Con người làm chủ trời đất, còn tâm làm chủ con người. Giữa trời đất thì con người là thần, còn con người lại coi tâm là thần.
Thiên địa sở dĩ có thể trở thành thiên địa vì có con người, con người có thể là con người là vì có tâm, sự vĩ đại của tâm vô hạn vì vậy sự vĩ đại của con người cũng vô hạn. Con người nếu như muốn trở thành vĩ đại và vô hạn thì phải có cái tâm này.
Chu Hy nói: "Cái tâm của người bình thường, nếu như nó không tồn tại thì tức là mất, không có tình trạng không tồn tại cũng không mất. Lúc tu dưỡng nếu như không cẩn thận thì mất mà không hay. Cái tâm của con người quý ở chỗ là nó nuôi dưỡng và sắp xếp trái tim. Tâm trước hết phải được sắp xếp đốt lên thì mới có thể sắp xếp tốt cuộc sống của chính mình.
Có thể sắp xếp thế giới này của bản thân chính là đã đạt tới cảnh giới nắng thuận gió hòa, cỏ cây yên tĩnh, vạn vật tự do vận động, như vậy tâm linh mới khoáng đạt, nếu không thì chỉ là mây trắng tương đồng, núi khe khác biệt, tâm trăm ngàn mối, nhân gian không còn nơi sắp xếp.
Trong tư tưởng chủ yếu của Nho gia, "nhân" chiếm một vị trí quan trọng. Khổng Tự giải thích "nhân": "Cái tâm của con người chính là nhân", vì vậy nói con người làm chủ trời đất, còn tâm làm chủ con người. Giữa trời và đất thì con người là thần, còn tâm lại là thần của con người. Bỏ đi cái tâm ấy thì vũ trụ sẽ chao đảo vô phương hướng.
Lão Tử nói: "Không nhìn thấy danh lợi và những thứ dục vọng thì tâm không loạn, không nghĩ tới dục vọng thì tâm tĩnh, trong lòng nhẹ nhàng thì thần trí thanh thản".
Người mà tâm không linh, không sáng là do dục vọng quấy nhiễu, cho nên Mạnh Tử nói: "Cách dưỡng tâm tốt nhất là diệt dục, dục vọng của con người càng lớn thì dù có tu tâm dưỡng tính nhưng sẽ rất khó thành công, người ít dục vọng thì chẳng cần tu tâm dưỡng tính nhưng cơ hội thành công là rất lớn". Diệt được dục thì cái tâm trong sáng sẽ tự nhiên xuất hiện. Không có dục vọng thì tâm thanh tịnh, trong sáng, tâm trong sáng thì có thể nhìn thấu cái tâm tự nhiên của người khác. Thế nên Mạnh Tử đã răn dạy người đời: "Không nên đánh mất bản tính của chính mình, cái tâm tự nhiên mà mất đi thì tuy còn tồn tại cái hình người nhưng đó cũng chỉ là khối xương thịt biết đi mà thôi".
Đạo Nho đời Tống thường lấy "trừ bỏ dục vọng của con người, lưu lại lẽ trời trong tâm" để giáo dục con người, trong tâm mà không có dục vọng thì chỉ còn lại lẽ trời thuần khiết. Vì vậy người ta nói lưu trong tâm chỉ là lưu lại đạo lý, dưỡng tâm chính là tu dưỡng đạo lý; ngoài đạo lý ra, những cái khác không cần tu dưỡng.
Đạo trời chỉ là một chữ nhân trong tâm con người, cho nên nói nhân thực chất chính là nhân tâm.
149. DƯỠNG TÂM PHẢI THẬN TRỌNG
Tâm là chủ của con người, giống như rễ của cây, như hạt của quả, không thể huỷ hoại được.Trong "Đại học" có ghi: "Người quân tử phải cẩn thận lòng ích kỷ của mình", vì vậy dưỡng tâm phải thận trọng. Tư tưởng của Khổng Tử trong chương thứ nhất của "Trung dung "có nói: "Người quân tử phải cẩn thận nơi mình không nhìn thấy, sợ điều mình không nghe thấy, những gì không nhìn thấy tức là nó giỏi ẩn náu, những gì không thấy rõ dường như nhỏ yếu, vì vậy người quân tử phải thận trọng".
"Thận trọng là cách để lập đức", cũng có thể nói là "cửa dẫn tới thánh nhân". Cho nên Lã Khôn cho rằng: "Nhông có lòng kiên trì thì không thế nên nghiệp lớn". Phương Học Tiệm đã từng phân tích sự rèn luyện đó, cho rằng: "Thận trọng là học vấn cơ bản của thánh nhân". Khi Yên Tử sống một mình, từ bên trong quan sát bản thể và dáng vẻ tỉnh táo của ông ta. Đây chính là lẽ trời. Khi đạo tồn tại thì dục vọng bị đẩy lùi, đó là bậc thứ nhất của sự rèn luyện. Biết mình có ý niệm dục vọng, biết kiềm chế nó, từ bỏ nó sẽ nhìn thấy bản thế, khống chế được ý niệm dục vọng, hướng tới đạo, đó là bậc thứ hai của sự rèn luyện.
Nhìn thấy danh lợi mà xuất hiện ý niệm dục vọng, nếu khống chế và diệt được nó thì đương nhiên chỉ còn lại đạo.
Dương Tiêu Sơn từng nói: "Tâm là chủ thể của con người, giống như rễ của cây, như hạt của quả, không thể hủy hoại được. Trong tâm nếu như chỉ có đạo và bảo vệ đạo thì hành vi sẽ thiện, đó là bậc quân tử. Trong tâm nếu như chỉ có dục vọng, tư lợi thì dù có muốn làm việc thiện cũng không đến đầu đến đuôi, bên ngoài muốn tỏ ra là người tốt cũng bị cho là xấu, như rễ hỏng thì cây khô, gốc hỏng thì quả rụng, vì vậy con người không thể để hỏng cái tâm, cần tạo lập được sự tinh xảo của tâm ý, đó chính là con đường ngắn nhất của thận trọng".
150. CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM CỦA TRỜI ĐẤT VÀ VẠN VẬT
Không nhẫn tâm đó là sự đoan chính của Nhân; biết xấu hổ trước cái xấu là sự đoan chính của Nghĩa, tâm khiêm nhường là sự đoan chính của Lý; hiểu được thị phi là sự đoan chính của Trí.Cái vĩ đại nhất trên thế gian này là con người, còn cái vĩ đại nhất trong thân thể con người là cái tâm. Tâm có thể sáng tạo ra tất cả, cũng có thể huỷ diệt tất cả, cũng có thể làm cho con người lên tới thiên đường, cũng có thể khiến con người xuống địa ngục. Vậy tại sao lại không thận trọng?
Nhân tâm thiện thì hành vi thiện, nhân tâm ác thì hành vi ác. Ngọn nguồn của thiện ác đều do tâm linh mà ra cả. Tâm linh thanh khiết thì con người trong sạch, tâm linh ác độc thì sẽ làm cho con người ác độc, Tâm linh cao minh thì làm cho con người cao minh, tâm linh u tối thì sẽ làm cho con người u tối.
Bản tính của nhân tâm là lương thiện, thanh khiết cao minh, và cũng có bất thiện, u tối ác độc, động tâm trước dục vọng, nhiễm các thói xấu, tự nhiên sẽ mất đi bản tâm lương thiện, vì vậy Phật gia nói: "Tâm tức Phật, tự tâm tức Phật".
Vì vậy tâm thánh hiền, hào kiệt sẽ trở thành thánh hiền hào kiệt, tâm tiểu nhân sẽ trở thành tiểu nhân, tâm như thế nào thì con người thế ấy.
Không nhẫn tâm không phải là con người, không ác độc không phải là con người, không có tâm nhường nhịn không phải là con người, không có tâm thị phi không phải là con người. Không nhẫn tâm đó là sự đoan chính của Nhân; biết xấu hổ trước cái ác là sự đoan chính của Nghĩa, tâm nhường nhịn là sự đoan chính của Lý; hiểu được sự thị phi là sự đoan chính của Trí. Con người có tứ đoan cũng như có tứ thế. Có tứ đoan mà lại nói rằng không thể có thì tức là tự cho mình là kẻ vô đạo đức.
Dưỡng tâm cũng chính là dưỡng Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín và quảng bá chúng. Vận dụng chúng thì sẽ cảm thấy không có cùng tận, sao cho từ dục tâm trở lại với tâm đích thực của con người.
Tâm pháp của thánh nhân là chỉ sợ nhân tâm suy đồi, chỉ sợ đạo tâm suy đồi.
Con người mà không có nhân tâm thì cũng sẽ trở nên như loài cầm thú, giữ được đạo trong tâm thì dù có cùng khổ thì vẫn hòa vào với tâm của trời đất. Hai cái đó làm cho tâm linh phong phú, đều là sự vận động của tính tình, đều dựa vào việc tâm chúng ta có thiện hay không, vì vậy nói: "Người quân tử không giống như những người bình thường khác chính là vì họ có cái tâm như vậy".
Làm cho cái tâm của mình được cao minh vĩ đại là sứ mệnh lớn nhất của tuổi thanh xuân, hiểu được cái tâm của chính mình sau đó sẽ nhận thấy tất cả kỳ tích đều là sự sáng tạo của bản thân, một cái tâm như vậy như thái dương chiếu trên đầu. Trong thì dưỡng tâm linh không giả dối, ngoài sẽ tự nhiên tỏa sáng.
Con người là trung tâm của trời đất và vạn vật, tâm là chúa tể của trời đất, vạn vật, chúng ta phải tùy thời, tùy hoàn cảnh mà nhìn nhận mình, so sánh cái tâm, dưỡng tâm, không những chúng ta có một chúa tể, trời đất cũng có một chúa tể, chúa tể xác lập rồi thì vạn vật cũng sẽ tự xác lập theo.
151. BIẾT THIỆN BIẾT ÁC LÀ LƯƠNG TRI
Có tâm là có tất cả, không có tâm sẽ không có tất cả, vạn vật do tâm tạo nên, không có tâm thì không có vạn vật.Vương Duy Minh có nói: "Vô thiện vô ác là bản chất của tâm, có ác có thiện là ý nghĩa của dục, biết thiện biết ác là lương tri, vì thiện trừ ác là đi tới cội nguồn của vạn vật", câu nói đó là danh ngôn, khuyên răn con người tránh khỏi những sai lầm.
Vương Duy Minh giải thích: "tâm là tâm vô thiện vô ác, ý là ý vô thiện vô ác, biết là biết vô thiện vô ác, vật là vật vô thiện vô ác", đó chính là nhân lập giáo dưới trung căn, tứ vô giáo mới là thượng căn, tức là sự tu dưỡng bản thế, chỉ có tự con người.
Dưới trung căn thì phải lấy thiện khống chế ác để giáo dục và làm bản thế, tuần tự tiến dần lên. Hai điểm này đều là sự tu dưỡng dẫn con người đạt tới thánh nhân mà làm chủ tại tâm, vì thế nói có tâm là có tất cả, không có tâm không có tất cả, vạn vật do tâm tạo nên, không có tâm không có vạn vật. Ta vô tâm với tất thảy, lại chẳng có tâm nhường nhịn người thì vạn vật và nhân thế sẽ đối xử với ta thế nào đây?
Có cái tâm vô tâm, thì tự mình có thể làm chủ.
Trong cảnh tinh hoa tiêu mục, thuần tuý là thanh nhã, thuần tuý là tâm làm chúa tể, vì vậy Đào Uyên Minh nói: "một túp lều tranh, không ngựa không xe, hỏi quân vương có thể làm được gì". Cổ Đức cũng nói: "tâm ta vì vạn vật, vạn vật sao lại có thể không vì ta".
Lão Tử nói: "Cái tâm của thánh nhân không phải là tầm thường, đó là cái tâm của trăm họ, tâm không tầm thường tức là bản thân mình không có tâm, vô tâm mới có thể nhận đạo". Vì vậy bậc thánh nhân dưỡng tâm tức là dưỡng cái vì nghĩa mà không có tâm. Nhà Phật nói: "Không thể nói vô tâm tức là đạo, vì tâm còn cách một tầng nữa, đó chính là cảnh giới thượng thừa của dưỡng tâm".
152. CON ĐƯỜNG HOÀN THIỆN CÁI TÂM
Tâm ở trong tim mà không nhờ cậy ở vật bên ngoài, tâm đạo lý mà không ở dục vọng con người, thuần khiết là sự vận động của thiện, nhân, đạo vì vậy không cần đợi chính mà tự chính.Dường như đạo lý là chính niệm, mà không phải là tà niệm, tà niệm tất phải khắc chế, chính niệm tất phải giữ gìn, vì vậy dưỡng tâm là phải diệt dục.
Trong cuộc sống thường nhật phải tùy thời mà xem lại mình, đối chiếu bản thân mình, mỗi khi có ý niệm manh nha, cần xem xét nó là thiện hay là ác, là thị hay là phi, có hợp với đạo không, nếu không phải là chính niệm thì lập tức phải khắc chế nó, cố gắng trừ bỏ nó, làm cho tâm quay trở lại chính, ý niệm trong sáng, tâm trong sáng thì đạo xuất hiện. Tiếp theo phải cố gắng ngăn chặn tà niệm, làm cho tâm trở lại thanh tịnh, trong sạch. Không có tà niệm mới là thượng sách, mới đạt tới bậc vô niệm..
Vương Duy Minh nói: "Trừ bỏ giặc trên núi thì dễ, nhưng trừ bỏ giặc trong tâm thì khó". Nhà Phật có cách nói: "Tâm là tướng giặc, muốn trở bỏ tà niệm trong tân mà chỉ dùng cách một ngày tự nhắc nhở mình của Tăng Tử e rằng không hiệu quả, phải từng ngày từng giờ không được lơi lỏng thì mới có thể thành công".
Dương Tiêu Sơn nói: "ý niệm xuất hiện, cần xem xét đó là tà hay chính, nếu là tà cần khắc chế ngay. Muốn làm một việc cần suy nghĩ xem việc đó có hợp đạo trời hay không, nếu như không hợp đạo trời thì tuyệt đối không làm, tuyệt đối không làm trái đạo trời".
Trong "Đại học" có viết: "Người muốn tu thân trước hết tâm phải chính", điều đó cho thấy tu thân phụ thuộc vào tâm của mình. Phẫn nộ thì tâm không thể chính, sợ hãi thì tâm cũng không thể chính, quá mừng vui tâm cũng không thể chính. Tâm bất tại, thì nhìn mà như không thấy, nghe mà như không thấy, ăn cũng không thấy được mùi vị".
Tâm ở trong con người mà không ở các vật bên ngoài, tâm ở đạo trời mà không ở trong dục vọng con người thuần khiết là sự vận động của thiện, nhân, đạo vì vậy không cần đợi chính mà phải tự chính. Phẫn nộ, sợ hãi, vui mừng, thậm chí phú quý, công danh, lợi lộc nằm ở bên ngoài thì không thể thiện, không thể nhân, không thế chính được. Nguồn gốc căn bản của thiên hạ là nhân tâm, trừ bỏ ác mà nuôi dưỡng thiện, trừ bỏ bất nhân mà dưỡng nhân, trừ bỏ dục mà dưỡng đạo đó chính là biện pháp để dưỡng tâm.
Vương Tâm Kính từng nói: "Tiểu tâm không đồng hành với sự sợ hãi, tĩnh tâm không đi cùng với hư vô, nhân tâm không thể đi cùng với vô nguyên tắc, dũng tâm không thể đi với cường bạo, thánh tâm không thể đi cùng với dung tục. Tất cả là do con người, quá do bất cập, bất cập tất nhiên không thể đạt tới chính, quá cũng không thể chính, vì vậy tích hợp để luôn giữ được chính tâm đó là đạo làm người".
153. BẢN CHẤT CỦA TÂM LÀ THANH TĨNH TỰ NHIÊN
Chỉ cần tâm nghĩ tới thì mọi sự sẽ vì cảm động mà đến, đó là sự báo đáp của trời đất, quỷ thần cũng vì thế mà rung động tâm can.Không cày cấy mà muốn có thu hoạch là việc không thể có. Bởi vì trong tâm có sự thần diệu vô cùng nên từ cổ chí kim thánh nhân dạy ta đạo làm người đều nhấn mạnh việc tu tâm dưỡng tính. Trong học thuật của phương Đông luận vấn đề tâm tính rất sâu sắc, triệt để, có tình có lý. Phân tích sâu sắc nhất là Phật gia, Đạo gia, Nho gia, tuy cùng chú trọng cùng coi là vấn đề cơ bản nhưng nghiên cứu tương đối giản lược. Chi tiết và giản lược không quan trọng, nghiên cứu bậc thượng thừa của nó mới là mục đích chính.
Phật gia, Nho gia, Đạo gia đặc biệt chú trọng vấn đề "tâm", mục đích là muốn xây dựng nên một nhân cách cao thượng. Tâm là chúa tể của con người, cũng có thể gọi là chúa tể của trời đất và vạn vật vì tâm là một thứ vạn năng, vì tâm có thể hoàn thiện con người và vạn vật. Tâm nghĩ tới Nhân, nhân sẽ đến; tâm nghĩ tới Nghĩa, nghĩa sẽ đến; tâm nghĩ tới Thiện, thiện sẽ tới, chỉ cần tâm nghĩ tới thì mọi sự sẽ vì cảm động mà đến, đó là sự báo đáp của trời đất, quỷ thần cũng vì thế mà động tâm. Vì vậy, dù là thánh nhân, quân tử, hay ma quỷ cũng là do tâm tạo nên, tức là thiên can, thế giới, thiên đường, địa ngục đều do tâm tạo thành.
Nhưng cái tâm đó không phải là nói tới trái tim bằng máu thịt, chỉ là cái tâm có cảm giác, trị giác thì sẽ hình hành vạn vật, muốn khẳng định bản thể của tâm là cái gì thì không thể dùng một thuật ngữ đơn giản mà nói rõ được. Nhà Phật gọi bản thể của tâm là "chân tâm" mà bỏ đi cái phần "vọng tâm"; "thức tâm"; "trần tâm", mà đạt tới cái gọi là "chân tâm". Nho gia gọi cái tâm này là "bản tâm". Đạo gia gọi cái tâm này là "đạo tâm", cũng nghĩa là sự luyện tâm mà họ đã nói.
Phật gia, Đạo gia, Nho gia đều có sự khác biệt, cách gọi không giống nhau, nhưng chủ yếu là chỉ tâm. Tuy nói đến rất nhiều thuật ngữ của tâm nhưng tóm lại, tâm vốn vô thể. Điều này cho thấy rõ rằng hình thể của cái tâm đó chỉ có thể thấy ở ứng dụng. Tâm vô hình thể, nhưng có khả năng và tác dụng. Đối với cái khả năng và tác dụng của tâm mà nói, có thể nhận thấy nó biến đổi, cảm nhận được. Bản chất của tâm là thanh tịnh tự nhiên, cái tâm năng đó có thể sẽ tỏa sáng giống như ánh mặt trời vậy.
Dưỡng tâm tốt không những có thể trở thành thánh nhân mà có thể thần thông quảng đại, không những có thể biết trước sự việc mà có thể biến hóa vô cùng. Nhà Phật nói tới "thần thông "chính là nói tới cái (khả) "nặng" tu dưỡng của tâm mà làm cho nó trở nên vô hạn, biến hóa vô cùng. Trong trời đất đều là thứ có thể sinh có thể diệt, đều là vật có hình dáng cụ thể, cái vô hình thế thì vô sinh vô diệt. Vì vậy hình có thể bị chết nhưng thân thì không bị diệt, chất có thể hoại nhưng khí không thể bị diệt, thân xác có thể chết nhưng tâm linh thì vẫn tồn tại. Giữa trời đất chỉ có thần, khí, linh mà thôi! Tu luyện chúng thì có thể chứng thực được điều đó, không tu luyện thì không thế chấp thực được điều đó.
154. TÂM LÀ CHÚA TỂ CỦA CON NGƯỜI
Bất kỳ người nào cũng có rất nhiều tiềm lực. Tiềm lực đó đều sợ ở một điểm, chỉ cần có thể kêu gọi thì sẽ có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại, kỳ diệu kinh thiên động đất.Đạo gia từng cho rằng: "Tâm là chủ của thần"; "Tâm là vua của trời". Cẩu Tử từng nói: "Tâm là chúa tể của hình thể và thần minh", Thiệu Tử nói: "Vạn sự biến hóa của vạn vật đều do tâm mà ra cả"; Chu Hy nói: "Tâm là nơi thần minh trú ngụ, là chúa tể của thân th ể". Những câu này đều luận về tâm. Bởi vì tâm là căn bản của vạn năng và cũng là nguồn gốc của vạn ác, có thể đưa con người đi theo con đường chính đạo cũng có thể đưa con người đi theo con đường tà đạo, có thể dẫn con người lên thiên đường cũng có thể dẫn con người xuống địa ngục, có thể làm cho con người ta trở thành thánh nhân cũng có thể biến con người thành cầm thú. Vì vậy mà nói tâm là chúa tể của con người, thiện và ác cũng bị tâm chi phối, trừ bỏ đi cái ác trong nó, phát huy cái thiện, chính là đại đạo mà từ cổ chí kim các bậc thánh nhân thường khai mở.
Nhà Phật cho rằng tâm tức là Phật, vì vậy nói "tự tâm tức Phật", tâm trong sáng thì nhìn thấy tính và có thể thành Phật. Đạo gia cho rằng "tâm tức là đạo", "tâm là thái cực, đạo là thái cực". Lục Tượng Sơn nói: "Ai cũng có tâm, tâm cần phải có đạo lý, tâm tức là lý". Vương Dương Minh nói: "Tâm chính là lý, thiên hạ có 'sự ngoài tâm, lý ngoài tâm' không?". Tâm tức Phật, tâm tức đạo, tâm tức lý, các luận thuyết đó đều nói tới "chân tâm, bản tâm, đạo tâm".
Thiên Huyền Tử nói: "Con người được thừa hưởng cái chân khí của trời đất gọi là tính, tâm không phát động thì hợp với chân khí của trời đất, tâm có thể hư minh thì hợp với linh khí của trời đất", đây có thể nói là một luận thuyết về bản thể của tâm. Nhà Nho thời Tống là Trương Tải cho rằng tâm thống trị tri giác tính tình, ông nói: "Tâm là thống soái của tính tình, tính và trị giác kết hợp mới có tâm". Trình Y Xuyên nói: "Về đạo lý mà nói gọi là thiên, thiên bẩm gọi là tính, lưu giữ cái mà con người thường nói là tâm"; "mệnh ở trời, lý ở nghĩa, tính ở con người, chúa tể của con người là tâm". Chu Phu Tử nói: "Nơi trú ngụ của linh chỉ có thể là tâm không phải là tính".
Có thể nói, con người nào cũng có nhiều tiềm lực. Tiềm lực này đều sợ một điểm, chỉ cần có thể kêu gọi thì có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại, kỳ diệu kinh thiên động đất.
Một con người bình thường vốn không phải là như vậy, chỉ là do tiềm lực chưa được gọi dậy, chưa được vận dụng mà thôi. Cái tiềm lực to lớn đó chính là cái mà mọi người gọi là thần lực hay là sức sống. Các bậc anh hùng hào kiệt chẳng qua là họ đã phát huy, vận dụng được cái tiềm lực đó mà thôi. Thần lực đó thường do tâm phát ra. Thần lực cũng có thể gọi là thần tính, cũng có thể nói đó là sức mạnh của chí tính chí tình mà mọi người đều có. Vì vậy anh hùng vốn là anh hùng, thánh nhân vốn là thánh nhân. Họ có thể thành công chính là do họ đã khơi dậy được cái tiềm lực từ trong tâm đó. Kẻ phàm phu tục tử không thành công vì họ không thể phát huy được cái tiềm lực trời cho ấy.
Nếu như chúng ta hiểu được sinh mệnh của chính mình, có một tiềm lực to lớn như vậy đang tiềm ẩn, thì một con người vô năng, khi ở vào hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng cũng đột nhiên trở thành kẻ anh hùng, bởi vì anh hùng vẫn luôn là anh hùng, chỉ cần thể hiện cái anh hùng đó ra là được. Điều này đã cho thấy rõ hơn rằng chúng ta ai cũng có thể trở thành thánh nhân, thành anh hùng. Tất nhiên nó không phải là hình tượng hư cấu để khuyến khích con người hướng thiện, cổ vũ con người tu dưỡng chân, thiện, mỹ mà đó là chân lý có thể thực hiện được.
155. TRONG SÁNG CHÍNH LÀ BẢN CHẤT CỦA TÂM
Trong trời đất và trong nhân tính, chỉ tồn tại chân, thiện, mỹ."Nhân chi sơ tính bản thiện, tính tương cận, tập tương viễn". Cái bản thiện ở đây và "nhân tính thiện" mà Mạnh Tử nói đều giống nhau. Bởi vì bản chất của tính người là thiện, vì vậy mà Nho gia nói tận tính thì có thể thành thánh, Phật gia nói, tâm trong sáng thì có thể nhìn thấu tỏ tính, tức là có thể thành Phật.
Tiền Văn nói rằng có thể nhìn thấu tỏ chân tính của anh hùng hào kiệt, Mạnh Tử nói không đánh mất bản tính thì không đánh mất bản tâm, Phật gia nói cần phải nhìn thấy bản chất cái tâm thì có thể trở thành Phật cũng có nghĩa như vậy. Đạo gia rất chú trọng cái "tiên thiên", không coi trọng cái "hậu thiên", không nói "thánh nhân" mà chỉ nói "thành tiên", "đăng chân"; "tu tiên", đồng thời thường nói quay trở lại với chân tâm cũng là cái đạo lý đó.
Thần Tông dạy người một nguyên tắc đơn giản nhất là: Bất lập văn tự, minh tâm kiến tính, lập địa thành Phật, Cái minh tâm muốn nói ở đây là bản tâm, chân tâm; kiến tính là nói nhìn thấy bản tâm, chân tâm.
Đại cơ đại phong, đại thể đại dụng, đại triệt đại ngộ đều là đi tìm kiếm, lĩnh ngộ, tìm hiểu cái tâm này. Còn trong đại đức của Lịch đại Thần tông, phần lớn những anh hùng hào kiệt cũng đều từ cái căn bản đó mà ngộ đạo, tu tâm dưỡng tính. Thực ra trong trời đất, và trong nhân tính, chỉ tồn tại chân, thiện, mỹ.
Một con người chỉ có thể diệt trừ dục vọng của mình, không bị sự chi phối của ngoại cảnh, không bị bụi trần làm cho mê hoặc, giữ trong mình tiềm lực của chân, thiện, mỹ, phát huy nó thì tự nhiên sẽ có sức mạnh vô cùng to lớn, thậm chí có thể làm chủ trời đất, vũ trụ.
156. BỒI DƯỠNG CHÂN TÍNH KHÔNG CHỈ LÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC
Đức hạnh và nhân cách của bậc cao nhân lại có thể nâng cao thế giới tinh thần chí chân, chí thiện, chí mỹ, thậm chí có thể làm phong phú thêm giá trị chân chính của văn hóa lịch sử nhân loại.Chu Hi nói: "Những đức tính vốn có của người quân tử, tuy làm việc lớn nhưng không cần thêm vào những thứ mình không có, tuy nghèo khó nhưng sẽ không làm tổn hại mình". Cho nên để có được bản tính chân tính hà tất phải chịu nhiều tổn thất? Chu Hi lại nói: "Chính vì lương tâm anh phát hiện ra những chỗ đẹp đẽ trong mình, bỗng nhiên thức tỉnh và tự nhắc nhở mình, để lương tâm của mình không còn mơ hồ nữa, đây chính là bản lĩnh để làm việc lớn. Khi đã có bản lĩnh, tự nhiên có thể tiến bộ mà không cần học. Nếu không quan sát những phát hiện của lương tâm, mơ mơ hồ hồ, khó có cơ hội ra tay".
Điều mà lương tâm phát hiện chính là điều mà bản tính bên trong, bản tính vốn dĩ, bản tính thiện biểu lộ ra. Sự bất ngờ thức tỉnh và tự nhắc nhở mình này, có thể gọi dậy và phát triển nó, đây là công phu "tận tính" (đạt tới tận cùng của tính) mà thánh nhân đã nói. Vì vậy trong "Trung miếu" có nói rằng: "Chỉ có sự thành thật nhất của thiên hạ, mới có thể gọi là tận tính. Có thể tận tính mới có thể tận tính của người; có thể tận tính của người mới có thể tận tính của vật; có thể tận tính của vật mới có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời; có thể tham dự vào sự nuôi dưỡng của tự nhiên thì mới có thể hòa vào đất trời". Cách tu dưỡng "ta và tự nhiên hòa vào nhau", "người và trời đất hợp làm một" đều nằm trong tận tính.
Đạt đến sự chân thực của tính, có nghĩa là có thể đạt đến sự chân thực của thiên địa vạn vật nhân ngã; đạt được đến cái thiện của tính, có nghĩa là đạt được đến cái thiện của thiên hạ vạn vật nhân ngã; đạt được đến cái đẹp của tính có nghĩa là có thể đạt được đến cái đẹp của thiên địa vạn vật nhân ngã. Tất cả đều nhờ vào sự thành thật tuyệt đối của tài và đức tiềm ẩn. Vì vậy Mạnh Tử nói "Khổng phu tử như đồng thiên địa". Thật ra, chỉ cần đạt được sự thành thật tuyệt đối, không chỉ Khổ ng phu tử giống như trời đất mà mọi người đều có thể giống như trời đất. Đây chính là điều bộc lộ chân tình của bậc thánh nhân hào kiệt.
Cái gọi là thành thật tuyệt đối chính là điều chân thật nhất, điều đẹp nhất, thiện nhất trong đạo đức tiềm ẩn của bậc thánh nhân. Trong lời chú thích Chu tử có nói như thế này: "Vạn vật trong thiên địa vốn là một thể với ta, lòng ta ngay thẳng, lòng thiên địa cũng ngay thẳng. Khí của ta thuận, khí của trời đất cũng sẽ thuận. Cho nên điều hiệu nghiệm này có thể như vậy, chính là điều mà 6 thánh nhân có học vấn cực cao làm, bắt đầu không nhờ vào ngoại vật". Đây chính là cái gốc để bồi dưỡng chân tính của người. Bồi dưỡng chân tính không chỉ có thể nâng cao đức hạnh và nhân cách của con người, mà còn có thể nâng cao thế giới tinh thần chí chân, chí thiện, chí mỹ, thậm chí có thể làm phong phú thêm giá trị chân chính của văn hóa lịch sử nhân loại.
Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Thiên mệnh gọi là ngạo tính, xuất tính gọi là đạo, tu đức gọi là giáo". Tính là chủ thể của tình, tình lại là hành động của tính, tình không biểu lộ mà giấu ở bên trong được gọi là tính, tính kích thích mà biểu lộ ra ngoài được gọi là tình, tình bị mê hoặc bởi ngoại vật mà tách rời tính được gọi là dục. Trong "Trung dung "có nói: "Tâm trạng hỉ nộ ái lạc mà chưa bộc lộ ra được gọi là Trung; bộc lộ ra rồi mà có thể khống chế lại được thì gọi là Hòa Trung là gốc của thiên hạ, Hòa là cái thông hiếu của thiên hạ. Trung và Hòa là vị trí của trời đất, là sự nuôi dưỡng vạn vật". Trong lời chú thích Chu tử có nói "Hỉ nộ ái lạc là tình, nó không biểu lộ ra ngoài thì gọi là tính. Không thiên lệch không dựa dẫm, cho nên được gọi là Trung, tâm trạng đã bộc lộ ra nhưng giữa chừng được khống chế chính là tình trong sáng. Không trúc trắc, được gọi là Trung Hòa". Tính thể vốn dĩ là thiện, cho nên thẳng thắn và có hành động được gọi là đạo. Cũng có nghĩa, chân tình là con đường thiên hạ thuận theo gốc lớn và sự thông suốt. Mở rộng và tăng cường chân tình này có thể có tác dụng nuôi dưỡng vạn vật trong trời đất. Sự chân tình Trung Hòa này là tròn, tác dụng từ đó phát sinh là vuông.
157. ĐIỀU ĐÁNG QUÝ CỦA NHÂN TÍNH LÀ SỰ THÀNH THẬT
Thành là chân thực nhất, chân thực nhất thì có thể đạt đến đẹp nhất, đẹp nhất thì có thể vươn tới thiện nhất, như thế này là đại đức của trời đất.Thành có thể biểu hiện sự chân thực của trời đất, tăng cường cái đẹp của trời đất, hoàn thành cái thiện của trời đất. Có chân thành mới thấy được sở dĩ thiên địa là thiên địa, thần thánh là thần thánh. Thánh là đức tính tốt đẹp hàng đầu, là nhân tố đầu tiên để các anh hùng hào kiệt, các nhân vật vĩ đại lập đức lập ngôn. Có chân thành, mới có thể thấy được sở dĩ người là người, sở dĩ anh hùng hào kiệt, nhân vật vĩ đại là anh hùng hào kiệt, nhân vật vĩ đại. Thành là phẩm chất đạo đức hàng đầu của con người, những người hiếu thì nhiều, nhưng làm theo thì ít. Có một số người thường thích trang trí vẻ ngoài bằng thành, nhưng trong lòng lại ức hiếp người khác bằng sự giả dối; bên ngoài thì đối xử với mọi người bằng sự chân thành, nhưng bên trong lại tự sắp xếp bằng sự xảo trá. Những người thực sự bề ngoài và trong bụng hoàn toàn khác nhau là không nhiều. Những người như vậy tuy có thể nhất thời đạt được mục đích nhưng cuối cùng không kéo dài được lâu, chỉ có thể trở thành một kẻ tiểu nhân nhất thời mà thôi, chứ không phải là người tài giỏi tiếng tăm muôn đời. Vì vậy, triết học cổ có câu: "Có thể lừa người, nhưng không thể gạt lòng; có thể gạt lòng nhưng không thể gạt trời". Dù cho có thể lừa trời dối biển, cũng chỉ có thể "lừa dối một đời, không thể lừa dối vạn đời". Vì vậy bậc thánh nhân hào kiệt cho sự chân thành là đáng quý.
Thành có thể động đến trời, có thể làm xúc động lòng người. Cho nên Mạnh Tử nói rằng: "Không có người thành thật nhất và không thay đổi". Chu Hi nói: "Không cảm động lòng người là vì lòng thành chưa đến mức đó". Trình Di nói: "Làm xúc động lòng người bằng sự chân thành, người cũng báo đáp lại anh bằng sự chân thành. Dùng mưu kế để điều khiến người khác, người ta cũng sẽ dùng mưu kế để đối đãi với anh". Bạn dùng cách gì để đối đãi với mọi người, người ta cũng sẽ dùng cách đó để đối đãi với bạn, điều này có thể nói là hoàn toàn đúng, gieo nhân nào gặt quả ấy. Trình Di lại nói: "Cái sai của con người là ở chỗ dùng trí, dùng mưu kế, tuy đều là chuyện tốt nhưng lại là biểu hiện của sự không chân thành".
Tăng Quốc Phiên đã từng cảm khái nói rằng: "Sở dĩ trời đất vận hành, quốc gia được xây dựng, sở dĩ các bậc thánh nhân đều vĩ đại, bởi vì đó đều là biểu hiện của sự chân thành". Thành chính là chân thật nhất, chân thật nhất sẽ đạt đến đẹp nhất, đẹp nhất sẽ có thể đạt đến thiện nhất, cứ như vậy chính là đại đức của trời đất.
Người nên nắm lấy cái đức của trời đất, với đức đẹp của người phối hợp với đức của trời đất thì sẽ có thể hợp nhất được giữa trời đất và con người. Đạo gia và Nho gia đều kiên trì cho rằng trời đất con người hòa làm một là giới hạn cao nhất của cuộc sống con người. Để làm được điều này chủ yếu là phải dựa vào sự chân thành.
Trong "Dị kinh - Càn" có nói rằng: "Rèn luyện thì sẽ có được sự chân thành, cho nên có thể lập nên sự nghiệp lớn. Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Chân thành, thông minh được gọi là bản tính của con người, giáo dục bằng sự chân thành, thiên hạ sẽ trong sáng, trong sáng thì có thể thấy được sự chân thành". Lại có câu: "Chỉ có sự chân thành trong thiên hạ mới có thể đạt đến tận cùng của nhân tính; có thể đạt đến tận cùng của nhân tính sẽ có thể đạt đến tận cùng vật tính; có thể đạt đến tận cùng vật tính sẽ có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời. Có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời sẽ có thể đứng cao bằng trời đất rồi".
Người ta còn nói rằng "Thứ hai là Khúc, Khúc có thể Thành, có Thành sẽ có hình, có hình thì có thể nổi bật, nổi bật thì có thể rõ ràng, rõ ràng có thể hành động, hành động sẽ có sự biến đổi, biến đổi thì sẽ có thể nuôi dưỡng, chỉ có sự chân thành của thiên hạ mới có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của trời đất". Sự chân thành thư ờ ng kín đáo, kín đáo thì có thể dài lâu, dài lâu thì sẽ được nghiệm chứng. Được nghiệm chứng thì sẽ tồn tại lâu đời, lâu đời thì sẽ rộng lớn phong phú, rộng lớn phong phú sẽ cao minh. Vì vậy rộng lớn phong phú có thể chịu sức tải của vạn vật, cao minh có thể bao phủ vạn vật, lâu đời có thể hoàn thiện vạn vật. Rộng lớn phong phú phối hợp với đất, cao minh phối hợp với trời, lâu dài thì đạt đến vô cùng vô tận, tốt nhất có thể coi chân thành là điểm khởi đầu và kết thúc của vạn vật. Không chân thành thì không có vạn vật, không có thành tự và không có thế giới. Đây là đạo lý rõ ràng nhất.
158. SỰ DỐI TRÁ KHÉO LÉO KHÔNG BẰNG SỰ THÀNH THẬT VỤNG VỀ
Có thể dối trá lừa được một chuyện, không thể lừa bịp trong tất cả mọi chuyện. Có thể lừa được một người nhưng không thể qua mặt tất cả mọi người. Có thể dối trá trong một thời gian nhưng không thể dối trá lâu dài.Chân thành là đạo lý của đất trời, là thánh nhân. Người chân thành cũng là người bình thường nhất. Đạt đến chân thành cũng chính là "nhất". Cho nên, "Chân thành là phẩm chất tốt đẹp đầu tiên trong tính cách con người, phát triển nó ra thì có thể cùng trời đất tham gia nuôi dưỡng vạn vật. Còn sợ gì mọi người không phục tùng? Còn sợ gì không công thành danh toại".
Chân thành, có thể nói là "chân thực không xằng bậy", là bản lĩnh của trời đất. Không dung hợp kẻ hai lòng, không dùng những lời nói dối. Cho nên Cẩu Tử có giáo huấn rằng "bên trong không tự đổ tội, bên ngoài không tự lừa dối". Phật giáo có luật giới "Không nói lời xằng bậy". Triết học cho rằng "độc hành mà không thẹn với bóng, độc thụy (ngủ một mình) mà không thẹn với chăn". Xem xét mình từ bên ngoài, mình không lừa dối vạn vật. Xem xét mình từ bên trong, mình không dối lòng và "trong lòng của người quân tử thường tồn tại sự tôn kính và sợ hãi, tuy không nghe thấy, không nhìn thấy nhưng không dám coi thường"... Đây cũng giống với điều mà "Trung dung "đã nói "không được cho rằng cái ác đó không bị ai nhìn thấy thì cứ làm, không được cho rằng là một việc thiện rất nhỏ thì không cần làm. Người quân tử rất cẩn thận về mặt này".
Không mang hai lòng được coi là sự thuần nhất hóa của nội tâm, không nói dối được coi là sự thuần nhất hóa của hành vi bên ngoài, đây là bản lĩnh riêng của sự cẩn thận, cũng chính là sự thuần nhất hóa về mặt tâm tính. Người quân tử phải đạt đến giới hạn "những điều người bình thường không biết nhưng mình biết", để mình trở nên chân thành, trong sạch. Đây là sự lưu hành của tâm đạo, sự lưu hành của lẽ trời. Vì vậy trong "Trung dung "có nói rằng "Chân thành là không nỗ lực mà trung chính, không tư duy mà lại có kết quả, chìm nhưng giữ được trung đạo, thánh nhân chính là như vậy". Đây hoàn toàn là lẽ trời. Lại có câu "Người thành thật chọn cách hành động theo cái thiện mà không muốn thay đổi". Đây cũng hoàn toàn là lẽ trời. Lẽ trời chỉ là sự lưu hành của thành thật, thiên tính chỉ là sự lưu hành của thiên hành (làm điều thiện), vứt bỏ sự giả dối của bản thân và nuôi dưỡng sự chân thành, từ bỏ những việc làm ác và hướng về cái thiện, đây cũng là bất nhị pháp môn của bậc thánh nhân siêu phàm.
Chu Phu Tử giải thích ý nghĩa của "Tự minh thành" trong "Trung dung "như sau "Tự là tự do. Không đức nào mà không chân thực, không minh nào mà không chiếu rọi, đức hạnh của thánh nhân, là cái vốn có của bản tính, đấy là thiên đạo. Trước tiên hãy làm rõ thiện lành (làm việc thiện), sau đó có thể thực hiện điều thiện đó. Học vấn của thánh nhân truyền cho mọi người qua việc giảng dạy, đây là nhân đạo (đạo của người). Chân thành thì không gì không minh (sáng tỏ), minh lại có thể dẫn đến thành". Lấy sự chân thành để dạy dỗ mà chúng ta học cũng là thứ khiến mọi người từ chỗ hiếu đến chỗ chân thành, và hy vọng hợp với thiên đạo và đạt được lẽ trời.
Trong "Thuyết uyển" có nói "Những lời nói dối khéo léo không bằng sự thành thật vụng về". Lời nói dối khéo léo một khi xâm nhập vào trí tuệ của con người, làm sao có thể chiến thắng được lẽ trời? Vì vậy Hồ Lâm Dực nói "Đạo lý tốt nhất của thành thật, giữ chữ tín có thể cứu vãn cực đoan của sự dối trá. Có thể dối trá một chuyện, không thể dối trá mọi chuyện. Có thể dối lừa một người, không thể dối lừa mọi người. Có thể dối trá trong một thời gian nhưng không thể dối trá trong thời gian dài". Điều này thật là đúng.
Tăng Quốc Phiên từng nói: "Chăm chỉ có thể chữa được sự lười nhác. Sự cẩn thận có thể chữa trị được sự kiêu ngạo". Trước hai chữ này phải có sự chân thành làm chỗ dựa. Muốn lập chí thì phải hiểu thấu triệt việc này, làm cho rõ, chuyên tâm thành ý để làm, những việc khó như dời non lấp bể cũng có thể làm được, quỷ thần cũng sẽ nghe theo, đấy là do thành ý của bản thân, bỏ đi sự ích kỷ trong lòng, dốc hết sức mình khi làm bất cứ việc gì, để mọi người đều hiểu rõ và không nghi ngờ. Đây là sự thành thật khi đối đãi với người và vật. Lấy chữ "thành" làm căn bản, chữ "cần" (cần cù) làm thực tế, về cơ bản có thể tránh được lỗi lầm.
159. SỰ CHÂN THÀNH CÓ THỂ LÀM
TRỜI XANH VÀ LÒNG NGƯỜI CẢM ĐỘNG Con người coi đức của đất trời là sinh mạng, thể hiện thiên đạo để lập nhân đạo, thể hiện thiên đức để lập nhân đức, vì vậy "thành" là phẩm chất đạo đức hàng đầu trong tính tình con người.
Những người lặng lẽ chính là "thành". Những người hiểu ra và làm theo thì đã trở thành thần nhân hóa. Những người hành động nhưng không biểu hiện ở hình thể không nhiều. Những người thành tâm thành ý có thể hiểu, cảm ứng thần thánh có thể khéo léo tài tình, toàn diện nên sâu sắc, người thành tâm sẽ bước vào trạng thái thánh nhân. Điều này nói lên việc có thể làm đến bậc thánh nhân nếu bắt đầu từ chân thành.
Chân thành có thể đạt đến nhân đạo, rất quảng đại, nó là đức hạnh. Chân thành rất phổ cập, là chân thực và thần diệu vô cùng. Chân thành có thể làm cảm động trời xanh và lòng người, bao phủ khắp vũ trụ, làm sao chỉ có thế giới hạn sự tu tâm dưỡng tính của con người?
Theo Nho gia, "thành" là bản thể nhỏ bé trong vũ trụ. Đại đức con người như trời đất là thọ mạng, thể hiện thiên đạo để lập nhân đạo, thể hiện thiên đức để lập nhân đức, cho nên nói "thành" là phẩm chất tốt đẹp hàng đầu của nhân tính.
Trong các học giả thời đại trước ở Trung Quốc, người coi thành thật là việc lớn đầu tiên trong cuộc đời phải kể đến Chu Liêm Khê. Ông nói về "thành một cách tỉ mỉ và phong phú, cao minh thần quái. Trong "Niên giám" ông có nói: "Thành là gốc rễ của thánh nhân, vĩ đại đến mức đồng nhất với trời. Bắt đầu sự giúp đỡ của vạn vật là nguồn gốc của thành. Nguyên hưởng là cách biến thông của thành, lợi trinh là sự phúc đáp của thành, lớn nhưng dễ bị thay đổi, là nguồn gốc của tính mệnh". Đây là cách để nói về thành. Thánh, chỉ là thành mà thôi. Thành là gốc rễ của ngũ thường, là nguồn của bách hành. Tĩnh thì không có mà động thì có, đạt đến chính trung thì sẽ thấu triệt rõ ràng. Làm việc gì thì cũng phải chân thành, chân thành thì sẽ bình an vô sự. Kiềm chế bản thân trong mọi việc, hành động theo lễ thì thiên hạ sẽ quy về nhân (nhân đạo).
160. NHÂN (ĐẠO) LÀ ĐẠO LÝ LÀM NGƯỜI
Chỉ có những người nhân ái mới có thể yêu người, yêu người thì sẽ được người, chỉ có người nhân ái mới có thể yêu nước, chỉ có những người nhân ái mới có thể yêu thiên hạ, yêu thiên hạ thì sẽ được thiên hạ.Khổng Tử nói: "Người nhân ái làm theo nhân đạo, người có trí tuệ biết rằng nhân có lợi cho mình nên mới làm". Lại có câu "Nếu lập chí bằng nhân thì sẽ không làm việc xấu". Hàn Dữ nói: "Đại đức của trời đất gọi là sinh, đại đức của thánh nhân gọi là nhân. Nhân là gốc rễ của sinh mạng, sinh mạng lại là tác dụng của nhân. Vì vậy nảy sinh sinh mạng gọi là nhân. Bác ái chính là nhân". Coi bác ái là nhân thật ra chưa đủ để đại diện hoàn toàn cho nhân. Khổng Tử giải thích rằng: "Nhân là đạo làm người". Nhân là đạo lý làm người, nhân là thực chất của nhân tính. Vứt bỏ chân tính của nhân tính thì làm sao có thể nói là đạo làm người.
Mạnh Tử kế thừa học thuyết của Khổng Tử, giải thích sâu hơn rằng: "Nhân là cái tâm của con người", điều này không chỉ kế thừa ý tưởng Khổng Tử mà còn đi sâu hơn vào nhân tâm. Hiểu về nhân và thể hiện đầy đủ thì có thể là thánh nhân. Cho nên nói rằng: trời đất chỉ là sự lưu hành của nhân, thánh nhân chỉ là thể hiện của nhân.
Anh hùng hào kiệt, nếu thiếu nhân thì không thể nói là lập tức lập nghiệp. Bởi vì con người tràn đầy trong trời đất, vì vậy nói tất cả là một thể với sức sống tràn trề, với lòng yêu đời và sức sống mạnh mẽ. Thánh nhân và trời đất cùng nhân, vì vậy thánh nhân và trời đất vĩ đại như nhau. Lại có thể nói rằng, đức hạnh của thánh nhân cao như của trời đất. Tử Trương hỏi Khổng Tử về nhân. Khổng Tử nói: "Có thể thực hiện năm phẩm chất ở mọi nơi, đã là người nhân ái rồi". Tử Trương nói: "Xin hỏi năm phẩm chất nào là nhân?". Kh ổ ng tử nói: "Trang trọng, độ lượng, thành thật, cần mẫn, hiền từ. Trang trọng sẽ không phải chịu nhục, độ lượng rộng rãi thì được mọi người ủng hộ, thành thật giữ chữ tín thì được mọi người tín nhiệm, cần mẫn chăm chỉ thì sẽ nâng cao được hiệu suất lao động, hiện từ có thể sai bảo được người khác". Trong Kinh Dịch nói rằng: "Làm sao có thể nói sự thành khẩn một cách thực thà không phải là nhân? Cho nên có thể bác ái". Điều này đã nói rõ nhân là bản thế của ái, ái là sự vận dụng cụ thể của nhân. Có nghĩa là chỉ có người nhân ái mới yêu người, yêu người thì sẽ được người, chỉ có người nhân ái mới có thể yêu nước, yêu nước thì sẽ có được nước; chỉ có người nhân ái mới có thể yêu thiên hạ, yêu thiên hạ thì sẽ có được thiên hạ.
Trong "Kinh Dịch" cũng có nói rằng: "Đại đức của trời đất gọi là sinh, đại thực của thánh nhân gọi là vị, thánh nhân có thể giữ được vị gọi là nhân". Thời Chu, nói đến người là phải nói tới nhân. Vĩ Chiêu giải thích rằng: "Bác ái với mọi người là nhân". Trang Tử cho rằng yêu người lợi vật là nhân, Giả Nghị nói trong lòng có yêu người gọi là nhân, cho nên nói người nhân ái yêu người. Yêu người thì không được thiên lệch, không được bỏ rơi ruồng rẫy, như vậy thiên hạ sẽ quy thuận. Cho nên Khổng Tử nói: "Những người có lòng nhân ái thì mình muốn gì cũng phải để cho người khác muốn cái đó, đây có thể nói là cách "thực nhân" (hành nhân).
161. TỰ MÌNH THỰC HIỆN
LÀ GẦN ĐẠT ĐƯỢC ĐẾN NHÂN Những người coi trọng bên trong hơn là vẻ bên ngoài, đó là người quân tử, những người coi trọng vẻ bên ngoài mà coi nhẹ bên trong, đó là tiểu nhân.
Khổng Tử nói: "Người không có nhân, không thể sống lâu dài trong nghèo khó, cũng không thể sống lâu dài trong yên vui. Người nhân ái thì làm theo nhân đạo, người có trí tuệ biết nhân có lợi cho mình nên mới làm". Điều này muốn nói, nếu không có nhân thì không thể đạt tới giới hạn mà Mạnh Tử đã nói: "Cao quý không thể dâm, bần tiện không thể thay đổi, uy vũ không thể khuất phục".
Nhân là đạo lý về trời, nhân, vật, ngã hóa thành một thể, vậy thế nào mới là đạo của sự nhân ái? Khi trả lời cho Nhan Uyên về nhân, Khổng Tử nói: "Kiềm chế mình trong tất cả mọi việc. Hành động theo quy phạm của lễ, đó là nhân. Một khi đã làm được điều đó thì tất cả trong thiên hạ đều hướng về nhân. Thành nhân hoàn toàn là do mình, lẽ nào lại do người khác". Nhan Uyên hỏi về điều mục của việc hành nhân, Khổng Tử trả lời: "Những gì không hợp với lễ thì không xem, những gì không hợp với lễ thì không nghe, những gì không hợp với lễ thì không nói, những gì không hợp với lễ thì không làm". Có nghĩa là, làm được bốn điều này là có thể hành nhân được rồi.
Châu Táng cho rằng: điều không phải là lễ là sự ích kỉ, riêng tư cá nhân, vì vậy phải hết sức khống chế sự ích kỷ của mình. Cố gắng tuân theo chuẩn mực của lễ, đó chính là hành nhân.
Làm như thế nào mới phù hợp với nhân, Khổng Tử nói rằng: "Bước ra khỏi cửa giải quyết công việc giống như đi tiếp đón khách quý, điều khiến bách tính cũng phải nghiêm túc như khi tiến hành một lễ tế trọng đạiViệc mình không muốn làm đừng bắt người khác phải làm. Như vậy, trong triều không có ai oán hận mình, khi giải quyết việc trong gia đình cũng không có ai oán hận mình". Đây là sự giải thích nhân bằng đạo kính thứ, những gì mình không muốn thì đừng ép buộc người khác, chính là suy nghĩ cho mọi người bằng tấm lòng nhân ái của mình. Cũng có nghĩa là, bản thân muốn lập nhân trước, thì phải thực hiện được đạo làm người. Cho nên câu trả lời cho câu hỏi về "nhân" của Phan Trì là "yêu người". Nếu mở rộng ra, nó là: đem tất cả những gì mình nghĩ ban phát cho mọi người, như vậy tấm lòng nhân ái của mình sẽ càng nồng ấm hơn. Thứ hai là, người cương nghị nói chuyện một cách chân thành cũng gần đạt tới nhân. Lại như "Người có nhân đức, nói chuyện chân thành", "tự mình thực hiện cũng gần đạt tới nhân", "người có nhân đức thì không âu sầu", "người có lòng nhân đức thì điềm tĩnh". "Người có lòng nhân đức tất yếu sẽ dũng cảm, người dũng cảm sẽ có lòng nhân đức". Đây đều là những điều về "hành nhân". Cũng có nghĩa là, đạo lý của "hành nhân được thực hiện từ những phương diện trên cũng có thể đạt đến mức "nhân".
Nhân có thể yêu người, nên mới quảng đại, mới thành nhân. Nhân tồn tại trong tâm, cho nên có thể lập đức, có thể đem đến thành tựu cho bản thân. Thánh học của Khổng Tử lấy nhân làm trung tâm, coi hành nhân là lý tưởng cao nhất; coi việc thành nhân là mức cao nhất, không thể quên đi dù trong khoảnh khắc. Vì vậy Khổng Tử nói: "Những người có lòng nhân ái không vì mong muốn sinh tồn mà làm tổn hại đến hình tượng của nhân, họ có thể hi sinh bản thân để có thể đạt được đến nhân". Lại có người nói rằng: "Phú quý là điều mọi người đều muốn, nhưng nếu không có được bằng con đường quang minh trong sạch thì không theo đuổi; bần tiện là điều mọi người đều căm ghét, nhưng không từ bỏ cuộc sống đó nếu bằng những thủ đoạn không trong sạch. Quân tử mất đi cái nhân thì làm sao thành danh? Quân tử không phải là ngày ngày ăn no mà coi như đã đạt đến nhân. Quân tử vào bất kỳ lúc nào cũng không làm trái với nhân, những lúc vội vã vẫn giữ nhân, những lúc cùng khổ bị vùi dập vẫn giữ được cái nhân. Trở thành bậc thánh nhân, trở thành người nhân ái, đây là những cái thuộc về nội tâm, còn phú quý công danh là những cái bề ngoài. Người coi trọng vẻ bên trong, khinh thường vẻ bên ngoài chính là quân tử; người coi trọng vẻ bên ngoài mà khinh thường vẻ bên trong chính là tiểu nhân. Cho nên quân tử làm theo nhân và đạt được đến nhân, còn tiểu nhân thì ngược lại.
162. NHÂN TÂM CHÍNH LÀ THIÊN TÂM
Đạo của đất trời chính là nhân đạo, tâm của đất trời chính là nhân tâm.Người nhân ái cùng tồn tại với trời đất. Tấm lòng nhân ái tức là thiên tâm, cũng là cái tâm của người. "Lấy cái nhân để duy trì cái tâm làm người" chính là duy trì cái tâm của trời đất, của con người. Giữ được cái tâm của con người, là cái nhân của anh ta sẽ không mất đi; mở rộng nó thì có rất nhiều tác dụng. Bản thân con người vốn đã có tấm lòng nhân ái, không phải tìm kiếm đâu xa. Cho nên Khổng Tử nói: "Nhân ở cách xa chúng ta ư? Chỉ cần chúng ta nghĩ tới nhân, nó sẽ đến ngay lập tức". Cũng có nghĩa là, nhân không cách xa chúng ta, muốn thì sẽ được nhân còn vứt bỏ thì sẽ mất đi nhân. Nếu đi tìm ở bên trong, nhân tâm tự nhiên tồn tại, và hợp với thiên đạo. Như vậy thiên đạo cũng ở trong lòng chúng ta.
Tính tình chân thật của con người sở dĩ có thể bảo toàn và phát triển đều là do có thể giữ vững "nhân" hay không. Vì vậy Khổng Tử nói rằng: "Lập chỉ bằng đạo, dựa vào đức, nghe theo nhân, vui với nghệ thuật". Nghe theo nhân cũng là cái "hành nhân" mà Mạnh Tử đã nói, có nghĩa là hành động tự xử nhân nghĩa. Lại có câu rằng "Biết nó rồi, nhưng lại không thể giữ được nó; tuy được nó rồi, tất sẽ mất nó. Biết nó rồi, cái nhân trong lòng có thể giữ được, không đối đãi với nó một cách trang nghiêm cẩn thận, hành động cũng sẽ không có tiêu chuẩn, cũng sẽ không phải là tốt". Đây là lời nói rất thật, rất thấu triệt.
Giữ được nhân sẽ có thể nhìn thấy được tính tình của người, tâm huyết của người; giữ được nhân sẽ có thể nhìn thấy đức hạnh, sự uy nghiêm và dáng vẻ của người. Hành động có lễ tiết sẽ có thể nhìn thấy chuẩn mực và đạo pháp của người. Ba điều đó kết hợp lại, sẽ có thể thấy được phong thái và hình ảnh của bậc thánh nhân.
Có sự độ lượng khoan hồng và sự nhân ái khoan hồng thì sẽ có được sự khen ngợi và tín nhiệm của bách tính. Thánh nhân lấy đạo thể hành hiện địa làm đạo lập nhân của mình, lấy cái tâm thể hành thiên địa làm cái tâm lập nhân của mình. Đạo thiên địa chính là nhân đạo, tâm thiên địa chính là nhân tâm (tấm lòng nhân ái).
163. NHÂN LÀ MỘT THỨ CỦA CHUNG THIÊN HẠ
Có tấm lòng nhân ái đủ để vào thế giới của thánh, có tấm lòng nhân ái đủ để bảo vệ bốn biển, có tấm lòng nhân ái đủ để hòa vào đất trời.Mạnh Tử nói: "Mọi người đều có lòng không nhẫn tâm với người, tiên vương không nhẫn tâm với người, như thế mới có thuyết nhân chính về lòng không nhẫn tâm với người, thi hành thuyết nhân chính về lòng không nhẫn tâm bằng sự không nhẫn tâm thì trị vì thiên hạ dễ như trở bàn tay".
Lại có câu: "Lòng trắc ẩn chính là sự mở đầu của nhân". "Không có lòng trắc ẩn thì không phải là người". Từ đây có thể thấy được sinh mạng lớn trong đất trời thuộc về những người thuận theo lẽ trời.
Làm thế nào mới thấy được nhân tâm? Từ đức hiểu sinh có thể thấy được nhân tâm, từ lòng yêu người có thể thấy được nhân tâm, từ lòng từ bi có thể thấy được nhân tâm, từ lòng trắc ẩn có thể thấy được nhân tâm; từ chỗ không nhẫn tâm với người có thể thấy được nhân tâm, từ chỗ không nhẫn tâm với vật có thể thấy được nhân tâm, từ chỗ không nhẫn tâm với thiên hạ có thể thấy được nhân tâm. Ngược lại, không có đức hiếu sinh không phải là người, không có lòng yêu người không phải là người, không có lòng từ bi không phải là người, không có lòng trắc ẩn không phải là người. Nói rộng hơn, có lòng nhân ái là đủ để vào thế giới của thánh, có lòng nhân ái đủ để bảo vệ bốn biển, có lòng nhân ái đủ để hòa vào đất trời! Vì vậy anh hùng hào kiệt, những chí sĩ, người có lòng nhân ái luôn lấy việc "chỉ có một tấm lòng nhân ái nhưng đi làm việc nhân ái khắp thiên hạ" làm nhiệm vụ của mình thì mới có thể có thành tựu, mới có thể vĩ đại và lâu dài.
Giữ nhân trong thiên hạ thì có thể trị vì thiên hạ, hành nhân trong thiên hạ thì có thể được thiên hạ. "Không cắt cỏ ở sân để giữ lại sức sống", đây là tấm lòng nhân ái hạng mấy! Sức sống hạng mấy! "Để cơm cho chuột, không thắp đèn vì thương con thiêu thân". Thật là nhân ái biết bao! Trong nhân tính, chúng ta phải thấy được có một phần là "ái", một phần là "tình", một phần là "sinh", nếu không như vậy cũng khó có thể thấy được trời đất.
Cổ nhân nói rằng "Nhân là nhân tính, ái chính là tình, nhân là chủ thể, ái là sự ứng dụng cụ thể". "Nhân chính là đạo và là thứ hàng đầu trong bách thiện". "Nhân là cái của chung thiên hạ, là gốc rễ của thiện". Lại có người cho rằng: "Hành nhân bắt đầu bằng hiếu đễ, hiếu đễ là sự phát triển của nhân". "Nhân tức là tính, hiếu đễ tức là dụng. Nhân chủ yếu thể hiện ở chỗ yêu người. Yêu còn có nghĩa là con cái yêu cha mẹ, anh em yêu thương nhau, vì vậy gọi là hiếu đễ, nó là gốc rễ của nhân!". Điều này giải thích tại sao Trương Hoành Cừ coi "hiếu" là đạo lý của "nhân". Phát triển đến việc hành nhân, mở rộng đến phạm vi đất nước, thiên hạ thì hình ảnh của nhân sẽ càng rõ nét.
164. XÂY DỰNG HÌNH ẢNH CỦA BẢN THÂN
Đối xử với thiên hạ, với nhân loại bằng tình cảm đối đãi với cha mẹ anh em, đây là tấm lòng nhân ái ở mức độ nào? Vĩ đại trong sáng ở mức độ nào?Nhân là tư tưởng trung tâm của Khổng Tử, đây cũng là tư tưởng chính trong nền văn hóa lịch sử và đạo đức truyền thống của Trung Quốc. Đường Nghiêu Ngu Thuấn trị vì thiên hạ bằng nhân, Khổng Mạnh dẫn dắt thiên hạ bằng nhân. Sau Khổng Mạnh, người có thể nêu cao được việc coi nhân là đạo, coi nhân là giáo phải kể đến các nhà nho đời Tống, trong đó xuất sắc nhất là "Tây Minh" của Trương Hoành Cừ, Nhị Trình lại chuyên nghiên cứu về nó, nói nhân của ông "thuần túy quảng đại", "từ sau Mạnh Tử, các nhà nho đều không có sáng tạo gì cao hơn" và "những thứ cực kỳ trong sạch, ý nghĩ cực kỳ đầy đủ chính là chỉnh thể của nhân".
Trong "Tây Minh" Trương Hoành Cừ nói rằng: "Càn được gọi là cha, Khôn được gọi là mẹ, chúng ta không thể khinh thường hình hài mà trời đất cho ta, tính cách mà trời đất chỉ huy ta. Bách tính và ta là đồng bào, vạn vật và ta là một thể". Đại ý là: coi thiên hạ như một nhà, coi bốn biển như một người, coi vạn vật trong trời đất và người và ta như một thể hòa hợp.
Trương Hoành Cừ cũng nói rằng: "Tôn trọng những người già thì có thể nuôi dưỡng thế hệ cha chú của người khác cũng như của mình, thương yêu cô nhi thì có thể nuôi dưỡng và yêu thương con cái của người khác, cũng có thể yêu thương và che chở cho con cái của mình. Sự hợp đức của bậc thánh nhân hiện từ và thanh tú. Tất cả người tàn tật, người già cô đơn đều giống như bậc cha chú, giống như huynh đệ của ta. Luôn bảo vệ họ, để họ vui vẻ và không ưu sầu, đó hoàn toàn là sự kính hiếu, là tình anh em. Làm trái với nhân gọi là "nghịch đức", làm tổn hại đến nhận được gọi là kẻ trộm cắp. Những người làm điều ác không có tài cán gì, đây chính là họ tự giẫm đạp lên hình ảnh của mình". Những điều trên có ý nghĩa: Coi trời đất, loài người là một gia đình lớn, hoàn toàn thuộc về góc độ của sự hiếu kính. Mở rộng tới toàn bộ loài người, phải đối đãi với thiên hạ, với toàn nhân loại bằng tình cảm đối đãi với cha mẹ anh em mình. Đây là tấm lòng nhân từ đến mức nào? Vĩ đại và trong sáng đến mức nào?
Thế giới lý tưởng của Nho gia là đại đồng, hoàn toàn đòi hỏi bao trùm thiên hạ bằng nhân; lấy cái nhân để phục vụ thiên hạ. Vì vậy Mạnh Tử nói rằng: "Kính trọng bậc tiền bối của mình và của người khác, yêu thương con mình và con người khác, thiên hạ sẽ có thể vận động trong lòng bàn tay". Và: "Hiểu được sự thay đổi thì mới giỏi trong việc tuân theo các quy luật của sự vật; Thân nghèo giải theo đuổi chí hướng của mình, không xấu hổ vì nhà dột mà đi che lại, tu tâm dưỡng tính mà không biết mệt mỏi. Nhà sư ghét mỹ tửu, sùng bái sự nuôi dưỡng của Bá Tử. Bồi dưỡng tài năng là một loại thuốc của người thông minh. Không buông lỏng cơ thể mệt mỏi, đây là thành công của Nghiêu Thuấn. Không lao động mà có được cái ăn, ngay Điện Sinh cũng cung kính. Những người có thể bảo toàn được hình thế, sẽ như vậy ư? Những người dám tuân theo mệnh lệnh, Bá Kì là người như vậy. Phú quý phúc trạch sẽ hậu đãi cuộc đời ta; bần tiện thì hoạn nạn khốn khó. Cái tầm thường cũng sẽ trở thành toàn vẹn bởi bạn. Ta gửi lòng thuận theo sự vật, không có ta cũng có thể thành công". Đây là lời tổng kết của toàn bộ tác phẩm, vạch ra giới hạn tu dưỡng cao nhất của thánh nhân, nhân sĩ, đồng thời là nguyên tắc chỉ đạo cao nhất để con người tu tâm dưỡng tính, bồi dưỡng đức hạnh.
Mở rộng hành vi hiếu thuận với cha mẹ trong xã hội tôn pháp ra toàn thiên hạ để hoàn thành thực tiễn nhân đức, để trời đất vạn vật và ta hòa vào làm một thế.
Ở đây chúng ta có thể thấy được sự huy hoàng vĩ đại của tinh thần thế giới và tinh thần vũ trụ của con người nhân ái.
165. TỨC GIẬN CHỈ CÓ THỂ LÀM HẠI MÌNH
Phẫn nộ kéo theo sự bực bội, chỗ đáng trách của người quân tử là có thể đè nén sự tức giận phẫn nộ thì dễ từ chối người khác, chỗ đáng quý của người quân tử là có thể dung thứ phẫn nộ thì rất dễ trách móc người khác. Chỗ đáng quý của người quân tử là có thể tự trách mình.Người nhân ái thì yêu người, không có kẻ thù và chịu sự sỉ nhục.
Tăng Quốc Phiên nói: "Từ chối người một cách vui vẻ, khổ ở chỗ không tự mình thấy được, khổ ở chỗ không tự mình biết được".
Khổ hạnh Đầu Đà nói: "Tướng mạo Phật trang nghiêm, đó là một vẻ hiền hòa, bồ tát từ bi, nhưng lại không cho con người một chút". Vì vậy vô ân mà đại ân sinh, vô uy mà đại uy chí. Có thể có sự thể nghiệm như thế này, thì việc sử dụng "ân uy" đã đạt đến một trình độ mới.
Vô Dật Tử từng nói: "Chỉ có ân không thể ban phát một cách thiên lệch, uy không thế nổi giận. Ban ơn cho người thân thì mọi người sẽ không phục tùng. Ra uy mà nổi giận thì mọi người sẽ không sợ. Sự nổi giận đó là một sai lầm mà mọi người dễ mắc phải nhất, người bình thường đều cho rằng không nổi giận thì không có uy và vì thế muốn dựng lên cái uy của mình để nổi giận bừa bãi. Vua đối với bề tôi, quan lớn đối với thuộc hạ, tướng lĩnh đối với binh sĩ, thậm chí cha đối với con trai, chồng đối với vợ, anh đối với em... đều muốn coi đó là đặc quyền của mình, hoặc là xen vào những lời tức giận, hoặc là xúc phạm nhau bằng sự tức giận, hoặc là gặp nhau bằng sắc mặt giận dữ. Điều này thực ra không có lợi chút nào đối với uy mà còn làm tổn hại đến uy; không chỉ không có lợi chút nào đối với bản thân, mà còn làm hại mình".
Tịch Văn Thanh cũng nói "Ta đã hai mươi năm xử lý chữ "nộ", bây giờ vẫn chưa loại bỏ được hết, chỉ là biết được cái điều khó nhất khi kiềm chế mình".
Phật gia cấm nổi giận, Đạo gia cũng cấm nổi giận. Nho gia, Binh gia, Pháp gia đều cấm nổi giận. Đỗ Tĩnh Đài nói: "Nổi giận chỉ có thể làm hại mình, không thể nào làm hại người khác. Người có thể làm hại người khác, nhất định phải làm nảy sinh rắc rối từ trong sự tức giận". Câu này đáng phải suy nghĩ.
Bực bội kéo theo sự tức giận, cái đáng quý của người quân tử là ở chỗ có thể kìm nén sự tức giận, tức giận sẽ dễ dàng từ chối người khác, cái đáng quý ở người quân tử là có thể dung thứ người, tức giận thì rất dễ trách cứ người khác, cái quý của người quân tử là có thể tự trách mình.
Lý Tây Âu nói: "Những lời nói không hay, những sắc mặt khó coi, tức giận nghiêm giọng vốn không có lợi. Chỉ có thể xử lý vạn sự vạn vật bằng sự bình tĩnh, như vậy nhất định sẽ có hiệu quả tốt". Lại có câu rằng "Nhưng nhớ rằng mình còn có chỗ không đúng, thì cơn giận của mình sẽ lắng xuống, có thể nói ra một sai lầm của mình, sự tức giận của người khác cũng có thể dịu xuống".
166. DÙNG ÂN UY KHÔNG BẰNG DÙNG NHÂN LỄ
Nhân có nghĩa là những gì mình muốn cũng phải để cho người khác được mong muốn như vậy. Lễ nghĩa là: không có nhiều hay ít, không có lớn hay bé, không có sự lãnh đạm.Nhân để bồi dưỡng con người, lễ để đối đãi với người, ân để người ta nhớ đến mình, uy để người ta phục mình. Dùng nhân lễ có thể có được sự ngang bằng của ân và uy; dùng ân uy cũng có thể có được sự ngang bằng của nhân và lễ. Đây đều là cách đối đãi với mọi người. Khổng Tử nói: "Trong năm điều: trang trọng, khoan hồng, rộng rãi, thành thật, cần mẫn, hiền từ, trang trọng sẽ không phải chịu sự nhục nhã, khoan hồng rộng rãi thì sẽ được mọi người ủng hộ, thành thật thì sẽ được mọi người tín nhiệm, cần mẫn thì sẽ có được hiệu suất công việc cao, hiện từ thì có thể sai bảo người khác.
Khi Gia Cát Lượng còn nắm quyền ở nước Thục, thi hành hình pháp một cách nghiêm khắc. Không hề có một chút giả tạo, dùng cả ân và uy, nước nhà rất bình yên. Hiếu Trực cảm thấy hà khắc quá, từng nói với Gia Cát Lượng:
"Trước kia khi Hán Cao Tổ lên ngôi đã quy định ba chương Ước pháp, người dân nước Tần biết ông ấy có đức hạnh. Hiện nay Chúa công dựa vào uy lực của mình, vượt qua một nước, bây giờ bắt đầu xây dựng đất nước, vẫn chưa thể hiện được ân huệ và lễ nghi chủ khách, tốt nhất nên giảm đi một cách thích hợp, mong giảm nhẹ hình phạt, nới lỏng lệnh cấm để an ủi trăm họ".
Gia Cát Lượng nói: "Ngươi chỉ biết một mà không biết hai. Vì chính sách hà khắc vô đạo của nước Tần làm cho trăm họ không chốn nương thân, chỉ cần một người dân bình thường đứng lên kêu gọi, thiên hạ ngay lập tức tan vỡ. Chính vì vậy Cao Tổ mới thực hiện khoan hồng, cứu tế. Lưu Chương yếu mềm, từ khi bắt đầu tới nay, có ơn nhiều đời. Nới lỏng pháp luật thì sẽ bợ đỡ lẫn nhau, không thể thi hành được chính đức, uy hình cũng không nghiêm. Quan viên nước Thục đều chuyên quyền tư lợi, đạo vua dần dần sẽ bị nhấn chìm. Ban cho người địa vị cao, càng cao càng giả tạo. Cứ ban ân, ân hết thì sẽ xuất hiện sự phân tán, các tệ nạn cũng dần dần xuất hiện".
Tăng Quốc Phiên cho rằng dùng ân và uy không hay bằng dùng nhân và lễ. Ông nói: "Đạo lý trong thống soái quân đội là dùng ân không bằng dùng nhân, dùng uy không bằng dùng lễ". Nhân chính là mình muốn cái gì thì hãy để người khác mong muốn như vậy. Đối đãi với binh sĩ như đối dãi với con em mình, mong bọn họ lập công, mong họ tiến bộ, như vậy họ sẽ tri ân. Lễ chính là không có ít hay nhiều, lớn hay bé, không lãnh đạm. Ung dung mà không kiêu ngạo. Ăn mặc nghiêm chỉnh, dung mạo tôn nghiêm, khiến người khác nhìn là sợ, luôn kính trọng. Trong hoàn cảnh yên tĩnh, thường xuyên giữ được dáng vẻ nghiêm túc bất khả xâm phạm, mọi người sẽ biết được cái uy. Tuân theo hai điều này, cho dù đến nơi chưa khai hóa, cũng có thể đắc dụng.
167. NHÂN CHÍNH LÀ NGHĨA
Đạo lập thiên gọi là âm và dương, đạo lập địa gọi là nhu và cương; đạo lập nhân gọi là nhân và nghĩa.Tư tưởng Nho gia từ ý chí được các bậc thánh hiền thời xưa truyền lại đã phát triển thành: coi nhân nghĩa là tư tưởng trung tâm: Trung hòa mà Lão Tử nói và Trung hòa mà Khổng Tử nói khá cụ thể tỉ mỉ và đều là nhân.
Trong sách "Mạnh Tử" có nói rằng "Con người sở dĩ khác với cầm thú", cách nói này rất ít người có thể thẳng thắn mà nói ra. Nhân là trung tâm của học thuyết họ Khổng, nghĩa là sự thể hiện của việc "hành nhân". Các bậc thánh hiến xưa kia của Trung Quốc lấy cái chết để bảo vệ đạo, lấy cái chết để bảo vệ chân lý, chết vì quốc nạn, tinh thần này chính là từ đó mà ra. Tinh thần chính đại, cương trực và khí khái của bậc đại trượng phu "phú quý không thể dâm, bần tiện không thể di, uy lực không thể khuất phục" mà Mạnh Tử đã nói đến cũng đều từ đó mà có.
Trong "Kinh Dịch - Từ hệ" có nói rằng: đạo lập thiên gọi là âm và dương, đạo lập địa gọi là nhu và cương; đạo lập nhân gọi là nhân (nhân ái) và nghĩa. Vì vậy nói tinh thần nhân nghĩa cũng chính là tinh thần nhân đạo. Nho gia vì bàn luận nhân nghĩa mà nổi danh thiên hạ, tinh thần nhân nghĩa của họ nếu nói bằng ngôn ngữ hiện đại thì đó là tinh thần bác ái, tinh thần chính nghĩa. Trong "nhân" (nhân ái) có "ái" và "sinh". Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Nhân ái chính là người". Trình Y Xuyên nói rằng: "Hình thể của con người có thể gọi là nhân (nhân ái)". Chu Hi chỉ dùng đức của tâm, lý của ái để giải thích bản chất của "nhân" bởi vì ông chưa hiểu được điều huyền diệu "Sinh sinh bất tức", mà điều huyền diệu, tinh hoa của "Kinh dịch" cũng là ở chỗ đó.
Trong "Kinh dịch" nói rõ Càn bắt đầu từ vạn vật, lấy Càn thống nhất trời, và nói rằng Càn là nhân, tức là Nho gia đời Hán đã kế thừa tinh hoa từ "nghĩa" thời xưa. Người đời sau chỉ cưỡi ngựa xem hoa, khiến cho tinh thần dân tộc cao thượng nhất dần dần sa sút, rơi vào tình trạng trống rỗng, im lìm, không có công trạng gì. Trong nghĩa còn có nghĩa "Nghi", cũng gần nghĩa với "chí thiện". Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Nghĩa tức là nghi". Mạnh Tử nói: "Nhân tức là tâm của người, nghĩa là con đường con người phải đi qua". Vì vậy nói nghĩa là con đường mà bắt buộc mọi người phải đi, Trần Thuần gọi là: "Đương nhiên mà đúng, chẳng làm nên trò trống mà đúng". Đương nhiên mà đúng, đó là nói đạo thế; chẳng làm nên chuyện gì mà đúng, đó là nói về đức hạnh. Nói bằng ngôn ngữ hiện đại chính là "nên", nên làm như vậy thì làm như vậy.
Thực chất của đạo cũng là thực chất của chính nghĩa, tức nghĩa không dung từ (cho phép và từ chối); nên tiến thì tiến, nên lùi thì lùi, nên làm thì làm, nên buông tay thì buông tay; thậm chí nên sống thì sống nên chết thì chết, tất cả những gì nhìn thấy đều là nghĩa, hoàn toàn không tính toán chuyện sinh tử. Như vậy sẽ nảy sinh tinh thần không sợ sệt: nếu mình đuối lý thì cho dù đối phương là một người rất bình thường, mình cũng sợ anh ta; nếu mình đúng thì cho dù đối phương có thiên quân vạn mã, mình cũng dám đương đầu".
Hành vi của con người nếu là hành vi có điều kiện, là hành vi có mục đích thì là hành vi vì lợi, chỉ có hành vi vô điều kiện, hành vi không có mục đích mới là hành vi đạo đức, mới là cách hành đạo hành nghĩa, đây là chỗ khác nhau giữa người và cầm thú. Cho nên Khổng Tử nói: "Có người sát nhân để thành nhân, không cầu được sống để mà tổn hại đến chữ nhân". Mạnh Tử nói: "Sát nhân (diệt thân) thành nhân, xả thân vì nghĩa". Đây là đặc điểm của con người, là chỗ khác nhau giữa con người và cầm thú, cũng có thể nói là chỗ mà "kình khí" (sức lực) giấu ở bên trong.
"Dưỡng thiên địa chính khí", cần phải hiểu "chính khí" xuất phát từ "kình khí, cầm thú chỉ có sự sống chết tự nhiên, không có sự sinh tử về đạo đức, cũng chính là sự sinh tử của "nghĩa". Con người chỉ có thể sinh ra thuận theo tự nhiên và chết đi cũng vậy. Không hiểu lúc sống thì cần phải sống, lúc chết cần phải chết, biết đã làm trái với đạo đức nhân nghĩa mà vẫn sống vui vẻ tạm bợ, như vậy có gì khác so với loài cầm thú?
168. NGƯỜI BIẾT KHIÊM NHƯỜNG THẬT CAO QUÝ
Người thông minh phải biết ngu muội, người lập được nhiều công lao phải biết khiêm nhường, người dũng cảm cái thế phải biết sợ sệt, người giàu nhất thiên hạ phải biết khiêm tốn.Khiêm tốn - gần nghĩa với Nhân nghĩa cũng là phẩm chất tốt đẹp của con người, nó là yếu lĩnh (nội dung chủ yếu) lớn nhất để thuần phục người, điều khiển người. Lãnh đạo tuy ở địa vị cao nhưng có thể đối xử tốt với hạ cấp thì sẽ được người tài và được lòng người. Có công lớn nhưng có thể khiêm tốn lễ độ với người dưới cho nên có thể được người dưới. Ở địa vị đứng đầu thiên hạ không thể tự yêu người này ghét kẻ khác, không thể tự nâng người này, hạ người khác, muốn thu phục nhân tài hiền sĩ trong thiên hạ về với mình, thì phải làm thế nào đây?
Khi Hán Cao Tổ lần đầu gặp Lê Thực Kì, sai hai nô tì rửa chân cho ông. Lê Thực Kì trách cứ ông đối xử với người khác bằng thái độ của kẻ trên, Lưu Bang ngừng lại ngay, đứng lên bày tỏ sự cảm ơn. Và thế là thay đổi thái độ ngạo mạn và đối đãi với người bằng lễ, cho nên Lê Thực Kì đã hết sức, hết lòng vì ông.
Lão Tử nói: "Đức cao thượng giống như khe sâu, cái đức rộng lớn dường như chưa đủ, cái đức mạnh mẽ giống như sự lười biếng, chất phác mà thuần khiết như côn trùng. Những thứ trong trắng nhất ngược lại cũng có vết bẩn".
Trong "Kinh dịch" có nói: "Khiêm tốn thì sẽ trở thành bậc quân tử thực sự". Trong "Duyên" có viết rằng: "Khiêm tốn, thiên đạo cứu tế mà quang minh, địa đạo ti mà thượng hành. Thiên đạo khuyết hoặc đầy mà có lợi cho khiêm (tốn), địa đạo trở nên đầy (doanh) mà mất khiêm (tốn). Quỷ thần sợ đầy (doanh) mà thích khiêm tốn, nhân đạo ghét đầy (doanh) mà thích khiêm tốn. Khiêm tốn mà quang vinh, ti tiện nhưng không cúi mình. Đây là bậc quân tử thực sự. Ai Tượng nói: "Quân tử khiêm tốn tự chịu thiệt thòi". "Kêu gọi khiêm tốn trong trắng thì trong lòng phải thế". "Khiêm tốn thì vạn dân sẽ phục". Những điều đó có nghĩa là khiêm tốn là đạo lý của trời đất con người, vốn dĩ nên tự mình trang bị điều đó để khiến người trong thiên hạ phục tùng.
Cho nên trong "Thượng thư" có nói: "Khiêm tốn thì sẽ có lợi, tự mãn thì sẽ chịu tổn thất". Trong "Thuyết Uyển" đã ghi lời của Chu Công: "Người có nhiều đức hạnh nhà biết khiêm tốn lễ độ thì vinh quang, đất đai rộng lớn và màu mỡ, nhưng người biết tiết kiệm thì bình an, người có vị trí tôn quý nhưng có thể giữ mình hèn mọn là người cao thượng, người đông quân nhiều tướng biết thận trọng thì sẽ giành thắng lợi, người thông minh nhưng biết ngu muội sẽ rất có lợi, người túc trí đa mưu nhưng biết trí thức của mình còn nông cạn là người hiểu biết".
Cẩu Tử dẫn lời của Khổng Tử nói rằng: "Người thông minh phải biết ngu muội, người có nhiều công đức phải biết khiêm nhường, người có sức mạnh cái thế cũng phải biết sợ hãi, người giàu nhất thiên hạ phải biết khiêm tốn".
Từ trước đến nay, mọi người ai cũng thích tự tôn, nhưng ta lại có thể đối đãi với người bằng lễ; con người không ai không thích tự đại, nhưng ta lại có thể hạn chế bằng kính; con người không ai không thích tự đại, nhưng ta có thể hạn chế bằng thương, không ai không thích tự khoe khoang, nhưng ta có thể ngăn cản bằng danh dự. Như vậy trong thiên hạ ai cũng sẽ phục ta, ai cũng sẽ tôn trọng ta.
Trong "Liệt tử" đã ghi chép lại lời của Tôn Túc Ngao: "Tước vị của ta ngày một cao, chí khí của ta ngày càng sa sút, chức quan của ta ngày càng lớn, lòng ta càng nhỏ; bổng lộc của ta càng nhiều, ta bố thí cũng càng nhiều". Cho nên "Có thể khiêm tốn yêu mến kẻ dưới thì sẽ có nhiều người quy phục ta. Kiêu ngạo, ngạo mạn, mọi người sẽ chạy xa". "Người giữ chức vụ cao mà kiêu ngạo, ngày diệt vong sẽ mau đến".
169. LUÔN TÂM NIỆM KHÔNG QUÊN KHIÊM TỐN
Sự ngông nghênh kiêu ngạo của con người chỉ có thể dành cho tên tiểu nhân bỉ ổi địa vị cao, những tên tham quan vô lại, những tên bóc lột áp bức nhân dân. Không thể có chút gì kiêu ngạo đối với bất kỳ loại người nào khác. Là người có đáng gì để kiêu ngạo với người khác?Khổng Tử nói: "Ba người cùng đi tất có một người là thầy của ta". Cảnh Định Hướng nói: "Chúng ta có thể trách mình một cách nghiêm khắc và xác thực, tuy là kẻ tiểu nhân hạ đắng nhưng cũng đều có chỗ đáng để học hỏi, đều có sở trường của mình; nếu chúng ta hạ thấp mình, luôn học hỏi kẻ khác, hiền nhân quân tử thì đều đáng trách". Chu Thiên Lân nói: "Nhân sĩ cũng nên xem trọng mình, không được quá khiêm nhường trước cổ nhân mà phải khiêm nhường trước người đương thời, ai cũng hơn mình thì ai cũng kém mình. Ai cũng kém mình thì ai cũng hơn mình". Đây là ý kiến rất rõ ràng.
Mặt trời lặn thì phải nghiêng về hướng Tây, mặt trăng tròn thì sẽ khuyết, vật hưng thịnh thì sẽ có lúc phải suy thoái. Đây là đạo lý của đất trời. Một khi con người đã hiểu được đạo lý của đất trời, cao thì sẽ tự ti, đầy (doanh) thì sẽ tự khiêm. Cho nên Khổng Tử nói: "Quân tử làm việc không tự đại, có công không kiêu ngạo". "Quân tử không vì những gì mình đã làm được mà coi thường người khác, không xấu hổ vì những gì mình không thể làm được".
Khiêm tốn với mọi người là nền tảng để đạt được hai chữ nhân đức, khiêm tốn sẽ làm mọi người kính trọng anh, luôn tâm niệm không quên hai chữ khiêm tốn tự nhiên sẽ làm được việc lớn".
Tự kiềm chế mình để hợp với mọi người thì có thể tạo được phúc lớn. Vương Dương Minh nói: "Khuyết điểm lớn nhất của mọi người hiện nay về cơ bản là chữ "ngạo" (kiêu ngạo, ngạo mạn), mọi tội ác đều xuất phát từ chữ "ngạo", "ngạo" sẽ tự cao tự đại, không muốn kém người khác. Vì vậy, là con mà kiêu ngạo thì sẽ không thể hiếu kính cha mẹ, là em mà kiêu ngạo thì không thể tôn trọng anh; là thần mà kiêu ngạo thì không thể là một trung thần". Ngạo mạn bằng của cải thì không nên. Ngạo mạn vì học vấn cũng không nên, ngạo mạn vì bổng lộc càng không nên. Ngạo mạn bằng sắc đẹp thì cố nhiên không nên, ngạo mạn bằng thái độ cũng không nên, ngạo mạn bằng lời nói càng không nên. Thói ngạo mạn ngông nghênh của con người chỉ có thể dành cho kẻ tiểu nhân bỉ ổi, những tên tham quan vô lại, những tên áp bức bóc lột nhân dân. Còn đối với những người khác đều không thể tỏ ra ngạo mạn dù chỉ một chút.
Vương Dương Minh nói: "Lỗi lầm lớn nhất của nhân sĩ là chữ "ngạo". Ngạo thì xa cách quần chúng và mất đi chính mình. Ngược với ngạo là khiêm, khiêm tốn là phương thuốc chữa trị ngạo. Không chỉ là cung kính khiêm tốn ở vẻ bề ngoài mà phải khiêm tốn hơn từ trong lòng. Thường xuyên nhận ra những cái sai của mình thì có thể khiêm tốn, được mọi người yêu mến. Sở dĩ Nghiêu, Thuấn được gọi là thánh nhân là vì biết khiêm tốn thu hút nhân tài, hạ mình và đề cao người khác, suy nghĩ cho mọi người trước còn mình sau. Đây là đạo đức cơ bản trong đối đãi với mọi người của bậc thánh nhân từ thời cổ xưa, cũng là biện pháp cơ bản để nắm giữ và khuất phục kẻ khác.
170. BẤT KÌ VIỆC GÌ ĐỀU PHẢI KHIÊM TỐN
Khi con người khiêm tốn một phần thì cũng tăng thêm được một phần khiêm nhường. Biết lễ độ một phần thì cũng giảm được một phần ngông cuồng. Đạt được "khiêm "thì có thể "hư", từ "hư" có thể "thụ" (nhận được).Trong "Lễ kí nói: "Không thể để ngạo mạn phát triển, không thể để dục vọng tung hoành, không thể để chí được thỏa mãn, không thể vui mừng quá".
Nhiếp Đại Niên nói: "Không thể bảo vệ những cái thiếu sót bởi vì như vậy sẽ mãi mãi thiếu sót; không thể dừng lại ở những sở trường vì như vậy sẽ không thể tiến bộ"
Có sai lầm thì không thể che giấu, những sai lầm được che giấu sẽ ngày càng trầm trọng, những điều không đúng không được giấu diếm, nếu không sẽ càng không đúng; bậc tôn quý không thể kiêu ngạo, kiêu ngạo sẽ mất đi sự tôn quý; công lao không thể quá dày, quá dày thì sẽ gặp tổn thất".
Chu Hi nói: "Việc gì cũng phải khiêm tốn lễ độ, không được ỷ thế lấn át người, như vậy sẽ tự chuốc lấy nhục nhã".
Tăng Quốc Phiên nói: "Điều hơn người của người quân tử chỉ là sự khiêm tốn".
Khiêm tốn lễ độ nhất định sẽ được lòng người, khiêm tốn nhún nhường thì sẽ được người kính trọng. Không dùng trí tuệ của mình để đối phó với sự ngu ngốc của người khác. Không dùng sự tài hoa của mình để đối phó với sự vụng về của người khác. Không dùng sở trường của mình để khống chế sở đoản của người khác. Đây đều là đạo lý để có được phúc và lộc.
Muốn đối phó với thói ngạo mạn phải dùng sự khiêm tốn; đối phó với sự thỏa mãn phải dùng sự trống rỗng, dùng lễ nghĩa để đối phó với sự ngông cuồng. Con người có một chút khiêm tốn thì sẽ tăng thêm một chút khiêm nhường, có một chút lễ độ thì sẽ giảm đi một chút ngông cuồng.
Lã Khôn nói: "Khí thì sợ thịnh, tâm thì sợ mãn, tài thì sợ lộ". Khí thịnh thì sẽ lấn át người, bằng lòng thì sẽ không thể tiến bộ, lộ tài thì sẽ dần dần trở lên nông cạn. Ba điều này là kẻ thù lớn trong quá trình từ thân của mọi người. Vì vậy chỉ cần là bậc thánh hiền, nhân sĩ thì đều cố gắng đạt được sự khiêm tốn lễ độ. Người có địa vị càng cao, càng phải đạt được điều đó.
Lý Tây Âu nói: "Tự cho mình là giỏi, chính là một tấm lòng hời hợt; tự hùng vì phú quý đó là cách nhìn hèn hạ. Hai loại người này đều đáng thương, càng hùng, phú quý càng trở nên thấp hèn".
Lão Tử nói: "Những thứ toàn vẹn nhất dường như lại không hoàn chỉnh, nhưng tác dụng của nó thì sẽ không bao giờ giảm sút; những thứ đầy đặn nhất dường như lại trống không, nhưng tác dụng của nó sẽ không mất đi; những thứ thẳng nhất dường như lại cong, những thứ khéo léo nhất dường như lại vụng về nhất; tài tranh luận tuyệt vời nhất dường như lại không giỏi ăn nói, người thông minh nhất dường như lại là người ngu xuẩn nhất".
Lại có câu "Muốn lãnh đạo nhân dân phải dùng ngôn từ để biểu thị sự khiêm tốn với nhân dân". Cũng có câu rằng "Chịu sự áp bức và lăng nhục của của cả nước thì mới có thể trở thành vua, chịu tai họa của cả nước thì mới có thể trở thành bậc quân vương trong thiên hạ".
171. SỬA CHỮA SAI LẦM PHẢI CHỊU NHỤC NHÃ
Người thông minh sửa chữa sai lầm thì hướng thiện, người ngu ngốc vì xấu hổ nên phủ nhận. Hướng thiện thì đức hạnh ngày càng lớn, phủ nhận thì tội ác càng nhiều.Trong "Kinh dịch" có nói: "Quân tử thấy điều thiện là theo, có sai lầm thì sửa". Sửa đổi sai lầm để hướng thiện chính là sửa đổi sai lầm một cách tự giác, hướng đến những điều tốt đẹp một cách tự giác. Đó là một loại chủ trương tự tưởng về tu dưỡng đạo đức của Nho gia, luôn luôn dẫn dắt nền văn hóa truyền thống Trung Quốc.
Con người đều không phải là thánh nhân, làm sao lại không phạm sai lầm? Mắc lỗi mà có thể sửa đổi đó là cái thiện lớn nhất. Chúng ta phải kiểm tra mình từng giờ từng phút, mỗi giờ mỗi phút đều phải tránh, không thể có một chút hồ đồ. Lục Tuyên Công nói: "Người thông minh sửa chữa sai lầm thì hướng thiện, người ngu ngốc vì xấu hổ mà phủ nhận. Hướng thiện thì đức hạnh ngày một lớn, phủ nhận thì tội ác ngày càng nhiều. Vì vậy hiện nhân quân ta cho rằng dám nhận và sửa lỗi là đại nghĩa đầu tiên để là người".
Kinh Phật có câu: "Hạ con dao đồ tể xuống, lập địa thành Phật".
Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử ngày xưa mắc sai lầm thì có thế sửa chữa, quân tử bây giờ mắc sai lầm thì che giấu. Quân tử ngày xưa, sai lầm của họ giống như nhật thực nguyệt thực, mọi người đều thấy được. Khi sửa chữa được sai làm mọi người đều tôn kính ngưỡng mộ. Quân tử thời nay thì chỉ che giấu bằng lời nói". Từ sau thời Mạnh Tử, phong tục tập quán ngày càng sa sút, xã hội chỉ toàn là bọn tiểu nhân tung hoành. Cho nên có thể nói rằng: quân tử thời nay là tiểu nhân ngày xưa. Làm sao không đáng suy nghĩ?
Sai lầm của kẻ tiểu nhân luôn được che đậy bằng ngôn từ. Cho nên Khổng Tử nói: "Có sai lầm mà không sửa chữa, chính là sai lầm chồng chất sai lầm". Lại có câu "Đã hết rồi! Chúng ta chẳng nhìn thấy người có thể phát hiện ra sai lầm của mình và có thể tự kiểm tra, sửa chữa sai lầm đó". Cách sửa chữa sai lầm từ trước đến nay vẫn coi những lời Viên Liêu Phàm nói: triệt để nhất, tường tận nhất, mạch lạc nhất, thông suốt nhất - pháp môn của thánh nhân.
Viên Liêu Phàm nói: "Người sửa chữa sai lầm đầu tiên phải biết chịu nhục nhã. Bậc thánh hiền thời cổ đại và ta đều là đại trượng phu, tại sao họ có thể trở thành bậc thầy muôn đời. Làm những việc bất nghĩa nhưng cho rằng mọi người không biết, vẫn không biết xấu hổ, sẽ ngày càng trở nên giống cầm thú mà không biết".
Người đời cho rằng sự xấu hổ nhục nhã là lớn nhất. Mạnh Tử nói: "Sự nhục nhã đối với con người mà nói là lớn nhất, có nó thì sẽ trở thành bậc thánh hiền, đánh mất nó chỉ còn là loài cầm thú". Sai lầm này muốn sửa chữa thì cần có cơ hội. Thứ hai là phải biết sợ. Trời trên cao, quỷ thần khó lừa gạt. Tự cho rằng sai lầm đó không ai biết nhưng trời đất quỷ thần đã sớm thấy rất rõ từ trong bóng tối, từ đó trừng phạt tùy theo mức độ của sai lầm lớn hay nhỏ. Phạt nặng thì giáng xuống nhiều tai ương, phạt nhẹ thì mất cái phúc hiện có của mình. Sao ta lại không thấy sợ? Không chỉ như vậy, những chỗ nhàn cư thì nhìn thấy rất rõ, tuy ta che giấu kĩ càng và khéo léo, nhưng sự thật sớm đã phơi bày ra ngoài, khó có thể tự lừa gạt mình, khi bị người ta nhìn thấu thì không đáng một xu làm sao mà không sợ? Không chỉ như vậy, chỉ cần còn hơi thở thì lỗi lầm tày trời vẫn có thể sửa chữa. Ngày xưa có một người cả đời làm việc ác, khi sắp chết đã tỉnh ngộ và ân hận, có những ý nghĩ lương thiện, thế là có được kết cục tốt đẹp. Suy nghĩ mạnh mẽ sẽ có thể gột sạch tội ác cả đời. Ví dụ như một hang núi ngàn năm một khi ánh đèn rọi chiếu thì bóng đêm bao phủ ngàn năm sẽ biến mất. Cho nên dù là sai lầm mới mắc phải hay phạm lâu rồi chỉ cần sửa chữa đó chính là hành thiện. Song trần thế vô thường, số phận khó đoán, chỉ hơi không chú ý thì muốn thay đổi cũng không thể thực hiện được.
Cần phải hiểu rằng, tiếng xấu phải mang muôn đời, dù cho con thảo cháu hiền cũng không thể gột rửa được, sẽ phải muôn vàn kiếp nạn trầm luân, cho dù thánh hiền, bồ tát cũng không thể bảo vệ, sao lại không sợ? Thứ ba là phải biết dũng cảm. Người không thể sửa chữa sai lầm phần lớn là do sự sợ hãi mà lùi bước, ta phải phấn chấn lên không chần chừ do dự. Những sai lầm lớn sẽ như con rắn độc gặm nhấm cần phải loại bỏ ngay. Không do dự, cách làm nghiêm khắc này mới có thể có lợi. Khi có đủ ba điều này, có sai lầm phải sửa chữa giống như băng mùa xuân gặp ánh mặt trời, còn lo không thể loại bỏ được tai họa gì? Những điều Viên Liêu Phàm đã nói ở trên thực sự là những danh ngôn chí lý về việc sửa chữa lỗi lầm của con người.
Viên Liêu Phàm còn giảng giải tường tận về cách sửa chữa lỗi lầm. Sai lầm của con người có cái được sửa chữa trên thực tế, có cái được sửa chữa về lý luận. Công sức khác nhau thì hậu quả khác nhau. Ví dụ hôm trước sát sinh, thì hôm sau kiêng không sát sinh, hôm trước nổi giận thì hôm nay cố không nổi giận. Đó là những người sửa chữa sai lầm trên thực tế. Nếu cưỡng chế thì khó vạn lần mà gốc họa vẫn tồn tại, phía Đông bị diệt thì phía Tây lại mọc lên, chỉ có giải quyết tận gốc mới ổn. Những người biết cách sửa chữa, trước khi chưa ngăn chặn được, phải hiểu đạo lý của nó, khi hiểu rõ rồi thì tự nhiên sai lầm sẽ được ngăn chặn. Như thế nào mới được coi là hiểu sai lầm từ trong lòng? Có nhiều kiểu sai lầm, được nảy sinh do nhiều nguyên nhân khác nhau. Học giả không cần phải đi tìm từng loại sai lầm như: Háo sắc, háo danh, ham của cải, thích nổi giận chỉ cần một lòng hướng thiện, thì tà tâm tự nhiên sẽ không thể tiêm nhiễm. Cũng như khi mặt trời mọc thì quỷ quái yêu ma cũng biến mất, đây là chân truyền của cái tinh nhất. Sai lầm xuất phát từ trong tâm, thì cũng phải sửa chữa từ trong tâm, ví dụ chặt cây độc thì phải chặt đứt rễ của nó, làm sao có thể chỉ chặt cành của nó? Thường những người cao quý nhất, thông minh nhất tự tâm, khi tâm không thanh tĩnh, vận động thì sẽ phát giác ra, nếu còn cảm thấy không triệt để phải đuôi nó đi bằng minh lý (lý sáng) nếu còn cho rằng không đủ, phải ngăn chặn nó. Thực hiện những điều trên cùng một lúc chưa được coi là thất sách.
Làm theo ba cách này để xử lý tất cả lỗi lầm thì tự nhiên sẽ không phạm phải sai lầm. Người ngu ngốc chỉ biết đến sai lầm của kẻ khác, không biết đến sai lầm của mình; rất dễ dàng nhìn ra sai lầm của người khác, không nhìn ra sai lầm của chính mình. Đây là căn bệnh phổ biến của mọi người. Vì vậy muốn sửa chữa sai lầm trước hết phải biết sai lầm; muốn nhận ra sai lầm, trước tiên phải biết tự kiểm tra mình. Người bình thường khi trách cứ mình thường qua loa và rộng rãi, nhưng khi trách cứ người khác thì lại rất toàn vẹn và nghiêm khắc. Đây cũng là căn bệnh thông thường của mọi người. Muốn thường xuyên kiểm tra mình để phát hiện ra sai lầm của mình thì trước tiên phải trách cứ mình một cách nghiêm khắc mà không trách cứ người khác, khoan dung với người khác mà không khoan dung với mình, như vậy mới có thể khiến cho mình chân thực và được lợi. Nếu không, cho dù có thể kiểm tra mình cũng chỉ có thể nhìn thấy sai lầm của người khác mà không thể phát giác ra sai lầm của mình, biết bắt đầu sửa sai từ đâu đây? Lúc đó, cái đáng quý là thường xuyên khoan dung với mọi người giống như thánh nhân đòi hỏi mình phải biết quở trách mình, như vậy không chỉ dễ dàng phát hiện sai lầm của mình và dễ dàng sửa chữa mà trời đất tự nhiên cũng rộng rãi mênh mông.
172. LỄ LÀ THỂ HIỆN CỦA ĐỨC HẠNH
Lễ là biểu hiện bên ngoài của đức hạnh, là phép tắc mà mọi người coi như khuôn mẫu. Mặt lớn là trật tự trong trời đất, mặt nhỏ là kỷ cương của luân thường đạo lý và sự tách biệt của sự vật.Cẩu Tử nói: "Con người không có lễ thì không sống được, việc không có lễ thì không thành, quốc gia không có lễ thì không yên". Lại có bậc thánh nhân nói: "Lễ, là trật tự của trời đất". Lễ là biểu hiện của đức hạnh, là phép tắc mà mọi người coi như khuôn mẫu. Mặt lớn là trật tự trong trời đất, mặt nhỏ là kỷ cương của luân thường đạo lý và sự tách biệt của sự vật. Nói một cách đơn giản, đó là những phép tắc thứ tự trong cách ứng xử đối đãi với người và vật.
Cẩu Tử khi bàn về lễ đã nói: "Đời người có dục vọng, dục vọng không thể đạt được thì không thể không cầu, cầu mà không có ranh giới thì không thể không tranh, tranh thì sẽ loạn, loạn thì sẽ vô cùng tận. Các bậc tiên vương ghét sự loạn này nên đã đặt ra lễ nghĩa để hạn chế nó. Hạn chế dục vọng của con người để cho mọi người giảm bớt những mưu cầu, để dục vọng không thể chỉ huy sự vật, sự vật tất yếu không khuất phục dục vọng, hai mặt cùng nhau phát sinh và thế là lễ phát triển". Đây chỉ xuất phát từ nghĩa hẹp, nếu xét từ nghĩa rộng sẽ giống như bậc thánh nhân cổ đại đã nói: "Đại lễ và thiên địa đồng tiết (cùng nhịp)".
Trong "Lễ vận" có ghi: "Lễ phải tuân thủ theo thái nhất (tức là đạo) chia tách ra làm trời đất, chuyển hóa thành âm dương, biến hóa thành bốn mùa; liệt vào dạng quỷ thần, nó đến thì gọi là mệnh, mệnh lại quyết định bởi thiên. Lễ phải tòng thiên. Hành động phải đến nơi đến chốn, thay đổi phải theo thời, điều này ở con người được gọi là dưỡng". Nó hành động dựa vào tiền bạc, sự khiêm tốn từ chối, các phép tắc cưới xin ma chay, thờ cúng tế lễ, phép tắc làm quan cũng như phép tắc trong triều đình.
Khổng Tử cho rằng: "Lễ là tuần hoàn lưu thông chứ không nghiêng lệch, ngăn chặn cái ác mà trở lên toàn vẹn tốt đẹp, cho nên lễ là thứ dùng để khắc chế, là cái gốc để xử lý mọi sự". Lại có câu rằng: "Lễ là gì? Đó là sự xử lý mọi việc, quân tử có việc của anh ta, tất yếu có cách xử lý của anh ta. Nếu trị vì đất nước mà không có lễ thì giống như thầy bói xem voi, nếu kéo dài như vậy liệu có được không? Giống như cả đêm mò tìm vật trong phòng tối, không có ánh đèn liệu có nhìn thấy không? Nếu không có lễ sẽ không biết cách xoay xở mọi việc, cũng không biết dùng tai và mắt để nghe và nhìn như thế nào, tiến thoái cũng không hạn chế. "Mọi sự của người quân tử đều ở lễ". Lại có câu: "Lễ chính là thứ dùng để khống chế". Trong cuộc sống phải có lễ, giữa người già người trẻ phải có trật tự, tức là trong khuê môn cũng phải có lễ, như vậy mới có thể có sự hòa hợp giữa ba thế hệ. Lễ được dùng trong triều đình vì vậy mà chức quan được gọi theo thứ tự; dùng lễ trong săn bắn, vì vậy việc nông thanh nhàn; dùng lễ vào trong quân đội, cho nên kĩ thuật quân sự, lực lượng quân sự có được thành công. Tế nhị trong tâm ý, cẩn thận trong lời nói, sự biểu hiện của dung mạo..., nhất cử nhất động đều phải giữ lễ tiết. Lấy, bỏ, tiến, lùi, hành động, ngừng lại, dùng, cất giấu... là lễ nghĩa. Khi lên xuống, vinh nhục, sinh tử, lúc bắt đầu kết thúc, trước sau, nhanh chậm..., một khi đánh mất đi điều "chế trung" mà Khổng Tử đã nói, nếu không vượt quá thì cũng không kịp, đều không thể đúng mức và hợp với lí.
Mọi người đều không phù hợp với lý thì sẽ có trộm cướp, có chiến tranh, có sự giết hại lẫn nhau. Như vậy trật tự xã hội sẽ hỗn loạn, chính trị của đất nước sẽ bị bỏ đi, pháp luật kỷ cương sẽ bị bại hoại. Cho nên Khổng Tử nói: "Lễ là thứ mà các bậc tiên vương kế thừa thiên đạo, trị vì muôn dân". "Cho nên bậc thánh nhân có thể làm cho thiên hạ trở thành một nhà, làm cả Trung Quốc trở thành một người, điều đó có nghĩa là phải biết tính tình của con người, biết đạo nghĩa làm người, hiểu rõ lợi hại, thấu triệt những lo lắng, rồi mới có thể trở thành thánh nhân. Thế nào là nhân tình (tình cảm của con người)? Chính là: vui, giận đau khổ, sợ hãi, yêu ghét, dục vọng. Không học thì làm sao có thể làm được thích đáng?
Thế nào là nghĩa? Cha hiền từ, con hiếu thuận, hiền hòa, em cung kính, chồng hiểu đại nghĩa, vợ nghe lời, tiền bối hiền từ, hậu bối cung kính hiếu thuận, quân vương nhân ái, hạ thần trung thành, mươi điều này được gọi là nghĩa. Giữ chữ tín tạo sự hòa thuận gọi là lợi, tranh đoạt sát phạt gọi là tư. Cho nên bậc thánh nhân nói: Bồi dưỡng bảy tình cảm và tu dưỡng mười đại nghĩa của con người, giữ chữ tín tạo sự hòa thuận, đây chính là sự khiêm tốn cao thượng. Những người luôn tranh đoạt và vứt bỏ lễ thì làm sao để xử lý anh ta? Mọi người đều cầu sống và tồn tại những dục vọng lớn; chết chóc nghèo khổ là điều mà con người ghét nhất cũng tồn tại. Cho nên dục vọng và sự chán ghét là những điều tiêu cực lớn của mọi người, con người giấu đi những tâm địa đó thì không thể điều hoà. Xấu đẹp đều ở trong lòng người, không thể nhìn thấy tâm địa của người khác, phải toàn tâm toàn ý nghiên cứu những đạo lý này, vứt bỏ lễ còn có gì để nói đây. Trị quốc mà không dựa vào lễ thì giống như trồng trọt mà không có công cụ. Lễ không thể tách rời nghĩa, giống như canh tác mà không gieo hạt vậy. Không chú ý học hỏi và thực hành nghĩa thì giống như gieo hạt mà không làm cỏ, không chăm bón. Nhấn mạnh việc học hỏi và thực hành nghĩa nhưng không phù hợp với nhân nghĩa thì giống như chăm bón làm cỏ nhưng không thể thu hoạch. Phù hợp với nhân nghĩa nhưng chỉ dừng lại ở nhân nghĩa thì giống như thu hoạch rồi mà không thể ăn được. Sự nhân nghĩa là niềm vui nhưng không thể hiểu rõ và thuận theo thì giống như ăn vào rồi mà cơ thể không nhận được chút dinh dưỡng nào. Tứ chi đầy đủ, da thịt được tăng cường, đây là điểm đáng của con người. Tình cảm cha con sâu sắc, anh em hòa thuận, vợ chồng thuận hòa, đây là điều có lợi cho gia đình. Đại thần tuân thủ pháp luật, tiểu thần thanh liêm, quan chức có thứ tự, quần thân th ẳ ng thắn với nhau, đây là điều có lợi cho đất nước.
Đây là những ý nghĩ sâu sắc khi Khổng Tử dùng lễ để bó buộc mình, dùng lễ để đối xử với người, để trị quốc bình thiên hạ.
173. KHÔNG LÀM ĐIỀU VÔ LỄ
Hiểu rõ đạo lí, tuân thủ lễ nghĩa chính là nền tảng để con người đối nhân xử thế.Lễ là kinh thế, trị quốc, chính nhân, thuận thời, ứng vật, hiểu việc; vì vậy bị hạn chế bởi thế, bởi quốc, bởi nhân, bởi thời, bởi vật, bởi sự.
Vì vậy lễ không phải là học thuyết của "vu Nho siêu thế" mà các học giả hoa hoè hoa sói kia đã nói, những cuộc bàn luận xa vời không phù hợp với thực tế, một thư mục nát. Cho nên đời Hạ có lễ của nhà Hạ, đời Ân có lễ của nhà Ân, đời Chu có lễ của nhà Chu. Mỗi một triều đại đều có căn nguyên phát sinh của lễ, đều có sự thăng trầm của lễ, không ai là ngoại lệ.
Khổng Tử nói: "Quân tử phải nắm được thời cơ". Mạnh Tử ca ngợi Khổng Tử là người giỏi nắm thời cơ nhất. Lễ thay đổi theo thời đại. Lễ coi trọng việc tìm ra cái thích hợp nhất trong khi hạn chế thiên, địa, thế, quốc, nhân, sự, vật theo thời gian. Thứ mà hạn chế đến mức tốt nhất cũng chính là tìm đến những điểm tốt đẹp, đến đạo lý công bằng nhất, chân thực nhất, không nghiêng lệch, không mất đi. Lễ được tiến hành như vậy thì thiên hạ muôn đời đều cho rằng là thứ thích hợp nhất. Đây chính là đạo lý "Trong biến bất biến, trong bất biến có biến" của lễ.
Khổng Tử nói: "Nói được lại có thể làm được, đó chính là lễ".
Trong "Kinh dịch" có câu: "Sấm chớp ở trên trời cao, tiếng rền của nó rất lớn, quân tử sẽ không làm những điều không hợp lễ". Lại có câu: "Không nhìn những điều không phải là lễ, không nghe những điều không phải là lễ, không nói những điều không phải là lễ, không làm những điều không phải là lễ". Điều này cần có quan điểm thận trọng độc đáo, cũng chính là phải có sự thành tâm thành ý. Cho nên bản chất của lễ là thứ xuất phát từ trong mỗi người, sau đó biểu hiện ra ngoài, được tôi luyện bên ngoài rồi lại trở về bên trong. Cách hạn chế hai chiều bên trong và bên ngoài như thế này khiến cho tất cả mọi hành vi đạo đức thông qua cuộc sống hàng ngày sẽ trở thành hành vi thói quen. Hành vi của thói quen này qua một thời gian rất dài sẽ dần dần sẽ trở thanh một hành vi bản năng trời phú, không phải làm một cách miễn cưỡng, cho dù vào những lúc sinh tử cũng có thể giữ thần sắc như bình thường, coi cái chết như sự quay về. Nếu mọi người đều có thể làm được những điều đó thì không chỉ sẽ xuất hiện rất ít những phần tử tham ô sa đọa, kết bè đảng buôn lậu, ham sống sợ chết, mà những chuyện như xâm phạm của công để kiếm lợi cho mình, làm hại người khác để mình được lợi, đoạt quyền cướp vị cũng ít xảy ra. Nếu có thể làm như vậy, mọi người đều có thể vì công quên tư, vì bảo vệ đất nước mà quên đi gia đình, hi sinh lợi ích riêng tư vì lợi ích chung, xả thân vì nhân, xả thân vì nghĩa.
Khổng Tử lại nói: "Chấn hưng thơ, bồi dưỡng lễ". Lại có câu "Người mà không biết về lễ thì không thể có chỗ đứng". Chỗ đứng mà Khổng Tử nói đến không chỉ là chỗ đứng của mình, mà còn là chỗ đứng của mọi người. Vì vậy hiểu rõ đạo lí, tuân thủ lễ nghĩa là điều căn bản để xử thế của mọi người. Thời nhà Hạ, lễ hưng nên có thể kéo dài sự thống trị của mình, cho nên có tới 419 năm lịch sử, thời nhà An cũng vậy cho nên có 648 năm lịch sử. Đến đời nhà Hán lại phục hưng lễ chế, Thúc Tôn tinh thông lệ của nhà Chu và từ đó thay đổi nó, cũng có chiều dài lịch sử 425 năm. Nhà Đường có 286 năm lịch sử, đời Tống có 313 năm lịch sử. Những triều đại này đều dùng lễ trị quốc.
Nước Tần thực hiện bạo chính mà không dùng lễ trị quốc, vì vậy chỉ trị vì thiên hạ trong 39 năm. Nhà Tuỳ thực hiện nghịch chúa, cho nên chỉ thống trị thiên hạ trong 90 năm. Còn Ngụy, Thục, Ngô thời Tam quốc và sáu triều đại Tống Tề, Trần, Lương, Tuỳ; Lương, Đường, Tấn, Hán, Chu thời kỳ ngũ đại đều không đề cao lễ trị cho nên rất nhanh bị diệt vong.
Hạ Kiệt và An Trụ, U Vương, Lệ Vương, Noãn Cương, Hằng Công, Linh Công, Hán Hiến đế, Đường Huyền Tông, Đường Chiêu Tống, Tống Vị Tông, Tống Khâm Tông, thậm chí cả những vị vua bị mất nước trước kia, khi xem xét hình thái tư tưởng, chính giáo, nề nếp và ý thức xã hội của mỗi một thời đại trên, chúng ta đều thấy rằng những vị quân vương đó không chỉ không dùng lễ để trị nước mà còn làm trái với lễ đạo. Cho nên chính trị thối nát, tham quan ô lại lộng hành, lòng người tản mạn, nhân sẽ cảm thấy mờ mịt về tiền đồ của mình. Kỉ cương không nghiêm, không có sự chuẩn bị về quân sự, kinh tế suy thoái, giáo dục không được coi trọng. Cho dù sau đó có hối hận cũng không thể cứu vãn được tàn cục. Đạo lý trong việc trị nước là như vậy, đạo tu thân làm người cũng vậy.
174. CHỊU ẤM ỨC THÌ CÓ THỂ BÌNH YÊN VÔ SỰ
Cảm xúc của một người như thế nào thường được biểu lộ một phần ra bên ngoài, nếu có cảm xúc nhưng không hề biểu lộ ra bên ngoài, đủ để chứng minh rằng trình độ tu dưỡng nội tâm của người đó rất cao.Khi Gia Cát Lượng còn ẩn cư ở Nam Dương Lăng vốn không muốn làm quan, nhưng được Lưu Bị ba lần tới lều cỏ mời nên đành phải gặp. Lưu Bị gặp Gia Cát Lượng, rất thật lòng nói đến chuyện lớn thiên hạ và nói rằng mình tài hèn sức mọn, rất khó đạt được chí nguyện, kính mời tiên sinh xuống núi để thỉnh giáo mưu kế của tiên sinh. Mấy lời đường mật đã khiến cho Lưu Bị không tốn sức mà có được Gia Cát Lượng, có được sự tận tụy hết lòng của ông.
Khi Lưu Bang và Hạng Vũ kẻ trước người sau đến Quan Trung, 10 vạn đại quân của Lưu Bang trú tại sông Bá, 40 vạn đại quân của Hạng Vũ đóng tại Tân Phong Hồng Môn. Hạng Vũ đang tức giận muốn tấn công Lưu Bang. Lúc đó nếu tấn công thì tiêu diệt Lưu Bang dễ như trở bàn tay. Lưu Bang tự biết không địch nổi Hạng Vũ, liền xin Trương Lương bày mưu tính kế. Sau khi Trường Lương dàn xếp với Hạng Bá, Lưu Bang liền dẫn hơn trăm người cưỡi ngựa đến Hồng Môn bái kiến Hạng vương. Khi bái kiến Lưu Bang nói: "Kẻ hạ thân tôi muốn đồng tâm hiệp lực với tướng quân để tấn công quân Tần, tướng quân đánh ở Hà Bắc, hạ thần đánh ở Hà Nam, sau đó có vào cửa phá quân Tần hay không thì đợi sau khi ngài đến mới quyết định". Bây giờ mới có một số người nói: "Giữa cách xưng hô tướng quân và kẻ hạ thân tôi có khoảng cách". Chính vì Lưu Bang có thể hạ mình xưng thần, cung kính với Hạng vương nên đã đánh thức được lòng tự tôn của Hạng Vũ. Tuy trong bữa tiệc, Phạm Tăng và Hạng Trang nhiều lần muốn giết Lưu Bang, nhưng Hạng Vũ trước sau đều không đồng ý. Người đời sau nói Lưu Bang không bị sát hại là vì ông có thể kiềm chế mình, ca ngợi kẻ khác, vì vậy mới tránh được cửa này. Thông thường sự ca ngợi khi nói chuyện giữa hai người không hiệu quả bằng sự ca ngợi đối phương trước đông người, cách tốt nhất khi không có mặt đối phương ở đó, ca ngợi đối phương trước đông đảo mọi người, như vậy sẽ khiến đối phương rất đắc ý.
Thái độ khi nói và nghe của một người cũng đủ để lấy lòng người khác, cũng có thể khiến cho đối phương phục tùng bạn.
Tăng Quốc Phiên và học trò của Khổng Tử, Mạnh Tử, đều rất coi trọng đến thái độ và sự lịch sự trong cách đối xử với con người. Có thể nhận ra điều đó khi xem bức thư ông gửi cho em Trần Quý: "Đệ nói rằng tiếng nói và nét mặt của Lôi Cầm đều rất nghiêm khắc, tất cả những người có thể nhìn xa vạn dặm cũng không thể thấy được lông mi của mình, từ chối bằng vẻ mặt tươi tỉnh thì cũng không tự thấy được và không tự biết được. Sự nghiêm khắc của Lôi Cầm, Lôi Cầm không tự biết, cách thể hiện của đệ chưa chắc đã không nghiêm khắc cho nên cũng không thể tự biết!" Có lẽ có người cho đây là chuyện nhỏ song cũng có thể nói là chuyện lớn trong sự nghiệp, cũng giống như trong một giây phút tiếp xúc với người khác, bạn nhất định sẽ để lại ấn tượng tốt hay không tốt. Lão Tử từng nói: "Người biết kinh doanh nhất ẩn náu rất kĩ, bậc quân tử tu dưỡng đạo đức hoàn thiện nhất, bề ngoài giống như một người ngu đần". Đây chính là sự huấn thị tu dưỡng về mặt thái độ và gợi ý cho chúng ta khi quen biết một người có thể phân biệt được tiểu nhân hay quân tử từ việc tu dưỡng thái độ. Sự tu dưỡng về mặt thái độ có thể coi là sự thể hiện của tu dưỡng nội tâm.
Cảm xúc của một người như thế nào sẽ được biểu hiện một phần ra bên ngoài, nếu có cảm xúc nhưng lại không biểu lộ ra bên ngoài, điều này đủ để chứng minh sự tu dưỡng nội tâm của người này đã đạt đến trình độ rất cao. Cho nên Lão Tử nói: "Thứ toàn vẹn nhất dường như không hoàn chỉnh, nhưng tác dụng của nó thì mãi mãi không giảm sút, thứ tròn trịa nhất dường như lại trống rỗng, nhưng tác dụng của nó lại vô cùng. Những thứ thẳng nhất dường như lại cong, những thứ khéo léo nhất dường như lại vụng về nhất, những người giỏi hùng biện nhất dường như lại không giỏi ăn nói".
Kìm chế mình cũng có nghĩa là ca tụng người khác, gần giống như "Ta tình nguyện làm khe nước của thiên hạ, ta tình nguyện làm khe sông của thiên hạ". Vì vậy Lão Tử lại nói "Quanh co uyển chuyển thì có thể bảo toàn, uốn cong thì lại có thể uốn ra, chỗ trũng thì sẽ được lấp đầy, cũ kĩ thì sẽ được đổi mới, ít mưu cầu thì sẽ giành được, tham lam thì sẽ lại mê hoặc". Vì vậy những người có đạo luôn coi nguyên tắc này là khuôn mẫu xử lý mọi chuyện trong thiên hạ. Không tự mình ca ngợi mình sẽ làm cho ưu điểm của mình càng rõ hơn, không tự cho là đúng sẽ làm cho ưu điểm của mình rõ hơn, không tự khoe khoang ngược lại sẽ thành công, không tự gò bó mình nên có thể lâu dài. Chính vì không tranh đoạt với mọi người nên người trong thiên hạ không ai tranh đoạt với ta. Thời xưa có câu: Nhịn nhường sẽ có thể bảo toàn, sao lại có thể là lời nói rỗng tuếch? Nhịn nhường thực sự có thể làm được điều đó.
Một người nếu luôn có thái độ tự cho là đúng, tự khép kín mình, tự gò bó mình đối với người, đối với học vấn, đối với sự nghiệp, thì cái hại không chỉ là tổn hại đến người, làm nông cạn học vấn, làm hỏng việc, mà còn có thể huỷ diệt bản thân, gia đình và đất nước. Điều này nhắc nhở mọi người phải coi trọng nó hơn.
Trí tuệ con người phải tròn thì mới không có trở ngại, nhưng trong môi trường lịch sử xã hội cụ thể mà con người sinh sống không thể không có quy tắc và phép tắc về lời nói và hành vi, không thể ba phải. Nếu không nghiêm khắc thì sẽ không thể xác lập trật tự xã hội và những quan niệm tư tưởng đúng đắn, nhẹ hơn thì cá nhân sẽ không có chỗ đứng thực sự trong xã hội.
Trong văn hóa truyền thống Trung Quốc nếu so sánh với nhau, Nho gia chủ yếu là nói về quy củ, phép tắc, lễ nghi, ứng dụng, là "Vuông"; Đạo gia lại chủ yếu nói về tự nhiên, vô vị, bản thể về mặt hình thức, là "Tròn". Ví dụ Nho gia chú ý đến lập danh, đề xướng ngũ đức: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, đề xướng ngũ luân giữa quân thần phụ tử phu phụ huynh đệ, làm chuẩn mực xã hội và chuẩn mực cho mối quan hệ giữa người với người, còn Đạo gia lại đưa ra "Bỏ thánh bỏ trí", "Bỏ nhân bỏ nghĩa", phản đối lập danh của nhân, lễ, nghĩa, trí, phản đối lễ giáo mà Nho gia đề xướng.
Xét từ "Thể" của vật tức là tầng thứ của bản chất, trên thế giới vốn không có sự đẹp xấu thiện ác tuyệt đối, không có nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, hiếu, trung, thứ tuyệt đối. Mọi thứ đều là những quan niệm do con người tạo ra. Nhưng đẹp và xấu là gì, thiện và ác là gì, nhân nghĩa lễ trí tín là gì, các quốc gia khác nhau, các dân tộc khác nhau, các thời đại khác nhau có tiêu chuẩn và đáp án khác nhau. Vì vậy xét từ góc độ "Trí viên" quan điểm của Lão Tử là đúng đắn, là tròn, quan điểm của Nho gia lại có điểm hạn chế, là vuông.
Song, từ trước tới nay, bất kỳ quốc gia nào, dân tộc nào cũng đều có quan niệm về vui giận, xấu đẹp cụ thể của mình và xây dựng quan niệm đạo đức, chế độ pháp luật và tư tưởng văn hóa của mình trên cơ sở đó.
Một nước có chế độ pháp luật của mình, một quân đội có điều lệnh kỷ luật của mình, một doanh nghiệp có chế độ và quy tắc riêng của mình, một gia đình có phép tắc thói quen của mình, một người có chủ trương và nguyên tắc của mình, tất cả đều là "Phương" (Vuông).
Sự vuông này giống như kết cấu xi măng cốt thép của một ngôi nhà lớn và bộ xương của cơ thể con người, là cơ sở để tòa nhà và cơ thể dựa vào mà tồn tại, đứng vững. Điều này chính là xuất phát từ góc độ thể và dụng để bàn về "Có tròn mà không có vuông thì không thể đứng vững được".
Xét từ góc độ tính linh hoạt và nguyên tắc, khi một người lập nghiệp, chỉ có tròn mà không có vuông, đến đâu cũng giương oai giễu võ, thái độ nói chuyện không rõ ràng, khiến người khác không hiểu; thái độ ba phải, hành động không quyết đoán, do dự lưỡng lự thì sẽ khiến người khác cảm thấy quá tròn, không có cá tính hoặc thiếu quyết đoán, rất khó được mọi người thực sự tôn kính, cũng rất khó dựng được sự nghiệp trong xã hội một cách thực sự.