Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Iv - Đời Người
99. Trị Bệnh Trước Tiên Phải Trị Tâm

❊ ❊ ❊

Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cái tâm này của mình. Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cuộc đời của mình.

Tất cả lập đức, lập công, lập ngôn đều dựa vào tâm làm chủ. Tâm bận đến vật thì bị sai khiến bởi vật, tầm bận đến danh thì bị sai khiến bởi danh, tâm bận đến lợi thì bị sai khiến bởi lợi, tâm bận đến dục thì bị sai khiến bởi dục. Không bận đến điều gì thì sẽ chẳng bị điều gì sai khiến. Không bị điều gì sai khiến thì sẽ không có bệnh gì. Như vậy, nếu ngoài bị vật dục sai khiến thì trong tâm sẽ loạn, đâu có thể làm chủ đây?

Anh hùng hào kiệt, văn nhân triết sĩ cho đến kẻ phàm phu tục tử đại đế cùng có một khuyết điểm giống nhau, đó là đều có bệnh về tâm lý. Tâm không thể tĩnh thì không thể an, tâm không thể định thì không thể giữ. Trong lòng của mình không thể sống ung dung thì sẽ mất đi sự tồn dương. Tâm không thể tự định ra phương hướng thì sẽ mất đi sự thích ứng. Thế là từ một cái loạn thành vạn cái loạn đổ đến, một bệnh mà vạn bệnh sinh ra, như vậy thì thật hết thuốc chữa rồi.

Giả Văn Túc cho rằng dưỡng sinh trước tiên ở trị tâm. Ông nói: "Bản năng của tâm con người là định tĩnh, vốn nó tự ung dung, thì làm sao có thể có bệnh? Chỉ có khi gặp tài vật thì mới phải suy nghĩ để tranh đoạt, gặp công danh muốn giành lấy, gặp quyền thế muốn leo cao, gặp mối thù vặt thì muốn báo thù, gặp hoạn nạn thì muốn trốn tránh. Không đạt được mục đích trong lòng thì muốn đạt được, đạt được rồi thì trong lòng lại sợ mất đi. Như vậy, ngày ngày phải ghi khắc trong tâm, dần dần sẽ nuôi bệnh trong người. Tuy bề ngoài vẫn có được sự tu dưỡng, nhưng cuối cùng cũng không thắng được nỗi lo lắng trong lòng. Nếu muốn chữa bệnh thì trước tiên phải trị tốt bệnh trong tâm mình. Vứt bỏ mọi vinh nhục được mất, không để tâm mình bị liên lụy. Dù là những bệnh vặt vãnh cũng không thể để nó liên luỵ đến tâm của mình; bệnh lớn đến như sống chết thì cũng không thể để sự sống chết đó liên lụy đến tâm của mình. Cơ thể chúng ta có khí chất trong sáng thì tâm linh ngày càng rộng mở, cơ thể sẽ ngày càng khoẻ mạnh, không chờ được trường thọ thì cũng được tăng thọ, không mong đợi đức thì đức cũng ngày càng cao, không mong đợi sự nghiệp thì sự nghiệp cũng ngày càng lớn".

"Tĩnh tọa phi huyền diệc phi thiền, tu trị ngô đạo bổn như thiên. Trực tâm lại tự giáng ai hậu, hạo khí quán ư vị phát tiền. Đãn hữu bình thường vi cùng nghiên, cánh vô huyền diệu khả cùng nghiên. Nhất triều hốt hiển chân đầu diện, phương tín thành minh bổn tự nhiên" (Tĩnh tọa không phải huyền diệu cũng chẳng phải thiền, nên biết con đường của ta vốn như Trời. Lòng dạ thẳng đến từ sau khi đau thương, hào khi thấy từ khi chưa phát. Nhưng lấy cái bình thường để nghiền ngẫm, càng không huyền diệu càng nghiền ngẫm. Một sáng bỗng hiện lên vẻ thật, tin tưởng chân thành sáng rõ vốn là tự nhiên). Bài thơ này của Cao Trung Hiến chính là nói về tu dưỡng chủ tĩnh.

Quách Minh Tuyền đời Minh có bài thơ rằng: "Cận danh chung tang kỷ, vô dục tự thần thông. Thức viễn đái khôn nhuận, tâm không ý cảnh tận. Bế môn chỉ tĩnh tọa, bạch thị xuất phong trần". (Gần danh cuối cùng sẽ đánh mất mình, không muốn tự thần thông. Hiểu biết xa, càn khôn thấm nhuần. Tâm không ý càng mới. Đóng cửa chỉ ngồi tĩnh tọa, rõ ràng ra khỏi chốn phong trần).

Chủ tĩnh bất nhị pháp môn – kiềm chế thân xác và tâm hồn, là bản lĩnh của bậc tiền Phật thánh nhân và anh hùng hào kiệt. Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cái tâm này của mình, cuộc đời của mình, thế giới của mình và trời đất của mình.

Trong tròn có vuông, không quên nguyên tắc quan trọng này.

Trong tròn có vuông, nói từ góc độ tổng thể và bộ phận, tính chung và tính riêng là có ý chỉ những vật chất khác nhau và những cá thể riêng biệt cùng tồn tại hài hòa, cho phép phát triển cá tính dưới tiền đề tuân thủ nguyên tắc chung. Ví dụ, thế giới hiện nay có nhiều nền văn hóa cùng tồn tại, cùng phát triển. Văn hóa của các dân tộc, các nước là vuông, tất cả những cái vuông đó hợp lại với nhau trở thành tròn, là tổng thể của toàn bộ văn hóa nhân loại. Văn hóa của các dân tộc, các nước khác nhau tôn trọng lẫn nhau, học tập và dung nạp lẫn nhau. Giống như người có cá tính khác nhau tôn trọng lẫn nhau và cùng sống hòa thuận.

Nếu nói từ tính nguyên tắc và tính linh hoạt của cuộc đời, trong tròn chứa vuông là chỉ cách xử thế trong từng điều kiện riêng. Nhất là trong đời loạn, tình thế khó khăn, nguy hiểm, con người không thể làm việc theo đường thẳng, không thế không cẩn thận, chú trọng quyền biến. Có lúc vì nguyên tắc chung, vì lợi ích chung mà bất đắc dĩ phải hy sinh hoặc đi ngược lại nguyên tắc riêng và lợi ích riêng. Ví dụ lời đánh giá của Khổng Tử đối với Quản Trọng trong cuốn "Luận ngữ".

Quản Trọng vốn phò tá Công tử Cưu. Công tử Cưu là anh em và cũng là kẻ thù chính trị của Tề Hằng Công. Tề Hằng Công giết Công tử Cưu, Quản Tr ọ ng không những không tuẫn tiết theo Công tử Cưu mà ngược lại, còn làm Tể tướng cho Tề Hằng Công. Có người nói Quản Tr ọ ng bất nhân. Khổng Tử nói, Quản Trọng là người rất có bản lĩnh. Ông giúp Tề Hằng Công 9 lần họp với chư hầu, không dùng vũ lực mà khiến thiên hạ được yên ổn, nhân dân đến nay vẫn nhận được ân huệ của ông. Nếu không có Quản Trọng thì chúng ta hôm nay rất có thể đều trở thành những kẻ tàn bạo. Rồi, ông đã có cống hiến lớn cho thiên hạ và đất nước như vậy, không phải là chỉ biết tự mình thắt cổ, nhảy xuống nước âm thầm mà chết đi một cách vô ích thì người dân bình thường cũng có thể so sánh được.

Quản Trọng làm việc cho Tề Hằng Công thì đối với công tử Cựu mà nói là bất trung, bất nhân, bất nghĩa. Nếu xét từ góc độ xử thế của cá nhân thì tròn mà không vuông. Nhưng ông đã cống hiến cho nhân dân, cho đất nước, vì bách tính mà tận lực đại trung, đại nhân, đại nghĩa, thì có thể nói là trong tròn có vuông, không đi ngược lại đại nghĩa và nguyên tắc lớn của thiên hạ. Do vậy, Khổng Tử không những không phủ nhận ông mà còn khẳng định một cách đầy đủ công tích vĩ đại của ông.

Ví dụ khác về "trong tròn có vuông" là Phùng Đạo. Giữa thời Đường, Lai, trong mấy chục năm Ngũ Hồ làm loạn Trung Hoa, đều do người Hồ trị vì. Năm triều đại đều mời Phùng Đạo ra làm quan, và ông đều thể hiện lòng trung của mình đối với mỗi vị quân chủ. Có thể thấy ông "tròn" đến cực điểm. Về hành vi này của Phùng Đạo, Âu Dương Tu mắng ông là vô sỉ, cho rằng ông làm việc cho người Hồ, không có khí tiết. Nhưng những người cùng thời như Vương An Thạch, Tô Đông Pha… lại cho rằng ông rất giỏi, là "người đứng cùng Bồ Tát". Cả đời của Phùng Đạo có thể nói là "trong tròn có vuông". Dù ông làm quan trong triều đình dưới sự thống trị của người Hồ, nhưng cuộc sống của bản thân ông lại rất nghiêm, vừa không tham tài vừa không hiếu sắc. Với sự cẩn thận và linh hoạt, trước sau ông kiên quyết giữ gìn nguyên tắc sống lớn của mình. Ông cho rằng trong bối cảnh lịch sử lúc đó, cái quan trọng nhất là bảo tồn được tinh thần văn hóa Trung Quốc và mạch máu của dân tộc Trung Hoa, để đợi vị quân vương thật sự của đất nước xuất hiện. Sau khi ông chết rất nhiều năm mới xuất hiện Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dẫn, sáng lập ra vương triều Đại Tống.

100. HÀNH ĐỘNG CÓ VUÔNG THÌ KẾT CỤC TỰ TRÒN

Gieo hành vi gặt thói quen, gieo thói quen gặt tính cách, gieo tính cách gặt số phận.

Anh hùng tạo ra thời vận, kẻ tầm thường thì chờ đợi thời vận. Anh hùng trưởng thành trong nghịch cảnh, phá vỡ nghịch cảnh, kẻ tầm thường chịu sự chi phối hạn chế bởi nghịch cảnh. Vận mệnh và khí số chỉ có thể nói là những từ ngữ khiến tự mình buông xuôi không có ý chí tiến thủ. Trời không có tư ứng (linh ứng riêng cho ai), thượng đế không có tư ái (yêu quý riêng ai), chỉ cần người khác có thì bạn cũng có thể có, chỉ cần người khác có thể đạt được thì bạn cũng có thể đạt được. Mặt trăng của người khác chắc chắn sẽ không tròn hơn của bạn. Người không yên phận không hài lòng với hiện trạng vốn có mà không ngừng phấn đấu tiến thủ thì tất sẽ có được thành quả.

Người ta thường đàm luận về vận mệnh, số phận trong những suy nghĩ của các bậc thánh hiền hào kiệt thì không hề tin vào vận mệnh, số phận. Họ không lãng phí thời gian của mình mà chỉ vùi đầu vào làm việc.

Franklin nói rằng: "Chịu sự khống chế của hoàn cảnh, phục tùng sự chi phối của số phận thì chỉ là loài cây cỏ, cầm thú mà thôi".

Vương Nhĩ Đức nói rằng: "Chúng ta không thể chịu để hoàn cảnh chi phối mà cần phải chi phối hoàn cảnh, không thể chịu để thời vận hạn chế mà cần phải tạo ra thời vận". Thời vận và số mệnh chỉ có thể trói buộc được những kẻ phàm phu tục tử chứ không thể trói buộc được những bậc anh hùng hào kiệt.

Triết gia xưa nói rằng "Số phận do ta tạo nên hạnh phúc do ta tự đi tìm".

Tục ngữ có câu "Nhân nào quả ấy". Cầu nhân được nhân, cầu đức được đúc, cầu phúc được phúc, cầu sang được sang. Tất cả đều dựa vào sự nỗ lực của bản thân chứ làm sao có thể dựa vào người khác được?

Mạnh Tử nói rằng "Nỗ lực thì sẽ đạt được, buông xuôi thì sẽ mất hết" đạo đức, nhân nghĩa, phú quý công danh tất cả đều do sự sự nỗ lực của bản thân. Trong lúc tăm tối làm sao có thể có sự chi phối nào khác, mọi sự chi phối đều ở cả trong lòng mình, có một ước vọng to lớn thì kẻ thất phu cũng có thể thành đế vương.

Quách Nhĩ Vệ nói rằng "Số mệnh không phải là kẻ thống trị mà là nô lệ của tạo hoá".

Henry nói rằng "Tôi là chủ nhân của số phận, tôi là chúa tể của linh hồn". Đương nhiên, bạn trồng thứ gì thì sẽ thu hoạch thứ đó. Thời vận và số mệnh đều là do tự mình gieo trồng mà nên.

WThackeray [1] nói rằng "Gieo hành vi gặt thói quen, gieo thói quen gặt tính cách, gieo tính cách gặt số phận". Làm một việc thiện bạn sẽ thu được một kết quả tốt đẹp, làm một điều ác bạn sẽ chịu hậu quả mình gây ra. Đây là quy luật không thể thay đổi của thiên kinh địa nghĩa (tức là lý lẽ vô cùng chính xác không thể nghi ngờ).

101. THỜI GIAN HIỆN HÌNH LÀ SỰ LUÂN CHUYỂN CỦA TRÒN

Thời gian như tia chớp, năm tháng tựa thoi đưa. Nếu không chịu phấn đấu nỗ lực mà ham muốn xa xỉ, đam mê tiền bạc thì làm sao có thể không bị thời gian cuốn trôi?

Con người ta lập chỉ muốn làm anh hùng hào kiệt thì phải ươm hạt giống anh hùng hào kiệt, lập chí muốn làm nhân sỹ thánh hiền thì phải ươm hạt giống nhân sỹ thánh hiền. Thế gian nhỏ bé chẳng phải là trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu, trồng cát được cát sao?

Triệu Chuyên nói "Không cần nói là già hay trẻ, thời gian vẫn luôn chuyển vần". Một người có thể trở thành rất vĩ đại nhưng cuối cùng không thể vĩ đại được thậm chí rơi vào sự nhỏ nhoi tầm thường - đó là do anh ta tự trói buộc mình hay tự buông trôi. Vận mệnh không vứt bỏ con người mà con người ta đang vứt bỏ vận mệnh. Số phận không hạn chế con người mà con người thư ờ ng hạn chế số phận. Thời vận sẽ không trói buộc con người mà con người luôn tự trói buộc. Như vậy chẳng thành được việc gì, chẳng những không chịu tự xét mình mà lại nói là do thời vận không tốt. Thế là chẳng bi ai sao?

Thời gian như tia chớp, năm tháng tựa thoi đưa. Nếu không chịu phấn đấu nỗ lực mà ham muốn xa xỉ đam mê tiền bạc, ăn chơi xa xỉ thì làm sao có thể không bị thời gian nhấn chìm? Cả đời mà cứ sống lặng lẽ thì chẳng khác nào sự sống của loài khuyến mãi

Shakespeare nói: "Nếu như lúc trẻ chúng ta vứt bỏ thời gian thì khi về già thời gian sẽ vứt bỏ chúng ta".

Nếu như không muốn bị thời gian vứt bỏ thì chỉ có tích cực cố gắng làm việc, khiến cho cuộc đời mãi mãi tỏa chiếu, phải tạo ra thời vận chứ không phải ngồi đợi thời vận.

Thơ của Đào Uyên Minh viết "Tuổi xuân không quay lại, ngày qua đi khó lại thấy sớm mai, gặp thời thì nên tự khích lệ mình, năm tháng đầu có đợi người ta".

Trong thơ Byron cũng viết "Đừng để ngày qua đi vô ích, tuổi thanh xuân không trở lại bao giờ".

Đây là ánh sáng soi chiếu nghìn đời, có ý rằng, thời gian tạo nên vận mệnh.

Lincoln nói rằng "Cuộc đời của chúng ta đều do thời gian tạo nên, lãng phí thời gian tức là vứt đi một phần của cuộc đời".

Franklin nói: "Kẻ xem thường một chớp mắt thì mất thời gian, không biết rằng đã vứt bỏ phí hoài những gì mình có". "Nếu bạn quý trọng cuộc sống thì xin đừng lãng phí dù là một chút thời gian bởi vì nó là nguyên liệu của cuộc sống".

Napoleon nói rằng: "Nếu một ngày qua đi mà tôi không làm việc gì thì tự tôi cảm thấy như phạm tội ăn cắp".

Einstein nói rằng: "Giá trị của khoảnh khắc thời gian cũng quý như vàng". Câu nói này giống câu ngạn ngữ của ta "Một tấc thời gian một tấc vàng".

Từ đó có thể thấy, bọn họ sở dĩ vĩ đại bởi vì họ có những thành công phi thường nhưng đây không phải là ngồi trong nhà đợi thành công đến mà là do quý trong cuộc đời và thời gian của mình khiến cho không một giây phút nào trôi qua vô ích. Maupassant nói "Trên thế giới thật không biết có bao nhiêu người có thể thành công trong sự nghiệp nhưng họ đều để những khoảnh khắc thời gian ít ỏi trôi đi một cách vô nghĩa".

Socrates nói "Khi rất nhiều người còn đang luẩn quẩn trên đường không tiến lên được người ta đành phải mở một con đường to để cho một số những người quý trọng thời gian vượt lên theo kịp cái trước mặt họ". Cho nên Đại Vũ Đào Khản đều quý từng phút giây. Trong "Hoài nam tử "viết: "Bậc thánh nhân không quý trọng một thước ngọc dài mà quý trọng một tấc thời gian". Từ đó khiến người ta đưa ra khẩu hiệu "Thời gian không chừa một ai", "Tuổi xuân không quay trở lại". Không thể để cho thời gian và vận mệnh của mình trôi qua một cách vô nghĩa.

102. NỖ LỰC LÀ MẸ THÀNH CÔNG

Đời người ta lấy phục vụ làm mục đích mà không phải là lấy đòi hỏi làm mục đích. Phục vụ chính là làm việc, làm việc chính là "Hành".

Khổng Tử ngồi trên bờ sông nhìn xuống dòng nước chảy mà than rằng: "Thời gian như nước trôi đi, không lưu lại một thứ gì, ngày đêm vẫn trôi đi như vậy". Đây có ý khuyên người ta đi đến cuối cuộc đời bằng tinh thần nhất quán triệt để.

Chúng ta cần phải ghi nhớ rằng sự thành công của những vĩ nhân trong lịch sử chủ yếu là do tinh thần nỗ lực phấn đấu không ngừng mà có được. Cho nên khi trả lời Tử Lộ, Khổng Tử nói rằng "Làm việc trước mặt nhân dân khiến cho họ cần cù", Tử Lộ thỉnh cầu giảng thêm một chút nữa, Khổng Tử nói "Không thể lơi lỏng". Cho nên nói "Nỗ lực là mẹ của thành công".

Anh Tử nói với Lương Khâu rằng "Tôi đến chết cũng không theo kịp tiên sinh". Và bình luận: "Tôi nghe nói người có tài thường thành công, người nỗ lực thường đạt được, tôi chẳng có gì không giống người khác, cũng ít khi có thể thường xuyên nỗ lực không ngừng nên khó đuổi kịp". Kh ổ ng Tử dùng lục nghệ để dạy học nhưng bất kỳ ở đâu cũng lấy nỗ lực để dạy dỗ. Tử Tương hỏi chuyện chính trị, Khổng Tử nói với anh ta rằng: "Nói đi đôi với làm là lễ. Trong khi làm việc cảm thấy vui vẻ là lạc. Quân tử có thể làm được hai điều này thì có thể làm quan, bởi thế nên thiên hạ cũng sẽ thái bình".

Khổng Tử dạy Tử Hạ, nói đến đức hành của bậc quân vương là: "Quan phụ mẫu của trăm dân, nhất định phải thông tình đạt lý để đạt đến ngũ trí, thi hành tam vô, cho nên mới có thể tung hoành bốn phương trong thiên hạ".

Nhưng chí, hành, phục, lao đã nói đến đều là chữ "Hành" này. Lấy sự nỗ lực dạy dỗ người đời sau thì là vua, là thần, là dân đều làm như thế.

Khổng Tử bình luận về "Tri" nói rằng: "Hoặc vừa sinh ra đã biết, hoặc thông qua học tập mới biết hoặc sự việc không chế trong một hoàn cảnh nhất định mà biết cũng vẫn là chỉ biết một phần của nó".

Khi bình luận về "hành", ông nói "Hoặc là vì yên ổn mà làm, hoặc là thấy lợi mà làm, hoặc là miễn cưỡng mà làm, đây chỉ là một loại thành công" Mục đích chủ yếu của ông là động viên mọi người "nỗ lực". Còn những người trời sinh ra đã biết, vì yên ổn mà làm thì từ cổ đến nay rất hiếm. Bậc thánh nhân theo Khổng Tử chẳng những không ỷ vào việc trời sinh ra đã biết để tự đắc mà còn dựa vào sự chuyên tâm học tập, dựa vào sự nỗ lực hành động thiết thực, cố gắng đạt được như vậy.

Khổng Tử nói: "Ta không phải là người trời sinh ra đã biết mà là kẻ thích học người xưa lại dựa vào quan điểm sắc bén để tìm kiếm tri thức", tức là phải chú trọng tới "Hành" mới có thể hiểu biết. Cho nên bí quyết để vạn sự đều thành công là ở việc "nỗ lực", nỗ lực tiến thủ và nỗ lực không ngừng. Vì thế Khổng Tử đã truyền dạy thế hệ sau rằng: "Phải học cho rộng, xét cho kỹ, suy nghĩ phân biệt cho rõ ràng", sau đó "Làm việc một cách kiên trì", "Có những thứ cần học lại không học, học rồi cũng không biết vận dụng, có những thứ cần hỏi lại không hỏi, hỏi rồi không biết trả lời, cũng chẳng thực hiện biện pháp bổ cứu, có những thứ cần suy nghĩ cũng không suy nghĩ, suy nghĩ rồi nhưng không nắm được nội dung chủ yếu cũng chẳng biết ngẫm lại, có những cái cần phân biệt rõ ràng cũng chẳng thèm nghiên cứu thảo luận".

Đời người ta lấy phục vụ làm mục đích mà không phải lấy đòi hỏi làm mục đích. Những người có trí thông minh, có tài năng lớn, nên dùng năng lực của mình phục vụ nghìn vạn người. Những người thông minh có tài năng vừa phải thì nên dùng tiềm lực của mình phục vụ chục trăm người. Còn những người không có trí thông minh, không có tài năng thì nên cố gắng phục vụ một người. Nhân sinh quan phục vụ này cũng là nhân sinh quan nỗ lực. Phục vụ chính là làm việc, làm việc chính là "Hành".

103. MỌI NGƯỜI ĐỀU CÓ THỂ THÀNH THÁNH NHÂN

An phận thủ thường, không lo nghĩ đến những thứ vượt quá tầm tay, xã hội chắc chắn có thể tự yên, quốc gia chắc chắn có thể tự trị, mọi người chắc chắn có thể tự hòa nhập.

Ý nghĩ chủ yếu trong cuộc đời con người ta là phải tận chức (làm hết phận sự), tận lý (làm hết lý lẽ), tận tình, tận luân (làm đúng luân thường). Làm hết bổn phận của mình, làm hết trách nhiệm của mình, không tranh giành là có thể đạt được. An phận thủ thường, không mong muốn những thứ vượt quá tầm tay, xã hội chắc chắn có thể tự yên, quốc gia chắc chắn có thể tự trị, mọi người chắc chắn có thể tự hòa hợp.

Mọi người đều chỉ muốn hoàn thiện một cái tôi nhỏ bé, vậy trách nhiệm với xã hội, trách nhiệm với thế giới, trách nhiệm với nhân loại sẽ để cho ai làm, để cho ai hoàn thiện? Những kẻ chỉ muốn hoàn thiện riêng mình quyết không thể làm được người lãnh đạo chính trị. Đế vương tuy được tôn vinh nhất trong nhân thế nhưng tuyệt đối chưa đủ để coi là quý, chưa đủ để coi là lớn. Nghiêu Thuấn tuy làm thiên tử, chủ yếu là do có đức hành của bậc thánh nhân, Kiệt Trụ tuy làm thiên tử nhưng lại không có đức hành của bậc thánh nhân, cho nên bị mọi người xem thường. Các bậc đế vương từ xưa đến nay có đến hàng nghìn hàng vạn, nhưng được người ta sùng bái thì liệu có mấy người. Vậy mà Khổng Tử, Mạnh Tử lại là những nhân vật mà bao đời nay, đến ngay cả đàn bà con trẻ cũng đều biết. Từ đây có thể thấy, người đáng quý, đáng trọng thì đều là ở học vấn, tu dưỡng và đức hành.

Đức hành cao thượng là thánh nhân, địa vị cao nhất là đế vương. Thánh nhân, mọi người ai cũng có thể làm, ai cũng có thể đạt được nhưng đế vương thì không thể.

Mạnh Tử nói: "Người người đều có thể trở thành Nghiên Thuấn" tức là mọi người đều có thể trở thành đức hạnh như vua Nghiêu, vua Thuấn nhưng không phải đều có thể trở thành đế vương, nói cách khác mọi người đều có thể trở thành thánh nhân.

Vương Đương Minh nói: "Đây đường đều là thánh nhân". Tức là mọi người ai ai cũng có thể thành thánh nhân, như vậy tự nhiên trên khắp đường, khắp nước đều là thánh nhân. Như vậy, quốc gia sẽ là thánh quốc.

104. DŨNG KHÍ LÀ NGỌN NGUỒN CỦA SỰ SỐNG

Can đảm, không sợ hãi mãi mãi là đặc trưng nổi bật của những con người thành đạt lớn trong sự nghiệp.

Những kẻ sinh ra đã nhát gan, không dám mạo hiểm lại sợ khó sợ khổ thì suốt đời chỉ có thể làm được dăm việc cỏn con mà thôi.

Trong lịch sử có rất nhiều nhân vật vĩ đại sở dĩ trở thành vĩ nhân là do họ đã khắc phục được rất nhiều khó khăn vượt qua rất nhiều nguy hiểm, họ chế ngự và chiến thắng mọi trở ngại đồng thời đạt được sức mạnh bằng tinh thần không sợ hãi. Tâm lý sợ hãi, bị quan, tiêu cực và ngại khó cầu an là kẻ thù lớn nhất của nhân loại, nó không những có thể phá hủy tiền đồ mà còn có thể huỷ hoại sự sống của con người, chúng ta cần phải dùng tinh thần đại trí đại dũng không sợ hãi để hạn chế tâm lý này, thì mới có thể làm cho sức mạnh tiềm tàng thần kỳ của sự sống được phát huy cao độ.

Một người có thể giữ được cái tâm với đạo nghĩa, làm việc theo lẽ công bằng, cả đời quang minh lỗi lạc, trong sáng như vầng nhật nguyệt, ngẩng đầu không hổ thẹn với trời, cúi xuống không hổ thẹn với đất, thì còn gì phải sợ nữa? Đã không sợ hãi gì - "sống chết chẳng can hệ đến mình" thì làm sao có thể e ngại rằng mình không có được đại dũng, không lập được danh tiết?

Chỉ cần chúng ta có dũng khí thì sẽ có thể không sợ nguy hiểm, sẽ có thể khắc phục được khó khăn và nguy hiểm; cũng sẽ chẳng còn nguy hiểm. Có nguy hiểm tức là có vinh quang. Nguy hiểm càng lớn, vinh quang sẽ càng lớn, nguy hiểm càng nhiều thì vinh quang sẽ càng sáng ngời hơn. Muốn chịu được nguy hiểm lớn thì phải có dũng khí lớn.

Dũng khí là nguồn động lực lớn nhất cho sự sống của chúng ta, nếu không sự sống sẽ biến thành thứ không có động lực, không có giá trị, không có ý nghĩa.

Can đảm, không sợ hãi mãi mãi là đặc trưng nổi bật của những con người thành đạt lớn trong sự nghiệp. Những kẻ sinh ra đã nhút nhát, không dám mạo hiểm lại sợ khó, sợ kh ổ thì suốt đời chỉ có thể làm được một vài việc cỏn con mà thôi. Có tinh thần dũng cảm khắc phục khó khăn mạo hiểm chính là yếu tố quan trọng nhất trong tính cách của một con người vĩ đại.

Chiến thắng được sự sợ hãi, bạn sẽ khiến cho tâm linh mình thay đổi, dũng khí tăng thêm. Bất kể gặp phải khó khăn gì, nguy hiểm gì chỉ cần bạn có thể bằng tinh thần dũng cảm vượt lên phía trước, quyết không quay đầu nhìn lại thì, thà chết chứ không lùi thì lý tưởng cao đẹp của bạn sẽ được thực hiện.

Có những bậc đại dũng lại từ một tinh thần sợ hãi trước kia sinh ra, dũng khí ngoài chỗ do lòng hổ thẹn, do sự sáng suốt, do ý chí quyết không sợ hãi mà tạo thành ra, thì quan trọng nhất là phải dùng sự nhẫn nại của bậc thánh nhân để bồi dưỡng nó.

Việt vương Câu Tiễn có thể chịu đựng sự sỉ nhục của nước Ngô, Hàn Tín có thể chịu cái nhục chui háng, Trương Lương có thể chịu được quẫn cảnh phải xỏ giày, Hán Cao Tổ có thể chịu được nỗi uất ức trăm lần thất bại, tất cả đều có thể chịu đựng được. Cho nên những bậc đại dũng luôn không chút hoang mang đối với những sự việc bất ngờ, không tức giận đối với những tội danh vô cớ, núi Thái Sơn có lở cũng không đổi sắc mặt - "con nai ở bên cạnh cũng không để mắt". Còn về những kẻ "rút kiếm giương tên, thẳng người mà đánh, hung dữ cuồng bạo, chết không tiếc nuối" thì chỉ là thứ dũng khí của loại thất phu tiểu nhân. Dũng khí mà một đức trẻ nhỏ cũng có được, không nhất thiết phải đợi tu dưỡng mới đạt đến thì đó là dũng khí tự nhiên.

Trong "Thượng sách" có nói: "Chịu nhẫn nhục mới có thể có lợi".

Trong "Luận ngữ" cũng nói: "Những chuyện nhỏ đều không chịu đựng được, thì sẽ làm hỏng cả chuyện lớn". Bách Trượng nói: "Buồn phiền lấy nhẫn nhục là cõi Phật". Thiên Huyền Tử nói: "Người dũng cảm coi người có thể chịu đựng làm bậc chân nhân".

Hoàng Đình Kiên nói: "Trăm trận trăm thắng không bằng một lần nhẫn nại, vạn lời vạn đúng không bằng một sự im lặng".

Khí càng nhẫn lại thì càng thấy mạnh mẽ, dũng càng tu dưỡng thì càng lớn lao. Vì thế, nhẫn có nghĩa là cất giấu, dưỡng có nghĩa là thai nghén.

105. TINH THẦN COI VIỆC THIÊN HẠ TRÁCH NHIỆM CỦA MÌNH

Kẻ tầm thường sở dĩ tầm thường là do không có dũng khí, không có tinh thần dũng cảm. Còn bậc anh hùng hào kiệt sở dĩ trở thành anh hùng hào kiệt là do có dũng khí đó, có tinh thần dũng cảm.

Dũng khí là mẹ của mọi sự thành công. Trong dòng thác cuộc đời, từ dũng khí có thể nhìn thấy cái cuộn trào của sức sống, có thể nhìn thấy sự hào hùng của khí phách. Cho nên nói, những người chỉ có dũng khí mới có tinh thần khắc phục khó khăn chiến thắng nghèo hèn, mới có tinh thần dám chịu mạo hiểm, mới có tinh thần dám nhảy vào nước sôi lửa bỏng, coi cái chết nhẹ tựa lông hồng, có tinh thần coi việc thiên hạ là trách nhiệm của mình, mới có tinh thần hi sinh vì chân lý chính nghĩa như vậy, cũng mới có thể nhìn ra chân lý, nhìn ra cái đẹp, cái thiện và sự huy hoàng rực rỡ của cuộc đời!

Có cái dũng và cái khí hơn đời mới có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại hơn đời, đạt được thanh danh anh hùng hơn đời. Những bậc anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay sở dĩ có thể lập đại công tạo đại nghiệp, sở dĩ có thể lưu danh thiên cổ tất cả đều là dựa vào tinh thần can đảm của họ. Đây chính là yếu tố chủ chốt thứ hai trong khí chất của những bậc hào kiệt đại dũng, không có những yếu tố này thì không bao giờ có thể trở thành anh hùng hào kiệt, Kẻ tầm thường sở dĩ tầm thường là do không có dũng khí và tinh thần can đảm, còn bậc anh hùng hào kiệt sở dĩ trở thành anh hùng hào kiệt là do có dũng khí ấy, có tinh thần can đảm ấy.

Có dũng khí, tức là dám đảm đương tất cả. Có tinh thần can đảm tức là có thể hoàn thành mọi việc. Cho nên không Tử nói: "Đủ ba thứ: trí tuệ, nhân đức, dũng cảm là có thể trở thành bậc đại đức trong thiên hạ", lại nói: "Người thông minh không bị mê hoặc, người nhân đức không phải ưu phiền, người dũng cảm không có sự sợ hãi".

Tôn Tử đưa ra 5 yếu tố mà người làm tướng lĩnh phải có đó là: "Trí, tín, nhân, dũng, nghiêm". Như thế mới có thể hoàn thiện được sự nghiệp, đạt công tích, hoàn thiện được đạo đức và hoàn thiện đời người. Hành nhân và hoàn thiện nhân nhất thiết phải dựa vào dũng; hành nghĩa và hoàn thiện nghĩa cũng nhất thiết phải dựa vào dũng; hành kỳ sở tri (thi hành những điều mình đã biết) và hoàn thiện về đạo, hành đức và hoàn thiện về đức cũng đều phải dựa vào dũng.

106. CHIẾM GIỮ VỊ TRÍ ĐÚNG ĐẮN TRONG THIÊN HẠ

Nhìn thấy việc nghĩa mà không làm, không phải là dũng; mềm nắn rắn buông, cũng không phải là dũng.

Đối mặt với khó khăn lớn mà không dám quyết chí, nhìn thấy nguy hiểm mà không thể tuân mệnh cũng không phải là dũng.

Cái đạo của đại dũng có thể bồi dưỡng từ nghĩa, chỉ nghĩ đến nghĩa, không coi việc sống còn là chuyện thì sẽ tự sinh đại dũng.

Bình luận về đại dũng, Khổng Tử nói: "Tự xét mình can đảm, nếu tự mình đuối lý, thì đối phương là người rất bình thường cũng sợ anh ta. Nếu mình đúng đắn thì đối phương có là thiên bình vạn mã ta cũng vẫn dũng cảm vượt lên", ("Mạnh Tử - Công Tôn Sửu thượng ") lại nói: "Đứng trước đại nạn không cảm thấy sợ hãi là dũng khí của bậc thánh nhân".

Gắng thực hiện đạo lớn mới có thể dám nhảy vào nước sôi lửa bỏng, không qua loa mới có thể tránh được tai họa, không được tùy tiện mưu giành lợi lớn, không sống an phận, không sợ chết, coi thường nguy hiểm, vui lòng chịu nguy hiểm. Coi sinh mạng tựa cây cỏ, coi cái chết như thể quay về.

Nhìn thấy điều nghĩa không làm không phải là dũng; mềm nắn rắn buông không phải là dũng, đối mặt với khó khăn lớn mà không dám quyết chí, nhìn thấy nguy hiểm mà không thể tuân mệnh cũng không phải là dũng.

Khi bình luận về dũng khí Mạnh Tử nói: "Da thịt bị châm cũng không co rụt; mắt bị châm, con người cũng không một chút động đậy. Thế nhưng về mặt tinh thần chỉ chịu nhục nhã chút ít thôi thì đã giống như roi quất trước mặt đông người. Vừa không thể chịu được sự sỉ nhục của người bình thường vừa không thể chịu sự sỉ nhục của bậc quân vương, xem việc đi hành thích quân vương cũng giống như hành thích những người bình thường. Trong con mắt người ấy không có quân vương đáng để sợ hãi, gặp phải sự sỉ nhục lập tức sẽ phải phản kích ngay".

Mạnh Tử khi bình luận về dũng khí của Mạnh Thi Xa đã mượn lời của Mạnh Thi Xa: "Ta coi việc không thể chiến thắng là có thể chiến thắng. Trước tiên đánh giá lực lượng của đối phương rồi mới ra tay, trước tiên cầm chắc phần thắng thì mới bắt đầu giao chiến. Người như vậy tức là sợ đại quân không thể coi là dũng sĩ chân chính. Mạnh Thi Xa ta làm thế nào mới có thể giành được thắng lợi chắc chắn như thế? Chỉ là làm được điều không sợ hãi mà thôi".

Khi bình luận về dũng khí của Chu Văn Vương, ông nói: "Trong "Kinh thi" viết: Chu Văn Vương hầm hầm tức giận, chỉnh đốn quân đội, ngăn chặn hành vi xâm lược, tăng cường phúc uy của triều Chu, báo đáp đầy đủ kỳ vọng lớn của thiên hạ. Đây chính là đại dũng của Chu Văn Vương. Văn Vương tức giận đã làm cho trăm dân được hưởng yên bình".

Khi bình luận về dũng khí của Chu Vũ Vương, Mạnh Tử nói: "Trong "Thượng thư" ghi: "Trời trông nom trăm họ đồng thời cũng gây dựng quân vương của họ, gây dựng các bậc tiên sinh (người cao quý) của họ. Trách nhiệm của quân vương và các bậc tiên sinh là phải trợ giúp cho trời, yêu mến và bảo vệ nhân dân. Mọi người trong thiên hạ cho dù có tội hay không đều do tự ta xử lý, ai dám làm trái với ý chỉ của trời? Chỉ có Ân Trụ (vua Trụ nhà Ân) làm trái với ý trời mà ngang ngược trong thiên hạ, Chu Vũ Vương cho rằng không còn nỗi nhục nào lớn hơn, đã đánh bại ông ta. Đây chính là đại dũng của Chu Vũ Vương, chính vì sự tức giận của Chu Vũ Vương đã giúp bàn dân thiên hạ được hưởng yên bình".

Khi bình luận về dũng khí của bậc đại trượng phu, Mạnh Tử nói: "Sống trong ngôi nhà lớn nhất thiên hạ, đứng ở vị trí đúng đắn nhất trong thiên hạ, đi trên con đường rộng nhất thiên hạ, khi chí hướng đạt thì cùng mọi người đi trên con đường này, khi chí hướng không đạt thì một mình đi con đường của mình. Khi ở địa vị cao quý không mê muội, khi nghèo hèn không dao động, trước cường quyền không khuất phục, người như thế được coi là bậc đại trượng phu".

107. LÒNG CAN ĐẢM VÀ SỰ HIỂU BIẾT SINH RA DŨNG KHÍ LỚN

Dũng khí do lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra, không có lòng can đảm và là sự hiểu biết thì dù cho có kế sách vạn toàn thắng địch cũng bằng không. Có lòng can đảm và sự hiểu biết phi thường thì có thể có được sự nghiệp phi thường.

Thành Cát Tư Hãn nói: "Người có dũng khí ngất trời, tất nhiên có lòng can đảm và sự hiểu biết ngất trời. Cho nên thường có thể dám làm, dám đảm nhận trách nhiệm lớn, dám xông vào kẻ thù mạnh, dám mạo hiểm". Trong tinh thần của nhân loại, dám khắc phục khó khăn, đối đầu với nguy hiểm thì nhất định phải có lòng can đảm cùng sự hiểu biết và dũng khí rất lớn. Anh hùng hào kiệt của các thời đại đều được tôi luyện từ trong khó khăn gian khổ, nguy hiểm chín phần chết một phần sống mà ra, như vậy phải có dũng khí mới làm được điều đó.

Đạo lý của đại dũng có thể do biết mà có, biết tức là hiểu rõ, hiểu rõ tức là không mê muội, không mê muội tức là không dao động tâm chí, không dao động tâm chí thì đại dũng sẽ tự nhiên sinh ra, đã hiểu rõ thì sẽ rõ đạo lý, hiểu rõ lễ nghĩa. Cho nên nói: "Hiểu lễ nghĩa một cách thực sự thì sẽ không mưu cầu tư lợi, hiếu đạo lý một cách thực sự thì sẽ không so đo công đức". Hiểu rõ đại nghĩa thì tự nhiên có thể liều chết để giữ đại thiện mà không dao động tâm trí. Mạnh Tử khi bàn về thuật không động tâm đã nói: "Ta hiểu rõ, ta giỏi bồi dưỡng hào khí lớn lao". Khi trả lời cái gì được gọi là tri ngôn (biết nói), ông nói: "Những lời lẽ không chính đáng thì biết ngay hàm ý sâu xa của nó, lời lẽ dâm loạn là biết ngay sự hãm hại của nó, lời lẽ tà ác là biết được sự ly gián của nói; lời lẽ loanh quanh là biết được sự đuối lý của nó".

Biết tức là sẽ sáng suốt, tức là sẽ có thể phân biệt được đúng sai. Có trí tuệ thì sinh ra lòng can đảm và sự hiểu biết, lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra thì dũng khí mạnh. Như thế mới có thể thành cái người khác không thể thành, gánh vác cái người khác không thể gánh vác, chết vì cái người khác không thể chết.

Vì vậy, dũng khí do lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra, không có lòng can đảm và sự hiểu biết thì dù có kế sách vạn toàn thắng địch cũng bằng không, có lòng can đảm và sự hiểu biết phi thường thì có thể có được sự nghiệp phi thường.

108. BIẾT XẤU HỔ TỨC LÀ DŨNG CẢM

Đạo của đại dũng có thể được tu dưỡng từ cái tâm biết xấu hổ. Có cái tâm biết xấu hổ là là có đại dũng, có đại dũng là có thể chết, có thể chết là có thể sống.

Mạnh Tử cho rằng đại dũng do "tập hợp được nghĩa mà sinh ra", do "trực tiếp tu dưỡng mà vô hại" sinh thành, cho nên tu dưỡng lòng xấu hổ cho chính mình cũng là tu dưỡng đại dũng. Nếu không có lòng xấu hổ thì tự nhiên không có khí cốt, không có phẩm đức, không có nhân cách, cũng không từ bất cứ việc gì, người như thế làm sao hi vọng là anh ta có đại dũng? Làm sao có thể hy vọng anh ta không làm việc xấu xa?

Đạo của đại dũng có thể được tu dưỡng từ cái tâm biết xấu hổ. Có cái tâm biết xấu hổ là có đại dũng, có đại dũng thì có thể chết, có thể chết thì có thể sống. Biết xấu hổ thì không sợ gì, không sợ gì tức là có tinh thần không biết sợ.

Trong "Trung Dung "nói: "Biết xấu hổ thì cũng gần như là dũng cảm".

Bình luận về kẻ bề trên, Khổng Tử nói: "Trong hành vi phải có cái tâm biết xấu hổ".

Mạnh Tử nói: "Con người không thể không biết xấu hổ, việc đáng xấu hổ mà không xấu hổ tức là không biết xấu hổ rồi". Cho nên Ngô Tử đã từng nói: "Tất cả những người trị quốc trị quân nhất thiết phải lấy lễ để dạy cho họ, lấy nghĩa để động viên họ làm cho họ biết xấu hổ, biết xấu hổ thì trong đại túc (khi nhiều) có thể chiến đấu, trong tiểu túc (khi ít) có thể phòng thủ". Quản Trọng nói: "Lễ nghĩa liêm sỉ là 4 cái cương thường của quốc gia, 4 cái cương thường này không được biểu dương thì quốc gia đó sẽ diệt vong".

Mạnh Tử nói thêm: "Người không có lòng xấu hổ yêu ghét thì không phải là người... Có lòng xấu hổ yêu ghét tức là điểm khởi đầu của nghĩa". Có khi xấu hổ và căm ghét cũng nghĩa là có cái tâm biết xấu hổ, bồi dưỡng tâm cũng chính là bồi dưỡng sự mở đầu cho nghĩa.

109. SỐNG VĨ ĐẠI, CHẾT VINH QUANG

Quan niệm về giá trị của một con người là dùng giá trị của cái chết đổi lấy giá trị của cuộc sống hay là dùng vinh quang của cái chết đổi lấy vinh quang của cuộc sống.

Phàm là những người lập nên sự nghiệp lớn hơn đời, đều không ai có tâm lý tham sống sợ chết, tất phải có tinh thần - vượt qua tất cả, có phong độ chở che tất cả, có tấm lòng của người cứu đời, mang tâm lý và khí phách sẵn sàng chết để hoàn thành sứ mạng, liều chết cho sự nghiệp tất thành.

Làm người trước tiên phải lập mệnh, sau đó mới có thể yên phận; trước tiên phải có việc không làm được sau đó mới làm nên việc; trước tiên phải có tâm lý liều chết sau đó mới không thể chết; "liều chết tức là sống, tham sống thì sẽ chết, trước tiên phải có tâm lý "hi sinh bản thân" sau đó mới có sự nghiệp của mình. Có thể đạt đến "sống chết không can hệ đến mình" sau đó hiểu được đầu mối của lợi hại thì mới có thể "vô động vu ai" (đau thương không tác động được đến mình).

Lòng ham muốn của con người đã sạch rồi thì sẽ trong sáng như một tấm gương trời; ý thức về sự sống chết đã phai nhạt rồi thì tự nhiên tinh thần đại trí, đại nhân, đại dũng sẽ được mở mang. Có đầy đủ những điều này thực tế là cái gốc để làm nên bậc anh hùng hào kiệt lớn. Vì thế Trang Tử nói: "Bậc chân nhân xưa không vui vì cái sống, cũng không ghét cái chết".

Muốn nuôi dưỡng nên một tinh thần hi sinh dũng cảm, trước tiên phải có nhận thức đúng đắn về quan niệm sống chết, con người sinh ra từ đâu, chết thì về đâu? Thơ cổ viết: "Đời người ta không cuống rễ, bay như hạt bụi trên ruộng mà thôi".

Trang Tử nói: "Đầu tiên sống như thế nào thì chết như thế đó, đầu tiên là chết như nào mới có thể sống như thế nào". Nếu như hiểu rõ được đại nghĩa của việc sống chết thì tự nhiên sẽ không còn yêu cầu gì, bằng không tự nhiên sẽ đơn độc trong cõi đất trời, đồng thời không thể làm cho sinh mệnh tỏa sáng. Dù sống đến trăm tuổi nhưng cuộc đời của anh ta cũng vô nghĩa chẳng khác gì loài cầm thú. Vả lại hào quang của cuộc được thường không ở sự vĩ đại trong cuộc sống của người ta mà ở sự vĩ đại trong cái chết của người ta. Nếu cái chết của người ta nặng tựa núi Thái Sơn thì cái chết ấy sẽ vượt trên sự sống, dù chết vẫn như sống; nếu sự sống của người ta nhẹ như lông hồng, thì người ta sống không bằng chết, dù sống cũng như đã chết.

Trong thơ của Văn Thiên Tường nói: "Con người ta từ trước đến nay chẳng ai không chết, chỉ cốt giữ được tấm lòng son lưu truyền sử sách". Điều đó nói với chúng ta rằng quan niệm về giá trị của một con người là lấy giá trị của cái chết đổi lấy giá trị của sự sống hay là lấy vinh quang của cái chết để đổi lấy vinh quang của sự sống. Cho nên Bá Di Thúc Tề thà chết đói trên núi Thủ Dương chứ quyết không ăn gạo của nhà Chu; Lỗ Trọng Liên thà nhảy xuống biển Đông chết, chứ quyết không hầu hạ nhà Tần. Một số người như Văn Thiên Tường, Sử Khả Pháp, Phương Hiếu Tho không ai không có khí phách coi cái chết như trở về: "Bạo tàn xin cam chịu, cầu xin quyết không màng". Lại ví như Sở Bá Vương khi chịu thảm bại, vốn dĩ có thể nghe lời khuyên của Đình Trưởng trở về Giang Đông, gây dựng lại cơ đồ nhưng ông lại cười thoái thác. Đến Ô Giang biết rõ là không thể được, chẳng thà cắt cổ tự vẫn còn hơn là cho tả hữu của ông lấy thủ cấp để được thưởng nghìn vàng của Lưu Bang. Sự sống chết của Hạng Vũ đủ để chứng minh "khí phách hơn đời" đến nay vẫn còn "hận mãi khôn nguôi".

Napoleon là vị đại anh hùng của châu Âu trong lịch sử cận đại, cuối cùng lại cúi đầu chịu hàng, bị lưu đày ra hoang đảo mà chết, điều này không khỏi là vết nhơ trong cuộc đời huy hoàng của ông. So với Hạng Vũ quả thực còn kém một bậc. Nếu phương Tây cổ đại không có tinh thần hi sinh vì đạo của Paul thì Cơ đốc giáo khó giành được Rome mà có phương Tây. Hơn nữa, nếu như Trung Quốc không có sự hi sinh oanh liệt của 72 chiến sĩ Hoàng hóa Cương thì cũng khó có được sự thành công của cách mạng Tân Hợi, và lịch sử triều đại Thanh cũng sẽ có thể còn kéo dài hơn thế nữa,

110. QUAN NIỆM VỀ SỰ SỐNG CÁI CHẾT VƯỢT LÊN NHỮNG QUY PHẠM THÔNG THƯỜNG

Nếu muốn làm bậc siêu nhân thì tất phải lập được cái người khác không thể lập, sau đó mới có khả năng làm cái người khác không thể làm, chết với cái chết mà người khác không thể chết. Như vậy mới có thể thành được người mà người khác không thể thành.

Cổ nhân nói: "Khảng khái hi sinh thì dễ, ung dung vì nghĩa thì khó". Nếu muốn làm một bậc siêu nhân thì tất phải lập được cái người khác không thể lập, sau đó mới có khả năng làm cái người khác không thể làm, chết với cái mà người khác không thể chết. Như vậy mới có thể thành người mà người khác không thành.

Quan niệm về sự sống và cái chết không thể vượt qua những quy phạm thông thường thì khó mà hoàn thành được mọi đại sự.

Con người ta không ai không ưa nhàn nhã ghét vất vả, thích sự sống ghét cái chết. Giữa nhàn nhã và vất vả, sự sống và cái chết còn có thể phân biệt ra nên nhàn hay không nên nhàn, nên sống hay không nên sống, giống như Chu Hy đã nói: "Khi bị đói người ta thường nghĩ tới đồ ăn, khi giá lạnh người ta thường nghĩ tới quần áo, đắn đo xem nên lấy hay không nên lấy, nên ăn hay không nên ăn thì đó là ranh giới giữa đạo đức làm người và lòng người. Sự khác nhau giữa những người bình thường và thánh nhân ấy là các bậc thánh nhân đều không dễ cho đạo tâm thắng nhân tâm". Con người ta khi được khi mất, khi sinh khi nhục khi thành khi bại khi sống khi chết cũng luôn phải đề phòng đạo tâm thắng nhân tâm.

Mặc dù "một cái mất đi đủ thành hận muôn kiếp" nhưng điều quan trọng nhất là "ngoảnh đầu lại đã trăm năm". Vì thế Mạnh Tử nói: "Từ nhân nghĩa trở thành bất nhân bất nghĩa dễ dàng lắm thay", và "Phần lớn con người ta đạo lý làm cả một đời mà không biết là mình đã làm". Cho nên có nhận thức, có sự lãnh ngộ, có những việc nhân nghĩa thì ấy là người "hành nhân nghĩa". Nếu không có hành động nhân nghĩa kết hợp giữa tri thức tự phát và bản tính tự nhiên thì không phải là người nhân nghĩa toàn vẹn. Vì vậy cái chết đã lĩnh hội được với cái chết chưa lĩnh hội được là tuyệt nhiên không giống nhau.

Có rất nhiều người đem quan niệm về danh lợi đặt lên quan niệm về sống chết, cho rằng "hổ chết để da, người chết để tiếng", lưu danh đến đời sau mới là việc có giá trị của đời người. Vì thế, những người này sống chết đều vì danh lợi.

Từ quan niệm triết học mà phân tích thì người vì lợi khó đạt được lợi lớn, người vì danh khó đạt được danh lớn. Tốt nhất là không có lòng mưu lợi sẽ đạt được lợi, không có lòng mưu danh mới đạt được danh, không lẩn tránh mới bộc lộ được sự vĩ đại. Huống hồ cái mà người ta không mệt mỏi để giành giật chỉ là danh và lợi của cá nhân, đây cũng là thứ danh lợi chắc chắn khó có thể tồn tại vĩnh hằng.

Sự vĩ đại của Washington không phải là sự vĩ đại trong con người ông ta mà là sự vĩ đại của hơn 200 năm lịch sử của nước Mỹ. Bởi vì sự vĩ đại này mới biểu lộ rõ sự vĩ đại của Washington, sự bất hủ của Lincoln không phải sự bất hủ ở việc ông làm tổng thống mà sự bất hủ nằm trong việc giải phóng những người da đen. Họ đều không phải vì mình cho nên mới hoàn thiện được sự vĩ đại của bản thân.

111. KIÊN ĐỊNH LÝ TƯỞNG VÀ NIỀM TIN

Coi con người ngang với trời thì có thể mang hoài bão to lớn, quang minh lỗi lạc, trong ngoài trong sáng không một chút vấn đục, như thể một vầng trăng sáng ló khỏi đám mây mù, một tấm gương trời phong quang, linh diệu.

Trong thơ của Quách Mông Tuyền viết: "Cận danh chung tang kỷ, vô dục tự thần thôi, thức vốn càn khôn nhuận, tâm không ý cạnh tâm " (Gần danh tiếng rốt cục sẽ đánh mất mình, không ham muốn thần trí sẽ tự thông suốt. Biết rộng thì càn khôn thuận lợi. Tâm không thì nảy ý mới). Có cũng như không, thực cũng như hư, khiến cho nhân sĩ trong thiên hạ đều có thể "đi con đường người khác không thể đi, ngăn cấm thứ người khác không thể ngăn cấm" và "ta" ở trong nó mà như không ở trong nó, để "ta" được thoải mái tự nhiên. Cái thế giới này với cái thế giới dùng biện pháp cứng rắn mà có được, là 2 chuyện khác nhau.

Cho nên mới nói chủ trương tự sáng tạo mà hiện nay chúng ta đề xướng chính là trong điều kiện đột phá vào quan niệm danh lợi, ít nhất phải có phong độ "hành tâm như nhật nguyệt, can đảm chiếu nghìn thu" xây dựng tư tưởng linh hoạt siêu thoát lại không câu nệ sự vật, chí công vô tư, không ngưng trệ sự việc, thoáng đạt chứ không gò bó con người, khí chất hiên ngang mà không bị trói buộc bởi thế tục. Đồng thời quang minh lỗi lạc không cần toan tính, thẳng thắn thành thật không cần mưu kế, làm điều đạo nghĩa mà không tính toán được mất, đơn độc giữa trời đất không kể gì đến khen chê, thành bại, sống chết mà vẫn chạy băng băng về nơi linh cảnh giống như thiên mà không một tiếng động không một dấu tích. Kiên định lý tưởng và niềm tin vì hạnh phúc của dân tộc, quốc gia và toàn nhân loại mà sẵn sàng hi sinh thân mình, vuông là do cái tôi lớn lao tạo nên.

Nếu chỉ để mình tồn tại trong vòng của cái tôi nhỏ bé, để sự hoàn thiện của mình gói gọn trong sự không có mình, thì cái tôi cá nhân ấy là có giới hạn. Nếu như đặt mình trong lòng quốc gia, dân tộc, toàn nhân loại thậm chí trong lòng vũ trụ thì tự nhiên cái tôi mà mình hoàn thiện sẽ là cái tôi lớn lao không hạn chế, độc lập sáng tạo. Nếu muốn độc lập sáng tạo linh hoạt cái tôi lớn lao này, không phải là lấy cái vốn có trong nhân gian là quý mà vứt bỏ vật hứng (hứng thú vật chất) giữ lấy thiên hứng (hứng thú tự nhiên), vứt bỏ tục cơ (ý tr ầ n) giữ lấy thiên cơ (ý trời), thì không thể đặt con người ngang tầm con người mà phải đặt con người ngang tầm với trời.

Đặt con người ngang tầm với trời tức là có hoài bão lớn, quang minh lỗi lạc, trong sáng không vẩn đục, như thể một vầng trăng ló khỏi đám mây mù, một tấm gương trời phong quang, linh diệu, một cảnh tượng tự nhiên hoàn toàn mới lạ.

112. MỞ MANG CƠ NGHIỆP THÁI BÌNH VÌ VẠN KIẾP

Hoài bão phải lớn, chí hướng phải lớn, khí chất phải lớn, lòng độ lượng phải lớn, lý tưởng phải lớn, quy mô phải lớn, hành động phải lớn.

Trong "Trung Dung "nói: "Người quân tử tôn trọng đức tính của mình mà học tập đạo lý, nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn mà vẫn hết sức tinh vi, cao minh cực điểm mà vẫn biết trung dung". Đây đích thực là nghệ thuật tu dưỡng cao nhất của những người làm lãnh đạo.

Tôn trọng đức tính, cho nên giữ được bản tính mà đi vào cửa thánh. Học tập đạo lý, cho nên tri thức uyên bác mà thêm phần có ích; nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn, cho nên có thể có lòng độ lượng dung người, dung vật; hết sức tinh vi, cho nên có thể biết sâu xa mà thấu đáo; cao minh cực điểm, cho nên sáng suốt mà không sơ suất; biết trung dung, cho nên thành thật mà hợp với đạo. Chỉ có những kẻ quân tử đời sau, coi trọng phú quý mà xem thường đức tính, chỉ biết đến công tích lợi lộc mà không biết đến học vấn, đức đạt đến chỗ hạn hẹp mà không rộng lớn, hết sức phù phiếm mà không tinh vi, không cao minh, thấu được lẽ viên hoạt (linh hoạt, khéo léo) mà không thông thấu được lẽ trung dung.

Từ sau thời Tam đại (Hạ, Thương, Chu) các bậc thánh hiền quân tử thì ít đi mà những kẻ tiểu nhân vô lại thì càng ngày càng nhiều lên. Trong đức tính, biết học hỏi, biết trung dung, chính là chủ thể của người lãnh đạo, nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn, hết sức tinh vi, cao minh cực điểm, chính là cái thực dụng của người lãnh đạo. Chủ thể và thực dụng đủ cả thì mới thể hiện được sự "thông suốt không trở ngại", mới thể hiện được: "Đông nhi thế vi thiên hạ đạo, hành nhi thế vị thiên hạ pháp, ngôn như thế vị thiên hạ tắc" (Mỗi động thái đều là đạo lý của thiên hạ, mỗi hành vi đều là pháp luật của thiên hạ, mỗi lời nói đều là phép tắc của thiên hạ), mới có thể "Ví như trời đất không gì gánh vác, không gì không che chở. Ví như bốn mùa đi qua, như ánh sáng mặt trăng mặt trời. Vạn vật cùng sinh mà không nhiễu loạn lẫn nhau, đạo nghiệp cùng tiến hành mà không đối nghịch, tiểu đức thì hanh thông, đại đức thì thuần hậu".

Trời đất sở dĩ có đức, chính là do thánh nhân có đức; trời đất sở dĩ lớn lao, chính là do thánh nhân lớn lao. Bởi thế, Dương Hùng nói "Quan sát trời đất thì có thể nhìn thấy thánh nhân". Đây có ý nói từ khí chất của trời đất, có thể thấy được khí chất của thánh nhân. Trình Y Xuyên nói "Quan sát thánh nhân thì có thể nhìn thấy trời đất". Đây lại là từ khí chất của thánh nhân có thể nhìn thấy khí chất của trời đất. Thánh nhân đều lấy trời đất làm quy mô, coi trời đất là phép tắc, từ đó có thể lập đức mà thành đạt lớn.

Làm người lãnh đạo cũng nên như vậy. Phải có thể lớn lao, có được quy mô của trời đất và khí chất của trời đất khiến người ta không thể phân biệt nông sâu. Cho nên hoài bão, chí hướng, lý tưởng, kế hoạch, quy mô và hành động đều phải lớn lao. Như thế mới có thể có được quan niệm về đại cục, mới có thể trở thành một người lãnh đạo chân chính.

Làm người lãnh đạo, đáng sợ nhất là không thể lớn lao. Có thể lớn lao thì sẽ có lòng bao dung, có ý thức che chở, có khả năng gánh vác, có sự vượt trội. Người thích ta, ta cũng thích người, người ghét ta, ta vẫn đối tốt với người, người thân gần ta, ta thân gần người, người lánh xa ta, ta vẫn thân gần người, người khen ngợi ta, ta khen ngợi người, người phỉ báng ta, ta vẫn khen ngợi người. Hơn nữa, người kính trọng ta, ta kính trọng người, người không kính trọng ta, ta vẫn kính trọng người, người yêu ta, ta yêu người, người không yêu ta, ta vẫn yêu người, người trung thành với ta, ta trung thành với người, người không trung thành với ta, ta vẫn trung thành với người, người tín nhiệm ta, ta tín nhiệm người, người không tín nhiệm ta, ta vẫn tín nhiệm người. Có thể làm được những điều này thì chẳng những có thể bao dung người mà còn có thể cải hóa người, chẳng những có thể dẫn dắt người mà còn có thể hoàn thiện người. Làm được những điều này, thì mới có thể thấy được sự vĩ đại, tầm nhìn xa trông rộng và tấm lòng bác ái của người.

Một người lãnh đạo tốt phải có tinh thần lịch sử, tinh thần trời đất, tinh thần vũ trụ, phải có những tinh thần mà người ta sống trên đời nên có như: sống không sống tùy tiện, chết không tùy tiện, phú quý không tùy tiện đoạt lấy, khó khăn không tùy tiện trốn tránh... thì mới thể hiện được khí phách lớn lao. Có tâm niệm không muốn sống tùy tiện ở trên đời, tuy đang lúc là thường dân mà coi việc thiên hạ là trách nhiệm của mình, người như vậy tất có thể hăng hái hào hùng, tự vượt trội hơn người.

Có được tâm niệm không sống tùy tiện ở trên đời, lại có tâm niệm không chết tùy tiện trên cõi thế này, thì càng có thể tỏa ra ánh hào quang của cuộc đời khiến cho sự sống và cái chết của mình đều vượt hơn người khác. Tự nhiên có thể "người này tuy chết mà nghìn năm sau vẫn có tư tình". Cố Đình Lâm nói: "Trời sinh hào kiệt, tất có việc để làm. Cứu giúp dân tộc này trong cuộc can qua, mở mang cơ nghiệp thái bình cho vạn kiếp, ấy là trách nhiệm của cả đời ta. Xem việc nhân nghĩa là nghĩa vụ của chính mình, chết mà vẫn như còn". Trần Hoằng Mưu nói "Không nên làm việc mà mình cho là không được, không nên sinh ý nghĩ không làm được đối với việc, như thế có thể nói là không phạm sai lầm, tất sẽ thành được người không thể thiếu trên thế gian, tất làm được việc người trên thế gian không thể làm, sẽ không phí hoài cuộc đời mình".

Làm người lãnh đạo thì nên như vậy mới có thể thể hiện được sự vĩ đại của mình. Càng nên làm những việc mà những người lãnh đạo của trăm nghìn đời trước cùng những người lãnh đạo của trăm nghìn đời sau đều không thể làm, thế mới thể hiện được sự vĩ đại chưa từng có từ trước đến nay.

113. KHÔNG ĐỘNG TÂM BỞI SỰ VẬT BÊN NGOÀI

Tâm sáng thì lý sẽ sáng, lý sáng thì việc sẽ sáng, lý và việc đều sáng, thì sẽ tỏ ngời như nhật nguyệt, tự nhiên lương tri rộng lớn, chốn chốn đều thông.

Người ta sở dĩ không thể chấn chỉnh cái tâm của mình, không thể làm trong sáng cái tâm của mình, đó là do bị nhục dục và vật chất bên ngoài che lấp. Cái tâm này thoáng đãng thì tất sẽ sáng suốt không hồ đồ, cái tâm này rạng tỏ thì tự nhiên bản thân sẽ trong sáng, soi chiếu nhận biết rõ ràng không thiếu sót. Tâm sáng thì lý sáng, lý sáng thì việc sẽ sáng. Lý và việc đều sáng thì sẽ tỏ ngời như nhật nguyệt, tự nhiên lương tri rộng lớn, chốn chốn đều thông, trị thiên hạ dễ như trở bàn tay.

Sách "Đại học" lấy câu "Minh minh đức" (sáng suốt làm sáng cái đức) để dạy.

Sách "Trung Dung "lấy câu "Thành minh" (thành thật trong sáng) để dạy.

Trong "Khang tri" viết: "Khắc minh đức" (nghiêm ngặt làm sáng cái đức) để dạy.

Trong "Đế kinh" viết: "Khắc minh tuấn đức" (Nghiêm ngặt làm sáng cái đức lớn).

Nhà Phật nói "Bằng tâm kiến tính, lập địa thành Phật". (Lấy cái tâm bạn bè tốt đẹp mà xét tính người thì lập tức thành phật)

Khổng Tử nói "Ta đến 40 tuổi thì trong lòng đã không bị ngoại vật mê hoặc nữa rồi".

Mạnh Tử nói: "Ta đến 40 tuổi thì không động tâm bởi sự vật bên ngoài nữa".

Bình luận về thời Đại Vũ, ông nói "Thuấn hiểu rõ vạn vật, xét rõ nhân luân (luân thường của con người), thi hành nhân nghĩa, không phải việc nhân nghĩa thì không thi hành".

Sự không động tâm của Mạnh Tử, chính là sự không bị mê hoặc của Khổng Tử chính là sự sáng suốt của Vũ Thuấn.

Không bị mê hoặc thì có thể sáng, sáng thì sẽ khiến tâm không động, tâm không động thì tự mình sẽ làm chủ được mình. Tâm vốn sáng, sở dĩ tâm không sáng là do bị vật chất che lấp, bị dục vọng mê hoặc, tồn tại ở biết và thấy. Cho nên Mạnh Tử nói: "Vật tương giao với vật sẽ dẫn đến động tâm", và các nhà Nho thời Tống đã lấy "Diệt trừ lòng dục (của con người), giữ gìn lẽ trời" để nỗ lực đề xướng khắp thiên hạ. Tâm bị che lấp, bị mê hoặc, thì sẽ đánh mất đi sự sáng suốt của bản tâm.

Tạ Quy Sơn nói: "Người đánh mất bản tâm có 2 loại. Một loại là do ngu đần lỗ mãng, bị vật chất che lấp, bị dục vọng mê hoặc mà mất đi bản thân, một loại là những người thông minh đức độ, lỗi lầm của họ bị ý kiến che đậy mà mất đi bản tâm". Kẻ bình thường đều khó tránh khỏi, huống hồ là người lãnh đạo? Cho nên Đạo gia coi người lãnh đạo thành công nhất là người "vô vi nhi trị" (Trị bằng cách không làm), và "Vô tri, vô năng, vô vi" (không có ý nghĩ, không có năng lực và không làm). Xưng tụng 3 cái không này là 3 thánh đức.

Chỉ có diệt trừ tư trí (ý nghĩa riêng), diệt trừ tà kiến (cách nhìn riêng), diệt trừ tư dục (ham muốn riêng), diệt trừ hữu năng, hữu tác, hữu vị (có khả năng, có tạo nên và có làm) thì mới có thể trở thành bậc thánh hiền triết sĩ, không chỉ làm anh hùng hào kiệt. Thánh hiền triết sĩ thì đều "vô ngã" (quên mình), anh hùng hào kiệt thì đều "hữu ngã" (có mình). Muốn làm trong sáng cái tâm của mình, thì bên ngoài phải trừ bỏ những sự vật, sự việc gây trở ngại, bên trong phải trừ bỏ những dục vọng, ý nghĩ gây trở ngại. Bốn cái trở ngại ấy đã trừ bỏ thì trở ngại trong tâm đều hết, tự nhiên sẽ minh mẫn hiểu biết, tinh thông uyên bác. Trị thiên hạ không để cho thiên hạ làm hỗn loạn cái tâm của mình, làm hồ đồ trí tuệ của mình. Suy nghĩ tính toán, không hề mang một chút ý riêng. Nêu cao tiết nghĩa, như vầng mặt trời treo cao thì tất sẽ thành tấm gương sáng về lương tri và công lý.

114. DUNG NGƯỜI, DUNG VẬT, DUNG TRỜI ĐẤT

Người ta sở dĩ nhỏ bé, chính là do kiến thức của người ta nhỏ bé, người ta sở dĩ lớn lao, chính là do kiến thức của người to lớn lao. Lớn lao thì sẽ sáng suốt, sáng suốt thì sẽ giữ được thần khí, giữ được thần khí thì tự nhiên hễ mắc lỗi lầm liền lập tức có thể hóa giải.

Người có thể quên trời đất, cá có thể quên sông hồ, trong lòng chỉ thấy một chữ "lớn lao" mà thôi. Lớn lao đến mức có thể che phủ được một vùng thì sẽ có thể bao dung được một vùng, lớn lao đến mức có thể che phủ được một quốc gia thì sẽ có thể bao dung được cả thiên hạ.

Không người nào không bao dung, không vật nào không bao dung, chính là người không gì không lớn lao. Lớn lao đến không có giới hạn, không còn biên giới. Chẳng những người khác quên đi sự bao dung của ta mà bản thân ta cũng quên mất sự bao dung của mình, cho nên đức nghiệp của người ấy cũng rộng lớn không biên giới. Đạt được đến chỗ lớn lao thì cái tâm của người ta tự nhiên sẽ không còn giới hạn. Còn tâm sở dĩ không thể tự sáng mà dễ bị che lấp, dễ bị mê hoặc, chính là do lòng dạ của người ta không lớn lao.

Lòng dạ của bách tính thường dân có thể nhỏ, nhưng lòng dạ của những bậc bề trên không thể nhỏ, tất phải dung được người, dung được vật, dung được trời đất, không gì không bao, không gì không dung, vậy mới thể hiện được khí chất của bậc thánh nhân. Sát cánh kề vai với mọi người mới có thể thấy được ranh giới của trời đất.

Thiên Huyền Tử nói: "Có thể làm cho cái tâm của mình lớn lao, thì tự nhiên bản thân ở trong trời đất, có thể nâng đỡ trời đất; tuân theo quy luật âm dương, tự nhiên có thể hài hòa âm dương. Dù giỏi trị thiên hạ, nhưng lúc nào cũng có thể vứt bỏ thiên hạ, tuy xoay chuyển càn khôn nhưng có thể không cùng càn khôn". Giữ được lòng dạ như vậy, có thể rộng lớn thì có thể cao minh, có thể cao minh thì có thể thân trong trí sáng, đồng thời có thể vượt lên trên người khác một bậc, có thể chiếu khắp xa gần, lớn nhỏ không sót, thông minh sáng suốt, tự đạt đến đức trời.

Người ta sở dĩ nhỏ bé chính là do kiến thức của người ta nhỏ bé, người ta sở dĩ lớn lao là do kiến thức của người ta lớn lao, lớn lao thì sẽ sáng suốt, sáng suốt thì sẽ giữ được thần khí, giữ được thần khí thì tự nhiên hễ mắc lỗi lầm liền lập tức có thể hóa giải. Như vậy mới có thể hoàn thiện đạo đức và lưu truyền đại nghiệp.

115. LÀM VIỆC KHÔNG THỂ HOÀN HẢO

Thế gian vốn có khiếm khuyết, lòng người vốn toàn vẹn, chúng ta nên lấy cái toàn vẹn của lòng người để làm toàn vẹn thế gian có khiếm khuyết. Không nên vì thế gian có khiến khuyết mà làm khuyết đi lòng người toàn vẹn.

Trong thơ của Cung Định Am viết: "Chuyện đời vẫn tồn tại những khiếm khuyết! Khi mặt trời lặn xuống núi thì cổ kim ai còn biết rõ ranh giới". Việc đời vẫn còn khiếm khuyết, dù rằng nghèo đến không có tấc đất cắm dùi, trong kho không có một hột gạo nhưng vẫn có thể yên tâm vui vẻ. Nếu như đâu đâu cũng yêu cầu mười phần trọn vẹn thì khi chết mục rồi cũng khó có được sự viên mãn.

Trong phép tắc sống của người ta, có phép tắc chấp nhận khiếm khuyết. Cái gọi là chấp nhận khiếm khuyết, chính là đối với mọi việc đều không thể cầu sự trọn vẹn của nó, không thể cuồng vọng nó sẽ hoàn toàn như ý người ta. Phải coi sự không trọn vẹn là trọn vẹn, coi việc không hoàn toàn là hoàn toàn, coi chuyện không như ý là như ý. Chấp nhận khiếm khuyết, thì tự sẽ có được sự toàn vẹn tự nhiên. Tuy nhiên, đây vẫn là bí quyết tự mình vui vẻ rất khó học được.

Chẳng ai không mong muốn một cuộc đời lý tưởng, nhưng từ xưa đến nay, đã ai có thể toàn vẹn được cuộc đời lý tưởng của anh ta. Trên từ vương hầu khanh tướng, dưới đến bách tính thường dân, trong cuộc đời nếu không phải là điều đáng tiếc này thì là điều đáng tiếc khác, chủ yếu là tự mình thấy viên mãn về mặt tâm lý là được rồi. Như vậy sẽ có thể chỗ nào cũng viên mãn, mọi việc đều viên mãn, bằng không sẽ khiến cho mọi việc khó toàn vẹn, chỗ nào cũng khó toàn vẹn.

Đào Giác nói: "Thế gian vốn có khiếm khuyết, lòng người vốn là toàn vẹn, chúng ta nên lấy sự toàn vẹn của lòng người đế là toàn vẹn thế gian có khiếm khuyết. Không nên vì thế gian có khiếm khuyết mà làm khuyết đi sự toàn vẹn của lòng người". Đó là chân lý tự hài lòng về mình và không mơ ước viển vông.

Hồng Tự Thành nói: "Buồm chỉ giương lên 5 phút thì thuyền liền yên ổn, nước chỉ rót vào 5 phút thì nước trong bình đã có thể ổn định. Giống như Hàn Tín vì dùng lược chấn động Lưu Bang cho nên bị bắt; Lục Cơ vì tài danh trùm khắp thiên hạ nên cũng bị giết; Hoắc Quang thất bại do quyền thế lấn át quân vương. Thạch Sùng chết bởi tiền của quá nhiều". Người ta khi đã mười phần viên mãn rồi thì phải biết tự mình giảm thiểu, tự mình át chế để lưu lại một chỗ khuyếm khuyết, nhất định không thể giữ mãi một sự viên mãn với một ranh giới tột cùng. Đào Chu Công 3 lần tích nghìn vàng thành ph ú hộ nhưng lại 3 lần phân tán tài sản đó là vì hiểu được đạo lý này..

Công tử Mậu nước Ngụy rói: "Chấp nhận khiếm khuyết thường an toàn", có thể biết đủ trong cái thiếu thì biết dừng ở cái khuyết. Như vậy sẽ theo đuổi sự viên mãn toàn vẹn mà cho rằng đạt được một nửa đã là viên mãn rồi, một phần còn hơn 10 phần.

Cổ nhân nói: "Biết cái này tròn phải giữ cho nó khuyết, biết cái này hoàn chỉnh chỉ có thể giữ cho nó hoàn chỉnh 1 nửa thì mới có thể bảo toàn" đó chính là điều chí lý nhất.

Người cứ theo đuổi sự viên mãn thì cuối cùng sẽ là "con số không". Nếu như tự biết thỏa mãn với mình thì tự nhiên sẽ đạt đến ranh giới: "Đ ầ y phòng gió mát trăng thanh, ngồi giữa vật mà nhìn rõ được lòng trời". Cho nên nói "Khuyết còn hơn tròn, một nửa còn hơn toàn bộ" vạn sự đều khiếm khuyết, đời người được một nửa là tốt nhất.

Lã Văn Tịnh thời cổ đại dạy Mã Tử Sơn: "Làm việc không thể làm đến mức hoàn hảo, hưởng phúc cũng đừng hưởng đến tận cùng". Mã Tử Sơn lúc đầu không hiểu, sau này nói với mọi người rằng "Hai câu này cả một đời dùng cũng không hết".

Lý Mật Am tin tưởng vào tác dụng của cái một nửa này đã viết bài ca "Một nửa". "Bài ca ấy nói lên rằng ông đã thấm nhuần lời dạy của Lão Tử, uyển chuyển thì rồi sẽ bảo toàn, uốn mình thì rồi sẽ vươn thẳng, chỗ trũng thấp rồi sẽ lấp đầy, cái gì cũ thì rồi sẽ mới mẻ, ít tranh thì rồi sẽ đạt được, tham nhiều thì rồi sẽ bị mê hoặc". Những cái toàn vẹn, đầy đủ, mới mẻ và nhiều mà người bình thường mong muốn lại hoàn toàn tương phản với quan điểm của Lão Tử.

116. ĐỜI NGƯỜI CÓ CHỖ NÀO KHÔNG VUÔNG TRÒN

Cuộc đời con người ta quý nhất là có sự giác ngộ. Cho nên chấp nhận khiếm khuyết phải là sự chấp nhận khiếm khuyết có giác ngộ, như vậy mới đạt đến ranh giới của bậc thánh nhân.

Trong "Phúc thọ toàn thư" viết "con người ta có thể biết đủ thì bất kỳ lúc nào, bất kỳ ở đâu đều có thể bình yên".

Lý Trầm khi ở nhà phu nhân của ông là Thanh Trị có nói: "Tôi bản thân hưởng hậu lộc, luôn được sự ban tặng, tất nhiên có thể thỏa mãn nhưng nhà Phật cho đó là thế giới còn khiếm khuyết, đâu có thể được đều toàn vẹn như ý đây?".

Thiên Huyền Tử nói: "Tranh danh đoạt lợi, chẳng bằng chấp nhận khiếm khuyết. Nhiều tham vọng, chẳng bằng chấp nhận khiếm khuyết". Điều này quả không sai. Có người nói: "Nửa càn khôn biết được đời người khó vẹn toàn tại sao cứ đi tìm sự viên mãn. Nửa nghèo nửa giàu nửa an túc, nửa thiên nửa mệnh nửa ngẫu nhiên, nửa ngây nửa điếc nửa hồ đồ, nửa thật nửa giả nửa điên dại, nửa dùng nửa bỏ nửa hành tàng, nửa khôn nửa dại nửa thánh hiền, nửa người nửa ta nửa tự tại, nửa tỉnh nửa mê nửa thần tiên, nửa có nửa không nửa khổ lạc, nửa sinh nửa nhục nửa nhân duyên. Một nửa phụ thuộc vào mình còn một nửa theo quy luật tự nhiên. Những suy nghĩ trôi qua nhanh đời người trăm tuổi cũng không nhiều. Biết được chân lý huyền diệu của cái một nửa thế gian này khắp nơi đều an nhàn" những điều này thực sự những đạo lý xử thế tốt đẹp của con người.

Có thể giữ được cái khuyết ấy thì tự nhiên không thấy hối hận, không lo buồn, cho nên Hồng Tự Thành nói: "Trong ý nghĩ của mình thường nhìn thấy sự viên mãn thì thiên hạ tự nhiên thành một thế giới không có khiếm khuyết, tự mình cũng luôn thấy thanh thản hơn, thiên hạ tự nhiên không có hương vị tình người rõ ràng" lòng mình tự cảm thấy viên mãn thì khắp thế gian đều viên mãn". Hồng Tự Thành nói tiếp "Trời lấy phúc mỏng để đối với ta, ta lấy đức dày đáp lại, trời muốn làm mệt mỏi thân xác ta, ta lấy tâm trạng sợ nhàn hạ để bù đắp. Trời đem đến cho ta những khó khăn, ta lấy đại đạo để khai thông chúng. Trời còn có thể làm gì ta nữa đây? Đó chính là người chấp nhận khiếm khuyết, những điều kiện đến từ bên ngoài không tốt thì lấy điều kiện bên trong để bổ sung, bên ngoài là khiếm khuyết thì bên trong lấy đức lớn để đáp lại nó, dùng tấm lòng để bù đắp cho nó, dùng đạo để khai thông, như thế mặc dù là khuyết mà có thể hơn tròn, mặc dù là một nửa vẫn có thể hơn toàn bộ.

Cuộc đời con người ta đáng quý nhất là có sự giác ngộ cho nên chấp nhận khiếm khuyết tất phải là sự chấp nhận khiếm khuyết có giác ngộ. Nếu là sự chấp nhận khiếm khuyết không có giác ngộ thì cũng chỉ là sự chấp nhận khiếm khuyết của bọn phàm phu tục tử mà thôi.

Một con người trước tiên phải có sự giác ngộ mới có thể tự dập tắt được lòng ham muốn công danh phú quý, tư tưởng khen chê sai đúng, ý nghĩ vinh nhục được mất. Dập tắt hoàn toàn này như vậy sẽ tiếp cận gần với đạo.

Ranh giới công danh phú quý, thị phi được mất..., tất cả đối với con người ta chẳng qua chỉ là một loại trang sức bên ngoài mà thôi! Chứ không thể so sánh với sự tôn nghiêm thánh đức trong con người. Vì vậy thơ của Đào Uyên Minh viết: "Dựng nhà nơi nhân cảnh mà không ngựa xe đến hỏi han, chàng sao có thể yên? Tâm xa đất tự nghiêng. Hái cúc dưới giậu Đông, nhởn nhơ nhìn núi Nam. Khí núi chiều thật đẹp, chim chóc cùng bay về. Trong ấy có ý thực; muốn nói đã quên lời".

Tâm có thể xa thì đất có thể nghiêng, không chỉ đất mới tự nghiêng mà tất cả đều có thể tự nghiêng. Phàm là cái bên ngoài thì đều không thể vào bên trong. Cho nên cái khiếm khuyết đó cũng không làm mất đi sự hoàn thiện và thỏa mãn của con người,

Một người làm quan lại có thể lo cho đời sống của thiên hạ tất không giống loại tham công ham lợi, sống nơi núi rừng mà có chí lớn cứu giúp xã tắc tất chẳng như bởi vì suy đồi mà lẩn trốn, có lòng với nghĩa lớn với lợi chung tất không giống bọn ăn hối lộ phá kỷ cương. Đối với đại nạn lại có suy nghĩ của người nghĩa khí thì tất chẳng như kẻ sĩ sống cẩu thả, chấp nhận khiếm khuyết mà có tấm lòng của bậc thánh nhân thì sẽ hơn hẳn những kẻ phàm phu tục tử.

117. CHỊU ĐỰNG ĐIỀU NGƯỜI KHÁC KHÔNG THỂ CHỊU ĐỰNG

Sự nghiệp của nam nhi dọc ngang trời đất, kiến thức phải cao, quy mô phải lớn, lòng độ lượng phải bao la.

Con người ta sống ở trên đời không thể chỉ trong một khoảng thời gian hạn hẹp mà có thể thấu hiểu hết cái hàm chứa bên trong của con người ta. Chấp nhận khiếm khuyết cũng chỉ là một phương diện trong đó. Làm người cố nhiên không thể ngạo nghễ đùa chơi với đời, nhưng cũng không thể quá ngay thẳng, quá cứng nhắc.

Một người muốn có lòng độ lượng với người khác, trước hết phải có đức tha thứ, không xét nét sai lầm của người khác, muốn thành đại sự trước hết phải có đức nhẫn nhịn. Tha thứ có thể bồi dưỡng cho dung, nhẫn nhịn có thể bồi dưỡng cho lượng. Cho nên một triết học cổ đại đã nói: "Phải có lòng tha thứ thì tâm mới rộng lượng".

Mã Viện khi trả lời Quy Hiệu, bình luận về hoàng đế đương thời Vũ Đế và Cao Tổ ông nói: "Hán Quang Vũ Đế tài lược anh minh, không có ai sánh kịp, lại có thể công khai thành thật, không có gì giấu giếm, rộng rãi khoáng đạt. Có điểm hơi giống Cao Tổ, kinh học tinh thông, chính sự giỏi, trước đây không ai sánh nổi". Quy Hiệu lại hỏi: "Ông thấy Cao Tổ là người như thế nào?" Mã Viện trả lời: "Ai cũng không bằng Cao Tổ, không ai có thể sánh được với ông ấy".

Trong "Thượng Thư" nói: "Phải có sự nhẫn nhịn mới có thể thành sự", Hai khí tiết tha thứ và nhẫn nhịn đích thực là môn pháp thần diệu. Đào Giác nói: "Phần lớn anh hùng hào kiệt đều phải có lòng độ lượng lớn. Trương Lương xỏ giày trên cầu, Hàn Tín chui háng giữa chợ - đều là một chữ nhẫn, không phải việc mà người bình thường có thể làm được. Phải tha thứ được điều người khác không thể tha thứ mới có thể dung được cái người khác không thể dung, phải nhịn được điều người khác không thể nhịn mới có thể làm được việc người khác không thể làm. Chỉ có người tài lược lớn mới có lòng khoan dung và nhẫn nhịn lớn.

Hán Cao Tổ rộng lượng, Đường Thái Tông bao dung đều là người có lòng nhẫn nhịn lớn cho nên Vương Thuyền Sơn khi luận về Hán Sở tranh hùng, Hạng vương vốn không ai địch nổi cuối cùng lại chịu khuất phục Hán Cao Tổ, nói: "Thành mà không nghiêng, bại mà không mất đều phụ thuộc vào khả năng nhẫn nhịn của mình chứ không liên quan đến trí tuệ. Hán Cao Tổ từng bị thua ở Bành Thành, lại thua ở Vinh Dương, một mình chạy trốn nhưng tâm thần không rối loạn, không sợ hãi. Mà Hạng Vương cuối cùng phải khuất phục trước sức mạnh không thể bẻ gãy của ông". Lại nói: "Người hoàn thành được sự nghiệp lớn là do lòng độ lượng chứ không phải do trí tuệ".

Tăng Quốc Phiên nói: "Anh hùng dựng công danh lập sự nghiệp trong thời thịnh, coi khoan dung rộng lượng là nghĩa khí hàng đầu, anh hùng phò giúp thiên hạ qua nguy nan giữa thời loạn, lấy lao tâm khổ tứ làm đức nghĩa thứ nhất. Không khoan dung rộng lượng thì khó thành đại sự, không lao tâm khổ tứ thì khó đạt công tích lớn lao".

Lữ Tần Ngô nói: Sự nghiệp của nam nhi rộng khắp thiên hạ kiến thức phải cao, quy mô phải lớn, lòng độ lượng phải bao la", người mà có thể hoàn thiện về kiến thức và quy mô thì có khả năng chịu đựng. Cho nên anh hùng hào kiệt nhất thiết coi cái nghĩa đầu tiên là thái độ khoan hồng.

118. CUỘC SỐNG TRONG VÒNG TRÒN CỦA NÓ

Tùy lúc mà đi, đi cũng phải kiềm chế, biến hóa vô cùng. Cũng giống như trong một vòng tròn, không có điểm khởi đầu, cũng không có điểm kết thúc, không có điểm tận cùng, tan hợp tại tôi, ứng biến do bạn, như vậy là thành công.

Làm thế nào để hiểu rõ con người? Con người trên thế giới này muốn trở thành một người có lòng khoan dung cũng không dễ dàng, cần phải biết phương pháp tư duy hiểu được lòng người. Về điểm này, Quỷ Cốc Tử, một danh sĩ từ thời Xuân Thu trong nguyên lý "Bái diêm" đã có những suy nghĩ rất sâu sắc về vấn đề này.

Suất Viên - một cuốn sách nổi tiếng của Quỷ Cốc Tử đã chỉ ra: trên thực tế, vũ trụ gồm có trời, đất, con người, thời gian và các sự vật hiện tượng, đâu đâu cũng thể hiện đạo lý tan hợp.

Cao Tự Tôn từng nói: "Trong sách của Quỷ Cốc Tử, trí tuệ, mưu lược, thuật số, mưu mẹo, ngôn từ đều xuất phát từ thời Chiến Quốc. Mỗi chương, mỗi hồi đều là sự thần diệu trong "Kinh Dịch", mỗi trang đều là cơ vi của Lão Tử, còn thuật toán của Quỷ Cốc Tử lại vượt qua được cái giới hạn thể hiện sự thông minh vô cùng. Tôi đã từng đọc cuốn "Âm phủ" nghiên cứu về các thiên thể, nghiên cứu về lòng ích kỷ, các thủ đoạn của con người, nhưng Quỷ Cốc Tử vẫn thể hiện được nó, thật là có thể coi là nhị đại anh hùng quái kiệt". Từ câu nói trên có thể nhận thấy, Quỷ Cốc Tử luận triết lý đời người vô cùng tinh thâm, huyền diệu, biến hóa vô cùng.

Quỷ Cốc Tử nói: "Hợp, tan là sự biến hóa lớn nhất của lý". Một là âm dương, một là cương nhu, một là động tĩnh mà âm dương cương nhu động tĩnh đều vận động trong nguyên lý hợp rồi lại tan, có thể là thuận có thể là nghịch.

Tùy lúc mà đi, đi cũng phải kiềm chế, biến hóa vô cùng giống như một vòng khép kín, không có điểm khởi đầu, cũng không có điểm kết thúc, không có tận cùng, tan hợp do tôi, ứng biến do bạn, như vậy là có thể giành được thắng lợi. Tuy cái nguyên lý tan hợp đó do Quỷ Cốc Tử tạo nên nhưng khởi nguồn của nó là từ "Chu Dịch".

Trong "Từ hệ - Kinh dịch" đã nói: hạp hộ gọi là khôn, tịch hộ gọi là càn, một hạp một tịch gọi là biến, từ xưa đến nay vẫn gọi là thông. Đó chính là tinh thần cơ bản cơ đạo lý tan hợp.

Con người với chính mình không thể hiểu đạo lý này, nên không thể hiểu hết tình người, đối với vật cũng không hiểu thấu đáo được đạo lý đó nên không thể biết cách sử dụng hết khả năng của vật, đối với sự việc do không hiểu hết đạo lý đó mà không thể thành nghiệp được. Vận dụng mưu lược mà không hiểu đạo lý đó thì không thể phát huy được trí tuệ của mình, vì vậy nó chính là "cánh cửa tồn vong" mà thánh nhân coi "việc nắm giữ cánh cửa này" là điều quan trọng đầu tiên.

Đệ tử của Quỷ Cốc Tử là Tô Tần, Tương Nghi đã vận dụng thuật tung hoành của ông, hợp tung liên hoành, là những người nắm trời đất trong lòng bàn tay, muốn thay đổi thời thế, thay đổi lịch sử, muốn có thể biết chắc lợi hại được mất, vận dụng một cách linh hoạt đạo lý này để có thể tung hoành khắp thiên hạ. Muốn có công lao với thiên hạ, muốn trở nên nổi tiếng trong thiên hạ mà không hiểu, không biết vận dụng đạo lý này thì có thể nói đó là nói suông.

Quỷ Cốc Tử nói: "Nếu muốn nhìn lại các bậc quái kiệt trong trời đất thời xa xưa, là một người lãnh đạo quần chúng thì cần biết quan sát quy luật âm dương, có sự phán đoán đối với sự vật, hiểu được lý tồn vong của vạn vật, nhìn thấy khởi đầu và kết thúc của vạn vật, có được lòng người, hiểu được chính bản thân mình, đồng thời kiên trì mục đích của chính mình. Do vậy các bậc quái kiệt trong thiên hạ từ cổ chí kim đều nắm rất chắc cái đạo lý đó.

"Sự biến hóa của sự vật hiện tượng là vô cùng vô tận, vì vậy mỗi người đều phải có con đường riêng hoặc là âm hoặc là dương, hoặc nhu hoặc cương, do vậy các bậc quái kiệt thường nắm vững điều này, quan sát thứ tự trước sau của sự vật, tự lượng sức mình, vận dụng linh hoạt, cân nhắc ưu thế của kỹ xảo. Trí, ngu, hiền, dũng, nghĩa không giống nhau, có thể hợp có thể tan, có thể tiến có thể lùi, có thể thắng, có thể bại. Xem xét hữu vô, hư thực, dục vọng để thấy ý chí của nó, con người hợp tan để biến động âm dương, bốn mùa đến đi...đều bắt đầu từ đây". Tung hoành, có thể dung hòa mọi người, không chỉ đơn thuần vận dụng trong quan hệ quân thần, cấp trên cấp dưới, nếu vận dụng đối với kẻ thù, bạn bè, và vạn vật trong vũ trụ thì cũng có ích. Không chỉ những người giỏi ăn nói, quan sát sự vật và trong lĩnh vực hành chính cần phải vận dụng nguyên lý này, mà những người vạch ra mưu lược, cải tạo tự nhiên cũng cần phải tuân thủ nguyên lý này.

119. GIEO NHÂN NÀO, GẶT QUẢ ẤY

Vạn vật vạn sự đều có nhân quả, người kém hiểu biết chỉ nhìn thấy kết quả, người thông minh có thể nhìn thấy nhân, người ngu dốt an phận với kết quả đó, người thông minh lại vì cái nhân đó.

Hiện tượng vạn vật đều xuất hiện dần dần, nó tồn tại trong trạng thái ẩn, đó là (nguyên) nhân. Đợi đến khi hiện tượng hình thành, "nó" tạo nên một dạng đột biến, đó là (kết) quả.

Vạn vật vạn sự đều có nhân quả, người ngu muội chỉ thấy được kết quả của nó, người thông minh lại vì cái nhân. Muốn đạt được thành tựu cần phải hiểu nguyên nhân tạo nên kết quả, rồi mới tính đến kết quả. Cho nên, con người cần phải hiểu hai mặt đó.

Tích nhân thiện mới có thể có quả thiện, người gieo mầm ác tất sẽ thu được điều ác, tích phúc sẽ được báo phúc, tích họa tất sẽ được họa. Đó là sự báo ứng của luật nhân quả, không thể thay đổi được, đó là một quy luật vĩnh cửu.

"Vạn vật đối đãi với thế gian, cần phải biết chúng chỉ là tương đối, từ đó mà tuân theo cái tuyệt đối; cần hiểu rõ mối quan hệ nhân quả của chúng. Mọi sự đều có sự tác động trở lại, ta gây áp lực với người, mọi người tất gây áp lực đối với ta, ta kích động người thì người tất sẽ ứng đối, đó chính là nguyên lý động-ứng tương đối.

Nguyên lý đó trong vũ trụ được sinh ra căn cứ vào quy luật đối lập thống nhất giữa trời đất. Nguyên lý đó trong "Kinh dịch" lấy âm dương đối lập làm khởi điểm, trong đó viết: "Trong kinh dịch có thái cực, thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi chính là âm dương, khi lưỡng nghi chưa hình thành, đang còn nằm trong thái cực đã tồn tại hai mặt âm dương rồi. Từ đó xuất hiện âm dương và quy luật đối lập tương đối, vậy là có nam nữ, phu thê, quân thần, trên dưới, trái phải, trước sau, cương nhu, động tĩnh, thiện ác, thắng bại, lợi hại, sinh tửvv., tất cả các mặt đối lập đều tồn tại tương đối. Vì vậy nói vạn vật trong vũ trụ, có một thì sẽ có hai, có mặt này tất sẽ có mặt kia, có lợi tất có hại, có được và có mất, cùng tác động, thúc đẩy nhau phát triển. Vạn vật đều phát triển như vậy.

"Kinh dịch" nói: "Vô bình vô pha, vô vãng vô phục" (không phẳng không gồ ghề, luôn tác động trở lại), lại nói "Phản phục kỳ đạo" (đạo lặp lại), "Tin tức quá "hư" là sự vận hành của các thiên thể".

Lão Tử nói: "Thiên hạ đều biết: cái đẹp sở dĩ được cho là đẹp bởi vì có cái xấu tồn tại, cái thiện sở dĩ được cho là thiện bởi vì có cái ác tồn tại. Có và không đối lập nhau nên sinh ra, khó và dễ đối lập nhau nên tồn tại, thanh và tiếng đối lập nhau nên hòa vào nhau trước và sau đối lập nhau nên xuất hiện, những điều này mãi mãi tồn tại". Điều đó không chỉ nói lên quy luật tương đối của sự vật hiện tượng trong vũ trụ mà nó còn nói lên quy luật vận động của vạn vật trong vũ trụ.

120. QUAN NIỆM BIẾT CO BIẾT DUỖI

Áp lực mạnh thì sự phản hồi mạnh, áp lực nhẹ thì sự phản hồi nhẹ, đó là đạo lý tự nhiên của con người, là một xu thế tất yếu.

Căn cứ vào nguyên lý nhân quả ứng đối có thể hiểu được căn nguyên của vạn vật trong vũ trụ, động mặt này thì tất có ứng ở mặt kia, tự nhiên thành sự, có công lao thì sẽ thành đạt, đó là quy luật bất biến từ xưa đến nay.

Cổ nhân đã nói: "Đạo trời không có thân sơ, thường ban thưởng cho người thiện". Theo cách nói nhân quả, luân hồi báo ứng trong Phật giáo là từ nguyên lý căn bản đó mà có. Vì có mặt này tất có mặt kia, muốn có mặt này tất phải có theo mặt kia, muốn mọi người giúp đỡ mình, trước tiên hãy giúp đỡ người khác, muốn mọi người vì mình, trước hết hãy vì mọi người, muốn mọi người trung thành với mình, tin tưởng mình thì trước hết mình phải trung thành và tin tưởng người khác. Đun dầu dầu sẽ cháy, đun nước nước tất sôi, đánh trống tất có âm thanh, đánh mạnh thì kêu to, trồng bí thì được bí, trồng đậu thì được đậu, do vậy dùng lý lẽ để ép người thì người cũng sẽ dùng lý để ép lại, dùng đức mà đối người thì người cũng sẽ dùng đức báo đáp, dùng oan ức đối người thì cũng sẽ bị điều oan ức báo ứng, ác với người thì cũng sẽ bị người ác lại. Áp bức mạnh thì báo ứng nặng, áp bức ít thì báo ứng nhẹ, không báo ứng vào chỗ này thì cũng sẽ vào chỗ khác, đó là đạo lý tự nhiên, xu hướng tất yếu, quy luật duy nhất của cuộc đời.

Mạnh Tử đã cảnh cáo Tề Tuyên Vương rằng: "Là quân vương mà có thể xem quần thần như chân tay thì trong tim quần thần mới có quân vương, quân vương mà coi quần thần như chó ngựa thì quần thần cũng xem quân vương như vậy, quân vương coi quần thần như cỏ rác thì quần thần sẽ coi quân vương là kẻ thù".

Theo "Uyển thuyết" ghi chép: Tề Hoàn Công khi chinh phạt nước Nhung, muốn đi qua nước Yên, vua nước Yên thân chinh ra đón, Hoàn Công hỏi Quản Trọng: "Chư hầu nghênh đón, ta có cần ra mặt không?" Quản Trọng trả lời: "Không phải đại tử thì không cần ra nghênh tiếp". Hoàn Công nói: "Như vậy là vua nước Yên vì sợ hãi mà thất lễ rồi. Ta không thể vì mượn đường mà làm cho vua nước Yên thất lễ". Vì vậy đã tránh sang đường khác đồng thời tiễn quân vương của nước Yên sang đất Tề. Các nước chư hầu biết chuyện đều đến bái kiến Tề Hoàn Công. Thang Vương không động binh, nhưng thiên hạ đều đi theo ông ta.

Trước đây khi nước Chu bắt đầu hưng thịnh, đô thành hẻo lánh, sau này Tắc Công kế tục đại nghiệp, ông tích đức hành thiện được người dân cả nước yêu mến. Ông lấy đức cảm hóa địch Nhung khiến họ từ bỏ ý định gây binh đao, đồng thời còn tặng cho thủ lĩnh địch Nhung da khuyển mã và rất nhiều vàng ngọc, nhưng thứ địch Nhung muốn là đất đai và dân chúng. Dân chúng trong cả nước rất phẫn nộ, muốn giao chiến với nước Nhung. Thái Công Trình nói: "Bậc làm vua phải vì dân chúng, không thể bắt dân chúng phải vì vua, kẻ làm vua phải làm điều lợi cho dân chúng, không được làm điều tàn hại dân chúng. Bây giờ nước Nhung phát động chiến tranh chính là vì đất đai và dân chúng, dân chúng và đất đai của ta và của họ có gì khác nhau? Dân chúng tuy rằng muốn ta và họ giao chiến song như thế chỉ mang lại chết chóc, chia lìa phụ tử, ta không nhẫn tâm làm vậy". Thế là hạ lệnh rút quân khỏi biên ải, vượt qua Tất Tữ Hà, qua Lương Sơn đến chân Kỳ Sơn. Nhân dân trong cả nước kéo nhau đi theo ông, các nước nhỏ khác biết chuyện đều quy phục ông, vậy là đất nước ngày càng lớn mạnh.

Cũng theo sử sách ghi chép: "Mạnh Thường Quân khi làm Thừa tướng nước Tề, thuộc hạ của ông là Ngụy Tử thay ông ta chiêu mộ nhân tài, năm lần bảy lượt không được một người nào, Mạnh Thường Quân hỏi nguyên nhân, Ng ụ y Tử trả lời rằng: "Có người hiền tài, tôi đến ngầm thỉnh giáo họ, vì vậy mà không có ai theo". Mạnh Thường Quân giận quá mới đuổi ông ta đi. Vài năm sau, có người tố cáo Mạnh Thường Quân với Tề vương rằng: "Nghe nói Mạnh Thường Quân làm loạn, thường muốn làm phản". Tề vương cũng nghi ngờ Mạnh Thường Quân, thế là Mạnh Thường Quân phải ra đi. Ngụy Tử và các bậc hiền sĩ trong thiên hạ biết chuyện liền vào tâu với Tề vương rằng Mạnh Thường Quân không có ý định làm phản, lấy đầu mình ra bảo đảm điều đó, tự sát trước cổng thành để chứng minh cho sự trong sạch của Mạnh Thường Quân. Tề vương kinh hãi, cho người tra xét sự việc, quả nhiên là Mạnh Thường Quân không hề có ý định làm phản, liền triệu về cung.

Cho nên nói, bị thiệt thòi là phúc, lâm vào cảnh khó khăn là đức, tổn thất bản thân có thể được lợi, biết co thì có thể duỗi, đây là điều đương nhiên có thể hiểu được. Tất cả hiện tượng của vạn vật trong vũ trụ đều tồn tại vì có sự đối lập của hai lực lượng ấy, chịu sự đối động của chúng chi phối.

Trời đất sở dĩ có thể trường tồn, cân bằng, không huỷ diệt con người và vạn vật là vì trong thiên thể, giữa các hành tinh đều là hai sự vận động đối lập và tương đối có sức mạnh rất lớn, tác động lẫn nhau, hấp dẫn lẫn nhau, nhưng lực tác dụng được cân bằng tại một trung điểm, trung điểm này tạo thành cùng với độ lớn nhỏ của lực ở hai bên. Sự đối lập và đối động của lực "một với một thành hai", "một với vạn" vẫn là sự đối lập và vận động đối kháng của hai bên, đây là sự hình thành nguyên lý đối động trong vũ trụ. Đế vương trong lịch sử các triều đại có thể vận dụng nguyên lý này và thành công, đây là bí quyết nghìn đời không thay đổi.

121. VÒNG LUÂN HỒI LÀ QUY LUẬT CỦA TRÒN

Thông thường, con người nhìn nhận và đánh giá sự việc ở mặt phản diện của nó rồi mới làm, hoặc là chờ thời cơ đến rồi phấn đấu theo hướng có hy vọng.

Sinh diệt, thành bại, biến hóa của sự vật hiện tượng trong vũ trụ, đều chịu sự chi phối của một định luật vĩnh cửu, đó là định luật vận động đối lập. Cũng chính sự ra đời của vận động đối lập là do sự đối lập của vạn vật và tồn tại.

Tất cả các hiện tượng và vạn vật trong vũ trụ đều không ngừng vận động và biến đổi, nhưng sự biến đổi đó tuân theo một vòng tuần hoàn nhất định của tự nhiên, tự lực sinh diệt tới diệt sinh, tự lực thành bại tới bại thành. Bên ngoài thì đều tự nhiên vận động hướng tới đối phương. Vì vậy, sự phát minh ra định luật "vận động hướng tới đối phương" đã tạo nên nguyên lý vận động đối lập.

Do sự vận động của trời đất, âm dương, nam nữ mà sinh ra sự vận động đối lập của hiện tượng. Sở dĩ có mạnh có yếu, có chính có phản là vì hai mặt đó luôn đối lập nhau, vận động hướng về đối phương. Sở dĩ có trị thì tất sẽ có loạn, có đi thì sẽ có lại, có thành thì có bại cũng là vì hai mặt đó đối lập nhau, vận động hướng về đối phương. Tất cả mọi hiện tượng đều như vậy.

Sự biến đổi của sự vật tồn tại đơn nhất là điều không thể có, cũng không thể có sự vận động biến đổi luôn hướng về phía trước. Cho dù ban đầu thấy dường như mỗi hiện tượng mới vận động biến đổi đều không giống với hiện tượng cũ, nhưng kết quả lại tự nhiên quay trở lại như lúc khởi điểm. Ví dụ như sự biến đổi tuần hoàn của nhật nguyệt, sinh tử, xuân hạ thu đông. Song sự vận động này đều chịu sự chi phối của sức mạnh vận động của đối phương. Ví như nước biến thành khí bay hơi thì phải chịu ảnh hưởng của độ nóng, biến thành băng thì chịu ảnh hưởng của độ lạnh, và con người cũng không nằm ngoài nguyên lý vận động đối lập đó.

Từ nhiều sự kiện lịch sử cho thấy, người ra sức cầu danh lợi thì sẽ khó có thể thành danh, người không coi trọng danh thì lại thành danh, người không coi trọng lợi ích thì lại dễ dàng được lợi, người không cầu phú quý thì thường hay phú quý. Đó chính là người biết thích nghi với mặt trái của sự vật. Vì vậy nếu như nhìn nhận và đánh giá sự vật từ mặt trái của nó rồi mới thực hiện, hoặc bình tĩnh chờ thời cơ, nỗ lực phấn đấu theo hướng có hi vọng, đó chính là đã hiểu được phương pháp "không dùng như dùng"; "Không làm như làm"; "Không cần tranh đoạt mà có". Vì vậy, nói: làm như không làm, tranh như không tranhvv. thì trong thiên hạ sẽ không còn sự tranh đoạt công danh và lợi lộc nữa. Có bao nhiêu người trong thiên hạ hiểu được tác dụng thần kỳ của nó đây? Nếu có thể nghiền ngẫm những điều này thì cũng có thể hiểu được nguyên lý vận động đối lập tinh vi, cao thâm đó.

Vạn vật trong vũ trụ cố nhiên là tác động trở lại, nhưng đối với các sự vật lại thường có hiện tượng: nếu như muốn hạn chế sự vật đó, thì có thể nó sẽ tăng lên, nếu như muốn tăng nó lên thì có thể nó sẽ giảm đi, và, trong họa có phúc, trong phúc đã tiềm ẩn họa rồi. Chúng ta nếu muốn có thể thay đổi được đạo trời thì đó là điều sai lầm vô cùng lớn.

Lão Tử đã từng răn người đời, làm khe suối của thiên hạ, làm sông cốc của thiên hạ, thì phải chịu vết nhơ của thiên hạ, chịu nỗi nhục của thiên hạ. Bản thân muốn vươn lên cao thì trước hết phải biết khiêm nhường, muốn có thành công thì phải trải qua thất bại, muốn có được lợi trước hết phải biết mất mát..., như vậy mới là đạo lý của người thông minh. Vì vậy Lão Tử đã nói: "Sự biến đổi vận động của vòng luân hồi là vận động của đạo, mà tác dụng của đạo lại rất tinh vi, mềm mỏng". Tuy nhiên, "nhu" có thể thắng cương", "yếu có thể thắng mạnh" cũng là một đạo lý.

122. "THIÊN NHÂN HỢP NHẤT"

Vạn vật đều có con đường vận động riêng của nó, có phần riêng, lý riêng. Phần chính là đặc tính, lý chính là quy luật vận động. Tuân thủ sự tự nhiên ở lý tính của nó đó chính là đức.

Khổng Tử đã từng nói: "Sáng sớm thức dậy hiểu được đạo lý lớn, buổi tối có chết đi cũng xứng đáng". Đạo chính là căn bản của vạn vật và con người trong thế giới này. Vì vậy Khổng Tử cho rằng: "Đạo thì một khắc cũng không thể bỏ được, xa rời nó thì không còn là đạo nữa".

Lão Tử cho rằng, đạo là chủ thể căn bản của vạn vật trong vũ trụ, ông nói: "Đạo là độc nhất vô nhị, trong đạo đã hàm chứa hai khí âm dương, âm dương nhị khí hình thành nên trạng thái cân bằng, vạn vật được sinh ra trong trạng thái như vậy. Vạn vật đều có âm đối dương, đồng thời qua sự hỗ trợ tương tác của âm dương mà hình thành nên sự hài hoà".

Bởi vì đạo chính là bản thể không ngừng sinh sôi của vạn vật trong vũ trụ vì vậy phân tử trời thuộc về đạo của trời, phân tử đất thuộc về đạo của đất, phân tử người thuộc về đạo làm người, phân tử sự vật thuộc về đạo của sự vật hiện tượngv.. con người phân tích cái quy luật của đạo thì gọi là tìm lý. Vì vậy nói, trời đất có đạo của trời đất, vạn vật có đạo của vạn vật, con người có đạo làm người. Lấy nhân lý hợp với thiên lý, lấy nhân tâm hợp với thiên tâm, lấy nhân đạo hợp với thiên đạo thì chính là đạo lý "thiên nhân hợp nhất" mà Nho gia đề xướng.

Lão Tử nói: "con người dùng pháp đối với đất, đất dùng pháp đối với trời, trời dùng pháp đối với đạo, mà đạo ở đây chính là các quy luật tự nhiên trong vũ trụ. Điều này cũng là nói công phu của "thiên nhân hợp nhất" và phương pháp của "thiên nhân hợp nhất", từ đó con người có thuộc hạ, có chỗ đứng vững; cũng tức là đạt mục đích cuối cùng và kết quả tốt nhất.

Theo thứ tự phương pháp mà Lão Tử đã gợi ý, mục tiêu cuối cùng của việc tu dưỡng con người phải từ "ranh giới một đời người" nhảy vọt lên "ranh giới của trời đất" và "ranh giới của tự nhiên". Và Khổng Tử nói "Tham đồng trời đất, tán hóa vạn vật" (Hoà cùng trời đất vạn vật) chính là chỉ cái ranh giới đó, có thể đạt tới ranh giới đó tức là đã trở thành thánh nhân.

Do vậy tồn tại trong lòng của thánh nhân chỉ là tinh thần của trời đất, của tự nhiên và của vũ trụ. Vì vậy nhìn thấy bậc thánh nhân chỉ là một cảnh tượng của trời đất, của tự nhiên. Nho gia dạy mọi người "Minh lý" chính là muốn mọi người hiểu rõ cái đạo lý đó, Đạo gia dạy mọi người tu thân chính là muốn tu cái đạo đó, Phật gia dạy mọi người giác ngộ chính là muốn giác ngộ cái đạo đó.

Phần tử đạo gọi hành là đức. Đức lại có cả vạn, để đối phó với vận hành, lấy lý đối với vạn (nhân) tố, lấy thuận ứng với vạn vật, nhưng đạo là đại mẫu thể cũng chính là "nhất", nhất là bản thể, là tuyệt đối vì vậy có thể ứng đối với vạn vật vô cùng vô tận.

Chu Hy nói: "Đạo tốt hơn là một con đường lớn, con người và vạn vật tuân theo bản tính tự nhiên, chính là giữa các sự vật trong cuộc sống đều có con đường đi riêng của chúng, đó cũng chính là đạo mà con người nói tới. Dùng đường đi để lý giải đạo, đó chính là sự ví von của Chu Phu Tử để nói rõ về đạo lý, không là nói về bản thể của đạo. Bản thể của đạo là bất biến, vận dụng nó cần phải nhanh nhạy và thông hiểu sâu xa, thông hiểu thì mới có thể ứng dụng vô cùng.

Vạn vật đều có con đường đi riêng của nó, đều có phận riêng, lý riêng. "Phận" chính là đặc tính của vật, lý chính là quy luật của vật. Tuân thủ các lý tính tự nhiên đó là đức, ví dụ như cha mẹ nhân từ, con cái hiếu thuận, vua nhân đức, bề tôi trung thành, vợ chồng hòa thuận. Vạn hành vạn đức mà các bậc thánh nhân thường rao giảng đều có thể trở thành chuẩn mực để người đời tu dưỡng, đó cũng chính là giữ lấy cái lý, thuận theo con đường của họ, đó chính là con người đã giác ngộ được bản thế của con đường sáng.

123. ĐỂ PHÚC ĐỨC TRẢI KHẮP DƯƠNG GIAN

Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh (Gia đình tích thiện ắt có dư niềm vui).

Tích bất thiện chi gia tất hữu dư ương. (Gia đình không tích thiện hơn có nhiều tai hoạ)

"Huệ phụng tảo đãng chướng vân tận, tâm nguyệt cô viên lãng trung thiên", "Thần minh trung tịch, lãng chiếu cô di". Nếu nhận thức được mình có suy nghĩ xấu xa thì phải xoá bỏ, quy thiện, không mang trong lòng suy nghĩ ác độc, nếu có hành vi ác cần phải cải chính, hy vọng người thánh hiền sẽ không có hành vi bất thiện nào. Lời nói của các bậc thánh nhân đều khuyên mọi người làm điều thiện, kinh thánh trong tôn giáo cũng khuyên con người làm điều thiện, vì vậy thánh của Đại Vũ chỉ cần nghe thấy ở đầu hành thiện thì lễ bái.

Nhan Tử luôn giữ tứ thư bên mình, Tăng Tử một ngày ba lần nhắc nhở bản thân. Bá Ngọc 50 tuổi còn phải sửa chữa lỗi lầm của tuổi 49, đó đều là "điều ác không làm, làm điều thiện", đều là phương pháp chủ yếu để hành thiện của các bậc thánh nhân thời xưa. Cũng có thể nói, họ đã vượt qua pháp môn của người phàm.

Bỏ điều tà, làm điều chính, tu tâm dưỡng tính, hành thiện, làm được 4 điều đó tự nhiên sẽ không còn một chút nào tà tâm, không còn tồn tại sự đố kỵ, cũng chẳng còn dục vọng.

Nếu bạn muốn làm được như vậy cần phải "Vui vẻ hành thiện không biết mệt mỏi, làm điều nhiều thiện". Hoàng Thạch Công nói: "Phúc là ở chỗ tích thiện, họa là do trồng ác". Trong "Đường thư" có nói: "Thiện ở người tu thân dưỡng tính, lời đẹp không rời khỏi miệng, việc tốt không ngơi tay, thiện đức bất ly thân, ý thiện bất ly tâm". "Ngôn hành thiện thì ở cách nghìn dặm cũng ủng hộ, ngôn hành không thiện thì ở cách nghìn dặm cũng phản".

Trong "Đại học" đề ra "Chỉ chí thiện" làm giáo lý giảng dạy, chỉ chí thiện là nói tới chuẩn tắc cao nhất của thiện đức. Làm được điều thiện đức tức là làm được việc của thánh nhân. Có thể chấn hưng đất nước tức là làm được việc của bậc minh quân. Tóm lại, câu "chỉ chí thiện" là quy chuẩn cao nhất của các bậc thánh nhân quân chủ. "Chí thiện" tức là đạt tới cảnh giới thượng thừa, "chỉ" tức là cần làm, cần thực hiện. Làm, thực hiện luôn phải thiện.

Nho gia thường lấy minh đức làm tôn chỉ, là bản thế; lấy chỉ chí thiện là cảnh giới, là điều để tu dưỡng, lấy thân dân là nền tảng. Minh đức lấy cái tôi làm đối tượng, thân dân tức là lấy con người làm đối tượng, hai điều trên đều lấy minh đức của bản thân làm bản thể, lấy chỉ chí thiện là điều để tu dưỡng, là cảnh giới. Do vậy có thể nói chỉ chí thiện không có đối tượng cụ thể, thánh học chỉ là một điều. Thế nên Khổng Tử nói: "Học thuyết của ta chỉ có dùng một thứ xuyên suốt nó". Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Chu Công và Khổng Tử trong lịch sử tương truyền các bí quyết gồm: đạo tâm rất tinh xảo, nhân tâm rất nguy hiểm, nhưng tinh thần là duy nhất, nắm quá sẽ bị ngạt. Cũng là một chữ "nhất", một chữ "trung". Nhất tức là trung, trung tức là nhất, trung tức là chí thiện, chí thiện cũng là trung. Trung cũng là minh đức, minh đức cũng là trung, một chia thành bốn, bốn hợp thành một. Có thể chia thành hàng nghìn hàng vạn nhưng nghìn vạn lại quy về thành một, chẳng có điều gì không như thế này. Thánh học rất giản đơn. Minh đức của con người vốn là thiện, một khi bị ảnh hưởng của ngoại vật, bị dục vọng của con người làm trở ngại thì có thể dẫn tới hành vi bất thiện. Nếu trừ bỏ được yếu tố đó thì sẽ khôi phục lại được thiện tính.

Vì vậy nói tu dưỡng thánh học vô cùng đơn giản. Như Mạnh Tử nói là con người ai cũng có thể trở thành Nghiêu, Thuấn, có thể trở thành thánh nhân - đạo lý chính là ở đây.

Lão Tử nói: "Thiên đạo không phân biệt thân sơ, nhưng thường ban thưởng cho người thiện". "Thiện có thể dưỡng tâm, cũng có thể dưỡng thân, có thể tích đức, cũng có thể tích phúc. Thiện không phụ thuộc vào lớn, ác không phụ thuộc vào nhỏ vì vậy nên tuyệt đối không nên cho rằng "việc thiện nhỏ thì không cần làm, việc ác nhỏ thì có thể làm". Hà Tây

Trù nói: "Một việc thiện dù nhỏ cũng nên làm mà không mong báo đáp, nhưng một ý nghĩ hơi ác độc cũng không nên có". Hành thiện thì sẽ lập đức, làm việc thiện nhỏ thì lập được đức nhỏ, làm điều thiện lớn thì lập được đức lớn. Làm điều thiện để lập đức không dễ dàng, tất cả những ngày chúng ta sống đều phải là những năm tháng hành thiện. Chỉ cần còn một chút hơi thở thì mỗi lời nói, cử chỉ, hành động, suy nghĩ nếu vương chút sai trái thì là chưa hết lòng vì thiện, không thể hết lòng vì thiện, tức là thiếu đức, không thể trở thành thánh nhân. Biểu hiện của đức là làm điều thiện, biểu hiện của tôi là làm điều ác. Thiện và lẽ trời tương ứng nhau, ác và dục vọng của con người tương ứng nhau.

Nho sinh thời Tống thường nói xóa bỏ dục vọng, bảo tồn lẽ trời, trên thực tế cũng chỉ là làm điều thiện, trừ bỏ ác. Trong "Kinh dịch" nói: "Thiện không tích, không thể thành danh; ác không tích, không bị diệt thân" do vậy tích thiện thì có dư niềm vui, tích ác gặp nhiều tai họa.

Nhan Quang Trung nói: "Chỉ vì điều thiện thì chưa đủ, nếu ra sức cân nhắc, thuận theo cách làm này thì có thể cứu tế chẳng có giới hạn. Là một người cẩn thận không bằng là một trang hào kiệt, là một kẻ ti tiện không bằng là một người quyền quý, là một người thân cận không bằng là một người xa lạ. Luôn nói điều thiện, làm điều thiện, giao du với người thiện. Cần làm cho điều thiện trải khắp dương gian, khiến cho phúc đức bao trùm thiên hạ. Đại đức của vua Nghiêu cũng chỉ là làm điều thiện cho người người mà thôi".

Một người làm điều thiện không bằng khuyên mọi người làm điều thiện, dùng thiện để tu dưỡng bản thân không bằng dùng thiện tu dưỡng mọi người. Làm người có thể dùng điều thiện cảm hóa con người, cảm hóa thế giới, thiên địa đều ngập tràn thiện lương, thế thì cảm giác hạnh phúc đó sẽ như thế nào đây? Điều căn bản để làm người thiện chỉ là sự phân biệt giữa thiện và ác. Sự phân biệt thiện ác này cũng chính là sự phân biệt giữa lợi và nghĩa. Nếu nghĩa và lợi cùng song hành thì hãy đi làm, nếu ác và lợi cùng tồn tại thì phải trừ bỏ nó, như vậy là có thể đạt tới cái thiện đích thực.

Giữ lấy thiện thì có ít lỗi lầm, sửa chữa lầm lỗi để hướng thiện, hai điều này là một pháp môn. "Buộc người hành thiện không bằng cùng người hành thiện", "Một mình làm điều thiện không bằng làm cho nhiều người cùng làm điều thiện".

124. PHƯƠNG SINH PHƯƠNG TỬ,

PHƯƠNG TỬ PHƯƠNG SINH

Không chỉ tôn nghiêm và vẻ vang khi còn sống, mà còn phải trang nghiêm và huy hoàng sau khi chết, thế mới là hoàn thành tâm nguyện của đời người.

Sinh mệnh dùng để làm gì? Câu hỏi này không phải ai cũng có thể trả lời được. Để cuộc sống có ý nghĩa là một cách sống, để cuộc sống không có ý nghĩa cũng là một cách sống, có người sống rất oanh liệt, sôi nổi, đạt được nhiều vinh quang của cuộc đời, có người lại sống lặng lẽ, cả cuộc đời vô vị chẳng tiếng tăm. Kẻ thứ nhất thường là thuận theo lẽ tự nhiên mà thành danh, kẻ thứ hai không hiểu được lẽ đương nhiên.

Sinh và tử là hai vấn đề lớn của con người. Con người sống trên thế gian này không thể giác ngộ, lý giải được hai vấn đề đó, thì cho dù có thành danh tới mức nào, học vấn cao đến mức nào thì cũng mất đi ý nghĩa và giá trị của cuộc sống, uổng phí cả đời, thực không khác nào loại cầm thú.

Sinh và tử là hai vấn đề quan trọng, rất nhiều người bàn luận nhân sinh quan chỉ chú đến vấn đề sống như thế nào mà quên đi một mặt rất quan trọng là "nhân tử quan", có thể chết như thế nào, chẳng có ai bàn đến cả. Tuy nhiên, chúng ta cần nhận thức được rằng làm thế nào để mình sống trong đạo nghĩa. Cũng có nghĩa là làm thế nào để mình được tôn trọng, có thể sống vĩ đại, có ý nghĩa, có giá trị mà không xấu hổ với lương tâm. Một con người sống thiện như vậy thì cũng sẽ chết thiện.

Sự trưởng thành của sinh và tử không phải là sự hoàn thành của tử, cũng không phải là sự hoàn thành của sinh. Tử là kết cục cuối cùng của con người, phải đạt đến tử thì mới có thể hoàn thành bản thân và hoàn thành sinh. Thành ngữ có câu: đậy quan tài lại rồi mới luận công tội, khi chưa đậy nắp quan tài thì không thể luận công tội được, do vậy sống thiện và chết thiện là rất quan trọng.

Chúng ta không chỉ cầu được sống trên đời này, chủ yếu là cầu sống sao cho có ý nghĩa và có giá trị, để sinh mệnh của mình được vinh quang. Không chỉ lúc sống mới cần tôn nghiêm và vinh quang mà sau khi chết vẫn vẻ vang mới là tâm nguyện của con người.

Trang Tử nói: "Sinh mạng đến hồi kết thì không thể từ chối, sinh mệnh đã ra đi thì không thể níu lại" và "người biết đối đãi với sinh tồn thì cũng biết đối đãi với tử vong".

Làm thế nào để đối đãi với vấn đề sinh tử? Trang Tử lại nói: "Phương sinh phương tử, phương tử phương sinh", đây chính là sự giác ngộ triệt để. Con người có sinh có tử, có luân hồi, không thể thay đổi được.

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên của con người mà nói, sinh tử là điều ai cũng có thể nhìn thấy, ai cũng có thể phân biệt được; từ góc độ tinh thần mà nói, sinh tử không dễ dàng nhận thấy và khó lòng phân biệt được. Tuy nhiên cũng nhiều người thấy rằng con người có sinh mệnh, nhưng sinh và tử lại không có gì khác biệt, có người tuy đã chết nhưng cái chết của người đó vẫn như sống mãi. Sống và chết không có gì khác biệt. Đạo mong sống trường sinh không thế chỉ mong sống trên dương gian, mà còn phải mang sống trong cái chết, tức là cầu cho tinh thần bất tử.

Đối với sinh mệnh tự nhiên của tôi mà nói, cũng luôn luôn chết, tôi của hôm qua không còn là tôi của ngày hôm nay, tôi của ngày hôm nay cũng không phải là tôi của ngày mai. Tôi tuy đang sống nhưng cũng lại là đang chết. Phải tìm sự tồn tại đích thực của bản thân mình ở đâu? Tìm ở đâu thứ kim cương chẳng huỷ hoại thân thể? Con người nếu chỉ cầu mong được sống như loài cầm thú thì dù có sống đến trăm nghìn tuổi cũng chẳng tích sự gì.

125. NGƯỜI CÓ TINH THẦN BẤT TỬ SẼ TRƯỜNG THỌ

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên mà nói, một người trần trụi đến với thế giới này bất luận có vĩ đại, phú quý đến đâu thì ra đi cũng chẳng mang theo được gì, cũng có nghĩa là sinh không tử vẫn hoàn không.

Con người sở dĩ không giống với loài cầm thú là bởi vì có thể thanh thản khi chết, vui vẻ chấp nhận cái chết, coi cái chết như là về với cội nguồn, đã hoàn thành cuộc đời. Cũng bởi vì con người có một tinh thần dám hy sinh, hy sinh vì đạo nghĩa, hy sinh vì đất nước vì nhân dân, thể hiện được nhân cách cao cả và vĩ đại.

Một con người thẳng thắn đón nhận cái chết như thế để hoàn thiện nhân sinh, hoàn thành bản thân, hiểu chẳng có ranh giới khác biệt giữa sống và chết, thì có thể sẵn sàng đón nhận cái chết bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu. Một người chết thanh thản thì tất cả những công danh, phú quý, lợi lộc đều không có ý nghĩa gì cả.

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên mà nói, một người trần trụi đến với thế giới này bất luận có vĩ đại, phú quý đến đâu thì ra đi cũng chẳng mang theo được gì, cũng có nghĩa là sinh không tử vẫn hoàn không. Mạnh Tử nói: "Con người khác nhiều so với loài cầm thú", cầm thú chỉ có sinh tử tự nhiên, không thể giác ngộ, không có nhận thức, còn con người ngoài những điều đó ra lại có cả đạo nghĩa. Sinh tử của cầm thú chỉ thấy trên thân xác chúng, con người không giống thế, thấy cả tâm linh nữa. Sinh tử của cầm thú có giới hạn, sinh tử như vậy quả là hai nỗi khổ lớn của con người, nhưng sinh tử có tinh thần thì không có giới hạn, coi sinh tử là một niềm vui.

Trang Tử nói: "Khi đã đạt đến đạo của bậc thánh nhân, thì trong lòng không trời; có thể trong lòng không có thiên hạ, thì mới có thể không có vạn vật; có thể trong lòng không có vạn vật thì mới có thể không có sự sống chết ở trong lòng. Không có sự sống chết ở trong lòng thì có thể lĩnh hội tất cả. Có thể lĩnh hội tất cả thì có những kiến giải độc đáo. Có những kiến giải độc đáo thì trong lòng không còn kim cổ, không tồn tại kim cổ thì sẽ đạt tới trạng thái không sinh không tử". Đó là trạng thái không có cảm giác về thời gian, sự vật, sinh tử, cho nên có thể vượt qua sinh tử, đạt tới trạng thái không sinh không tử, khiến sinh tử tồn vong trở thành một thể thống nhất.

Sự khác biệt của sinh tử không có giới hạn chính là chết cũng không run sợ, vì vậy vấn đề sinh tử không hạn chế được con người mà con người lại hạn chế được sinh tử. Con người mà hạn chế được sinh tử thì sẽ đạt tới cái vô hạn, lúc đó không cần cầu giải thoát cũng tự được giải thoát, không cầu được vĩ đại cũng tự được vĩ đại, không cầu vô hạn cũng tự được vô hạn. Lão Tử nói: "Người mà thân thể chết đi nhưng tinh thần bất tử là trường thọ", ý nghĩa thực của thọ không ở chỗ sinh tử hữu hình, mà ở chỗ sinh tử vô hình. Sinh tử hữu hình tức là sinh tử của thân xác tự nhiên, chỉ cần là con người, động vật thì đều có sinh tử thân xác. Sự sinh tử vô hình là sinh tử của tinh thần đạo nghĩa, không phải người nào cũng có, động vật thì càng không thể có.

126. MÃI Ở CẢNH GIỚI VÔ SINH TỬ

Biết đối đãi với sự sống của mình, hắn cũng biết đối đãi với cái chết. Biết chết thì cũng biết sống.

Con người nơi trần thế có thể hành động vì người khác mới có thể thực hiện tốt thiên chức làm người, có thể giác ngộ đại đạo sinh tử thì đứng trước sinh tử phải không dao động, có thể vượt qua mọi trở ngại, tất sẽ không còn cảm thấy sinh diệt và bất sinh diệt.

Phật gia nói: "Trong ý niệm có chín mươi chớp mắt, trong một chớp mắt có chín trăm chủ diệt". Con người đương nhiên không thể tránh khỏi sinh tử nhưng phải tìm cách làm thế nào để thoát khỏi sinh tử, có thể tồn tại mãi trong cảnh giới không có sinh tử, như vậy thì chỉ có thể là lấy cái chết để giải thoát sự sống, lấy cái chết để hoàn thành sự sống.

Trang Tử nói: "Giới tự nhiên đã dung nạp thân xác ta, làm mệt sinh mệnh của ta, sợ sinh mệnh của ta chuyển hóa, đợi sự tử vong của ta". Cho nên tử vong là sự giải thoát thân xác, hoàn thành bản thân, nghỉ ngơi sinh mệnh, ta có thể tận tâm với đạo làm người, thiên chức của con người, tất không chạy trốn và sợ hãi".

Mạnh Tử nói: "Có cái chết nặng tựa Thái Sơn, có cái chết nhẹ tựa lông hồng". Không chia cái chết bình thường như thế này, cái chết có khí tiết cũng như vậy. Về điểm này, từ xưa tới nay chưa có người bàn tới, bởi vì phải có một nhận thức cơ bản mới có thể hiểu được ý nghĩa đích thực của cái chết.

Vì trung nghĩa, vì khí tiết, vì tổ quốc, vì nhân dân mà chết là cái chết nhẹ tựa lông hồng. Vì vậy, các bậc trung thần, chí sĩ thường được nhân dân ca tụng. Con người biết đối đãi với sự sống của mình thì cũng biết đối đãi với cái chết. Biết chết thì cũng biết sống.

Một người khi còn sống mà không thể thực hiện được các tâm nguyện của mình thì đôi khi lại coi cái chết là cách để kết thúc cuộc đời của mình. Ngược lại, một người khi còn sống có sự nghiệp khiến vạn người phải ngưỡng mộ, thì khi người đó chết họ vẫn trường tồn cùng trời đất. Những cái chết như vậy là sự kết thúc cuộc đời của những con người uyên bác, có khí tiết, có nhân cách và đức hạnh. Người có học vấn không đơn thuần là người chỉ biết kiến thức trên sách vở mà còn phải là người học và hiếu đạo lý, nhân nghĩa.

Từ xưa tới nay, luận về những cái chết khí tiết, không được người đời ca tụng là những cái chết vì làm người. Những cái chết còn mãi được ngợi ca là những cái chết vì đạo, vì nghĩa.

Bên ngoài thì phải tròn, bên trong thì phải vuông.

Những người đắc đạo thời xưa khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn vẫn rất lạc quan, ở vào hoàn cảnh thuận lợi cũng vẫn lạc quan bởi vì họ hiểu rằng nghịch cảnh và thuận cảnh chỉ là sự thay đổi liên tục của sự vật hiện tượng trong quá trình phát triển. Đối với sự thiên biến vạn hóa của hoàn cảnh họ đều ứng biến khôn khéo, vừa dùng bất biến đối phó với vạn biến, vừa dùng vạn biến đối phó với bất biến, thông minh linh hoạt, luôn đi cùng duyên phận.

"Đi cùng duyên phận", câu này suy ra từ câu "Đi cùng cảm giác", cũng chính là lời chú giải hay nhất cho "bên ngoài thì phải tròn".

Trong "Ma hà chỉ quan" viết: "Không có thề nguyện, cũng giống như là con bò không có người điều khiển, không biết đi về đâu. Thề nguyện rồi duy trì thực hiện, cứ thành tâm thì sẽ đạt được tất cả". Lập thề nguyện chính là xây hùng tâm tráng chí, chí lớn thì nghiệp lớn. Chí đi trước, nghiệp theo sau; nghiệp ở bên ngoài, chí ở bên trong, cho nên nói "bên trong phải vuông".

❀ ❀ ❀

[1] Bản gốc: V.Tec-ke-rây. William Makepeace Thackeray (1811-1863), nhà văn, tiểu thuyết gia kinh điển thế giới của Anh

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.