lập cho mình thì cũng muốn có thể tạo lập cho người, mình muốn được thông đạt thì cũng muốn có thể làm cho người thông đạt". Có thể lấy "Thiên hạ là của chung" thì tất nhiên có thể khiến cho người già có chỗ đi về nghỉ ngơi, trẻ em có chỗ lớn, thanh niên có chỗ để được dùng, người cô đơn tàn phế có chỗ phụng dưỡng". Cho nên nói, tinh thần của đức nhân trong thực tế bao gồm tinh thần tập thể, tinh thần phục vụ, tinh thần lợi nhân, lợi thế.

"Người có trí tuệ không bị mê hoặc, người có nhân đức không phải lo buồn, người dũng cảm không sợ hãi". Tinh thần đại nhân, đại trí, đại dũng của Nho gia và tinh thần "thành nhân đạt nghĩa" đều muốn mọi người nhận rõ một điều "đúng", hoàn thiện được điều "đúng" đó; nhận thức một điều chính nghĩa, hoàn thiện điều chính nghĩa đó; nhận thức một chân lý, hoàn thiện chân lý đó. Nhận thức chuẩn xác mới có thể làm nên cái chân thực, có thể sinh ra chính khí to lớn hùng mạnh, có thể "sống chết không thay đổi mình".

Nho gia đề xướng tinh thần hành nhân hành nghĩa, do vậy có thể sinh ra tinh thần kiên cường, không sợ hãi, không ngại cái chết, dám hiến thân mình cho Tổ quốc và cho dân tộc.

95. KHÓ NHỊN CÓ THỂ NHỊN, KHÓ LÀM CÓ THỂ LÀM

Tình đời chỗ nồng đậm, có thể nhạt đi; tình đời chỗ khổ não, có thể nhẫn nại; tình đời chỗ phiền muộn, có thể xua tan; tình đời chỗ đam mê có thể dứt bỏ. Tinh thần kiên cường xuất phát từ trong lòng thì có thể dung nạp, khoan dung với người khác.

Trong sách "Thượng thư viết: "Một người có thể đại lượng dung nạp thì đức hạnh của người đó lớn".

Một người phải dung được cái người khác không thể dung, nhìn cái người khác không thể nhịn, tha cái người khác không thể tha, quên cái người khác không thể quên, mới có thể hiểu cái người khác không thể hiểu, làm cái người khác không thể làm thành cái người khác không thể thành, đạt cái người khác không thể đạt, bỏ cái người khác không thể bỏ, như vậy chính là thực sự có tinh thần kiên cường và tích cực.

Sử Tấn Thần nói: "Dung được mấy kẻ tiểu nhân, chịu được dăm chuyện trái ý, qua đó cảm giác thấy lòng dạ vô cùng thoải mái, thở phào nhẹ nhõm, như người nhai ô liu trong miệng, lúc đấy cảm thấy chua chát mà sau đấy nếm lại, lại thấy miệng mát lạnh".

Phạm Thuần Nhân nói: "Cái mà ta học được lúc bình sinh là hai chữ trung và oán, cả đời đắc dụng vô cùng. Khi làm quan trong triều, khi tiếp đãi bạn bè đồng liêu, thân thích họ hàng đều không thể thiếu nó". Lại nhắc nhở học trò rằng: "Con người ta tuy ngu dốt, nhưng khi trách mắng người khác thì rất dễ sáng suốt, tuy thông minh nhưng khi trách mắng mình thì rất dễ hỗn loạn. Nếu dùng tâm lý trách mắng người khác để trách mình, dùng tâm lý khoan thứ mình để khoan thứ người khác thì không cần phải lo lắng không thể đạt đến địa vị Thánh hiền". Do vậy, phải lấy dung dưỡng lượng, lấy nhẫn dưỡng khí, lấy thứ (tha thứ) để dưỡng tính, lấy vong (quên) để dưỡng tâm. Có bốn cái dưỡng này mà không đạt được địa vị Thánh hiền hào kiệt thì quả là điều không có. Một người tất phải dung được cái người khác không thể dung, nhìn cái người khác không thể nhịn, tha cái người khác không thể tha, quên cái người khác không thể quên, mới có thể hiểu cái người khác không thể hiểu, làm cái người khác không thể làm, thành cái người khác không thể thành, đạt cái người khác không thể đạt, bỏ cái người khác không thể bỏ, như vậy chính là thực sự có tinh thần kiên cường và tích cực. Làm được như vậy phải có sự độ lượng hơn đời. Trong tâm bất bình thì sẽ kêu, trong tâm "hữu đắc" (có được điều gì đó) thì phải nói, chính là vô lượng (không bờ bến, rộng mênh mông).

Một người dùng phương pháp này để tu dưỡng hành vi thì tự nhiên sẽ có lòng độ lượng siêu việt.

96. GIỮ GÌN THẦN TRÍ ĐỂ DƯỠNG TĨNH

Muốn có được trí tuệ lớn lao, giác ngộ cao sâu thì phải bắt đầu từ "tĩnh" là chủ yếu. Đã muốn đạt đến hào khí dồi dào hào hùng, chính khí ngút trời cũng phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh là chủ yếu. Hiện nay, người phương Đông rất ngưỡng mộ trình độ cao về nền văn minh vật chất và sự phát triển khóa học kỹ thuật của người phương Tây, nhưng người phương Tây lại ngưỡng mộ sự thuần phác điền nhã chú trọng luân lý và quan hệ gia đình của người phương Đông. Dân tộc Trung hóa chú trọng tự mình tu dưỡng để bền lâu.

Chúng ta biết rằng, tâm không bị lay chuyển do ngoại vật thì sẽ yên tĩnh tự nhiên. Yên tĩnh thì sẽ không bị quấy nhiễu, không bị quấy nhiễu thì sẽ thanh tĩnh. Tĩnh thì có thể hư, hư thì có thể minh, minh thì có thể linh, linh hư thì hồ đồ, tất nhiên đó là cái vẻ trong sạch và thông thái của thần thánh. Tĩnh thì không có dục vọng, không có dục vọng thì có thể cương, cương thì có thể cường, cường thì có thể trực, trực thì có thể dùng. Cương cường trực dùng thì sẽ có vẻ lớn lao, làm kẻ khác không thể chống lại. Do vậy, muốn có được trí tuệ lớn lao, giác ngộ cao sâu thì phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh. Đã muốn đạt đến hào khí hào hùng, chính khí ngút trời, cũng phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh. Chủ tĩnh là bí quyết nhập môn để siêu phàm nhập Thánh (vượt trên phàm tục trở thành thánh nhân) của các nhà hiền triết, thượng nhân, quân tử, là công phu rèn luyện chủ yếu của các bậc anh hùng hào kiệt, lập đức lập nghiệp, cũng là nghệ thuật tu dưỡng của đời người. Tĩnh có thể dưỡng sinh, tĩnh có thể sinh tuệ (thông minh), trong tĩnh mở lối giác ngộ, trong tĩnh làm đạo sáng tỏ, tĩnh có thể thống thần hóa (làm cho thần trí sáng suốt).

Trang Tử nói: "Cái tĩnh của Thánh nhân chính là giỏi về giữ gìn để dưỡng tĩnh, vạn vật không đủ để nhiễu loạn tâm trí họ, do vậy có thể tĩnh", Quảng Thành Tử cũng nói: "Giữ gìn thần trí để dưỡng tĩnh thì hình thể tự nhiên đoan chính". Trong sách "Đại học" cũng nói: "Không động tâm là cái thiện cao nhất". Lại nói: "Hiểu được không động tâm thì sau có thể trấn định, trấn định xong thì có thể tĩnh, tĩnh thì có thể an, an thì có thể lự (suy nghĩ), lự thì có thể đắc". Cũng là nói từ chỗ dừng có thể sinh định, do định có thể sinh tĩnh, tĩnh lại có thể sinh định, rồi định có thể sinh dừng.

Hai thứ công phu này chính phản thông nhau thành một. Thông thường mà nói từ tĩnh vào dễ hơn so với từ dừng vào. Do vậy, các hiện nhân và triết gia trong lịch sử phần lớn đều dùng sức lực vào việc chủ tĩnh. Chu Liêm Khẽ nói: "Thánh nhân chế định ra nguyên tắc dùng nhân nghĩa trung tín để chủ tĩnh là việc cao nhất của việc làm người. Do vậy, Thánh nhân và trời đất hợp nhất với đức, và nhật nguyệt hợp nhất với mình, và bốn mùa hợp nhất với tốt xấu, Quân tử tu đức thì tốt, tiểu nhân tức giận thì xấu". Lại nói: "Không dục vọng thì tĩnh tại, tĩnh tại thì sáng tỏ", "Không dục (ham muốn) thì tĩnh". Liễu Vô Tử nói: "Không niệm (suy nghĩ, thì tĩnh, tĩnh thì thông thần (thần trí thông suốt)". Do vậy nói: "Tâm tĩnh càn khôn lớn, tâm an thì sáng suốt". Khi mọi người tu dưỡng đến giai đoạn tĩnh định thì có thể: "Ta tự vô tâm với vạn vật, còn lo gì vạn vật thường quấy nhiễu. Tự mình làm chủ trong tâm, chỉ có một trời đất thì đã đạt đến chỗ không động rồi". Do vậy, trong "Dịch Kinh" nói: "Vô tư (không suy nghĩ), vô vị (không làm), tịch nhiên không động lặng lẽ không động), có linh cảm thì sẽ thông suốt thiên hạ" Cái tịch nhiên bất động này chính là cái tĩnh ở trong lòng. Giác ngộ thông thân là tác dụng của tâm linh. Do vậy, Mạnh Tử đã có lời dạy "không động tâm".

97. TRONG CÁI TĨNH ĐÃ CÓ TRỜI ĐẤT

Tĩnh có thể dưỡng tâm, dưỡng thần, dưỡng khí, dưỡng tinh, dưỡng giới, dưỡng định, dưỡng tuệ và khai ngộ.

Đường Giám nói: "Công phu về tĩnh rất quan trọng, công phu về tinh của Đại Trình Tử rất đầy đủ, Vương Văn Thành cũng là kẻ công phu về tĩnh, cho nên họ có thể không động tâm. Nếu xét mình không cẩn thận, xem lý không rõ ràng thì đều là thứ phù phiếm. Tóm lại, cái cần thiết là một chữ tĩnh".

Chúng ta phải biết là tĩnh có thể dưỡng tâm, dưỡng thần, dưỡng khí, dưỡng tinh, dưỡng giới, dưỡng định, dưỡng tuệ và khai ngộ. Đây là những chỗ thần diệu của chữ tĩnh. Đâu chỉ là cái mà Hồ Lâm Dực đã nói: "Trí tuệ sinh ở tinh thần, tinh thần sinh ở an tĩnh?" Trần Bá Sa nói: "Tâm của người ta về bản thể đều như nhau, chỉ cần bồi dưỡng cái tĩnh của nó thì nó sẽ càng giác ngộ..." Trong tâm người ta không được giữ lại một vật nào, giữ lại một vật nào thì sẽ bị cản trở. Trước khi chưa động, không giữ một vật nào thì có thể tĩnh hư, không có trở ngại, thông suốt như không, cảm nhận được thì mới có phản ứng. "Tâm này rộng rãi, không có trong ngoài, không có kết thúc, không có chỗ nào không đến, không có phút nào không chuyển động. Lúc này trời đất do ta lập, vạn vật từ ta xuất ra, vũ trụ cũng ở trong lòng ta".

Trần Bá Sa tập trung sức lực vào việc chủ tĩnh mà ngồi tĩnh tọa. Ông nói: "Để học thì tất phải dưỡng môn đạo trong việc ngồi tĩnh tọa. Từ ta đến trình môn đều dùng chủ tĩnh để dạy mọi người. Hội Công chỉ nói về tĩnh, cũng giống như giáo huấn những năm cuối đời của Y Xuyên". Trong nghệ thuật tự mình tu dưỡng của đời người, kỳ thực thì hai loại công phu "Kính" và "Tĩnh" không thể bỏ một cái nào. "Thiên sơn điểu phi tuyệt, vạn kính nhân tông miệt cổ chu soa lạp ông, độc điều hàn giang tuyết" (Nghìn non bóng chim tắt, muôn nẻo dấu người không. Thuyền đơn ông đội nón, một mình câu tuyết sống) (Tương Như dịch).

Trong bài thơ này của Liễu Tông Nguyên có cả một thế giới thanh tĩnh. Có thể thấy được vẻ tao nhã, có thể thấy sự cô quạnh trống trải, đơn độc, hư ảo và diệu linh, đồng thời có thể thấy được một thế giới siêu phàm nơi mà ta hài hóa cùng vạn vật, hợp nhất với trời đất.

Lương Khải Siêu, nhà học giả thời cận đại cũng nỗ lực giữ tĩnh. Ông nói: "Mỗi ngày tĩnh tọa từ một đến hai giờ, cầu đó sự yên tâm, thường khiến cho bản thân tỉnh táo, chí khí như thần, mộng không loạn, trân trọng nhục mạ đều không sợ. Tất cả thành tựu của ông về cơ bản đều là như vậy.

"Bản thân tỉnh táo thì khí chất sẽ như thần. Thiên hạ từ xưa đến nay chưa từng có đầu óc tối tăm hỗn loạn nào mà có thể quyết kế lớn để lập đại nghiệp. Phàm là các nhân vật lớn, các đại hào kiệt thì những việc mà họ gánh vác vừa nhiều lại vừa nặng, thường có một thế giới khác ở bên ngoài thế giới này để bồi dưỡng tinh thần sáng suốt cho mình, lâu dần lâu dần thì người thường bị cảm nhiễm và từng bước được đồng hóa với họ, nếu không đầu óc xương cốt sẽ khô khan, trí tuệ cũng ngày càng giảm sút. Do vậy, muốn làm một nhân vật lớn thì trong cuộc đời mình không thể không một năm nào sống trong thế giới khác bên ngoài thế giới này. Trong một năm không thể không sống một tháng nào ở thế giới khác bên ngoài thế giới này, trong một ngày không thể không sống một giờ nào ở thế giới khác bên ngoài thế giới này". Ở đây có ý nói đến công phu "chủ tĩnh" bởi vì trong tĩnh có trời đất khác, có thế giới khác, có cuộc đời khác. Trong tĩnh có thể biến đổi khí chất, có thể biến đổi tâm tính, có thể biến đổi tinh thần tình cảm. Do vậy nói: tĩnh vượt ra ngoài trời đất, không ở trong vòng "có không".

98. BỒI DƯỠNG CHÍ KHÍ LỚN LAO

Tĩnh có thể làm tâm sáng thần yên, trí tuệ thêm mở mang sáng suốt, thần thái đa dạng, thích ứng vuông tròn. Dùng nó để làm việc lớn, xử lý khó khăn lớn, hóa giải mối nghi ngờ lớn, hoạch định kế lớn, thì tự nhiên không có trở ngại, bắt tay vào làm là được!

Cao Trung Hiến từng nói: "Tĩnh như vậy, động không như vậy, đó là khí tĩnh. Tĩnh như vậy, động cũng như vậy thì đó là lý tĩnh. Lý tĩnh, lý sáng muốn tĩnh thì ở trong đầu thông suốt không việc gì mà tĩnh. Khí tĩnh chính là định lâu thì khí trong, tâm khí giao hợp mà thanh tĩnh. Lý sáng thì khí tự tĩnh. Khí tĩnh thì lý cũng tự sáng. Hai cái giúp đỡ nhau và có ích cho nhau. Lý và khí vốn không phải là hai loại nguyên nhân. Ngồi lặng thể nghiệm lẽ trời là sự giáo hội cao nhất dưới của Diên Bình". Nếu dùng khí tĩnh động một cách hư giả thì sẽ mất đi, vậy còn chỗ nào có ích nữa? Ngồi lặng lắng lòng thể hiện lẽ trời có ý nói khi ngồi lặng lẽ tâm đó sẽ lắng thành vô sự, chính là cái lẽ trời đã được nhắc tới. Cao Trung Hiến đề xướng việc ngồi lặng lắng lòng muốn lấy sự thể hiện lẽ trời làm công phu đích thực của bậc Thánh nhân. Vậy, dưới của Quy Sơn, trong lúc dạy ta tĩnh tọa, quan sát xem khi hỉ, nộ, ái, lạc (yêu, giận, buồn, vui) chưa phát tác thì cảnh tượng như thế nào? Đây cũng chính là môn pháp bất nhị giúp cho tâm sáng tính rõ và thấu suốt trời đất.

Chủ tĩnh thực tế phải đạt tới phương pháp nhập môn chủ yếu mà Mạnh Tử đã nhắc đến là "Dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực" và "không động tâm". Còn cái thế giới "Phú quý không thể làm cho thành phóng túng, bần tiện không thể làm cho thay đổi, uy vũ không thể làm cho khuất phục" của Mạnh Tử nếu không phải trong tâm có trời đất khác, thế giới khác, cuộc đời khác thì làm sao có thể đạt được đây!

Bởi thế Trình Minh đã rắn người ta rằng: "Tâm người tất có chỗ dừng, không có thì nghe ở vật, đó chính là đạo lý không động tâm". Chu Hy dạy người khác nói: "Học giả nửa ngày tĩnh tọa, nửa ngày ôm sách. Cứ như vậy, thì không ai không tiến bộ. Có thể thể nghiệm 1, 2 tháng thì sẽ khác với trước. Học giả không theo được công phu này mà hoài phí đời người thì thật tiếc lắm thay. Cho nên trong tâm tĩnh thì tự nhiên sẽ chẳng một việc nhỏ nào không còn ý nghĩa trần tục vượt ra ngoài thế giới sự nghiệp công tích, vượt ra ngoài thế giới hiện thực. Như vậy thì làm sao có thể không siêu phàm thoát tục, không sáng suốt thần trí đây?

Tĩnh có thể làm tâm sáng thần yên, trí tuệ thêm khai ngộ, thần thái đa dạng, thích ứng vuông tròn. Dùng nó để làm việc lớn, xử lý khó khăn lớn, hóa giải mối nghi ngờ lớn, hoạch định kế lớn, thì tự nhiên không có trở ngại, bắt tay vào làm là được. Do vậy, Manh Sơn nói: "Gặp việc không thể ứng phó, chỉ có cách luyện tâm, càng không có cách luyện việc". Đại pháp tu dưỡng của Đạo gia gồm: luyện tâm pháp, luyện khí pháp, luyện tĩnh pháp, luyện thần pháp, tất cả đều lấy luyện tĩnh làm tôn chỉ nhập môn, cũng chính là cách để thu được sự yên tâm.

Dù với bậc Thánh hiền hào kiệt nào thì thống trị thiên hạ cũng dễ dàng mà thống trị lòng người mới là khó. Cho nên, Tị Tổ Đạt Ma của phái Thiên Tông nói rằng: "Chế tâm vào một chỗ, thì chẳng có việc gì là không làm được". Phương pháp chế tâm không gì ngoài tinh toạ. Chế chẳng qua là có ý không tiến hành một cách bình dị và tự nhiên như sự dưỡng tâm trị tâm mà Nho gia vẫn nói đến.

Yếu pháp trị tâm mà Lương Khải Siêu nhắc tới là: "Công phu trị tâm thì tâm địa phải trong sạch, không theo đuổi ngoại duyên (lý do bên ngoài), hội tâm không rối loạn, siêu thoát ở ngoài cõi trần. Trong tâm không có một chút tạp niệm, không có cặn bã thì sẽ tự hiện lên vẻ hoạt bát như chim bay cá lội. Tuy nhiên đời ta chẳng phải là dòng chán đời thoát trần, không thể tiếp xúc với vạn vật, chí nguyện càng nhiều thì sự việc tiếp xúc càng nhiều, không có cái tâm tự nhiên, giống như những người có đạo dù cho trật tự cũng như trăm vạn quân mà không có chủ soái, hiệu lệnh hỗn loạn, làm sao có thể không tan vỡ đây? Bởi thế phàm là gặp chuyện kinh hoàng sợ hãi mà mất đi cái khí chất thường ngày của mình, đều là cái hại do loạn làm, thực sự cần phải mất công phu. Cho nên các nhà hiền triết cổ kim trong ngoài nước không ai không coi cái tâm khẩn thiết là việc lớn thứ nhất. Phương pháp dùng công phần lớn đều lấy hai con dương là chủ kính và chủ tĩnh làm tôn chỉ. Diệu pháp này dùng kính phần lớn lấy chế ngoài để giúp dưỡng trong, bởi vì đức nghiệp của đời ta sở dĩ không dài, nguyên nhân của nó tuy rất nhiều nhưng vẫn không ngoài việc bị liên lụy do môi trường bên ngoài. Bị liên lụy do môi trường bên ngoài chính là ở ngũ quan mắt tai mũi lưỡi thân, cũng chính là cái mà Mạnh Tử gọi là vật trao đổi với vật". Mắt tai mũi lưỡi thân đã bị liên lụy thì ý của nó liền biến động theo, cũng là sự "dẫn thần" mà Mạnh Tử nói.

"Chí - sẽ động khí, khí - sẽ động vong, qua lại ràng buộc mà thôi, chỉ khách khác nhau thế sẽ không đủ để đối địch nhau. Kính chính là kiềm chế khách tà, tiêu diệt khí lực của nó. Tiêu diệt khách này xong thì chủ lực mới tăng trưởng, do vậy gọi đó là trong ngoài dưỡng lẫn nhau. Diệu pháp dùng tĩnh đều ở chỗ lấy tôn dưỡng làm cái gốc của ngoại ứng. Đời ta bị trói buộc trong thế giới này, tâm bị sự sợ hãi vây quanh, không có đến một khắc để nhìn đến. Nếu không có tính tọa để khống chế nó thì sẽ trở thành thể xác mà thôi. Tâm có thời gian để tồn dưỡng thì tự nhiên sẽ rắn chắc, không có thì sẽ dao động. Mạnh Tử được lực là ở không động tâm, còn bản lĩnh của ông là ở chỗ biết bồi dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực.

Tĩnh tọa không đủ, phải ra sức chủ tĩnh, mà công của chủ tĩnh tất nhiên từ việc tĩnh với mọi người. Do vậy, các nhà Nho đời trước đều coi điều này là phương tiện của môn pháp. Lý luận này của Lương Khải Siêu có thể nói rõ về công phu chủ tĩnh. Chẳng những có thể là bậc thềm đi lên thành bậc Thánh nhân hiền triết mà còn có thể là yếu tố cơ bản để các bậc anh hùng hào kiệt thành đại sự, lập đại nghiệp.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.