Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Viii - Nhân Từ
195. Dùng Những Tổ Chức Khác Nhau

❊ ❊ ❊

Nắm vững chính sách, xây dựng chế độ, vận dụng chế độ đối với con người, vạch ra pháp luật kỷ luật, vận dụng đúng đối với con người, giải quyết việc hành chính cũng vậy.

Sử dụng tổ chức là nghệ thuật lãnh đạo và nghệ thuật chính trị khá cao cũng là nghệ thuật tổng hợp sử dụng người. Tư tưởng chủ thể và phương pháp lãnh đạo, mưu kế và kĩ thuật sử dụng, mưu lược và sách lược, tầm nhìn xa và linh hoạt đều không thể thiếu. Sử dụng khéo léo tài tình là phụ thuộc vào cảm giác và sự quyết đoán trong tâm, phong thái lúc liên hợp lúc phân hóa; phải mở rộng lòng đại cơ đại dụng; những điều thần diệu của nó thực sự khiến người ta cảm thấy "chỉ hiểu được chứ không thể nói được bằng lời".

Dùng các cơ quan khác nhau để tổ chức chiêu mộ những người có tư tưởng và ý kiến bất đồng, sử dụng sự phối hợp khéo léo để thống nhất chống lại kẻ địch hoặc liên hợp lại để đối phó với đối phương, như vậy phải cần tới sự sử dụng tổng hợp.

Sử dụng một cơ quan, chỉ là một nghệ thuật đơn thuần; sử dụng nhiều tổ chức mới là một nghệ thuật phức tạp có độ khó cao. Trong những người lãnh đạo có người thích dùng một cơ quan, đây là cách sử dụng đơn quỹ chế (một quỹ đạo); có người thích dùng hai cơ quan, đây là cách sử dụng song quỹ chế (hai quỹ đạo); có người thích dùng nhiều cơ quan, đây là cách sử dụng đa quỹ chế (nhiều quỹ đạo); có người thích dùng song quỹ chế hoặc đa quỹ chế trong một cơ quan, có nghĩa là cùng lúc nuôi dưỡng thế lực của nhiều phái, để đạt được hiệu quả hạn chế lẫn nhau.

Không muốn để một thế lực quá lớn mạnh để tránh xảy ra hiện tượng soán quyền thay thế nhau. Trong cơ quan có cơ quan, trong bè phái có bè phái, tức là tầng tầng lớp lớp đều có vòng, như vậy sẽ thuận lợi để lấy cái này trị cái kia, để sức mạnh của mọi người đối lập và diệt trừ nhau. Lại phải tập trung một cách đối lập để dễ sử dụng; lại phải thường xuyên giám sát để thuận lợi cho việc sử dụng tổng hợp. Đây là một nghệ thuật phức tạp. Có người không tán thành chia bè phái trong một phái, mà đề xướng sức mạnh đơn lẻ tổng hợp.

Nắm vững chính sách, xây dựng chế độ, dùng chế độ để sử dụng; lập pháp luật kỷ luật, sử dụng chúng cho con người, xử lý công việc hành chính cũng vậy. Đây là nghệ thuật đơn giản hóa. Có người thích tự mình sáng lập ra một cơ quan, sau đó xây dựng một số cơ quan vừa và nhỏ bên ngoài cơ quan lớn, chúng mọc lên cùng lúc làm cơ quan vệ tinh, để các cơ quan khác nhau phát huy vai trò khác nhau của mình.

196. LINH HỒN CỦA CƠ QUAN LÀ Ở CHỦ NGHĨA

Hàng trăm vạn kẻ ngu ngốc hợp lại không thành Khổng Tử, hàng trăm vạn tướng sĩ hợp lại không thành Tôn Vũ, đem châu ngọc chôn xuống bùn đất vẫn là châu ngọc, đem cát đến thiên đường nó vẫn là hạt cát.

Có năm yếu tố tạo thành cơ quan: chủ nghĩa, lãnh tụ, cán bộ, quần chúng, kỷ luật. Vì vậy một cơ quan phải có một vị lãnh tụ vĩ đại anh minh, có cán bộ nhanh nhẹn tháo vát, có quần chúng trung thực hiện trinh, đặc biệt phải có chủ nghĩa thuận theo trào lưu thời đại, phù hợp với nhu cầu của tình hình đất nước và kỷ luật nghiêm minh như sắt vậy.

Đồng thời một cơ quan phải là một vòng kết hợp nhân tài, có sự kết hợp nhân tài cùng tín ngưỡng; nhân tài càng nhiều, sức mạnh của cơ quan càng mạnh. Sự cạnh tranh hiện nay chính là cuộc chiến về cơ quan, về nhân tài cho nên cơ quan phải coi trọng chất lượng, không được chỉ theo đuổi số lượng. Tốt nhất là làm cho mỗi thành viên trong tổ chức có sức mạnh bằng mười người khác, mười người lại bằng một trăm người khác. Sau khi chọn ra lãnh tụ, toàn thể thành viên phải phục tùng thực sự; trung trinh không hài lòng, đồng tâm hiệp lực sẽ có thể tập trung sức mạnh. Tập trung sức mạnh để đấu tranh thì có thể đánh đâu thắng đấy.

Là lãnh tụ thì phải làm cho tất cả các thành viên tạo nên tổ chức đoàn kết như một người, hợp nhất tư tưởng, tín ngưỡng, hành động và cả sự sống chết. Nếu thiên hạ có thể đánh trận bằng "1" thì trận nào cũng thắng.

Vì vậy "ba người đồng tâm thì có thể lập quốc". Là lãnh tụ trong tổ chức, càng phải coi đó là mục tiêu, cố gắng để cả tổ chức trở nên thống nhất làm một, coi việc thống nhất làm một là quan trọng nhất, thành công của tổ chức là thành công của chính mình, thất bại của tổ chức là thất bại của chính mình;

Nếu bạn thân đứng ngoài tổ chức, khi sử dụng những tổ chức ấy cũng phải coi đó là mục tiêu, để những tổ chức ấy hợp thành làm một và sử dụng chúng cho mình, để cho mình thành người được tôn sùng trong tổ chức.

Cổ nhân nói: "Nghìn quân dễ kiếm, một tướng khó tìm. "Một người hưng bang, một người bại quốc", "Tuyển quân không bằng tuyển tướng; luyện binh không bằng luyện tướng, trách quân không bằng trách tướng"... có nghĩa là bạn có được mười vạn cán bộ, mười vạn quần chúng cũng không bằng có một viên đại tướng. Hàng trăm vạn kẻ đại ngốc hợp lại không thành Khổng Tử, hàng trăm vạn tư tưởng hợp lại không thành Tôn Vũ, đem châu ngọc chôn xuống dưới đất vẫn là châu ngọc, đem cát đến thiên đường nó vẫn chỉ là cát. Tả hữu và cán bộ đều là kẻ tầm thường, cho dù danh thành vẫn là đồ vô dụng. Bọn họ chỉ là cái bao, là gánh nặng, là phiền toái và bắt bạn cõng cho đến lúc chết mới thôi.

Linh hồn của tổ chức là chủ nghĩa. Chủ nghĩa là một loại tư tưởng, một loại tín ngưỡng, một loại sức mạnh. Muốn thực hiện chủ nghĩa này phải dựa vào cương lĩnh chính trị, luật pháp chính sách thay đổi theo nhu cầu thời đại, nhu cầu của hoàn cảnh theo thời gian, địa điểm, con người, bạn bè, kẻ địch. Vì vậy một chủ nghĩa tốt thôi chưa đủ, còn phải có cương lĩnh chính trị, chính sách mới theo sự thay đổi của thời đại mới có thể kêu gọi thiên hạ, thúc đẩy sự phát triển của lịch sử.

Chiến tranh hiện nay gồm chiến tranh chính trị, chiến tranh kinh tế, quân sự, tuyên truyền đều lấy tổ chức làm cốt lõi, mà tất cả các cuộc chiến tổ chức đều lấy nhân tài làm cột lõi. Có nhân tài thì có sự phát triển khoa học, có thành tựu kĩ thuật cao, đây là sự bảo đảm cho thắng lợi của mọi cuộc chiến tranh. Chiến tranh hiện đại chính là chiến tranh về nhân tài, về khoa học kĩ thuật.

Đối với việc thu hút nhân tài thì sự coi trọng nhân tài, lựa chọn nhân tài, tập trung nhân tài, sử dụng nhân tài và những thành tựu khoa học kĩ thuật cao chính là những điều kiện để giành thắng lợi. Sự cường thịnh hoặc suy thoái của một đất nước, sự thành công hay thất bại, đều liên quan đến điều đó.

197. CHỈ CÓ ĐƯỜNG VÒNG MỚI THÀNH CÔNG

Sử dụng tổ chức, lãnh đạo tổ chức không được có thêm nhu cầu cá nhân, càng không được dùng âm mưu để phá vỡ thanh danh của tổ chức trong nhân dân.

Mỗi lãnh tụ đều không thể tồn tại nếu không có tổ chức, từ xưa đến nay đều như vậy. Chỉ có điều, thời xưa chưa có hình thức tổ chức, các phương pháp rất đơn giản, tính kĩ thuật, tính logic, tính chặt chẽ và tính khoa học còn kém xa so với bây giờ.

Mỗi quốc gia hiện nay nếu tách rời tổ chức thì không thể trở thành một quốc gia, đảng tách rời tổ chức thì không thể trở thành đảng phái, đoàn tách rời tổ chức thì không thể trở thành một đoàn thể, cá nhân tách rời tổ chức thì không thể thành công trong sự nghiệp. Tổ chức phải có tính chặt chẽ, cố gắng đạt được đến trình độ khoa học hóa, quân đội hóa, cố gắng đạt được đến mức hệ thống rõ ràng và đơn giản, cố gắng đạt được sự vận dụng linh hoạt và nhanh chóng.

Dùng sức mạnh của tổ chức để đạt được mục đích của mình, biện pháp thông thường có ba loại.

Thứ nhất là trong nội bộ tổ chức, tiến lên cùng một tổ chức có thực lực; khi đoàn thể thành công mình cũng thành công. Đây là cách làm khá phổ biến của các lãnh tụ tổ chức chính trị hiện nay, dùng bề dày của mình để tiến lên cùng với đoàn thể, tổ chức - đồng thời vượt lên trên tổ chức để tạo lập một đoàn thể của riêng mình, đeo một nhãn mác chủ nghĩa nào đó, vượt lên trên tổ chức để lịch sử của tổ chức phụ thuộc vào mình, và chỉ huy lịch sử của thế giới đi theo tổ chức đoàn thể của người đó.

Thứ hai là ở ngoài tổ chức, mình không bị trói buộc của tổ chức, sử dụng khéo léo các điểm yếu kém của các tổ chức và những xung đột gay gắt để chúng dẫm đạp lên nhau, tấn công nhau, huỷ diệt nhau giống như sử dụng quân cờ trên bàn cờ, không để ý đến đạo đức lương tâm chỉ cần đạt được mục đích của mình thì biện pháp gì cũng có thể thực hiện.

Thứ ba là đứng ngoài một số tổ chức đang đối địch nhau, thù hận nhau, dùng những thủ đoạn linh hoạt của mình để chúng hòa hợp lại với nhau, để chúng nhượng bộ lẫn nhau rồi ngầm giúp đỡ bên này hoặc bên kia, để thực lực của chúng đều bị kìm hãm - mình đứng ở giữa, khiến các bên đều tình nguyện phục vụ cho mình.

Mặt khác khi cần thiết có thể bắt tay hợp tác với người không thể thiếu trong sự nghiệp của mình, cho đến khi mình có đủ thực lực thì vứt bỏ bọn họ. Hoặc ngầm tạo ra những mâu thuẫn trong đảng, để tổ chức đó lâm vào trạng thái rối loạn, dần mất đi sự tôn sùng và hy vọng của nhân dân; để chủ nghĩa, chính sách của tổ chức đó gặp trở ngại, thành viên của tổ chức dần dần sa đọa và thất bại, lúc đó mình mới thay thế nó bằng thế lực mới đã sớm chuẩn bị xong, hoặc là vứt bỏ những người cộng tác cũ trước kia không thể thiếu nhưng bây giờ không thể cùng nhau tồn tại.

Dùng A đánh đổ B, dùng C đánh đổ D hoặc khiến chúng tàn sát lẫn nhau còn mình ngồi hưởng lợi chính là thủ đoạn "đánh đổ nhau giữa các bên" trong chính trị, hoặc "chủ nghĩa tư lợi" trong chính trị. Như vậy trước tiên phải có tư tưởng trung tâm nhất quán, đi đường thẳng không được, chỉ có đi đường vòng mới thành công. Nếu không chỉ là một chính khách nay đây mai đó mà thôi. Những quan điểm lợi hại này phải đặt trên lợi ích dân tộc, không thể đặt trên sự nghiệp cá nhân.

Một sự nghiệp chân chính vĩ đại, không cho phép tồn tại quan niệm lợi ích cá nhân. Sử dụng tổ chức, lãnh đạo tổ chức không được xen nhu cầu cá nhân vào, càng không được dùng âm mưu để phá vỡ thanh danh của tổ chức trong nhân dân.

198. LỰA CHỌN NGƯỜI KẾ THỪA CHO THIÊN HẠ

Nếu có được sự thành thực, tín nhiệm và sáng suốt thì không bị sự lừa dối của tư lợi, không bị sự hãm hại của tư lợi, thì có thể đứng trước thiên hạ bằng cái tâm công bằng.

Sử dụng tổ chức thành công rồi, chính quyền xác lập rồi, có nhiều việc đang đợi lần lượt hoàn thành. Gia Cát Lượng nói: "Tâm ta như cái cân, không khinh hay trong người". Đối với việc chọn lựa người tài, nếu chọn được người tài cho thiên hạ thì đó không phải là sự huy hoàng của cá nhân mà là sự huy hoàng của sinh mạng cả một dân tộc.

Là người lãnh đạo có thể lựa chọn người kế nhiệm, kế thừa càng lâu dài, càng tỏ ra vĩ đại. Cơ nghiệp của Chu Văn, Vũ Vương đã trải qua 800 năm lịch sử. Thiên hạ của Tần Thủy Hoàng nếu không bị Tần Nhị Thế làm mất thì ông có thể trở thành một đại anh hùng lẫy lừng trong lịch sử Trung Quốc. Lý tưởng, chế độ, hành động và khí phách, nghị lực, tài lược, kinh nghiệm của ông có thể coi là không ai bằng. Giống như Quản Trọng phò tá Tề Đán Công hợp nhất chín nước chư hầu, thống nhất thiên hạ, nếu như sau khi ông chết có một Quản Trọng thứ hai kế nghiệp thì Đán Công không đến nỗi phải chết trong tay bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương mà bá nghiệp cũng có thể mở rộng hơn, lâu dài hơn. Như vậy Quản Trọng cũng có thể nổi tiếng như Chu Công. Giống như Cao Tổ chỉ kéo dài được bá nghiệp được trong hai đời, không những không lâu dài bằng Tần Thủy Hoàng mà cũng chỉ như bọn Hạng Vũ, Trần Thắng, Ngô Quảng - những hào kiệt một thời mà thôi.

Một lý tưởng, một sự nghiệp vĩ đại vượt thời gian không gian, vô cùng vô tận thì phải dựa vào lớp người sau kế thừa, bảo vệ, phát huy và làm cho nó thăng hoa. Điều này liên quan tới việc người sáng lập lựa chọn người kế thừa đầu tiên của mình, để xây dựng chế độ và mở ra nề nếp mới. Vì vậy lựa chọn người kế thừa là một công việc quan trọng của bậc lãnh tụ. Mạc Tử từng nói: "Giao thiên hạ cho người thì dễ, chọn nhân tài cho thiên hạ mới khó", ở đây cần có sự sáng suốt và thành thật. Không sáng suốt thì không thể hiểu được ưu điểm của nhân tài, sẽ mất đi lòng tin của thiên hạ, không thể đạt được sự thành thật và tín nhiệm, không thể lấy công bằng làm nền tảng. Nếu có được sự thành thực, tín nhiệm và sáng suốt thì không bị sự lừa dối của tư lợi, không bị sự hãm hại của tư lợi, thì có thể đứng trước thiên hạ bằng sự công bằng của mình, khiến cái tâm công bằng của mình giống như tấm gương sáng để có thể nhìn rõ cái xấu cái đẹp, sự trung thành và sự nịnh bợ, anh tài và gian trá.

199. KHÔNG THEO QUY CỦ THÌ KHÔNG THÀNH VUÔNG TRÒN

Chúng ta muốn hoàn thành một ý tưởng lớn, xây dựng một chế độ lớn, thực hiện một kế hoạch lớn, khởi xướng một hành động lớn thì chỉ có thể thực hiện với sự tôn trọng pháp luật, và bám sát thực tế. Cổ nhân cho rằng phương pháp trị vì thiên hạ phải có đủ tám kinh nghiệm, đó là tám kinh nghiệm gì? Đó là: tôn trọng đạo, quý trọng đức, tôn sùng chế độ pháp luật, phải căn cứ vào thực tế; yêu thương trăm họ và vạn vật; tiết kiệm chi tiêu hậu đãi sinh linh, hiếu lễ trọng nghĩa; khuyến khích thanh liêm; tôn sùng sự biết xấu hổ, diệt trừ bọn gian thần tham quan, thưởng phạt nghiêm minh; nếu không thực hiện được tám điều này, đất nước nhất định sẽ diệt vong. Khi tám điều đó được thực hiện, đất nước sẽ hưng thịnh, tôn trọng đạo quý trọng đức là cách trị quốc căn bản lâu đời, tôn trọng chế độ pháp luật phải căn cứ vào thực tế là điều không thể thiếu trong quyết sách chính trị; yêu thương trăm họ và vạn vật là nền tảng cơ bản để lấy lòng dân; tiết kiệm chi tiêu, hậu đãi sinh linh là bí quyết làm giàu; trừ bỏ tham quan, gian thân thì có thể chấn hưng đất nước, thưởng phạt nghiêm minh thì có thể biểu dương công trạng và trừng trị tội phạm. Nếu loại bỏ tám điều này mà muốn trị vì thiên hạ, không xảy ra bạo loạn, không thất bại mất nước, chuyện này từ trước tới nay chưa từng có.

Đạo là điều mà mọi người tôn trọng, đức là thứ mọi người phải thực hiện. Mọi người đều phải hành động theo đạo đức, không thể làm trái với nó, tuy thưởng phạt nhưng không làm bậy, khích lệ nhưng không làm loạn.

Trong "Đại học" có nói "Quần chúng có được đạo đức thì có thể có được đất nước, quần chúng mất đi đạo đức thì sẽ mất nước. Vì vậy quân tử trước tiên phải thận trọng với đạo đức". Người nào có đạo đức, anh ta sẽ có đất đai, có đất đai thì sẽ có của cải, có của cải thì sẽ có công dụng. Đạo đức là căn bản, của cải là thứ yếu, nhưng của cải lại là thứ mà mọi người tranh đoạt. Vì vậy tích góp tài sản sẽ khiến người dân xa lánh, xa lánh của cải thì sẽ tập hợp được người dân.

Bất kỳ đất nước nào cho dù đã thất bại về mặt quân sự chỉ cần đạo đức vẫn tồn tại, qua thời gian khoảng mười năm sẽ có thể khôi phục lại đất nước. Nếu đạo đức và nề nếp xã hội bại hoại thì không những không thể khôi phục trong thời gian mười năm hay trăm năm, mà có thể không thể cứu vãn được nữa.

Chế độ pháp luật là thứ mọi người đều phải tuân thủ. Pháp luật nếu không được tôn trọng thì sẽ không có nhân dân, không được thực hiện thì sẽ không làm nên công trạng gì. Nếu pháp luật thống nhất, sẽ có thể thi hành được chính sách, xử lý công việc sẽ có hệ thống, nhân dân sẽ có phương hướng, tạo dựng sự nghiệp sẽ có chuẩn mực.

Tôn trọng pháp luật, thực hiện căn cứ theo thực tế là mặt chủ yếu của chính trị. Nếu chúng ta muốn hoàn thành lý tưởng lớn, xây dựng chế độ lớn, thực hiện kế hoạch lớn, đề xướng hành động lớn thì chỉ có thể thực hiện với sự tôn trọng pháp luật và bám sát thực tế; tạo lập thành tựu chính trị phải hiểu rõ pháp luật; hiểu rõ pháp luật, phải dốc sức thực hiện; dốc sức thực hiện phải chịu trách nhiệm, biết chịu trách nhiệm thì sẽ có thể đạt được thành công. Nếu không làm được như vậy thì chính trị chỉ là chính trị, lý tưởng chỉ là lý tưởng, chế độ chỉ là chế độ, kế hoạch chỉ là kế hoạch, tất cả chỉ là những thứ giả tạo rỗng tuếch. Điều cơ bản của chính sách là phải được thực hiện một cách chắc chắn, chấp hành một cách nghiêm chỉnh, bám sát thực tế, không được có chút sai lầm và khoa trương nào.

200. TUÂN THỦ NGHIÊM NGẶT HIỆU LỆNH THƯỞNG PHẠT

Đối với những người bên cạnh mình không thể không tin, cũng không thể quá tin, không thể không chú ý, cũng không thể quá chú ý, không thể không đề phòng, không thế quá đề phòng. Khi Trang Tử dẫn lời của Lão Tử để trả lời Dương Tử về sự trị vì của một vị vua sáng nói rằng: "Sự trị vì của một vị vua sáng suốt, công lao bao trùm thiên hạ nhưng dường như không phải công lao của mình, thúc đẩy vạn vật nhưng dân không dựa dẫm, để vạn vật sinh trưởng tự nhiên hiểu rõ về những bất trắc và có thể tung hoành trong không gian rộng lớn". Thiên đạo thay đổi từng ngày, có phương hướng và có mở đầu, người bình thường không thể dự đoán vì vậy vạn dân tuân theo thiên đạo mà không bị tổn hại, quân vương thánh minh đối đãi với kẻ dưới bằng những bất ngờ, như vậy bách quan sẽ kính trọng chứ không làm hại. Đây là cách đối xử với thiên hạ.

Là một người lãnh đạo, phải phòng chống nghiêm khắc tệ nạn vì nể tình riêng mà làm sai của những người xung quanh mình, chống lại sự câu kết để làm việc sai trái. Tề Đán Công đã chết như vậy trong tay bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương.

Tây Môn Báo giỏi trị vì ở đất Nghiệp, trong "Hàn Phi Tử" có ghi: "Tây Môn Báo là huyện lệnh, công bằng trung thực, yêu nước thương dân, liêm khiết vô tư, nhưng đối đãi với tả hữu của Văn Hầu rất đơn giản, vì vậy bọn họ căm ghét ông, năm đó đã dâng thư lên hãm hại ông, Văn Hầu không thu quan ấn của ông. Ông cầu xin được thử làm trong một năm nữa, rồi lại vơ vét của cải của nhân dân, đem dâng tặng lễ lên tả hữu của Văn Hầu, năm đó họ dâng tấu nói rất nhiều điều tốt về Tây Môn Báo, Văn Hầu liền khen thưởng công lao của ông". Vì vậy Trần Chẩn được Ngụy Vương quý trọng, Huệ Tử liền đem sự thật nói với tả hữu: "Cây dương mọc lung tung, đâu đâu cũng có thể mọc, cây bị chặt lại mọc lại, cây đủ dùng cho mười người lại bị một người chặt đi, như vậy sẽ không còn mọc cây dương nữa. Với sức mạnh của mười người lại không thể thắng nổi một người, tại sao cây mọc thì khó nhưng chặt thì dễ, các người ở cạnh bên Ngụy Vương, nhưng có người muốn trừ bỏ từng người một có người lâm vào tình hình nguy hiểm rồi". Trần Chẩn đáng tôn quý, như vậy cũng không thể bạc đãi tả hữu huống hồ người khác?

Chúng ta phải biết, tả hữu không ai là không vì nể tình riêng mà làm sai, không ai không cầu kết để làm điều sai trái. Không ai không dùng quan hệ của mình để khiến người khác phải coi trọng. Tả hữu mà hiền giỏi thì giống nhau, Đán Công nghe theo Quản Trọng, có thể dễ dàng xưng Vương, Tả hữu không hiền giỏi, Đán Công sẽ nghe theo bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương, chết bảy ngày rồi mà vẫn chưa được an táng. Những sự kiện ép vua từ ngôi trong lịch sử đều là do bọn tả hữu cấu kết với nhau làm bậy.

Ví dụ Điện Thanh Tử thay thế nước Tề, Tư Thành Hãn thay thế nước Tống, Thái Tế Hân thay thế nước Tần, Đơn Trà thay thế nước Chu, Lý Tôn Thị ngang ngược ở nước Lỗ, Tử Chi cướp nước Yên; Hàn, Triệu, Ngụy cùng phân chia nước Tấn, cũng đều là như vậy. Cho nên Hàn Phi Tử có nói về chuyện "bị nội" (phòng bị bên trong), và nói rằng: "Tần Vương tin tưởng con trai mình, bọn gian thần thừa cơ bày mưu với con trai vua, cho nên Lý Khắc Độc nắm quyền hành đã bỏ đói Thiệu Chúa Phụ đến chết. Vua tin tưởng vợ nên bọn gian thần thừa cơ lập mưu tính kế với bà vợ vua cho nên Tây Thi nghe theo Lệ Cơ giết Thân Sinh lập Khê Tề. Phụ tử cung thế đều như vậy huống hồ không phải là người thân? Vua phải biết lắng nghe, biết tìm hiểu quan sát, cẩn thận để phòng, thưởng phạt nghiêm minh, biết dùng biết bỏ có suy đoán.

Dương Hổ tài năng xuất chúng, đã từng đề ra chủ trương: "Chúa thượng hiền minh thì trung thành phục vụ, còn không hiền minh thì sẽ thay thế bằng phương pháp chỉnh đốn, vì vậy ở nước Lỗ thì bị xua đuổi, ở nước Tề thì bị nghi ngờ, không đâu dám dùng ông. Khi đến nước Triệu, Triệu Giản Tử lại chào đón và phong tướng, Tả Hữu khuyên rằng: "Dương Hổ giỏi cướp chính quyền đất nước, không thể dùng". Giản Tử nói: "Dương Tử muốn thay thế nó, ta lại muốn giữ nó. Ông ta giỏi đánh cắp ta như thế nào đây?". Dương Tử cả đời phụng sự Giản Tử, không có ý nghĩ bất chính, chấn hưng nước Triệu đến mức có thể xưng bá.

Vì vậy đối xử với bọn tả hữu không thể không tin, cũng không thể quá tin; không thể không chú ý, cũng không thể quá chú ý; không thể không phòng bị, cũng không thể quá phòng bị.

201. PHÚ QUÝ CHÍ NHƯ MÂY KHÓI BAY QUA

Phục tùng mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là thuận; phục tùng mệnh lệnh nhưng điều đó có hại cho vua thì gọi là nịnh hót. Vi phạm mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là trung; vi phạm mệnh lệnh có hại cho vua gọi là loạn.

Lựa chọn quan viên, sắp xếp chức vị thì phải chọn những người xem trọng bản thân, xem nhẹ những thứ khác mới là đạt đến thượng thừa.

Một con người xem trọng mình, coi phú quý công danh như mây khói mới không khom mình trước công danh phú quý. Xem trọng bản thân, xem nhẹ tiền tài mới không chịu khuất phục bởi tiền tài. Xem trọng sự hưởng thụ tinh thần, coi nhẹ hưởng thụ vật chất mới không theo đuổi hưởng thụ vật chất. Coi nhẹ con cháu mình, xem trọng thế hệ sau của dân tộc, đất nước, mới không vì ích kỷ tính kế cho con cháu mình, mà luôn suy nghĩ cho hậu thế của thiên hạ.

Lựa chọn quan viên, sắp xếp chức vị đầu tiên phải tìm hiểu đức hạnh của người đó và quan sát tính tình của người đó để làm cơ sở quyết định có sử dụng hay không. Muốn phân biệt được đức hạnh, tính tình của người đó thì phải dựa vào những đánh giá về nghĩa lý của người đó. Nghĩa bất minh, danh bất định thì sẽ không thể phân biệt rõ với sự trung trinh, hiên minh.

Bao Phúc Tử nói: "Những người như bóng, như tiếng vọng, bảo gì nghe đấy, những người ngầm quan sát dung mạo của cấp trên, chỉ hưởng bổng lộc mà không ra sức tận tụy, những người khom lưng vâng vâng dạ dạ, những người một mực chỉ tuân theo ý chủ đều là cái họa muôn đời. Dùng những người này để quản lý đất nước sẽ rất nguy hiểm".

Trong "Thuyết uyển "có nói: "Phục tùng mệnh lệnh có lợi cho Đức vua gọi là thuận; phục tùng mệnh lệnh nhưng điều đó có hại cho vua thì gọi là nịnh hót. Vi phạm mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là trung; vi phạm mệnh lệnh có hại cho vua gọi là loạn. Quân vương có sai lầm thì sẽ hại cho đất nước? Người biết chuyên ngăn vua, dùng thì giữ lại, không dùng thì bỏ đi gọi là gián (can gián). Dùng thì hành động, không dùng thì chết gọi là tranh. Thuộc hạ khuyên giải vua, loại bỏ được tai họa lớn của đất nước gọi là phụ (phụ trợ). Làm trái mệnh lệnh của vua, phản đối việc vua làm, giải quyết ổn thỏa những nguy nan của đất nước, xóa bỏ sự nhục nhã của vua, được gọi là phụ trợ".

Trang Tử nói: "Không có kiêng kị gì mà khuyên giải gọi là nịnh (nịnh hót); ăn nói tùy tiện gọi là xiểm (nịnh bợ); nói mà không biết thị phi gọi là du (nịnh hót); thích bới móc khuyết điểm của người khác gọi là gièm (gièm pha, nói xấu); ca ngợi sự giả dối, căm ghét người khác gọi là ẩn tàng (trốn); âm thầm làm những việc mình muốn làm gọi là hiếu hiểm (thích mạo hiểm)".

Thiên Huyền Tử nói: "Người đục khoét của công để làm lợi cho mình, lợi dụng quyền thế để làm lợi cho mình; che dấu mạch máu của đất nước, chỉ câu có lợi được gọi là tham; người dối trên lừa dưới, bẻ cong ngòi bút, che dấu nguyện vong của dân, tự tư tự lợi được gọi là ô; người vi phạm kỷ cương pháp luật, dương phụng âm vì gọi là hảo; ghét người hiên, hại người giỏi, tự cho mình là thiện gọi là tặc (kẻ trộm cướp); kết bè đảng mưu lợi, đút lót hối lộ công khai, tàn hại nhân dân để thể hiện uy phong của mình gọi là ngược (tàn bạo độc ác); người mà cấm cũng không thực hiện, ra lệnh cũng không thực hiện, có tội mà không tự biết gọi là nghịch; hiểu rõ những điều này thì sẽ biết được nên dùng ai bỏ ai".

202. KHIÊM TỐN NHƯỜNG NHỊN Ở KHẮP NƠI

Áp bức kẻ tiểu danh thì rất khó lập đại danh; người hám lợi nhỏ thì sẽ không đạt được lợi lớn, người theo đuổi sự giàu có nhỏ thì không có khả năng đạt được sự giàu có lớn, người tham trách nhiệm nhỏ thì không phải là người có trách nhiệm lớn.

Luôn nhường nhịn, khiêm tốn, hạ mình chính là lời dạy đầy ý nghĩa của Lão Tử về việc tiên nhân hậu kỷ (trước người sau mình), hạ kỷ thượng nhân (người trên mình dưới), tổn kỷ ích nhân (hại mình lợi người), thoái kỷ tiến nhân (người tiến mình lùi).

"Quan Châm "của Lã Đông Thái nói rằng: "Phép tắc làm quan chỉ có ba điều: một là thanh liêm, hai là cẩn trọng, ba là cần kiệm, Người hiểu được ba điều này, thể sẽ biết kiềm chế mình". Song những kẻ có trọng trách khi đứng trước tiền tài thì không kiềm chế được mình, luôn tự cho rằng sẽ không bại lộ. Những kẻ tham ô gian trá trên đời phần lớn đều thất bại như vậy. Những người luôn mang quan niệm là không bại lộ thì sẽ không từ việc gì. Song chuyện luôn bại lộ, không thể thuận theo bản thân. Cho nên khi xử lý mọi chuyện luôn cảnh giác ngay từ đầu. Cho dù lợi dụng quyền thế và trí tuệ dùng mọi cách để sửa chữa, nếu may mắn mà thoát, thì tổn thất cũng đã rất nhiều rồi, chẳng thà lúc đầu không làm còn hơn.

"Tọa vong luận" của Tư Mã Tử Vi nói: "So với chỉ biết nắm vững đoạn kết, chẳng thà lúc đầu cảnh giác. Đây là quy tắc lớn để người làm quan xử lý mọi chuyện, tốn ít sức mà hiệu quả lớn. Người không thể nói và làm như vậy thì làm gì có lòng hối cải?".

Để chữa căn bệnh tham, cấp trên phải phạt nặng, phạt nghiêm, phải giết đi những tên đầu sỏ. Điều tra ra một, hai tên quan lớn quyền quý hiển hách, thân cận được sủng ái và đem giết thì sẽ ngăn chặn được những tên không quyền quý và thân cận bằng. Đây là biện pháp chủ yếu để những nhà lãnh đạo xử lý một cách tổng hợp chính trị và quan đạo. Làm quan chủ yếu phải hiểu đại thể, ít dục vọng. Hiểu đại thể thì sẽ hữu vị hữu thủ, ít dục vọng thì sẽ biết đủ, biết dừng lại. Người làm quan phải biết thanh liêm, không bị phú quý làm hại. Xem trọng mình, hiếu được mình quan trọng hơn những thứ khác thì sẽ coi nhẹ mọi vật, công danh lợi lộc đều không thể làm ý chí của ta dao động. Khi giành được lợi ích, không chỉ có coi trọng bản thân, coi nhẹ mọi vật mà phải nhìn rõ cái danh cái lợi thực sự.

Người tham tiếu danh thì rất khó lập đại danh, người hám lợi nhỏ thì sẽ không đạt được lợi lớn; người theo đuổi sự giàu có nhỏ thì không có khả năng đạt được sự giàu có lớn; người tham cái sang nhỏ thì không phải là người đại quý.

Người không ham danh, nhường danh tiếng cho kẻ khác thì sẽ lập được đại danh; luôn không ham lợi, nhường cái lợi cho kẻ khác thì đại lợi sẽ đến với người đó. Đại phú đại quý, đại công đại đức chính là như vậy.

203. CÙNG CHUNG SỐNG, CÙNG SỐ PHẬN

Làm lãnh đạo thì bí quyết điều khiển con người, sử dụng con người không hoàn toàn nằm ở ngôn ngữ và văn từ, mà động lực lớn nhất nằm ở hành động của mình. Biểu hiện hành động vào trong sự nghiệp thì rất dễ làm mọi người cảm động. Tục ngữ có câu: "Hành động là sự dạy bảo vô thanh".

Rất nhiều những lời đồng cảm, nồng nhiệt thì không bằng sự giúp đỡ thực tế. Con người thường dễ bị khuất phục bởi những chuyện nhỏ, những ân huệ nhỏ. Một điều quan trọng là giảm bớt quan niệm hưởng thụ và dục vọng vật chất để cuộc sống của mình và của người dân không có sự khác biệt, để mình trở thành một người bình thường giữa họ. Đây chính là cách tốt nhất để cảm hóa họ và đồng cảm với họ.

Trong "Kinh Binh", Yến Tử khi nói về việc cầm quân của tướng lĩnh đã từng tiết lộ: "Muốn lấy được lòng người thì tất có cách; mặc cùng trang phục với binh sĩ rồi quên đi những gió sương nơi biên giới; cùng sống với binh sĩ rồi quên đi sự đói khát trên mình ngựa; đồng hành với họ rồi quên đi những hiểm trở nơi quan ải; cùng hít thở, cùng sống chết với binh sĩ và quên đi sự vất vả của chinh chiến; lo nỗi lo của binh sĩ, con cái đau của binh sĩ là cái đau của mình, sau đó quên đi vết thương của đao kiếm, làm việc gì cũng đều đồng cảm và chu đáo, vì vậy binh sĩ yên tâm không sợ chết hay bị thương, nhảy vào nước sôi lửa bỏng để tranh vị trí dẫn đầu, cũng không biết mình vừa giẫm lên nguy hiểm. Tất cả điều này đều được quên đi, rơi vào chỗ nguy hiểm như là ở nơi đất bằng; trúng độc cũng chỉ như là ăn nhân bánh ngọt". Đây quả là những lời chí lý. Những tướng lĩnh giỏi và những người giỏi chăm lo cho dân thời xưa đều như vậy.

Gia Cát Lượng nói: "Tướng lĩnh giỏi cầm quân thời xưa, chăm lo cho mọi người như chăm lo cho con trai mình. Có nguy hiểm thì mình đi trước, có công lao thì mình lui về phía sau; có người chết thì bày tỏ sự đau xót và an táng người đó, có người bị thương thì nhỏ lệ an ủi, có người bị đói thì bạn cho anh ta thức ăn của mình, có người bị lạnh thì cởi áo của mình làm ấm cho anh ta; người thông minh thì ban bổng lộc theo lễ, người dũng cảm thì ban thưởng và khuyên nhủ anh ta. Khi tướng lĩnh làm việc như vậy thì trăm trận trăm thắng. Không chỉ đối xử như vậy với binh sĩ, đối với người dân thường cũng phải như vậy. Cho nên cố nhân nói: "Không được cưỡng bức tai mắt, cần phải giữ tiết tháo". Và "đùa giỡn người thì mất đức, đùa giỡn vật thì mất trí". Kiềm chế dục vọng và sự hưởng thụ vật chất là điều được vận dụng rộng rãi đối với các tướng lĩnh quân sự.

Tư Mã Tương Như thời cổ đại ở nước ta đã xuất thân từ một bách phu và vươn thẳng lên thành đại tướng, khi sắp xuất quân chống lại quân Tấn đã chém Trang Giả để lập tín lập pháp mà hành động. Ông từng nói "Phải hỏi thăm tình hình thương vong, ăn uống, bệnh tật, thuốc thang, phải biết rõ tình hình lương thảo của quân đội, đãi ngộ binh sĩ và các mặt khác, cùng chia thực phẩm với binh sĩ, cùng so thắng thua với họ". Ba ngày sau mới xuất quân, người đang bệnh cũng đòi đi theo, tranh nhau ra trận, đều sẵn sàng vì ông mà chiến đấu. Sau khi quân Tấn biết chuyện đã rút quân về nước, quân Yên biết chuyện cũng rút quân về nước.

Cách cầm quân của Ngô Khởi, một trong những tướng lĩnh nổi tiếng nhất thời đại là: "Cùng ăn cùng mặc với binh sĩ hạ đẳng nhất, ngủ không giường chiếu, hành quân không đi ngựa, tự mình cõng lương thực, cùng chịu vất vả với binh sĩ, quân sĩ bị thương thì phải tự mình hút mủ cho họ". Vì vậy quân sĩ đều vui vẻ đánh trận.

Tướng Sử Khả Pháp đời Minh không chỉ cùng quân lính đồng cam cộng khổ mà "Quân sĩ không no thì tướng không ăn trước, quân sĩ chưa nhận được áo thì tướng không ngủ trước". Khi đốc quân chiến đấu thì "Đi không che chắn, ăn không cần ngon, mùa hè không sợ nóng, mùa đông không mặc áo da, ngủ không cởi quần áo", tất cả đều là những hành động rất có ảnh hưởng.

204. LUÔN BIẾT GIỮ CHỮ TÍN

Đã nói thì phải giữ chữ tín, những lời nói mà không giữ chữ tín thì không phải lời là của bậc chính nhân quân tử, mà chỉ như cầm thú mà thôi.

Tục ngữ nói: "Một lời đã nói thì bốn ngựa khó đuổi". Trong "Thi kinh" có nói: "Ngọc trắng có vết thì có thể mài đi, nhưng những lời sai thì khó che đậy".

Nói thì phải giữ lấy lời, hành động phải quyết đoán. Có mệnh lệnh thì phải thực hiện, có điều cấm thì phải tuân theo. Không dễ dàng thay đổi pháp luật, chế độ cũng không được thay đổi tùy ý. Không coi nhẹ công việc chính trị, sách lược không được tùy tiện. Những người lãnh đạo đều phải lập tín như vậy.

Những người lãnh đạo lập tín ở bên trên, bá quan bách tính tuân thủ ở bên dưới, pháp chế chính sách được ban ra ở bên trên, bá quan bách tính cùng nhau tuân thủ. Có nghĩa là: "Đã nói thì phải giữ lấy lời, nói mà không giữ lời thì không phải là lời của bậc chính nhân quân tử, không có gì khác biệt so với loài cầm thú". Vì vậy bậc thánh hiền thời xưa rất coi trọng lời hứa, đã nói là chắc như đinh đóng cột.

Chu Công đã phong độ bằng lá ngô đồng, Văn Vương lập tín bằng tồn nguyên, Vĩ Sinh Cao đã bị chết chìm vì giữ chữ tín, tất cả đều là những chuyện hay ngàn đời. Giữ chữ tín với mọi người, vì vậy có thể được người trong thiên hạ; giữ chữ tín với đất nước thì có thể có được đất nước; giữ chữ tín với thiên hạ cho nên có thể được thiên hạ. Vì vậy Lão Tử coi trọng việc giữ chữ tín, Khổng Tử coi trọng việc "huấn tín" (răn dạy về tín).

Lão Tử nói: "Những người hứa một cách tùy tiện thì rất ít khi giữ chữ tín".

Khổng Tử nói: "Quân tử không giỏi ăn nói mà giỏi hành động" và "Người giữ chữ tín thì mọi người tín nhiệm anh ta".

Thúc Hướng nói rằng: "Quân tử đã nói là giữ chữ tín và có nghiệm chứng, vì vậy oán hận sẽ cách xa anh ta, lời nói của kẻ tiểu nhân thường giả dối và không được nghiệm chứng, vì vậy oán hận đến bên anh ta rất nhanh".

Tử Hạ nói: "Quân tử chỉ sau khi được tín nhiệm mới sai khiến nhân dân, nếu không người dân sẽ coi đó là sự ngược đãi. Trước tiên phải dành được sự tín nhiệm sau đó mới đi khuyên giải người khác, nếu không quân vương sẽ cho rằng bạn đang phỉ báng ông ta".

"Tình cảm phải xuất phát từ tâm, lòng thành phải xuất phát từ nguyện, tín xuất phát từ khấu, cho nên sẽ đạt được đức".

Từng có người nói: "Vàng không thể thay đổi lời nói của tôi, cái chết không thay đổi sự coi trọng chữ tín của tôi" và "Giữ chữ tín - nói thì dễ làm được thì khó, giữ tiểu tín đối với lời nói, giữ đại tín đối với tâm; quân tử giữ lời nói, còn thánh nhân giữ cái tâm". Đây đều là những câu nói nổi tiếng ngàn đời.

205. DÂN VÔ TÍN, TẮC BẤT LẬP

Là bậc quân vương, có thể mất đi quân đội, lương thực nhưng duy nhất chữ tín là không thể để mất.

Trước kia Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương bằng hành động can đảm đã biến quân đầu hàng tinh nhuệ của địch thành đội quân tiêu dùng của mình. Sau khi ông khởi binh công phá Thái Thạch Phàm, đánh đến tận Tập Khánh, thủy lục cùng tiến, trước tiên công phá doanh trại của Trần Triệu Tiên, sau đó sử dụng bọn chúng. Ông chọn ra 500 binh sĩ kiêu dùng tinh nhuệ trong đám quân đầu hàng và đưa vào quân đội của mình. 500 người đều cảm thấy lo sợ bất an. Sau khi Chu Nguyên Chương biết được những lo lắng của họ, ông bèn nghĩ cách làm cho họ yên tâm, không sợ hãi, tín nhiệm mà không nghi ngờ. Và cuối cùng quyết định áp dụng sách lược dùng sự tín nhiệm của mình đối với họ để khiến họ có lòng tin. Ban đêm vào doanh trại để ngủ, ông cởi giáp và ra lệnh cho người bảo vệ mình ra ngoài, chỉ giữ lại Phùng Quốc Dụng đứng hầu ở đầu giường. Sau đó, lòng người ổn định, họ đều tin tưởng vào sự thành thật của Chu Nguyên Chương. Khi đánh Tập Khánh, Phùng Quốc Dũng dẫn đầu 500 quân đầu hàng đó, xông vào trận đầu tiên, đánh bại bọn Nguyên dưới núi Tượng, uy hiếp chân thành. Các đường binh mã tiến vào nhanh chóng, cùng phối hợp đánh vào Nam Kinh, 500 người này đã chiến đấu hết mình, lập công lớn. Vì vậy, không có uy tín thì không thể sai khiến người khác, không có uy tín thì không thể khiến người khác phục tùng.

Cổ nhân nói: "Lời nói trung thực, hành vi thật thà, thì bạn hoàn toàn được chấp nhận ngay cả trong những dân tộc ít người chưa được khai hoá; nếu lời nói không trung thực, không giữ chữ tín, hành vi không thật thà, thì ngay tại quê hương mình cũng không được chấp nhận". Đây thật sự là những lời chân thành.

Ngày trước Tấn Văn Công tấn công đất Nguyên, chỉ mang lương thực đủ ăn trong mười ngày, và hẹn với đại phu sau mười ngày sẽ đến đất Nguyên. Đến Kỳ Tấn Văn Công đánh chiêng lui binh, vừa ngừng vừa đi nhưng lại có người đến từ đất Nguyên nói rằng: "Đất Nguyên có thể hạ trong ba ngày". Tả hữu bá quan cũng cho rằng lương thực của đối phương sắp hết rồi, xin hãy đợi. Tấn Văn Công nói: "Ta hẹn với tướng sĩ mười ngày, không đi thì ta sẽ thất tín. Được đất Nguyên mà thất tín, ta không làm như vậy". Người đất Nguyên khi nghe nói liền đầu hàng và nói: "Làm vua mà giữ chữ tín như vậy, không ai mà không quy thuận". Người nước Vệ sau khi nghe nói như vậy cũng đầu hàng và nói: "Làm vua mà giữ chữ tín như vậy, không ai là không quy thuận?". Sau khi nghe chuyện, Khổng Tử đã ghi lại như sau: "Tấn công nước Nguyên mà được người nước Vệ, đó là nhờ cách giữ chữ tín" Vì vậy nói: "Trong nhân dân không có chữ tín thì không thể lập thân". Một quân vương có thể mất đi quân đội và lương thực, chỉ có chữ tín là không thể để mất.

206. KÍCH THÍCH DỤC VỌNG CỦA MỌI NGƯỜI

Nhược điểm lớn nhất của con người là cho dù đứng trước sự kết thúc nhưng vẫn hướng về cái tốt đẹp vẫn hi vọng ngày mai hạnh phúc sẽ đến.

Mọi người đều có tính tự tôn, bạn tôn trọng tính tự tôn của tôi, tôi tất nhiên sẽ làm việc cho bạn, bạn làm tổn thương lòng tự tôn của tôi, tôi sẽ không thể phục vụ bạn. Không chỉ như vậy, trong lòng như vậy đều có dục vọng, đều mong ngóng ngày mai tươi đẹp. Tương lai sáng sủa mà có thể chịu đựng vất vả. Phấn đấu vươn lên, gửi những mong muốn tốt đẹp vào tất cả đó. Nhược điểm lớn nhất của con người đó là dù đứng trước sự kết thúc nhưng vẫn hướng về những cái tốt đẹp, vẫn hi vọng ngày mai tốt đẹp sẽ đến.

Mọi người đều có dục vọng, đều có chí tiến thủ. Người hiền tài mong mình càng hiền tài hơn, người tôn quý càng mong mình tôn quý hơn, người giàu có mong mình càng giàu có. Nhà lãnh đạo tinh anh chính là người biết lợi dụng điểm này mà nắm giữ mọi người trong bàn tay. Mỗi nhà lãnh đạo đều hiểu phương pháp báo trước, họ đều có thể báo trước cho cán bộ, quần chúng của mình một cách có ý thức hoặc vô thức để cán bộ quần chúng cho rằng bước chân của mình chính là bước chân lịch sử, thời đại đi theo sau chúng ta, các bạn đi theo tôi mới là con đường đứng đắn, như vậy mới sáng sủa mới có thể vinh dự, mới có thể hạnh phúc. Tôi sẽ đáp ứng dục vọng và những mong muốn của các bạn. Có lúc hơi kích thích dục vọng của con người để mọi người mãi mãi tận trung tận lực.

Napoleon giỏi chơi trò đó, khi 25 tuổi mới nhận chức tướng quân nước Pháp, trong quân đội mà ông thống soái có rất nhiều quân Italia quần áo rách nát. Thế là Napoleon kích thích dục vọng ăn uống của binh sĩ. Ngầm báo rằng ông sẽ đáp ứng nhu cần ăn uống của họ. Napoleon nói với bạn họ: "Các anh em, nay mọi người đều đã đói đã rách, ta muốn đưa các ngươi đến nơi giàu có nhất trên thế giới, ở đó các ngươi có thể tìm được thành phố hoa lệ, có thể tìm ra được những miền quê giàu có". Sự kích thích dục vọng vật chất này của ông và sách lược phát triển trước của ông đã được nhiều tướng lĩnh quân sự đi sau áp dụng, có thể thúc giục quân sĩ lao vào làn mưa đạn. Sau khi quân của Napoleon vào được Milan thì không thể nhắc đến sự thỏa mãn dục vọng vật chất, ông hiểu rằng lúc này sách lược này không còn có hiệu quả đối với bọn họ. Thế là Napoleon lại thay đổi phương pháp, đánh thức dục vọng về lòng tự trọng của họ. Ong ca ngợi quân đội của mình là nhà sáng tạo lịch sử, là anh hùng của đất nước. Ông nói: "Chỉ cần khi các bạn về đến quê hương, các cụ già đều nói rằng: "Xem kìa, đó là quân nhân trong quân đội Italia". Trong chiến dịch Kim Tự Tháp, ông lớn tiếng kêu gọi: "Các anh em! Lịch sử quang vinh hàng trăm năm hàng ngàn năm đang nhìn chúng ta". Napoleon là một vị tướng thông minh, ông biết rằng ở đâu, trong tình huống nào thì nên sử dụng cách dự báo như thế nào vì thế thuộc hạ của ông đều liều chết chiến đấu, giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác.

207. ÍT HỨA SUÔNG

Nhất định không được đi ngược với tình cảm với dục vọng của mọi người. Nếu đi ngược tình cảm của họ thì sẽ bị oán hận, nếu đi ngược lại với dục vọng của mọi người thì tai họa sẽ đến với bạn.

Là nhà lãnh đạo, nhà sáng lập sự nghiệp, những lời ước hẹn của họ có thể thực hiện được. ít nhất phải thường xuyên thực hiện lời hứa ở một số lĩnh vực, trong lĩnh vực lớn thì kéo dài lâu hơn. Quần chúng bách tính ghét nhất là những kẻ tiên đoán chẳng có căn cứ, cho nên khi tiên đoán với nhân dân tốt nhất là phải thực hiện. Dự đoán những mong ước thực tế trong lòng họ chính là để họ phấn chấn cố gắng, để họ lập nên thành tích, có thể báo trước sẽ trọng thưởng họ để bọn họ phấn đấu lập thành tích, có thể báo trước những hình phạt để ngăn cấm họ, khiến hành động của họ hợp với công lý hợp với chính nghĩa, xuất phát từ tự nhiên, không phải ép buộc. Đối với dục vọng cá nhân, tốt nhất là phải phân biệt được tình hình và sự khác nhau của mọi người thì mới có thể nói rằng sẽ làm họ thỏa mãn. Nhất định không thể đi ngược lại với tình cảm, với dục vọng của mọi người. Nếu đi ngược tình cảm của họ sẽ bị oán hận, nếu đi ngược lại dục vọng của mọi người thì tai họa sẽ đến với bản thân. Bí quyết nắm được người và sử dụng người đầu tiên là khiến họ "đều vui vẻ".

Người muốn giàu có, nếu ta có thể giúp được thì hãy để cho anh ta giàu có, người muốn công danh, nếu ta có thể làm được điều đó thì hãy để họ cầu danh; người muốn thoát khỏi đói rét khó khăn, nếu ta có thể giúp thì hãy để họ thoát khỏi hoàn cảnh đó, người muốn được cứu vớt khỏi tai họa thủy hỏa, nếu ta có thể giúp thì cứu giúp họ. Tóm lại, tất cả những lời cầu xin ta đều phải đáp lại, tất cả mong muốn ta đều phải giúp họ đạt được. Phải làm cho thiên hạ đều yên ở vị trí của mình, thực hiện chức trách của mình; có được những thứ mình muốn, vui cái vui của mình. Nếu có thể làm được như vậy, thì sẽ có rất ít người không cam tâm phục vụ mình, không an tâm làm cấp dưới của mình. Làm như vậy thì phải dựa vào lòng dân, ý dân; thì phải hiểu rõ bối cảnh thời đại và những mong muốn trong lòng họ; phải có sự tìm hiểu triệt để. Nếu nhân dân khổ vì chính pháp lỏng lẻo, thì ta phải cẩn thận chặt chẽ hơn; nếu nhân dân khổ vì hình phạt tàn khốc, ta sẽ khoan thứ hơn; nếu nhân dân khổ vì tai nạn trộm cướp, chiến tranh, ta sẽ tăng cường cho họ nghỉ ngơi; nếu nhân dân khổ vì nạn tham ô hoành hành, thì ta sẽ quét sạch bọn tham lam đó và giảm thuế. Tóm lại, để chống lại những tiêu cực lớn đó thì phải không ngừng đổi mới, mọi việc đều phải xuất phát từ nguyện vọng và lợi ích của nhân dân.

Chính vì thực hiện được những điều đó mà Thương Trang vương, Chu Văn vương, Vũ vương đã chinh phục dễ như trở bàn tay. Thương vương dùng hình pháp nghiêm minh để trị vì Tấn quốc, Tần Thủy Hoàng kế thừa cách tân biến pháp của Thương hiệp và đã thống nhất được thiên hạ. Hán Cao Tổ đã chấp nhận bài học về sự bạo chính của thời Tần, biết rằng nhân dân khổ vì chính sách hà khắc của đời Tân, luật lệnh nhiều như mạng nhện, pháp lệnh nhiều như lông trâu, quân vương bạo ngược, quan viên tham lam độc ác, Hán Cao Tổ đã huỷ bỏ Tần pháp, biến tàn bạo thành khoan dung; vào được Quan Trung đã thay đổi thành ba chương Ước pháp: "Phạm tội giết người phải chết, làm bị thương người khác và trộm cướp đều bị phán tội, xoá bỏ Tần pháp". Vừa đơn giản, vừa khiến lòng dân vui vẻ, thiên hạ đều quy phục ông. Dự đoán và thực hiện như vậy có thể nói là cảnh giới cao nhất ứng dụng nguyên tắc này.

208. DĨ "HÒA" VI QUÍ (COI TRỌNG HÒA)

Một hàng rào ba cái cọc, một hảo hán ba tốp người.

Cổ nhân nói: "Thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hòa".

Quân thần hòa hợp thiên hạ sẽ tràn ngập không khí nhộn nhịp; bá quan hòa hợp, vạn sự đều thực hiện. Đạo lý về hòa là ở chỗ có thể dung, đạo lý về dung là ở chỗ có thể thứ. Trên dưới có thể khoan thứ với nhau thì sẽ có thể khiến tác phong của quan viên thanh liêm.

Song, chuyện tham ô tiêu cực của bọn tiểu nhân không phải ai cũng biết mà nó được giấu rất kín. Chỉ có những người minh mẫn thì mới có thể thấy được mặt có hại, điều này mọi người không dễ gì nhìn thấy.

Đạo lý của chính trị là phải coi trọng hòa. Vì vậy "Trung Dung "đã coi "hòa" là đạo thông đạt của thiên hạ, và nói "Chí trung hòa, thiên địa, vạn vật đều yên".

Trong "Quan giám" có nói: "Tất cả những người đố kị thì không thể chịu đựng người hiền, thường bị liên lụy vì cách nhìn của mình. Biết được thanh danh của họ, liền ngưỡng mộ và kính trọng, nhưng khi gần gũi chỉ một, nại việc là không thể chịu đựng được, lâu dài thì sẽ trở thành oán thù, vì vậy ở xa người hiện thì dễ, lại gần họ thì khó; chấp nhận người hạ tiện thì dễ, chấp nhận người tôn quý thì khó; chấp nhận tạm thời thì dễ, chấp nhận lâu dài thì khó, vậy vì sao? Vì khi tiếp xúc thì có sự tranh tài đoạt danh nên sinh ra chèn ép nhau. Hai người kết giao lâu ngày, sau đó nhận ra những điểm không được tốt của đối phương, từ chỗ kính trọng ngưỡng mộ nhau nay trở nên đố kị, ác cảm đến nỗi lòng bất an. Đó chính là sự không thể chịu đựng nhau. Anh ta không đáng để tiêu khiển, như vậy làm sao có thể dùng người? Cái nhìn ích kỉ, cái nhìn thị phi, cái nhìn khúc trực (cong thẳng), cái nhìn lợi hại, cái tâm phái hệ (bè phái), cái tâm bài tễ (lật đổ), cái tâm khuynh át (loại trừ nhau), cái tâm hãm hại đều phát sinh từ cái tâm ích kỉ. Bốn cái tâm này không ổn định, giữa hai người sẽ khó có thể chịu đựng và chung sống thuận hòa.

"Quan giám" lại có câu: "Nguyên nhân về sự bất hòa giữa quan viên là do việc tranh sủng (sự yêu quý), đoạt năng (tài). Bọn họ không biết việc trần thế, công việc đó không thể giải quyết một mình. Đơn độc thì mọi sự sẽ không thành, hợp lại thì sẽ tạo công, các danh nhân xưa đều giành được thành tựu do biết đoàn kết chiến đấu. Giống như Chu Công, Triệu Công, Quách Lí, Hán Phạm, Tiêu Tào, Bính Ngụy, Yêu Tống, Vương Khấu, Giao Huy đều kết giao đoàn kết. Chưa từng nghe qua một mình làm nên.

Đây chính là chỗ không quang minh của anh hùng hiền nhân chứ không phải là an tâm không có tay chỉ là miễn cưỡng vứt bỏ, cái mầm đố kỵ vẫn còn, chỉ sợ có tan vỡ, như vậy đang cần có sự tu dưỡng học vấn.

209. LÀM CHÍNH TRỊ,

QUÝ Ở CHỖ CÓ ĐƯỢC NGƯỜI

Không thể tìm nhân tài trong đám người chỉ biết tranh giành nhau, không thể tìm nhân tài trong đám người nịnh bợ, nên tìm nhân tài trong những người giữ đạo ẩn dật.

Làm người lãnh đạo, nên làm người lấy tâm của trời đất làm tâm của mình. Là quan nên là người lấy trách nhiệm của thiên hạ làm trách nhiệm của mình, là người coi nhiệm vụ của dân làm nhiệm vụ của mình. Con người trước tiên không có thành tựu gì, sau đó mới có; con người trước tiên không đạt được gì; sau đó mới đạt được. Y Cự không lấy gì cả thì có thể thay đổi triệt để bằng ba lần mới; Liễu Hạ Huê làm Tam công không dễ, thì có thể không đi bằng ba lần miễn chức.

Khi Ngụy Văn Hầu hỏi Lý Khắc về việc lập tể tướng, Lý Khắc nói: "Xem khi ở thì anh ta thân cận với ai, khi giàu có xem anh ta cho ai, khi làm quan xem sự tiến cử của anh ta, khi nghèo khổ thì xem anh ta không làm gì, khi bần tiện thì anh ta không nhận gì. Căn cứ vào năm điều này thì có thể lập tể tướng. Nếu năm điều đều hợp lý thì có thể trao trách nhiệm to lớn này cho người đó".

Khổng Tử nói: "Vi chính tại nhân, thú nhận dĩ thân". Nếu người lãnh đạo thích tự tôn, thì chỉ có thể dùng kẻ dung tục, kẻ thô kệch. Gọi là đến ngay, đuổi nhưng không đi, cũng có thể không gọi tự đến, đuổi nhưng không đi. Có người vì danh lợi chen lấn, a dua bợ đỡ, dùng hết mọi cách. Hoặc coi mặt dày, coi tình nguyện bị bài xích là trung thành, hoặc dùng cách chịu mắng nhiếc một cách vô sỉ để đạt được mục đích là được chúa thương yêu mến. Các lãnh tụ nếu muốn tạo lập sự nghiệp ngàn đời thì tuyệt đối không thể dựa vào loại người này.

"Kinh Binh" có nói: "Tác phong và công trạng của kẻ làm quan là ở chỗ thanh minh liêm khiết, có được nhân tài. Để có được nhân tài chủ yếu phải tôn trọng kẻ hiền tài, cúi mình lễ độ với người". Và "Bách quan dễ tìm, thánh tài khó kiếm. Dùng lợi ích và bổng lộc thì có thể tìm được bách quan, nhưng bậc thánh hiền thì không thể dùng danh lợi địa vị hay bổng lộc mà thu hút được; phải dùng lễ mới có thể thu hút và sử dụng được họ". Vai trò của lãnh đạo đối với kẻ làm quan không phải là mỗi kẻ làm quan đều phải đi quan sát, đều phải xử lý tất cả mọi việc. Tìm được một người có thể ổn định thiên hạ và ủy nhiệm người đó thì sẽ chấn hưng được đất nước, thiên hạ sẽ đại trị. Không thể tìm nhân tài trong đám người đua chen, không thể dùng nhân tài trong đám người xiểm nịnh, chỉ có thể tìm nhân tài trong những người giữ đạo ẩn dật. Giống như Lưu Bị mời Gia Cát Lượng vậy. Đây là điều cơ bản để quản lý bá quan, sử dụng bá quan.

210. LÒNG NGƯỜI KHÓ ĐOÁN,

KHÓ HƠN CẢ HIỂU TRỜI

Khi dùng người phải chú ý đến sự kỹ lưỡng hoàn thiện của pháp chế, và việc sử dụng thực tế nhân tài. Dùng người đúng hay sai có quan hệ đến sự ổn định của chính trị, sự vong thịnh của đất nước. Bậc thánh nhân cổ đại nói: "Một người có thể hưng bang, nhưng một người cũng có thể bại quốc". Điều này là chân lý không đổi đối với người lãnh đạo.

Khi dùng người phải chú ý đến sự kỹ càng hoàn thiện của pháp chế, mà còn cần chú ý hơn đến việc sử dụng thực tế nhân tài, quan sát kỹ càng có thể sẽ không bỏ sót, có thể phát huy vai trò thực sự của nhân tài, từ đó sẽ có thể chấn hưng được mọi sự.

Đạo biết người chính là điều cốt yếu trong cách lãnh đạo, đặc biệt là trong việc dùng người. Cho nên cổ nhân nói: "Biết người là điều quan trọng để làm quân vương, biết việc là điều quan trọng để làm thần tử".

Thân Tử nói: "Thân vương phải hiếu đạo dùng người, thân tử phải hiểu đạo biết hưởng. Hỏi một đáp một, hỏi trăm đáp trăm là việc của người làm đại thần". Là người lãnh đạo chỉ coi trọng việc giữ đạo, coi việc biết người và sử dụng người là vấn đề thực tế, nếu có thể như vậy về cơ bản là được rồi. Cách biết người của kẻ lãnh đạo không phải là "tướng học" như thường nói trong thế tục, chỉ cầu người bằng tướng học nhất định sẽ thất bại. Làm chính trị chủ yếu phải thu hút được nhân tài, thu hút nhân tài khó không phải nh ân tài khó kiếm mà là ở chỗ phân biệt nhân tài, sử dụng nhân tài.

Nhân tài cơ bản có thể chia thành; nhân tài thánh đức, nhân tài mưu lược, nhân tài khởi đầu, nhân tài giữ công trạng, nhân tài độc nhiệm độc lập, nhân tài phụ tá, nhân tài hùng vĩ, nhân tài trung chính, nhân tài nghị lực, nhân tài hào hoa, nhân tài chất phác cẩn trọng, nhân tài giỏi biện luận, nhân tài độc ác nham hiểm, nhân tài gian trá giả dối, nhân tài hướng thiện. Làm sao để phân biệt sử dụng mà có thể sử dụng được tốt nhất, sử dụng hợp lý để họ cống hiến hết tài của mình, cái tài được sử dụng hết chính là cách dùng người hợp lý nhất.

Cổ ngữ nói: "Lòng người khó đoán, khó đoán hơn cả trời "; Nh ững điều trong lòng biểu hiện ra như thế nào? Phân biệt nhân tài đã không dễ, quan sát nhân tài càng khó hơn.

Khổng Tử chọn người vì ngoại hình, mất đi Tế Dữ; nhận người vì lời nói đã mất đi Tử Vũ, huống hồ là người thường. Nếu muốn dùng người chính xác, trước tiên phải quan sát tìm hiểu cho kỹ người đó. Phần lớn là những người nói và làm không đồng nhất. Có kẻ giả làm thành hiện nhưng thực tế là tên cướp lớn, có kẻ hành động giống quân tử nhưng thực tế lại là tiểu nhân, có kẻ giả như trung chính hiếu thuận nhưng trong lòng lại muốn làm phản, có kẻ bề ngoài nghiêm chỉnh thận trọng nhưng thực ra lại không như vậy, có kẻ bề ngoài liêm chính nhưng thực ra lại tham lam vô độ, có kẻ nổi danh một đời nhưng thực ra không có tài, có kẻ thông minh trí tuệ nhưng chỉ coi trọng vẻ bề ngoài, bề ngoài quả cảm nhưng thực ra lại nhát gan sợ chết, có kẻ ăn nói trơn tru nhưng thực ra lại bất tài, có kẻ nhiều tài uyên bác nhưng khi gặp việc lớn thì tâm thương, có kẻ có thể cùng chung hoạn nạn nhưng không thể cùng hưởng lạc, có kẻ có thể cùng chung hưởng lạc mà không thể cùng chung hoạn nạn, có kẻ mở mồm là nhân nghĩa đạo đức nhưng lại rất hiểm ác không bằng loài cầm thú. Ngược lại có người giữ đạo ẩn dật, tự hại mình, không quan tâm đến thế sự lại là bậc thánh hiền, có người phóng túng hành động không theo quy củ, ít hợp khó dung lại là bậc quân tự; có người bề ngoài tối tăm ngu ngốc nhưng lại có đại tài, có người bề ngoài nhát gan nhưng lại dũng cảm không sợ chết, có người không có tướng nịnh bợ thích nói thẳng phạm thượng, thực sự là trung thần.

Tóm lại, biết người không dễ, được người khác hiểu càng khó. Gia Cát Lượng nổi tiếng vì tài trí và sự dùng người cần trong nhưng vẫn dùng sai Lý Nghiêm, Liêu Lập, Mã Tốc. Quan sát đánh giá nhân tài làm rõ nội tâm và vẻ bề ngoài, độ chính xác cao chính là điều mà thánh hiền ngàn đời cũng không làm được.

211. BIẾT NGƯỜI KHÔNG DỄ,

LÀM NGƯỜI CÀNG KHÓ

Vàng bạc nghìn lạng dễ kiếm, nhân tài một kẻ khó tìm

"Trong đời được một người biết mình, chết không gì đáng tiếc". Câu nói này cho thấy biết người đã khó, dùng người càng khó hơn. Biết người tận tường, dùng người thích đáng, là điều vô cùng khó.

Quản Trọng lúc chưa làm quan làm tướng, ra trận tất thảy đều thất bại, ba lần vạch kế sai lầm nên nhận lấy phần thua nhưng khi Tề Hoàn Công dùng ông thì lại được xưng bá. Bạch Khúc bại trận làm mất sáu tòa thành, Nước Ngụy dùng ông lại chiếm được nước Trung Sơn, Khương Tử Nha tám mươi tuổi mới được Chu Văn Vương trọng dụng, Khổng Tử chu du các nước mà không được tin dùng. Bách Lý phải xin ăn, Ninh Thích phải buôn bò. Cũng như Tỷ Lan chịu tội moi tim, Ngũ Tử Tư xác chìm dưới sông, Thương Ưởng bị phanh thây, Lý Tư bị cực hình, Giả Nghị bị tới Trường Sa, Lương Hồng nhảy xuống biển Đông Hải, Khuất Nguyên trẫm mình sông Mịch La, Nhạc Phi chết ở Phong Ba Đình. Đó không phải vấn đề có tại có đức hay không mà là vấn đề có biết, có gặp kẻ biết mình hay không mà thôi.

Nếu như Quản Trọng không gặp Bào Thúc Nha, Hàn Tín không gặp Tiêu Hà, Khương Tử Nha không gặp Văn Vương thì những bậc hiền tài ấy có lẽ suốt đời chìm khuất, về danh chìm khuất nơi xó cửa, có khác gì những người bình thường đâu?

Trước đây, Tống Cẩn Bình xét nhân tài từng phần làm hai loại chính là quân tử và tiểu nhân, đồng thời dùng tiêu chuẩn này để phân biệt người dùng được và kẻ không dùng được. Thêm nữa, ông lại phân biệt quân tử hạng trên và tiểu nhân hạng trên, quân tử hạng dưới và tiểu nhân hàng dưới. Từ đó quy định tỉ mỉ phương pháp bình xét phân loại.

Người xưa thông qua tám đặc điểm để quan sát, bình xét con người. Đó là mắt nhìn, ngôn ngữ, mừng giận, phong thái, cử chỉ, ăn nghỉ và ý thức.

Mắt nhìn: Nhìn từ phía trên có vẻ tôn nghiêm, thần sắc an tĩnh, xem ra dường như đáng sợ, sau khi tiếp xúc lại cảm thấy hòa nhã dễ gần, đó chính là quân tử hạng trên Nhìn người dáng vẻ ngay ngắn đàng hoàng, thần sắc toát ra hòa khí, trầm ngâm tư lự, khó bị chèn ép, vượt lên giữa chốn nhơ bẩn, đạm bạc như người ngoài cõi tục, đó chính là quân tử hạng dưới Ngược lại, ánh mắt như sắc sảo, phong thái thâm trầm, thiếu hòa khí, dáng vẻ nghiêm túc lộ ra ngoài đó chính là tiểu nhân hạng trên Trông người khác với người bình thường, thần sắc tán loạn, nhìn xa dáng dấp không khả quan, nhìn gần có vẻ gượng gạo, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Ngôn ngữ: Lời nói đi từ gần đến xa, trong trẻo giản dị, nói làm quyết đoán, cẩn thận tỉ mỉ, hạn chế cái ác, hướng về điều thiện, dáng vẻ tự nhiên, thuần hậu ôn hòa, lời nói ra theo bản năng tự nhiên, không trái với pháp luật, không lẫn lộn đúng sai, đó chính là quân tử hạng trên. Lời nói cẩn thận, không nói cười tùy tiện, không thể hiện sở trường của mình, thích nói đến việc làm tốt của người khác, không nói quá sự thật, không vạch trần chuyện riêng của người khác, đó chính là quân tử hạng dưới Ngôn từ sâu sắc, nhiều chuyện, nghị luận rất có phong độ, như bên cạnh không có người, ngụy biện sai lầm của người mình, người khác không thể gây khó khăn cho anh ta, vẻ mặt lời nói khôn khéo, bộ đồ nịnh hót, đó chính là tiểu nhân hạng trên Nói năng không đầu không cuối, thừa lời thiếu lý, lẫn lộn trên dưới, nông nổi hời hợt chỉ theo mệnh lệnh, không phân biệt đúng sai, nói đến sự khó khăn nguy cấp của người khác có đạo đức nhân nghĩa, thì rắp tâm phá bĩnh, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Mừng giận: Nhìn người không thấy được vẻ vui mừng buồn giận, vinh nhục không làm kinh động, gặp lúc nguy nan tính cách vẫn khoáng đạt thanh nhàn, nghe lời khen chê mặt không biến sắc, vui cái vui của thiên hạ, lo cái lo của thiên hạ, trong hoàn cảnh thuận lợi hay khó khăn đều cảm thấy rất bình thường, đối diện với sự sống chết trước mắt không hề thay đổi sắc mặt, đó chính là quân tử hạng trên. Giận không thất thường, mừng không quá mức, không đi ngược lại khi được mất chưa tường, chợt giận chợt vui, không nghĩ đến sự thịnh suy trong tương lai, hoặc là vui vẻ hoặc là buồn bã, đó chính là quân tử hạng dưới. Hỷ, nộ, ai, lạc (Mừng, giận, buồn, vui) theo tình cảm riêng, ân oán rõ ràng, thích chấp nhất việc nhỏ, ôm đồm nóng vội, bướng bỉnh kiêu ngạo, mừng giận phân minh, so đo được mất, lời nói thiếu liêm sỉ không biết xấu hổ, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Nghe liền sợ hãi, gặp việc thì lẩn tránh, khoe khoang sở trường của mình, xấu hổ khi nghe sở đoản của mình, đúng thì vui mừng, không đúng thì thì nổi giận, tính đến cảnh giàu có thì mặt mày hớn hở, nghĩ tới chức vị cao thì biến sắc mặt, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Phong thái: Phong thái hiên ngang, lòng dạ khảng khái, thấy thời cơ quyết đoán, ý nghĩ trung hậu, thần sắc toát ra hòa khí, phong độ khoáng đạt, thêm vào không thừa, bớt đi không thiếu, mãi giữ được sự thanh khiết không hề bị làm vẩn đục, đó chính là quân tử hạng trên. Bụng dạ ngay thẳng, ghét ác như thù, lộ rõ tính cách chân thật, giữ mình trong sạch, sửa mình nghiêm khắc, sáng suốt bảo vệ thân, không theo dòng đục, không nhập thế tục, một mình thanh cao, kiên cường không đổi, đó chính là quân tử hạng dưới. Phong thái hẹp hòi, ghen ghét hiền tài, yêu nhiều ghét lắm, thường hay nghi kỵ, cậy tài làm bậy, hèn hạ bẩn thỉu, gây thù rước oán, tự tiện võ đoán, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Tham thích chèn ép, keo kiệt thô tục, so đo từng chút lợi nhỏ, sợ hãi những chuyện không đâu, đó chính là quân tử hạng dưới Cử chỉ: Dáng đứng như tùng, ngồi như núi, tiến như trăng sáng, lùi như nước chảy, bước đi tĩnh tại, vẻ mặt phấn chấn, đường hoàng đĩnh đạc, đó chính là quân tử hạng trên. Tính người góc cạnh, khó hòa đồng, giữ tình bạn hữu bền bỉ, trước sau như một, hậu bạc thân sơ đều phân biệt tách bạch, đó chính là quân tử hạng dưới. Gặp gỡ tạm thời, ngoài thì thân thiết mà trong lòng nhạt nhẽo, sống chung lâu ngày, miệng nói thế này bụng nghĩ thế khác, gặp lúc vinh hiển, quên tình xưa nghĩa cũ như chim tung cánh bay xa dựa thế để thăng tiến leo cao, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Thân sơ như nhau, hậu bạc điên đảo, trốn tránh khó khăn theo đuổi lợi lộc, kinh doanh phi pháp, thà không phụng dưỡng cha mẹ, rượu thịt dùng để kết bè kết lũ chơi bời phóng túng, dùng dao búa để làm thương tổn bạn hữu, đó chính là tiểu nhân hạng dưới. Ăn nghỉ: Ăn, uống, đi, ở, tính tình thong dong, đạm bạc thanh tĩnh, bình ổn trong mọi hoàn cảnh, không kể giàu nghèo đều giữ cho mình nhàn nhã an nhàn. Cư xử tiến lui giữ cho mình trung dung chính trực, đó chính là quân tử hạng trên. Mình mang nặng gánh tâm trí lo nghĩ, giấc ngủ tự yên, nâng niu sự yên ổn của tính mạng, không can dự vào hứng thú của người khác, đó chính là quân tử hạng dưới. Thích mới ghét cũ, được mới nới cũ, kiêu căng khoác lác, chẳng có tính người, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Làm khách thì ăn uống như hổ đói, làm chủ đãi khách thì bần tiện hẹp hòi, cao lương mỹ vị thì để mình hưởng thụ, rau dưa bình thường thì đẩy cho người khác, đó chính là tiểu nhân hạng dưới. Dưỡng tâm: Tinh thần sáng suốt, cương trực ngay thẳng, không thẹn vì nhà cửa dột nát, không coi thường kẻ hậu sinh, tấm lòng nhân từ, tạo phúc cho những nơi nghèo nàn về tri thức, sửa mình ở trong bóng tối, lặng lẽ mà thành kính càng không cậy tài, đó chính là quân tử hạng trên. Lòng dạ ngay thẳng thanh khiết, học theo thánh hiền, không vì phong tục thối nát mà thay đổi phẩm cách, ý chí tha thiết với nhân dân, đó chính là quân tử hạng dưới. Lúc cùng khốn thì bỏ thánh hiền, thấy mối lợi đến thì làm như phường trộm cướp, a dua bè đảng bắt nạt người ngoài, lòng nghĩ một đằng miệng nói một nẻo, việc làm trái với đạo đức, lo chuyện lớn mà nhẫn tâm hại đến lẽ phải, bề ngoài giúp đỡ mà bên trong thì cướp đoạt, ngoài mặt thì khoan dung nhưng trong lòng đố kị, dò xét ý chí của người, hại người để làm lợi cho mình. Đó chính là tiểu nhân hạng trên. Tự tư tự lợi, không có quan niệm cộng đồng, không có mưu lược, lang thang phóng đãng, chí khí yếu ớt, thay đổi theo thói tục, cơ hội, đó chính là tiểu nhân hạng dưới.

212. TÂM NGAY THẲNG THÌ TẤT CẢ ĐỀU NGAY THẲNG

Từ việc khó hay dễ thì thấy được sự tháo vát, từ hoàn cảnh thuận lợi khó khăn thì thấy được tấm lòng, từ sự mừng giận thì thấy được sự tu dưỡng, từ đi đứng động tĩnh thì thấy được sự hiểu biết, từ giữ bỏ tiến lùi thì thấy được phong thái, từ cư xử thường ngày thì thấy được lòng dạ, từ lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo, từ sống chết nguy nan thì thấy được khí tiết.

Mao Toại ở dưới trướng Bình Nguyễn Quân 3 năm, lặng lẽ không có chút tiếng tăm gì, đền sau khi ông tự tiến cử và hoàn thành việc liên minh Triệu Sở, thì Bình Nguyên Quân mới than rằng: "Kẻ sĩ ta chiêu mộ nhiều có đến hàng ngàn người, lúc ít cũng có đến mấy trăm, tự cho rằng không bỏ sót hiến sĩ trong thiên hạ. Đối với Mao Toại tiên sinh, ta quả đã có sơ suất rồi". Từ việc đó có thể thấy được nỗi khó khăn của sự biết người.

Xét từ 8 phương diện trên, cân nhắc đủ loại, tuy người thiên hạ rất nhiều, nhưng ký thác cho đúng người không phải chuyện dễ. Xét đoán con người, khó nhất là ở tâm tính. Người có tâm tính thật thà chất phác, một mặt là do bẩm sinh, mặt khác là nhờ tự tu dưỡng. Tâm tính mà chính thì tất cả đều chính. Do đó, biết người dùng người, trước hết phải lấy chính trực thật thà, bản tính thuần phác làm điều chủ yếu. Người xưa nói: "Đại sự từ việc lớn khó hay dễ thì thấy được sự tháo vát; từ hoàn cảnh thuận lợi khó khăn thì thấy được tấm lòng; từ mừng giận thì thấy được sự tu dưỡng; từ đi đứng động tĩnh thì thấy được sự hiểu biết; từ giữ, bỏ, tiến, lui thì thấy được phong thái; từ cư xử thường ngày thì thấy được lòng dạ; từ lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo; từ sống chết nguy nan thì thấy được khí tiết" đều là lấy bản chất tâm tính làm chủ thể, quyết không phải là lời nói vô căn cứ.

Xem xét, phân tích nhân tài một cách xác đáng thì khi lựa chọn tiến thoái, cũng hy vọng không có sai lầm lớn. Hàng ngàn hàng vạn kẻ hèn nhát không thể hợp thành một Nhiếp Chính, ba quân đông đảo chẳng thể hợp thành một Hàn Tín. Đây chính là dùng người quý ở sự có được bậc thánh hiền, anh hùng trong thiên hạ, chứ không phải là có được kẻ nô tài trong thiên hạ.

Hàn Dũ nói: "Trên đời có Bá Nhạc trước, rồi sau mới có ngựa Thiên Lý, ngựa Thiên Lý thường có, còn Bá Nhạc thì không". Chúng ta nhất định chẳng thể than thở rằng không có người tài. Chỉ cần trên đời còn sự tồn tại của con người, thì sẽ có nhân tài, vấn đề là ở chỗ có thể tìm thấy, có thể biết được, có thể dùng được hàng không mà thôi,

Bằng tài năng đức độ của Phạm Tăng, phò giúp Sở Bá Vương dựng nghiệp, có thể gọi là nhân tài hạng nhất trong thiên hạ, nhưng sớm chiều ở cạnh Hạng Vũ, lại không được biết được dùng một cách đúng mức, cuối cùng lặng lẽ bất đắc chí mà ra đi. Ông khi giãi bày tình cảm nói rằng: "Đại cục thiên hạ đã định, quân vương tự lo liệu việc lớn, xin ban cho chút xương tàn trở về cố hương. Sau cùng, chết trên đường về quê".

Chỗ khó của biết người, thánh nhân đều đã vấp phải. Có người đại trí mà ngu độn, có người khéo léo mà như vụng về, có người giỏi biện luận mà như lắp bắp, dũng cảm mà như khiếp nhược, có người nhân đức mà như bất nhân, có người có tài mà như bất tài, có người là bậc đại thành mà như vô năng (không có năng lực), có người trung trực, có người khoa trương, có người trịnh trọng, có người hữu danh vô thực, có người như thể trung thành, có người bề ngoài nhu thuận mà trong thì kiên cường vv... Từ những mặt này, có thể thấy thuật biết người thật không dễ gì đạt được.

Do vậy, đối với sự phân biệt thánh hiền hay kẻ tầm thường, quân tử hay tiểu nhân, đặc biệt không thể có cách xét đoán nhận định chính xác, càng không thể dựa vào tướng học, tướng học chỉ có thế đúng một, hai phần mà thôi. Thuật biết người sâu xa ở trình độ cao này, đại khái có thể thấy được thông qua tính tình, đức hạnh, phẩm chất, sắc mặt của con người, không những các bậc lãnh tụ cần phải có, mà ngay đến những người không phải lãnh tụ cũng phải hiểu rõ và sử dụng nó một cách thuần thục. Dùng nó để làm căn bản cho việc kết giao xử thế, ích lợi thật to lớn.

Con người bất kể sang hèn, không thể không biết người, biết người thì có thể "an thân, lập mệnh, bảo gia" (giữ mình yên ổn, xây dựng cuộc đời, bảo vệ gia đình). Không biết người thì lẫn lộn người hiền kẻ dữ, đảo lộn thân sơ, sẽ ngay đến bản thân và gia đình. Đó là đạo lý không thể thay đổi.

Là người lãnh đạo, nếu có sai lầm thì sai một ly đi ngàn dặm. Không chỉ thanh danh sự nghiệp của cá nhân bị đổ vỡ, mà còn ảnh hưởng đến sự thịnh suy sống còn của quốc gia. Do vậy không thể không thận trọng!

213. THẦN DO TÂM LẬP,

KHÍ DO TÍNH MÀ THÀNH

Thần do khí mà hiện rõ, cho nên gọi là thần khí, thông qua khí mà thấy được năng lực thực sự, tuy một mà hai, tuy hai mà một.

Trong phương pháp của các nhân vật lãnh đạo, cái khó nhất là biết người. Phương pháp biết người bên cạnh việc quan sát tính tình đức hạnh, còn phải quan sát thần khí của người. Thần do tâm lập, khí do tính mà thành. Quan sát thần khí của người, có thể biết tâm thuật của người, thấy được đức hạnh của người.

Khí là căn bản của thần, thần do khí mà hiện rõ cho nên gọi là thần khí, có thể thấy năng lực thực sự thông qua khí, tuy một mà hai, tuy hai mà một. Khoáng đạt và phóng đãng, tiết kiệm và hà tiện, cẩn thận và gò bó, trầm lặng và thâm hiểm, siêu thoát và buông thả, khảng khái và phù phiếm, chất phác và hoang dã, trấn tĩnh và bất cần, trung hậu và yếu đuối, sáng suốt và nghiệt ngã... đều rất giống nhau nhưng thực ra một trời một vực.

Do vậy, nhìn người không bằng nhìn "Thần", nhìn "Thần" không bằng nhìn "Khí". Người khoáng đạt thì khí quảng đại, người phóng đãng thì khí tiêu tán, người tiết kiệm thì khí cố chấp, người bần tiện thì khí gò ép, người cẩn thận thì khí trấn tĩnh, người gò bó thì khí đờ đẫn, người trầm lặng thì khí hòa thuận, người thâm hiểm thì khí thâm trầm, người siêu thoát thì khí siêu nhiên, người buông thả thì khí bạc nhược, người khảng khái thì khí ngay thẳng phóng khoáng, người phù phiếm thì khí tán loạn, người thẳng thắn thì khí chân chất, người hoang dã thì khí thô lậu. Người trầm tĩnh thì khí bình ổn, người bất cần thì khí tán loạn, người trung hậu thì khí rộng rãi, người yếu đuối thì khí trì trệ, người sáng suốt thì khí thanh tú, người nghiệt ngã thì khí căng thẳng. Dùng phương pháp này để quan sát kẻ sĩ trong thiên hạ, dùng người, kết giao, đại khái thì có thể chính xác hơn phân nửa.

Tiến thêm một bước nữa, người có khí hòa nhã là khí tượng của bậc thánh nhân, người có khí hào hiệp là khí chất của bậc anh hùng, người có khí trung trinh là khí chất của bậc hiền triết, người có khí lớn lao là khí chất của bậc hào kiệt, người có khí thuần khiết là khí chất của bậc quân tử, người có khí nghiêm túc là khí chất của kẻ sĩ tiết tháo, người có khí rườm rà là khí chất của người nóng vội, người có khí nông nổi là khí chất của kẻ tiểu nhân, người có khí hèn kém là khí chất của kẻ đạo đức giả, người có khí thô tục là khí chất của kẻ phàm phu. Người có khí chất của mình, tức là có "thần" của người ta, cái hiển thị thần, tức là khí. Quan sát thần khí của người, tức là có thể biết nhân phẩm của người. Đây là phương pháp biết người không thể sai lầm. 214. MUỐN BIẾT NGƯỜI, KHÔNG THỂ KHÔNG TỰ SỬA MÌNH.

Người hiền tài dễ xa mà khó gần, kẻ chẳng hiền tài dễ gần mà khó xa.

Đối với việc phân biệt người hiền tài và kẻ chẳng hiển tài, Trương Dương Viên đã có sự phân tích rất tinh tế rằng: "Người hiền tài dễ xa mà khó gần, kẻ chẳng hiền tài dễ gần mà khó xa". Người hiền tài nên gần gũi, nhưng bỗng nhiên gần gũi thì tránh sao khỏi sự hồ nghi, còn kẻ chẳng hiền tài thì nên xa lánh, nhưng xa lánh quá lại gây cho người ta oán giận. Do đó, nên sớm phân biệt đánh giá được con người anh ta.

Nói quan về những đặc điểm chính của họ, ta thấy có mấy điều như sau: Người hiền phải tất cương trực, kẻ chẳng hiền tài tất xu nịnh, tương tự người tài đức và kẻ xiểm nịnh lại có những cặp đối lập như: trung chính và thiên lệch, chí công và tự tư; khiêm nhường và kiêu ngạo, cẩn thận và buông thả, nhường nhịn và tranh giành; thành thực và xảo trá; độc lập hành động và a dua xu thời; chín chắn cẩn thận và manh động xem thường; tu dưỡng bản thân và kích động cuồng bạo; khoan hậu hiền lành và tàn nhẫn, hà khắc; thanh đạm và ham hố; sửa mình nghiêm cẩn và xét người ngặt nghèo; ung dung mà độ lượng và hấp tấp mà luôn thay đổi; một bên có tầm nhìn xa rộng mà hợp lý tinh tế, một bên hám công tham lợi trước mắt mà mưu sự nhỏ nhoi; một bên không giỏi nói năng mà giỏi hành động, một bên ba hoa khoác lác mà mà chẳng ưa làm; một bên nghĩ đến người sau mới nghĩ đến mình, một bên nghĩ đến mình sau mới nghĩ đến người; "một bên thấy việc tốt chỉ sợ không kịp làm, ưa nói cái hay của người khác, một bên đố kị người tài đức, thích nói chỗ dở của người khác; một bên không sợ kẻ bạo cường, một bên bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh. Sự phân loại này thật là kể không hết, nhưng cũng không ngoài thái độ với lợi ích công ty mà thôi.

Người đời nói thuật biết người quả thực không dễ học, nhưng dù khó cũng không thể không học. Trong sách "Trung Dung" có nói: muốn biết người không thể không tự sửa mình, mà muốn sửa mình cũng không thể không biết người. Cả hai điều này liên quan đến nhau, được thì được cả mà mất thì mất cả. Con người ta làm thế nào để có thể tinh thông thuật biết người, mà không gặp sự nguy hiểm? Đó không phải chỉ là sự xét đoán con người, mà còn có thể nói là một tấm gương soi để tu dưỡng rèn luyện trong cuộc đời.

214. NHÂN TÀI TRĂM NGƯỜI TRĂM VẺ

Tâm là cái gốc của tướng mạo, xét nhân tâm thì thiện ác tự hiện rõ, hành vi xuất phát từ tâm, quan sát hành động thì có thể biết được họa phúc.

Con người sẽ bộc lộ hoài bão, tâm nguyện của mình như thế nào? Tâm là cái gốc của tướng mạo, suy xét nhân tâm thì thiện ác tự lộ rõ. Hành vi sinh ra từ tâm, quan sát hành động thì sẽ biết được họa phúc. Đây thực sự là phương pháp độc nhất đến từ những toan tính của người mà xem xét hành động của người, từ hành động mà đọc được tâm thuật của người.

Chỉ có con người mới khó hiểu rõ, tìm hiểu con người cố nhiên là không dễ dàng, nếu như bình thường không có sở trường nào khác, chẳng qua chỉ dựa vào sự khen ngợi hay chê bai để dùng hay bỏ. Sở dĩ anh ta được tán thưởng, đó là lúc chè chén nói cười, hoặc là thấy được phong thái phong vận xuất thần của anh ta, hoặc là bình sinh chưa gặp lần nào, bỗng nhiên phát giác ra hành động của anh ta, mà có được. Tất cả đều là khiêm tốn xem xét, không nghe lời người khác.

Nhân tài trăm người trăm vẻ, không dễ dàng phân biệt, lời nói cũng không thể diễn đạt hết. Có người học rộng, có người thông thái, có người khai sáng, có người tài hoa phát tiết, có người nho nhã đức hạnh, có người cương trực, có người thao lược, có người dũng cảm, có người bao dung, có người hào hiệp, có người giỏi ăn nói, có người hiền lành, có người quyết đoán, có người trí xảo, có người tuấn kiệt, có người ẩn dật, có người điềm tĩnh, có người sắc sảo, có người thận trọng, có người thành thực, có người nhẫn chịu, có người mưu lược sâu xa. Nhân tài trăm người trăm vẻ, xem xét, phân tích kỹ càng, sau đó dùng người ta một cách cẩn thận, như vậy sẽ không có sơ suất gì.

Xét người phải thấy cả hai mặt trước sau mới có thể biết được lòng người, phải nhìn thấu cả bề ngoài lẫn nội tâm mới có thể biết được ý người, phải xem người thân cận với ai, xa lánh ai, mới có thể biết được tình người.

Hỏi người để xem trả lời có kỹ càng không, kiểm tra người để quan sát sự thay đổi để xem thành ý, chất vấn rõ ràng để xem đức hạnh. Đem của cải cho người để xem sự liêm khiết, dâng gái đẹp cho người để xem sự trong sạch. Kể khó khăn với người để xem dũng khí, chuốc rượu cho người say để xem thái độ. Khi giàu có xem người có phạm pháp không, lúc cao sang xem người có kiêu ngạo không, giao nhiệm vụ lớn xem người có trung thực hoàn thành không, lúc xử lý vấn đề xem người có giấu giếm lừa dối không, lúc nguy hiểm xem người có sợ hãi không, trước việc phức tạp xem người có bị làm khó không. Giàu mà không phạm pháp ấy là nhân, sang mà không kiêu ngạo ấy là nghĩa, việc lớn mà hoàn thành một cách vẹn toàn ấy là trung, xử lý công việc không giấu giếm lừa dối ấy là tín, gặp nguy hiểm không sợ hãi ấy là dũng, gặp khó khăn không rối ấy là trí, đó là lời bàn về phương pháp biết người của Khương Thái Công. Phương pháp ấy cần luôn luôn ghi nhớ, bởi không có cách nào tốt hơn trong thuật biết người.

Phương pháp biết người có bảy loại: hỏi sự đúng sai để quan sát tâm trí, truy vấn lập luận để quan sát sự biến hóa, hỏi cơ mưu để biết sự trung thành, nói về hoạn nạn để xem dũng khí, chuốc rượu say để dò tính cách, dùng lợi để thử sự liêm khiết, qua công việc để xem năng lực, đó là thuật biết người của Gia Cát Lượng.

Quan sát sự quyết định và cách làm để hiểu rõ sự đứng đắn của người. Quan sát sự thay đổi tình cảm để xem thái độ thông thường của người. Quan sát chí hướng để biết thái độ của người đối với danh tiếng. Quan sát nguyên do để lý giải sự phục tùng của người. Quan sát sự kính ái để hiểu sự thông tắc của người. Quan sát tình cảm để phân tích sự vui giận của người. Quan sát sở đoản để biết sở trường của người. Quan sát trí thông minh để biết sự thông đạt của người. Khí chất bình tĩnh hay xốc nổi là ở "thần", sáng hay tối là ở "tinh", khuynh hướng dũng cảm hay hèn nhát là ở "gân", chủ thể mạnh hay yếu là ở "cốt", sự quyết định tĩnh tại hay vọng động là ở "khí", tâm tình buồn bã hay hoan hỉ là ở "sắc"; tâm tình tà hay chính là ở "nghĩa", sự thay đổi thái độ là ở "dung", nét mặt; trạng thái nhanh chậm là ở "ngôn", lời nói. Quan sát sở đoản của để biết được sở trường của người, người có tài mặt này, tất có khuyết điểm ở mặt khác, do đó người ngay thắng thì mất đi mặt riêng tư, kiên cường thì mất đi mặt nghiêm khắc, người nhu hòa thì mất đi mặt vội vã. Và cũng nói người ngay thẳng không có riêng tư, không thể trở nên ngay thẳng, sự ngay thẳng không thể thiếu sự riêng tư. Thổ lộ chuyện riêng tư cho người khác là tượng trưng cho sự ngay thẳng. Người kiên cường không nghiêm khắc thì không thể khẳng định sự kiên cường của mình, do đó không thể không nghiêm khắc. Đó là lời bàn về thuật biết người của Lưu Thiệu.

Nắm chắc "bốn trọng", bỏ đi "bốn khinh". Bốn trọng là gì? Đó là ngôn trọng, hành trọng, mạo trọng, hiếu trọng. Ngôn trọng "lời nói thận trọng thì có chuẩn mực, hành trọng "làm việc thận trọng thì có đạo đức, mạo trọng "vẻ ngoài thận trọng" thì có cung nghiêm, hiếu trọng "thị hiếu thận trọng thì có sự quan sát. Bốn khinh là gì? Đó là ngôn khinh, hành khinh, mạo khinh, hiếu khinh. Ngôn khinh "lời nói khinh suất" thì chuốc lấy lo phiền, hành khinh "làm việc khinh suất" thì chuốc lấy bất hạnh, mạo khinh "dáng vẻ khinh suất" thì chuốc lấy nhục nhã, hiếu khinh "thị hiếu khinh suất" thì dẫn đến dâm loạn. Từ "bốn trọng", "bốn khinh" này thì có thể biết được con người ấy như thế nào.

Người thông minh mà hiểu biết còn nông cạn thì cần tránh tỉ mỉ, người có kiến thức nghèo nàn thì cần tránh che giấu, người cương cường mạnh mẽ thì cần tránh nóng nảy hấp tấp, người nhân ái hiền lương thì cần tránh nhu nhược, người thanh tịnh ẩn dật thì cần tránh thời nguy hiểm, người có lòng dạ rộng lớn thì cần tránh quên sót.

Những điều mà họ cần tránh đều là những sở đoản, cũng là những cái mà họ mất đi. Biết rằng trong sở trường của người có sở đoản và trong sở đoản của người có sở trường, do đó muốn hiểu người, đều thấy được cả hai mặt này, thì có thể biết được phương pháp sửa chữa bổ sung cho những khiếm khuyết của người. 216. MUỐN BIẾT NGƯỜI KHÔNG NÊN CẦU TOÀN.

Sự phân biệt giữa quân tử và tiểu nhân chỉ ở ý niệm về công tư, trong thiên hạ không có người quân tử nhất thành bất biến, cũng không có kẻ tiểu nhân không thể sửa đổi, ở hoàn cảnh tiến lui thì thấy được nhân phẩm, trong hoạn nạn sống chết thì thấy được khí cốt, giữa lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo, từ mưu sự tính kế thì thấy được kiến thức. Đây đích thực là bí quyết hàng đầu trong thuật biết người, là tiêu chuẩn để đáng giá con người.

Sự khó khăn của việc biết người, thánh hiền thời xưa đều mắc phải tật nhỏ. Triệu Vũ ăn to nói lớn mà thành hiền thần của Triều Tấn, Giáng Hầu chất phác không giỏi ăn nói mà thành khai quốc công thần của triều Hán. Thượng thư Công Tôn Hoằng bàn việc, Hoàng đế đưa ra mười câu hỏi khó, Công Tôn Hoằng không giải đáp được một câu hỏi nào mà lại làm tể tướng, cuối cùng thành danh. Biết được người thật khó, đến như Nghiêu Thuấn còn có khiếm khuyết thì làm sao một hỏi một đáp là có thể khẳng định đã biết con người này được! Theo đó mà quan sát kẻ sĩ trong thiên hạ, tất sẽ bỏ sót không ít nhân tài. Dùng người không thể cầu toàn, biết người cũng không thể cầu toàn, nhất định không thể vì lỗi nhỏ mà làm mất một tài năng lớn. Tăng Quốc Phiên cho rằng sự phân biệt giữa quân tử và tiểu nhân chỉ ở ý niệm về công tư, thiên hạ không có người quân tử nhất thành bất biến, cũng không có kẻ tiểu nhân không thể sửa đổi. Câu nói này có hàm ý: lúc đầu ý nghĩ lo về việc công thì là quân tử, khi ý nghĩ thay đổi về hướng tư lợi thì trở thành tiểu nhân. Ý nghĩa của câu nói này thật đơn giản mà lại có khả năng khuyến khích người ta làm việc thiện, khuyên răn người ta có ý thiện. Án Anh trả lời Tề Cảnh Công về phương pháp biết người rằng: "Quan sát lai lịch của người, tìm hiểu hành vi của người. Bệ hạ không nên dựa vào những lời nói phiếm để xét đoán hành vi của người, không nên dựa vào khen chê thị phi để xét đoán người, như vậy sẽ không bị hành động của người tâng bốc. Bởi thế, thành đạt thì phải xem người đó làm hay không làm, giàu có thì phải xem người đó lấy hay không lấy. Kẻ sĩ hạng trên khó tiến mà dễ lui, kẻ sĩ hạng trung dễ tiến mà dễ lui, kẻ sĩ hạng dưới dễ tiến mà khó lui, có thể chọn người như vậy, liệu được chăng?"

Biết người thực không dễ, hiền minh sáng suốt như Gia Cát Lượng mà còn phán xét sai lầm về Mã Tốc. Sử sách ghi rằng Mã Tốc tài năng xuất chúng, thích đàm luận về quân, thừa tướng Gia Cát Lượng rất coi trọng. Lưu Bị lúc gần mất, nói với Gia Cát Lượng rằng: "Mã Tốc lời nói quá thực thà, không thể trọng dụng, xin thừa tướng hãy xem xét người đó". Gia Cát Lượng không cho là phải, giao cho Mã Tốc làm chức tham quan, mỗi lần mời ông ta đến đàm luận thì thâu đêm suốt sáng, đến khi xuất quân ở Kỳ Sơn, Gia Cát Lượng chống lại ý kiến của mọi người, cử Mã Tốc làm tiên phong, thống lĩnh đại quân phía trước, cuối cùng bị tướng Ngụy là Trương Thiệu đánh bại.

Tăng Quốc Phiên vốn giỏi xem tướng người mà cũng từng bị lừa. Ngoại sử triều Thanh có ghi: Kim Lăng vừa thu phục xong, có một người mạo nhận là hiệu quan (quan đốc học) đến bái kiến Tăng Hầu, cùng Tăng Quốc Phiên chuyện trò tranh luận, biện bác rất sinh động phong phú, có khí khái khác thường, Tăng Quốc Phiên cảm thấy rất kỳ lạ. Trong ấy có luận đến việc dùng vẻ ngoài để lừa gạt, người đó nghiêm mặt nói to: "Bị lừa gạt hay không bị lừa gạt, cố nhiên là ở mình. Tôi cân nhắc về thái độ sống trên đời này cũng hơi có chút ý kiến riêng, như Trung Đường đại nhân thành thật đức độ, mọi người tự nhiên sẽ không nỡ lừa gạt, tả công (Tôn Đường) chính trực nghiêm túc, mọi người sẽ không dám lừa gạt". Rồi lại nói đến những vị nọ vị kia, người thì tuy không bị ông ta lừa lại nghĩ mình bị lừa, hoặc giả đã bị ông ta lừa mà không biết đã bị lừa đều mang ra so sánh hết. Tăng Quốc Phiên vô cùng cảm phục, đối đãi với người đó như thượng khách mà nhất thời cũng chưa xem xét kỹ lưỡng, lại giao cho ông ta đốc suất việc chế tạo xà lan, không lâu sau, người này đột nhiên đem theo nghìn vàng chạy trốn. Đám sai nha nói lại với Tăng Hầu và xin Tăng Hầu phát lệnh gấp truy nã người đó, Tăng Hầu trầm ngâm rất lâu, nói rằng: "Không cần truy nã, anh ta có lẽ có việc gì nên ra đi thôi", lại vuốt râu mình mà nói: "Người ta không nỡ lừa gạt, người ta không nỡ lừa gạt". Quan viên tả hữu nghe thế đều bấm bụng cười thầm mà không dám nhìn ông. Từ đây, có thể thấy việc biết người thực không dễ dàng gì.

Phàm là luận về con người đều phải quan sát từ nhiều phương diện. Thông đạt thì xét lễ tiết của người, tôn quý thì xét trình độ đi lên của người, sung túc thì xét sự tu dưỡng của người, nghe thì xét hành động của người, dùng thì xét sở thích của người, đạt thì xét ngôn từ của người nghèo thì xét người không tiếp nhận gì, hên thì xét người không làm gì. Lúc hào hứng thì nghiệm tiết tháo của người, lúc vui vẻ thì nghiệm sự lười biếng của người, lúc giận dữ thì nghiệm khí tiết của người, lúc sợ hãi thì nghiệm sự bền lòng của người, lúc buồn bã thì nghiệm tình cảm của người, lúc cực khổ thì nghiệm chí hướng của người. "Bát quan lục nghiệm" (tám điều xét và sáu điều nghiệm) này chính là cái gốc để biết người của bậc minh quân.

215. TƯỚNG MẠO CỦA NGƯỜI TA SINH RA TỪ TRỜI ĐẤT

Chính tà thì xem ở mắt mũi, thật giả thì xem ở mồm miệng, công danh thì xem ở khí khái, phú quý thì xem ở tinh thần, chủ ý thì xem ở móng tay, phong ba thì xem ở gần chân, nếu muốn xem sự mạch lạc thì chỉ đều ở trong lời nói.

Phàm là những người giỏi biết người, sử dụng người thì về phương pháp đối đãi, quan sát người khác mà nói, không ai là không thông qua vài ba lần thẩm tra. Làm lãnh đạo muốn biết người, sử dụng người thì phải quan sát cặn kẽ người về các mặt như tấm lòng, tình cảm, khí chất, đức độ, lời nói, hành vi, tư tưởng, tướng mạo..., đại khái sẽ không thể có sơ suất. Nhưng điều này còn do kỹ năng quan sát người.

Phương pháp quan sát người có năm loại: Quan sát lời nói của người không chính trực thì sẽ nôn nóng, quan sát sắc mặt của người không chính trực thì không tự nhiên, quan sát hơi thở của người không chính trực thì hơi thở gấp gáp, quan sát thính giác của người không chính trực thì sẽ mê hoặc, quan sát ánh mắt của người không chính trực thì sẽ hỗn loạn điên đảo.

Trong phần viết về tâm tướng của Trần Hy Di, cách quan sát người tức là trực tiếp lập luận tâm tướng chứ không phải lập luận ở hình tướng. Tướng mạo của con người sinh ra từ trời đất. Nếu có tâm nhưng không có tướng, thì tướng sẽ từ tâm phát sinh ra, có tướng mà không có tâm, tướng sẽ bị huỷ diệt cùng với tâm, vì vậy mà thế gian có cách nói "tướng tùy tâm chuyển" (tướng mạo chuyển đổi theo nội tâm). Trần Hy Di cũng nói: "Tâm là cái căn bản của tướng mạo", duy chỉ có điều tâm kín đáo nên khó trông thấy, do đó, muốn quan sát được nội tâm, chỉ có thể nghiên cứu từ tướng mạo học, như vậy mới có được cái căn bản.

Trong "Lã Thị Xuân Thu" có viết: "Tề Hoàn Công cho tập hợp các chư hầu, Vệ hầu đến cuối cùng. Sau đó, Tề Hoàn Công triều kiến, liền cùng Quản Trọng bí mật bàn mưu đánh nước Vệ. Sau khi bãi triều trở về, Vệ Cơ xin gặp Hoàn Công, cúi xuống bái tạ nhiều lần để xin Hoàn Công trị tội mình. Hoàn Công nói: "Ta đối với nước Vệ chẳng có gì khác, tại sao nàng cứ xin chịu tội cho họ?" Vệ Cơ trả lời: "Thân thiếp thấy khi bệ hạ bước vào, hiện ra bước chân oai vệ, thần sắc rắn rỏi, có phong thái như sắp đi đánh phạt; khi người nhìn thấy thân thiếp thì khí sắc biến động, thần thiếp biết là người muốn đánh nước Vệ". Ngày hôm sau, Hoàn Công lên triều, cho gọi Quản Trọng vào, Quản Trọng nói: "Bệ hạ định bỏ không đánh nước Vệ nữa sao?" Hoàn Công hỏi: "Trọng phu, sao ông biết được?" Quản Trọng đáp: "Lời triệu gọi của người vô cùng cung kính, mà nói rất chậm rãi, khi nhìn thần lại có ánh mắt hổ thẹn". Hoàn Công nói: "Được, trọng phụ trị ngoại, phu nhân trị nội, ta biết ta trước sau không thể bị các nước chư hầu cười nhạo". Từ ví dụ thực tế này thì cũng đủ để nói rõ tất cả.

216. TÀI ĐỨC LẤY TRUNG HOÀ LÀM ĐIỀU QUÝ NHẤT

Trung thành nhân hậu tất có dáng vẻ dịu dàng

Dũng cảm thật sự tất có dáng vẻ hăm hở tiến lên

Thông minh thật sự tất có dáng vẻ sáng suốt thấu triệt.

Cái căn bản của người và vật đều xuất phát từ tình và tính. Mà đạo lý về tình và tính lại vô cùng tinh tế và sâu xa, không phải là sự quan sát của bậc thánh nhân thì ai có thể hiểu được chúng! Chỉ cần là người có tâm huyết, chẳng ai không mang khí chất "vô nhất" tuân theo âm dương mà lập tính, thể hiện ra ngũ hành mà thành hình. Nếu như có hình thể và bản chất thì còn có thể tìm kiếm, theo đuổi. Tất cả tính cách và tài đức của người ta đều lấy trung hòa là điều quý trọng nhất. Bản chất trung hòa tất sẽ tầm thường vô vị, do đó có thể điều thành ngũ tài, biến hóa linh ứng. Do vậy quan sát bản chất của con người phải quan sát trước nhất sự tầm thường của anh ta, sau đó mới đi sâu xem xét trí tuệ của anh ta.

Nếu tâm chất sáng suốt chính trực thì dáng vẻ của người sẽ dũng mãnh ổn định, nếu tâm chất bình đạm thì dáng vẻ của người sẽ an nhàn. Người trung thành nhân hậu tất có dáng vẻ dịu dàng, người dũng cảm thật sự tất có dáng vẻ hăm hở tiến bước, thông minh thật sự tất có dáng vẻ sáng suốt thấu triệt. Dáng vẻ của người lo buồn thì mệt mỏi và ngơ ngác. Dáng vẻ của người ốm đau thì rối loạn và nhem nhuốc. Dáng vẻ của người phấn chấn thì vui vẻ thích thú. Dáng vẻ của người phẫn nộ thì nghiêm khắc ****** [1] , dáng vẻ người đố kỵ thì mạo muội khác thường. Cả động tác và ngôn ngữ của họ cũng biểu hiện ra những thần thái khác nhau của mỗi người. Cho dù có rất nhiều thứ trong nội tâm vẫn tất sẽ bộc lộ ra những biểu hiện bên ngoài. Cho dù nói là muốn quan sát hình sắc thì cũng phải quan sát từ trong ra ngoài. Nếu nội tâm có tài thì tướng mạo sẽ tự nhiên lộ ra thần thái.

Sử sách có viết rằng: Ngụy Vũ Đế Tào Tháo chuẩn bị tiếp kiến sứ thần Hung nô. Tự cho là mình còn chưa đẹp đẽ, chưa đủ để thể hiện khí phách anh hùng trấn áp nước ngoài, thế là cho Thôi Diễm thay mặt, còn mình thì cầm đao đứng cạnh Thôi Diễm. Sau khi gặp mặt, liền cử người đi dò hỏi sứ giả: "Thấy Ngụy vương như thế nào?" Sứ giả Hung nô trả lời: "Ngụy Vương khí chất phi phàm, nhưng người cầm đao đứng bên cạnh ông ta mới chính là anh hùng". Do đó mới nói thần thái phong độ, dung mạo cử chỉ, nét mặt của một con người ban đầu, không cần phải nói năng và hành động, về sau vẫn có thể trông thấy rõ.

217. QUAN SÁT NHÂN TÀI Ở NHIỀU PHƯƠNG DIỆN

Đối với việc quan sát con người mà nói, không thể so đũa cả nắm được. Khổng Tử cũng đã phải than rằng: "Xem mặt mà đoán người ***** nghe lời nói mà đoán người".

Đối với việc quan sát con người mà nói, không thể vơ đũa cả nắm được. Khổng Tử cũng đã phải than rằng: "Xem mặt mà đoán người ***** nghe lời nói mà đoán người ***. Nếu muốn được cẩn thận, tường tận, không hề sai sót thì cần phải kiểm tra, suy cứu trên nhiều phương diện.

Khi giàu sang, xem người thi lễ giữ lễ như thế nào, khi nghèo khổ, xem người giữ đức ra sao; khi được sủng ái, xem người có kiêu ngạo không; khi cảm giác không rõ ràng, xem người có sợ hãi không. Lúc còn trẻ thì xem người có cung kính không, lúc trưởng thành thì xem người có liêm khiết, lúc về già thì xem người có lo buồn không. Giữa cha con thì xem sự hiếu thuận của người; giữa anh em thì xem sự hòa hợp của người; giữa quân thần thì xem sự trung thành của người; giữa người cùng quê thì xem chữ tín của người. Xem xét nơi ở thì thấy được lễ nghĩa của người, xem xét sự đau buồn thì thấy được lòng kiên trinh của người, xem xét việc ra vào thì thấy được bạn bè của người, xem xét bạn bè thì thấy được thái độ của người. Thử thách người để quan sát sự thật thà ngay thẳng; nâng đỡ người để quan sát trí thức. Khi gặp khó khăn, quan sát dũng khí của người; khi gặp phiền phức, quan sát xem hành động của người thế nào. Đặt người vào nơi có lợi để xem người có lòng tham hay không. Nghiêm khắc với người để xem sự bất khuất của người; cho người thứ người ưa thích xem người có nông nổi hay không, khi tức giận xem người có giữ gìn hay không, lúc say rượu có bị tái mặt hay không, thả lỏng người để xem thái độ thường ngày, thăm dò chí hướng để thấy tâm tư của người, kiểm tra mặt trái mặt phải để thấy lòng thành và việc giữ chữ tín của người. Những điều này gọi là quan sát sự thành thực.

Nếu muốn quan sát người khác một cách chính xác thì có thể tùy từng người mà lựa chọn các cách khác nhau. Người thích nổi tiếng, có thể dùng tiếng tăm để lợi dụng người ta; người thích lợi lộc, hãy dùng món lợi để nắm bắt người ta; người trong đạo, hãy lấy đạo để chi phối người ta, người trọng đức, hãy lấy đức để chi phối người ta; người thích cho là mình thanh cao thì hãy lấy sự thanh cao để chi phối người ta; người thích cho là nhân nghĩa, có thể lấy nhân nghĩa để chi phối người ta, người hay tưởng tượng, hãy dùng những thứ người nghĩ ra để chi phối người ta; người biết yêu, có thể dùng thứ người yêu để chi phối người ta. Hoặc từ sự thông minh, ngu đần, dũng cảm, khiếp nhược của người ta; hoặc từ cái lợi, cái hại của người ta; hoặc từ sự hiền tài, sự xấu xa của người ta, không gì không thể lợi dụng thì không gì không thể chi phối. Hoặc ở bên phải, bên trái người ta; hoặc phản đối, kích động, giận dữ người ta, hoặc dụ dỗ, làm yên lòng người ta..., hãy biến báo linh hoạt mà dùng, đây chính là cách để chi phối người khác.

218. XEM LÝ DO CỦA NGƯỜI XÉT SỰ *** CỦA NGƯỜI

Cách quan sát người khác trước hết cần kiểm tra xem người nào có sức thu hút, quan sát xem kỹ năng của họ như thế nào.

Tục ngữ có câu: "Lòng người khó đo, muốn hiểu được còn khó hơn hiểu được trời". Những thứ chất chứa trong lòng sẽ thể hiện ra bên ngoài từ đâu? Cách quan sát con người, trước hết cần phải kiểm tra ở những người có sự thu hút, quan sát xem kỹ năng của họ như thế nào.

Kẻ sĩ mà tướng mạo và nội tâm không tương xứng thì có mười lăm loại: Có người bề ngoài hiền đức mà phẩm hạnh xấu xa, có người bề ngoài lương thiện mà là kẻ cướp, có người bề ngoài khiêm nhường mà trong lòng kiêu ngạo, có người bề ngoài nghiêm cẩn mà trong lòng không biết đến cung kính, có người có tinh thần mà không có tình nghĩa, có người trông có vẻ tình nghĩa mà trong lòng không thành thực, có người giỏi mưu lược nhưng không quyết đoán, có người quả cảm nhưng không có năng lực, có người trông hoảng hoảng hốt hốt mà trung thực, có người xảo trá quỷ quyệt mà có ích, có người bề ngoài dũng mãnh mà trong lòng khiếp đảm, có người nghiêm túc mà bình dị dễ gần, có người hay ba hoa mà rất bình tĩnh, chân thực, có người hình thế yếu kém mà ra ngoài thì không gì không làm được, không gì không thành công. Thiên hạ vốn thấp hèn, thánh nhân thì cao quý. Như vậy, chúng ta cần phải hết sức chú ý đến việc quan sát và chi phối con người.

Hiểu con người rất khó. Bậc thánh nhân còn có chỗ sơ suất, chúng ta không nên dựa vào những quan sát sai lầm mà đánh mất các mặt chủ thể khác. Khổng Tử đã nghiên cứu rất nhiều về kỹ năng quan sát con người, kinh nghiệm của ông là: "Mới đầu đối đãi với người, ta nghe lời của người, tin tưởng vào hành vi của người; bây giờ đối đãi với người, ta nghe lời của người nhưng muốn quan sát hành vi của người". Nghe theo lời của người thì sẽ biết được người nào có lời lẽ thiên lệch, biết được người bị bưng bít như thế nào. Với người có ngôn từ trống rỗng sẽ biết được người bị mê muội như thế nào; với người có ngôn từ kỳ quái sẽ biết điểm nào của người không xa rời chân lý; với người có ngôn từ không rõ ràng thì sẽ biết người có chỗ nào đuối lý cạn từ. Quan sát hành vi của người khác thì phải "xem kết quả của người, nhìn lý do của người, xét sự xếp đặt của ****". Nhất định phải khiến cho ngôn ngữ và hành động của người quy về một mối, như vậy hoàn toàn có thể thấy rõ lòng dạ, tính cách, tình cảm, ý nghĩ của người. Nếu như chỉ định cho bạn một người, ngoài việc cần phải kiểm tra kỹ lưỡng ngôn ngữ hành động, sự thật giả của anh ta ra, còn cần phải kiểm tra lai lịch và quá khứ của anh ta, như vậy mới không bị che mắt bởi hoàn cảnh hiện nay. Phải chú ý tới công việc, hành động, hoàn cảnh của anh ta và những người anh ta thường tiếp cận, còn cần phải quan sát cuộc sống hàng ngày và sở thích của anh ta. Cuối cùng, chúng ta có thể từ những mặt này mà biết được phẩm chất, cá tính, tư tưởng, ý chí, kỹ năng và sở trường của con người này, và theo đó có thể biết là nên tin dùng hay bỏ đi.

219. BIẾT LẮNG NGHE NGƯỜI KHÁC NÓI CHUYỆN

Mỗi nhân tài đều có ưu điểm và nhược điểm của mình. Nếu như cứ một mực yêu cầu chọn được người toàn vẹn mới dùng thì trên đời này chẳng có ai là đáng dùng cả.

Chúng ta không chỉ cần phải coi câu "nghe người nói, rồi mới quan sát hành vi của người" là một bảo đảm để theo đuổi sự nghiệp trong tương lai, mà còn cần phải quan sát hành vi của người, lắng nghe lời nói của người để tìm cách chứng minh sự thực trong quá khứ, đồng thời xem xét hiệu quả của người trên phương diện ngôn luận. Không thể chỉ thấy cái sừng mà nhất thiết cho rằng đó là con trâu. Điều này, qua một câu chuyện của Hữu Tử, cũng có thể chứng minh cho tính quan trọng của phương diện trên.

Ngày trước, Hữu Tử hỏi Tăng Tử đã hỏi thầy giáo về những chuyện liên quan đến việc tang hay chưa. Tăng Tử trả lời Hữu Tử rằng: "Táng muốn nhanh nghèo, chết muốn nhanh mục". Hữu Tử là người đã từng quan sát vô cùng tỉ mỉ, kỹ lưỡng tất cả những việc trước kia của Khổng Tử và ghi nhớ sâu sắc trong đầu, vì thế nghe xong câu đó liền cho rằng đây không phải lời Khổng Tử đã nói. Tăng Tử lại khẳng định là do ông ta chính tai nghe thấy, song Hữu Tử vẫn kiên quyết không tin, còn đi hỏi Tử Do, hỏi xem lời Tăng Tử nói là đúng hay sai. Hữu Tử còn cho rằng lời của Khổng Tử phải có mục đích gì thì mới nói. Sau này, Tăng Tử lại hỏi Tử Do, Hữu Tử quả nhiên là người như vậy. Có lẽ câu trước được nói ra khi còn ở nước Lỗ, biết được người chú Nam Cung vì bị cách chức mà dời khỏi nước Lỗ, về sau có cơ hội quay lại, dùng châu báu hối lộ cho các quan đại thần bên cạnh vua Lỗ, để mong khôi phục chức vị. Câu nói sau là được nói ra khi ở nước Tống, thấy Hoàn Tư Mã tự xây quan tài đá, ba năm vẫn không thành công. Thế là Tăng Tử liền chấp nhận chịu đuối lý và còn thỉnh giáo những điều mà Hữu Tử biết. Hữu Tử nói với Tăng Tử: "Trước đây, thầy ở Trung đô, lấy quan tài dây bốn tấc, đặt ở chỗ dây năm tấc, cho rằng như vậy mới không sớm bị thối rữa. Thầy mất chức tư khấu ở nước Lỗ, chuẩn bị đến nước Sở, đại khái phái Tử Hạ đi trước, sau đó mới phái Nhan Hữu, như vậy mới biết là không muốn lập tức nghèo hèn, như vậy đối với ngôn ngữ, hành vi tư tưởng... trong quá khứ của một con người chúng ta cần phải xem xét cẩn thận".

Cho dù là người nào trong những tình huống bất cẩn thì không thể đảm bảo rằng người ta sẽ không lỡ lời. Huống hồ là trong mỗi trường hợp chính trị xã hội, có rất nhiều người do ăn nói vội vã mà sai lầm. Có rất nhiều nhân vật lãnh đạo đôi khi trong những tình huống cần thiết, thường cố ý tung hoả mù để mê hoặc tai mắt của người đời. Ví dụ như khi Viên Thế Khải xưng đế, tướng quân Thái Ngạc cố ý lấy việc mê đắm kỹ nữ làm hoả mù, từ đó thoát khỏi mưu kế nắm giữ của Viên Thế Khải, cuối cùng đã hoàn thành khởi nghĩa Vân Nam. Nếu như Viên Thế Khải nắm được thực tình lúc đó của Thái Ngạc thì hắn đã có dự phòng với hành vi trước kia của ông ta.

Mỗi nhân tài đều có ưu và nhược điểm của mình, nếu như cứ một mực yêu cầu chọn được người toàn vẹn mới dùng thì trong thiên hạ chẳng có người nào đáng dùng cả. Về cách để hiểu ưu nhược điểm của người khác, Yêm Tuần Quan đã nói một cách sâu sắc nhất như sau: "Để hiểu con người có bốn điểm: biết được **** của người, biết được **** của người, biết được ưu điểm trong nhược điểm của người, biết được nhược điểm trong ưu điểm của người, tránh chỗ yếu của người. Giáo dục con người cũng có hai điểm: hoàn thiện sở trường của người, bỏ đi sở đoản của người, nếu có thể làm được như vậy thì những người tài đáng dùng trong thiên hạ nhiều không kể hết. Thuật biết người không gì ngoài biết tâm tính của người, biết khí chất của người, biết phẩm cách của người, biết tài năng học vấn của người, biết sự tốt xấu của người, biết ưu khuyết của người. Ngoài ra còn cần phải hiểu được hoàn cảnh của người, hiểu được ham muốn của người, hiểu được quá khứ của người, hiểu được mối quan hệ của người. Với mười điều này, phải tiến hành quan sát một cách tường tận để nắm bắt vận dụng, làm như vậy sẽ không thể gặp thất bại gì lớn".

220. DÙNG NGƯỜI CÓ TÂM HUYẾT

Dùng người, chỉ cần tìm những người có tấm chân tình sẽ là hơn cả.

Từ xưa tới nay, các anh hùng hào kiệt chẳng có ai là không có tính tình chân thực, do đó trong cách dùng người, chỉ cần tìm những người có chân tình là hơn cả. Dùng người thì nên dùng những người có tâm huyết, tình cảm chân thành, can đảm.

Bậc khai quốc công thần thời Đường là Lý Thâu, dù lúc nhỏ ông là một tên vô lại, như chính ông đã nói: "Lúc 12, 13 tuổi, tôi là một tên ăn cướp vô lại, thấy người thì giết, khi 14, 15 tuổi vì khó khăn mà làm kẻ cướp, có ai không vừa lòng liền giết chết ngay. Khi 17, 18 tuổi vì chuyện tốt mà làm kẻ cướp, lúc đánh nhau mới giết người. Khi 20 tuổi làm đại tướng, dùng binh cứu người". Từ đó có thể thấy được tâm huyết, chân tình, lòng gan dạ của ông. Cho nên khi làm đại tướng, ông giỏi quyết đoán, lắm mưu kế, biết nghe lời phải, chiến thắng ông luôn quy công lao cho thuộc hạ, của cải có được ông đều chia cho các tướng sĩ, do đó thuộc hạ của ông đều nguyện chết vì ông, sức mạnh nào cũng không thể địch nổi. Tới khi tuổi cao làm quan đến chức Bộc Xạ vẫn không có một biểu hiện quan cách nào, lúc chị ông bị bệnh, ông còn tự mình nấu cháo cho chị ăn. Có một lần, râu của ông bị cháy, chị ông khuyên rằng: "Tôi làm chị của cậu đã là một điều phiền phức rồi, cậu cần gì phải tự làm khổ mình như vậy? Lý Thâu nói: "Không phải là không có người để sai phái, vì chị già rồi, em cũng già rồi, dù cho có muốn nấu cháo cho chị mãi, liệu có làm nổi không?" Từ mẩu chuyện nhỏ này có thể thấy rõ tấm chân tình của ông.

Nghe nói Đường Huyền Tông cũng có một giai thoại tương tự. Lúc bấy giờ, Tiết Vương bị bệnh, Huyền Tông đích thần sắc thuốc cho ông ta, lúc thổi lửa, bị cháy râu, khi bọn thị tòng chạy đến, ông mỉm cười, nói: "Chỉ mong Tiết Vương uống xong thuốc này thì bệnh tình tốt lên, còn râu cháy thì có gì đáng tiếc? Cái gọi là tình người ở đây đã thể hiện một cách đầy đủ, thật là tấm chân tình cao thượng biết bao. Đương nhiên, nó càng biểu hiện phương pháp dùng người đích thực của các nhà lãnh đạo cao nhất.

Tựu trung, dùng người là một loại nghệ thuật tối cao, dùng người đạt đến trình độ cao nhất quả là vô cùng khó khăn, nhất thiết phải xem xét chu toàn mọi mặt: tính tình, phẩm chất, học thức, tu dưỡng, đức hạnh, dũng lược, sở trường sở đoản của người được dùng. Quan sát tinh tế, không chút sơ sót mới gọi là giỏi dùng người. Thành tựu của tất cả các vĩ nhân trong lịch sử không hề có phương pháp nào khác, chỉ là giỏi biết người, biết dùng người mà thôi. Có thể có được nhân tài hạng nhất trong thiên hạ, chỉ là biết tài mà dùng, đồng thời bổ sung cho anh ta những chỗ còn khuyết, khiến anh ta phát huy sở trường to lớn và độc đáo mà thôi.

Có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt, trên đây đã bàn về cái tròn mà không có vuông thì không vững chắc. Đổi lại, chỉ có vuông không có tròn, xử lý chính sự chỉ khư khư một vài quy củ và nguyên tắc, không biến hóa, không biết căn cứ tình hình cụ thể để linh hoạt nắm bắt, ắt sẽ rơi vào sự câu nệ, chấp nhất, đi tới chỗ cực đoan khác.

Ví dụ, trong thành ngữ có câu chuyện "Người nước Trịnh mua giày" và "Khắc chu cầu kiếm". Nước Trịnh xưa có một người giày bị hỏng, muốn mua một đôi mới, bèn đo chân, ghi nhớ kích thước. Lúc anh ta đi chợ, bỗng nhiên nghĩ ra mình đã quên mang kích thước mà mình đã đo được. Người khác bao cứ đo chân anh ta chẳng phải là được ngay hay sao. Người nước Trịnh nghiêm nghị lắc đầu, quyết trở về nhà lấy số đo. Người nước Trinh này chỉ biết kích thước đã đo được mà quên rằng kích thước ấy cũng đo từ chân mà ra, quá cầu nệ vào những khuôn khổ đã có, phạm vào tật máy móc cứng nhắc.

Câu chuyện thứ hai là "Khắc chu cầu kiếm" (Đánh dấu vào mạn thuyền để tìm gươm). Một người đi thuyền đánh rơi gươm xuống nước, để tìm gươm, anh ta đánh dấu vị trí ở đầu thuyền. Trên thực tế, lúc gươm rơi xuống nước, thuyền đã chuyển động, đợi cho anh ta theo vị trí đã đánh dấu để xuống nước tìm gươm, thuyền đã đi khá xa rồi, làm sao có thể tìm thấy gươm được?

Hai câu chuyện trên đây, chuyện trước là "nê" (cố chấp), chuyện thứ hai là "trệ" (cứng nhắc), "trệ" là là đình trệ, ngưng trệ, không có con mắt vận động, phát triển, biến hoá. Hai ví dụ này biểu đạt rất hay hàm ý của câu "có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt".

Bàn từ bình diện văn hóa tư tưởng "có tròn mà không có vuông" thì không vững chắc. Một đất nước, một xã hội, tất yếu phải đề cao chân thiện mỹ, chống lại giả, ác, xấu, tất yếu phải phân biệt đúng sai, khuyến khích hiền tài. Nói cách khác, tất yếu phải có "vuông".

Nhưng mặt khác, cũng nên chú ý đến "có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt", nên căn cứ theo sự biến đổi của thời đại để không ngừng điều chỉnh, nếu không sẽ lạc hậu với thời đại, cản trở tiến bộ xã hội. Sự ứng dụng của chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc cùng với lý luận và thực tiễn chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc là một ví dụ điển hình.

Xét từ góc độ đối nhân xử thế, có tròn mà không vuông thì không trọn vẹn, nhưng có "vuông mà không tròn", quá nguyên tắc, quá thẳng thắn, không có tình cảm, quá chấp nhất vào những lễ giáo quy củ, nhân, lê, trung, hiếu, tiết, nghĩa cùng dễ đi đến mặt trái của sự vật. Lão Tử phái đạo gia chủ trương bỏ nhân nghĩa, văn hóa tư tưởng hiện đại Tây phương phản đối dị hóa đều là đề ra để nhằm vào những loại tệ bệnh ấy.

❀ ❀ ❀

[1] Tất cả những *** đều là theo bản gốc

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.