Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần Ii - Xử Thế
35. Đạo Trung Dung Giúp Gây Dựng Đại Nghiệp Trong Thiên Hạ

❊ ❊ ❊

"Trung" là tròn, là "thế". Dung là "vuông" là "dụng"

Điều quan trọng trong đối nhân xử thế: kiên trì cái trung và hòa.

Đạt được chữ "trung", đây là biểu hiện của việc đạt đến tốt đẹp. Đạt được chữ "hòa", đây là sự vận dụng của đạo. Nếu nói về nó một cách thông tục, thiển cận, đặt nó vào bản thế của vũ trụ, thì có thể coi là trung tâm của trời đất, ngang bằng với trời đất. Do đó Nghiêu đã khuyên Thuấn rằng: "Nhất định phải nắm được cái "trung" một cách thích hợp, Thuấn lại truyền lại cho Vũ rằng: "Lòng người nguy hiểm, đạo tâm bé nhỏ, chỉ có tinh thần là duy nhất, phải kiên trì theo cái trung".

Trong "Đạo đức kinh", Lão Tử nói: "Trời đất là chẳng có cái gì nhân từ cả, nó không có lòng nhân ái, đối xử với vạn sự vạn vật cũng giống như đối xử với loài chó Sô (loài chó được làm bằng cỏ dùng khi cúng tế thời xưa, dùng xong vứt đi), mặc cho vạn vật sinh ra rồi tự huỷ diệt. Thánh nhân cũng chẳng nhân ái, cũng đối xử với trăm họ như đối xử với loài chó Sô, mặc kệ trăm họ tự tồn tại, tự bị diệt vong, ở giữa đất và trời, chẳng phải cũng giống như cái bễ thổi gió ư?". Nó trống rỗng mà khô cạn, càng thổi thì gió càng nhiều, đời đời không ngừng nghỉ. Chính lệnh quá nhiều khiến cho con người nghi hoặc chẳng biết nên tin vào đâu, không giống như thái độ giữ sự yên tĩnh trống vắng cho hợp với cái "trung". Tư Tự - đệ tử của Khổng Tử đã thuật lại câu nói của Khổng Tử rằng: "Quân tử làm theo đạo Trung Dung, tiểu nhân không làm theo đạo Trung Dung. Quân tử sở dĩ hành đạo Trung Dung là vì ở mọi lúc mọi nơi quân tử đều có thể làm việc có ích. Tiểu nhân sở dĩ không hành đạo Trung Dung là vì kẻ tiểu nhân làm việc gì cũng chẳng phải lo lắng băn khoăn". Ổng còn nói: "Trung Dung quả là đạo tôi cao trên đời! Từ xưa tới nay, những người bình thường đâu thể làm được điều đó". Do đó không thiên không lệch, không hơn cũng không kém, hợp với thường tình, hợp với lẽ thường, chỉ tinh thần là duy nhất, nếu đạt được tốt nhất thì gọi là "trung". Quân tử sở dĩ có thể làm được đến "trung" bởi vì họ có thể thích nghi với sự thay đổi của thời đại, lúc nào cũng đứng ở vị trí trung gian.

Tử Hoa nói: "Thánh nhân cao quý bởi chữ trung, quân tử gìn giữ cái "trung", cái gọi là đạo Trung Dung, điều này thì có thể đạt được". Đông Phương Sóc nói: "Người thông minh khi đối nhân xử thế chẳng có ai là không tôn sùng cái "trung"". Làm người trong cuộc đời này, nếu có thể thực hiện được cái trung, hợp với thói thường sẽ thương thì có thể nói là đã không sai lầm, có thể hợp với đại đạo. Thế nhưng những điều này nói ra thì dễ mà làm lại rất khó".

Từ sau đời Khổng Tử, có thể nói là thói đời suy bại, lòng người suy vi, như mặt trời đang lặn về phía Tây, mỗi lúc một thấp. Do đó có người đã than rằng: "Đạo trung dung đã mất hoàn toàn rồi. Đạo Trung Dung hiếm có trên thế gian này đã rất lâu rồi". "Thiên hạ, quốc gia có thể vứt bỏ, quan tước bổng lộc cũng có thể chối từ, núi đao biển lửa cũng có thể bước vào, nhưng đạo Trung Dung là không thể mất được".

Đối nhân xử thế, nếu hợp với đạo Trung Dung thì có thể tuân theo sự công bằng trong thiên hạ. Nếu ở vào vị trí cao nhất trong thiên hạ, thì có thể thuần phục hàng ngàn hàng vạn người trong thiên hạ, hoàn thành đại sự của thiên hạ, ngăn được dòng nước chảy xiết, có thể vuông, có thể tròn.

36. DÙNG THÌ PHẢI "TRUNG",

LÀM THÌ PHẢI "VUÔNG TRÒN"

Nếu đức là duy nhất thì làm gì cũng sẽ may mắn.

Nếu đức có hai ba thì làm gì cũng nguy hiểm.

Trong Trung Dung có viết: "Tình cảnh vui buồn yêu giận không biểu hiện ra ngoài thì gọi là Trung. Còn nếu như đã biểu hiện ra bên ngoài và lại hoàn toàn phù hợp với các quy tắc lễ nghĩa thì gọi là "hòa". "Trung" là thứ căn bản của thiên hạ, "hòa" là con đường tất yếu của mọi người trong thiên hạ. Nếu có thể đạt tới mức độ "trung hòa", tức là thể hiện được ba yếu tố thiên, địa, nhân cùng là một thể, cũng chính là cái đức đất trời hóa sinh ra vạn vật".

Nếu như trời đất không thể hợp với cái "trung" thì lâu dần cũng sẽ bị huỷ diệt, làm gì còn có ngày hôm nay? Từ các hành tinh trong hệ mặt trời mà nói, đều phải thích hợp với vị trí của mình, chỉ có thể có một không hai. Nếu như có hai thì sự vận hành của nó không hợp với quy luật, đất trời sẽ đại loạn. Do đó từ khi có trời đất đến nay, các vì sao trong bầu trời vẫn đang từng giây từng phút không ngừng vận động trong sự biến hóa có tính quy luật, vì thế nó có vị trí dừng lại ở cái "trung", ở con số một, ở vị trí tốt nhất. Nếu vạn sự vạn vật đạt đến mức độ tốt nhất thì có thể hòa hợp có thể thành công.

Khổng Tử nói: "Cái vĩ đại của vua Thuấn là biết mà không tranh giành, rất thích học vấn và có thể vận dụng vào thực tiễn, cất giấu sai lầm của người khác, tuyên dương điểm tốt của họ, nắm được thiên hướng "cực đoan" quá hòa sẽ không tới, lại biết điều giải và dùng đạo Trung Dung để dẫn dắt muôn dân. Đây chính là điểm để cho Thuấn có thể trở thành vua Thuấn vĩ đại". Điều này đã nói rằng có thể đem đạo tốt nhất, cao thượng nhất dùng với trăm họ.

Trong "Đại học" có nói: "Cương lĩnh lớn nhất của đại học là: "Phát huy những đức tính có sẵn từ trước, cải cách những tư tưởng và thói quen cũ mới, để có thể đạt đến mức độ hoàn thiện nhất". Muốn đạt đến mức độ hoàn thiện nhất, tức là đạt đến mức độ dừng lại ở đạo Trung Dung. Đạo Trung Dung sinh ra thích hợp, từ thích hợp dẫn đến hợp lý, từ sự hợp lý chế định ra "lễ". Do đó mới nói toàn bộ hành vi đạo đức, thậm chí là hành vi pháp luật của loài người đều cần phù hợp với đạo Trung Dung, nhưng không hơn cũng không kém, để đạt đến mức độ tốt nhất". Khổng Tử nói với Tăng Tử: "Đạo của ta xưa nay vẫn xuyên suốt bởi chữ "nhất"". Khổng Tử nói với Tử Cống: "Ta coi cái "nhất" xuyên suốt toàn bộ tư tưởng của ta. Chữ "nhất" này nghĩa là "trung", tức là vuông tròn".

Cái gọi là "dung", tức là thực dụng, là thực hành. Cái gọi là Trung Dung mà Khổng Tử nói tức là sử dụng thì phải trung, hành cũng phải trung. Trong "Kinh Hoa Nam" có viết: "Dung" là có thể sử dụng, sử dụng thì có thể thông, thông thì có thể được (đắc)". Chữ "đắc" ở đây, chính là "nhất". Do đó, trong "Đạo đức kinh" - chương 39 có viết: "Những gì đã từng đắc đạo có: Thiên mà được "nhất" thì sẽ trong sáng, địa được "nhất" thì sẽ yên tĩnh, thần được "nhất" thì sẽ anh linh, lòng sông được "nhất" thì sẽ tràn đầy, vạn vật được "nhất" thì sẽ phát triển, vương hầu được "nhất" thì sẽ lãnh đạo thiên hạ. Chữ "nhất" ở đây tức là Trung Dung".

Do đó, "nhất" chính là đạo, nhất chính là "trung", mà "trung" thì chỉ có một chứ không có hai. Nếu là phải hay trái, trên hay dưới, ba hay bốn thì không phải "trung". Âm dương giao hòa sẽ sinh ra vạn vật, mà tương giao thì phải trung. Có thể đạt đến "nhất" tức là đạt đến tốt nhất. Đạt đến "trung", đạt đến tốt nhất thì có thể thích hợp, thích hợp thì hài hòa, hài hòa có thể sinh vạn vật. Do đó Trang Tử cho rằng đạo thông suốt bởi "nhất", và còn cho rằng chỉ có người hiểu biết thông suốt mới thông hiểu chữ "nhất".

Trong "Kinh Dịch, phần Hệ Từ" có viết: "Hành động trong trời đất đều bắt nguồn từ trong cuốn "Thượng thư" này: Không phải cho tôi thiên hạ nhà Thương một cách tự nhiên, chỉ là nhờ trời phù hộ cái đức này, không phải tôi cứu giúp muôn dân, mà là muôn dân đều quy tụ về đức. Đức là duy nhất thì hành động được may mắn. Nếu đức có hai ba thì hành động sẽ nguy hiểm. Vì thiên tử kế nghiệp ngày nay là duy nhất, là sứ mệnh, duy tân duy đức, trước sau như một, thì thời đại sẽ ngày ngày đổi mới.

Vì vậy, vạn vật được "nhất" thì sẽ phát triển, đất nước được "nhất" thì sẽ thanh bình, nhân loại được "nhất" thì vạn sự hòa thuận.

37. TRUNG THÀNH THEO MỘT MÀ DẪN ĐẾN HÀI HÒA

Tuân theo trung và hòa là sự vuông tròn trong đối nhân xử thế.

Hình thức biểu hiện của trung hòa là thực tế của lễ. Nói cách khác, thực tế của lễ là coi trung hòa là cái quý. Khổng Tử nghe Lão Tử truyền dạy đại đạo căn bản của Lễ, sau khi trở về, nói một cách đầy cảm kích: "Lão Tử giống như con rồng bay lượn trên trời". Đây chính là đạo trời, con người phải noi theo nó thì mới thành công, mới có thể trở thành thần thánh. Cũng có thể nói: Tuân theo trung và hòa là sự vuông tròn cách đối nhân xử thế.

Trang Tử trong cuốn: "Nam hoa kinh - ngoại biên - chương tái hữu" có thuật lại lời kinh điển cao nhất để cứu đời trị quốc là: "Lấy "trung nhất" làm chủ thể, lấy lễ pháp nhân nghĩa làm phụ thể, lấy nhân dân vạn vật làm căn bản, lấy vô vi làm thực tế". Rất tiếc là những người giải thích xưa kia đã bỏ qua điều này, chỉ hấp thụ cành tàn lá héo mà không lây được tinh thần cốt yếu của nó.

Trang Tử nói: "Vật dù rất tầm thường song cũng không thể không dùng. Dân dù thấp kém song cũng không thể không thuận theo. Sự việc dù thần bí nhưng cũng không thể không làm. Pháp luật dù còn cẩu thả song cũng không thể không thực thi, "Nghĩa" dù cách xa đạo song cũng không thể không tuân thủ; "Nhân" dù là thân cận song cũng không thể không đẩy mạnh nó; "Lễ" dù còn có hạn chế song cũng không thể không phức tạp như vậy; "Đức" dù thuận hợp với đời, nhưng bản chất của nó cũng phải cao thượng; bản chất của "Đạo" dù là vĩnh hằng nhưng vẫn phải không ngừng biến đổi; "ý" dù rất thần bí khó đoán song cũng không thể không phát huy tác dụng. Do đó, thánh nhân thuận với tự nhiên mà không phải thực hiện gì cả, đức tính tự nhiên sẽ hình thành mà không phải lo lắng. Bắt đầu từ đạo mà không cần tính toán mưu đồ, hợp với nhân mà không cần dựa theo, gần với nghĩa mà không cần tích lũy, ứng với lễ mà không phải làm trái, chấp nhận làm việc mà không phải chối từ. Thống nhất theo pháp luật chứ không gây rối, dựa vào trăm họ chứ không coi thường, sử dụng vạn vật chứ không tùy ý vứt bỏ chúng. Vạn vật dù khó dùng song không thể không nắm bắt cơ hội để sử dụng, không hiểu phép tắc tự nhiên, đức tính sẽ không trong sáng, không hiểu biết tinh thông đạo thì làm việc gì cũng không thành được, không hiểu được đạo đó là nỗi đau lớn nhất. Cái gì gọi là hành đạo? Đạo thì có đạo trời và đạo người. Đạo mà vô vi và tôn quý, đó là đạo trời; đạo mà hữu vi và mệt nhọc, đó là đạo người. Thiên đạo là chúa tể, đạo người là tiểu thần, giữa đạo trời và dạo người có một khoảng cách rất lớn, về điểm này mọi người đều phải rõ.

Do đó nói, đạo trời và đạo người dù có khác biệt nhưng, trên thực tế vẫn chỉ là một thứ, đạo tức là "nhất", "nhất cũng là đạo". Cả đời theo cái trung có thể đạt đến đạo "trung nhất", như vậy thì có thể phù hợp với cái tự nhiên của vạn vật, tự nhiên của con người, do đó mới gọi là vô vi, nhân nghĩa lễ pháp, đều cần biện pháp hợp lí. Trang Tử còn nói: "Người quân tử nếu như không ham muốn phóng túng, không khoe khoang tài năng, yên tĩnh bất động mà linh hoạt như rồng, thâm trầm lặng lẽ mà chấn động như sấm sét, hành động như thân mà hợp với tự nhiên, ung dung vô vi mà hành động tự nhiên như gió thổi trên cát, thì đâu còn cần ta cai trị thiên hạ đây!". Đương nhiên, những đạo lý này đều nằm trong bản lĩnh: "nhân, nhiệm, thuận, ứng", nếu không hiểu tôn chỉ "trung nhất" thì sao có thể hiểu được chúng, nếu hiểu được những đạo lý này và noi theo chúng thì có thể đạt được thành công, trở thành những bậc thánh siêu phàm.

Khi Lão Tử nói cho Khổng Tử về quy luật bắt đầu của sự vật cũng là quy luật bản thể của "Lễ", nói "Chí âm, chí dương, phát ra từ trời, phát ra từ đất, hai thứ đó tương giao thông hòa với nhau, rồi sinh ra vạn vật. Hay cái gọi là kỷ cương thì không thể trông thấy hình dạng của nó. Âm dương giao hòa với nhau, tất phải sinh ra điểm giao thoa, trung hợp thành "Nhất" mà đến mức hài hòa. Thế là trời đất đã định vị, đã xuất hiện vạn vật, sinh ra đất nước, đây chính là quy luật đến mức trung hòa. Dừng lại ở "trung nhất" cũng đã đạt tới sự tốt nhất, có thể dừng lại ở sự tốt nhất, thì có thể hòa đồng, có thể hòa đồng thì trời người mới hợp nhất được. Thế là vạn sự vạn vật được sinh ra và hình thành, vạn lý vạn pháp cũng được xác lập và dần dần đạt đến sự hoàn thiện. Căn bản của lễ chính là "trung nhất", chính "lễ sở dĩ chế định trung" mà thiên đạo sinh ra nhân đạo dạo nói, cũng là điều nói ra khi nhân đạo cần hợp với thiên đạo. Lễ là tiêu chuẩn cao nhất trong hành vi của loài người, hơn nữa tốt nhất thì chỉ có một chứ không có hai, nếu như có hai thì đã không gọi là tốt nhất. Trung cũng chỉ có một không hai, nếu như có hai thì không thể nói là Trung.

38. AN PHẬN THỦ THƯỜNG,

TRỜI TRÒN ĐẤT VUÔNG

Biết đối nhân xử thế thì có thể trút toàn bộ trách nhiệm, đến một gánh nặng cũng không còn.

Đây là cách tiêu dao nhẹ nhàng như thế nào, còn là sự tự nhiên thoải mái ra sao?

Đạo gia khởi xướng "trung", thực chất nó là phiên bản của vô vi. Đối lập với vô vi tức là hữu vi, mà cách sống trên đời cũng không ngoài hai phương pháp vô vi, hữu vi. Về phương diện này Vương Tây Vân đã bàn rất thấu đáo. Ông nói: "Người vô vi, cái họ tuân theo là Thiên đạo. Người hữu vi, cái họ tuân theo là Nhân đạo. Vô vi là trời, hữu vi là người. Cũng giống như gánh một gánh nặng, cả hai đầu đều phải giữ cho thăng bằng, một đầu mà rơi xuống thì sẽ lệch mất. Nếu như hai đầu đều trút xuống, thì gánh nặng cũng không còn, thì lại trở về chỗ ban đầu". Những câu này có thể chỉ coi là chỉ điểm bến mê cho con người. Đối nhân xử thế có thể trút toàn bộ gánh nặng xuống, đến một gánh nặng cũng không còn. Đây là cách tiêu dao nhẹ nhàng như thế nào, là sự thoải mái tự nhiên ra sao? Nếu đối xử với vạn sự vạn vật bằng một thái độ như vậy, tự nhiên sẽ trở nên hiểu biết, lạc quan, tức là vào giờ phút quan trọng của sự sống và cái chết cũng chẳng hề lo.

Một người nếu có thể an với số phận của mình, làm tròn bổn phận của mình thì chẳng có chỗ nào là không ung dung tự tại, có thể nhìn thế giới với thái độ minh mẫn, chẳng có đâu là không tự nhiên thoải mái.

Lịch sử có ghi lại chuyện: Vương Thông, tự Trọng Yêm, sau khi chết có nhiều học trò gọi là Văn Trung Tử. Ông dâng tấu "Thái bình thập nhị sách", Hoàng đế không muốn tiếp thu, thế là ông cáo quan về nhà ông mở trường dạy học tại quê nhà Hà Phần, các đệ tử từ phương xa tìm đến rất đông. Triều đình đã nhiều lần trưng dụng song ông cũng không đi. Dương Tô (mới đầu làm quan ở nước Chu, về sau theo Tùy Cao Tổ bình định thiên hạ) hết sức coi trọng Vương Thông khuyên ông nên ra làm quan. Vương Thông nói: "Ta có một gian nhà cỏ do tổ tiên để lại đủ để tránh mưa gió. Mảnh ruộng cằn cỗi mà tổ tiên truyền lại đủ để sống, đọc sách bàn luận đạo đủ để vui vẻ. Chỉ mong ông chí công vô tư cai trị thiên hạ, khiến cho đất nước thái bình, mùa màng bội thu, ta coi như đã hưởng nhiều lợi lộc rồi, quả thực không muốn làm quan. Đây chính là nơi vui vẻ an nhàn của Vương Thông".

Hứa Hằng thời Nguyên trước khi chết đã nói với con cháu rằng: "Ta cả đời bị liên lụy bởi hư danh, nhưng không thể cáo từ quan chức, sau khi chết ta không cần xin phong đất hiệu, không cần lập bài vị, chỉ cần viết lên đó chữ "Hứa Hằng chi mộ" (mộ Hứa Hằng) là đủ, mong rằng con cháu sau này hiểu là được". Đây chính là cách nhìn đời sáng suốt mà ông hiểu ra trước khi chết. Nếu ông vẫn tiếp tục nhắc nhở con cháu, bia cũng không phải lập để thể hiện rằng con người sinh ra từ trời đất thì chết cũng về với trời đất, mức độ sẽ càng trở nên giá trị.

Trần Lượng, người Vĩnh Khang thời Tống, tự Đồng Phụ, quan hệ rất thân thiết với Chu Hi. Trong "Long Xuyên văn tập", tài hoa của Trần Lượng thật hơn người. Dưới thời Thuần Hi, đã từng dâng tấu cho Hoàng đế, bàn luận hăng say về tình thế đương thời, hoàng đế rất yêu quý ông, chuẩn bị phong cho quan chức, Trần Lượng lại từ chối rời về quê. Ông còn nói: "Tôi muốn xây dựng cơ nghiệp mấy trăm năm cho nước nhà, phải chăng là muốn làm quan cao chức trọng?". Trình độ của ông là để đổi nhân xử thế chứ không phải để mưu cầu quan chức, và không muốn tìm bổng lộc để thay đổi hành vi phẩm chất của mình.

Thơ Bạch Cư Dị viết rằng: "Mạc nhàn địa trách lâm đình tiểu. Mạc nhàn gia bần hoạt kê vi. Đại hữu cao môn khong tỏa hạng. Chủ nhân đáo lão bất tằng quy" (nghĩa là: "Không chê đất hẹp, trạm giữa rừng nhỏ. Không chê nhà nghèo, cuộc sống thiếu thốn. Đã có nhà cao cổng đóng chặt. Chủ nhân đến già vẫn chưa về). Con người nếu biết an phận thủ thường, lạc quan hiểu biết thì trời yên bể lặng, cõi lòng thanh thản ung dung.

39. DƯỚI TRĂNG VÉN MÂY CƯỜI MỘT TIẾNG

Trong cuộc sống hiện thực, mười việc thì có đến tám, chín việc không được như ý con người.

Ta sao có thể cứ phải đau buồn than thở một mình, tại sao lại không mỉm cười thoải mái chứ?

Trong triết học xử thế của Trang Tử, có thể nói thuần tuý là "Dựa theo số trời, thuận theo tự nhiên". Trong "Nam Hoa kinh - Nội biên Đại Tông Sư", ông nói: "Các bậc chân nhân thời xưa không hề biết tham sống cũng không biết sợ chết. Ông ta sinh ra đời cũng không hân hoan, người chết cũng không cự tuyệt, đi thì không hề gò bó trói buộc, đến thì tự do tự tại, sống chết với ông ta cũng chỉ như vậy mà thôi. Không quên nguồn gốc của mình, cũng không theo đuổi tìm kiếm chỗ quy tụ, giành được sự sống thì vui vẻ tiếp nhận, mất đi sự sống cũng coi như trở về với tự nhiên, điều này có thể coi là: không lấy tâm trí làm tổn hại đạo, không lấy hành vi con người để giúp đỡ trời. Người như vậy sẽ được gọi là chân nhân".

Nếu suy tính kĩ lưỡng, sẽ thấy cái gọi là "không dùng tâm trí làm tổn hại đạo, không lấy hành động con người đê giúp trời" của Trang Tử cùng không vượt ra khỏi ý nghĩa: sống hợp thời cuộc, vui với số mệnh trời cho. Nhìn từ thành tích sự nghiệp của con người, dù sức người có thể thắng được số trời, vận mệnh có thể chi phối con người, thế nhưng trong công danh phú quý, cũng không thể gạt bỏ một vài cơ hội bên trong. Vì vậy, một mặt cần phải cố gắng "tất cả là ở mình", nhưng mặt khác, khi gặp phải điều không như ý, không đắc chí, cần phải "vui với số trời". Dù có cố gắng lắm song cũng không được gò ép. Khi thành công thì đương nhiên không quá vui mừng, không được đắc chí, khi không thành công cũng không nên sầu muộn, phải luôn biết suy nghĩ lâu dài, không được oán trời hận người, phải an phận thủ thường, như vậy đối với vạn sự vạn vật mới có thể tinh thông lạc quan được. Nếu có thể làm được điều này thì làm gì cũng không đi ngược lại quy luật tự nhiên. Đặc biệt khi ở vào hoàn cảnh thuận lợi, hãy nhìn tất cả một cách vô tư thì tự nhiên sẽ vô lo vô nghĩ.

Nghiêu làm thơ viết:

"Tĩnh lý càn khôn đại

Nhàn trung nhật nguyệt trường

Nhược năng an đắc phận

Đô thắng biệt ân lượng"

(Dịch nghĩa: Nếu yên tĩnh thì đất trời rộng lớn, nhàn hạ thì ngày tháng kéo dài, nếu có thể biết an phận thì còn hơn là mọi ân huệ).

Thơ của La Hồng Tiên cũng viết:

"Vinh nhục phân phân mãn nhãn tiền

Bất như an phận thả tùy duyên

Thân Vần thiểu lự vi thanh phúc

Danh trọng khâu sơn trường nghiệt duyên

Đàm bão tân kham sung nhất bão

Cẩm y na đắc kỷ thiên niên

Thế gian tối đại duy sinh tử

Bạch ngọc hoàng kim toàn uổng nhiên"

(Nghĩa là: Vinh nhục ồn ào ngay trước mắt, đâu bằng an phận và tùy duyên. Thân nghèo nhưng ít phải lo nghĩ chính là phúc. Danh nặng như núi càng tăng thêm nghiệp chướng. Nói đến việc no đủ thì chỉ được một đời. Áo gấm có thể mặc mấy ngàn năm? Thế gian lớn nhất riêng chỉ việc sống chết. Vàng bạc cũng chỉ uổng phí mà thôi).

Việc đối nhân xử thế của một con người thì cần phải biết an phận, nhìn tất cả mọi việc trong thiên hạ cho thoáng một chút. Biết an phận thì tự nhiên sẽ giữ mình trong sạch, chứ không khiến bản thân bị khuất phục bởi sự giàu sang. Trong cuộc sống hiện thực, mười việc thì có đến tám, chín việc không được như ý mình, việc gì ta phải buồn bã than thở một mình. Sao không mỉm cười một cách thoải mái. Nếu gặp phải thất bại, chí lớn chưa thành liền nản lòng thoái chí, cam chịu thất bại, oán trời trách người, cuối cùng một tia hi vọng cũng theo đó mà tiêu tan. Như vậy, nếu không đau khổ uất ức mà chết mới là chuyện lạ. Huống hồ Lão Tử đã nói "đại khí vãn thành tài cao thành đạt muộn", Mạnh Tử cũng nói: "Nếu muốn đem nghiệp lớn đặt lên vai ai đó, trước hết phải làm mệt mỏi tâm trí anh ta, làm cho gân cốt anh ta rã rời, làm cho cơ thể anh ta đói khát, làm thân hình anh ta phải xơ xác, khiến anh ta phải làm việc không thể làm được". Sự vất vả tâm sức này đã cổ vũ con người, thúc đẩy con người, cho dù ở vào hoàn cảnh tồi tệ gian nan khốn khổ, lưu lạc cùng quẫn thế nào chăng nữa, thì không nên nhụt lòng thoái chí, không thể thay đổi chí hướng. Huống hồ là "nếm trải hết nỗi khổ trong đời thì sẽ trở thành người ở trên mọi người khác".

Con người nên giữ thái độ lạc quan hiểu biết, vui với mệnh trời, không cam chịu thất bại, luôn luôn phấn đấu với khí phách hăng hái không hề lùi bước. Nếu việc không được như ý phải biết giữ lấy để dùng lúc cần, chờ đợi thời cơ. Ai mà chẳng muốn giành được thắng lợi cuối cùng, chi cần ta có thể hiểu rõ hiện thực, nắm chắc hiện thực, trong giai đoạn hiện nay hãy dùng thái độ hiểu biết lạc quan để giải quyết nó; đi tìm sự đầy đủ phong phú trong lòng, dùng học thức học vấn để tự an ủi minh. Còn có điều gì mà nhìn không ra, nghĩ không thông đây?

40. NGƯỜI TÍNH KHÔNG BẰNG TRỜI TÍNH

Sống biết nhường một bước mới là cao, lùi lại chính là để tiến bước. Đối xử với người biết độ lượng một chút mới là hạnh phúc, lợi cho người chính là cơ sở để lợi cho minh.

Trong khi đối nhân xử thế luôn phát sinh những mối quan hệ lớn nhỏ với tiền bạc, địa vị, danh dự và giàu sang. Một con người khi đối mặt với công danh phú quý nên coi việc vui với mệnh trời là căn bản, không nên gò bó. Đối với đạo đức, học vấn, không những phải ăn với so trời, đạt tới bước tiến mạnh mẽ. Có thể thấy: trách nhiệm vui với số trời định là phụ thuộc vào chính mình chứ không phải người khác. Đương nhiên, không nên loại bỏ thời vận và cơ hội đan xen vào giữa. Giống như Đường Bá Hổ đã nói: "Người tính không khéo bằng trời tính. Lòng dạ dối trá đòi sự bình lặng của đạo tâm". Trong phép xử thế luôn yêu cầu phải chấm dứt sự tính toán, sự dối trá của con người. Như vậy, tự nhiên sẽ có một phong thái hồn hậu, trọn vẹn, hiền hòa, tự nhiên sẽ thanh thản, tự tại, vui vẻ.

Triệu Nghiêu Phu trong "Thiếu sự ngâm" có nói: Nghĩ ít thì ít ngủ mơ, lời ít thì ít sai lầm. Mành rủ thì biết được bức tranh lâu dài. Cây liễu yên lặng thì biết gió nhẹ. Nhưng nhìn thấy hoa nở rồi rụng không biết con người đúng hay sai. Việc gì phải tìm chốn động phủ, lượng tuổi cũng nên chậm dần". Mức độ này rõ ràng là tiếng vọng của tự nhiên, hoàn toàn là một phong thái nhàn rỗi, thư thái, hiền hòa.

Hồng Tự Thành nói: "Sống biết nhường một bước mới là cao, lùi lại chính là để tiến bước. Đối xử với người biết rộng rãi một chút mới là phúc, lợi cho người là cơ sở để lợi cho mình". Khi đối nhân xử thế biết mềm mỏng thì thiên hạ không thể chi phối ta được, biết ôn hòa, thiên hạ không thể làm động lòng ta, biết khiêm nhường thiên hạ không thể tranh chấp với ta. Một người nếu biết sống như vậy, tự nhiên sẽ có dáng vẻ khiêm nhường tự tại, ung dung uyển chuyển, hoạt bát tuyệt trần của một vị tiên. Thế nhưng, nếu ở vào hoàn cảnh khó khăn phải coi khiêm nhường làm đầu, nếu ở vào hoàn cảnh đầy đủ thì càng phải coi khiêm nhường là trên hết.

Ngày trước, khi Khổng Tử trông thấy một đồ vật khi bị chất đầy thì lệch đổ, ông cảm động và than thở rằng: "Đồ vật sao lại không thể chất đầy lên được?". Tử Lộ đến và nói: "Xin hỏi có phương pháp để chất nó đầy không?". Khổng Tử nói: "Khi xếp đầy, nó bị nghiêng đổ". Tử Lộ hỏi: "Như vậy là như thế nào?". Khổng Tử nói: "Thông minh mưu trí phải biết giữ sự ngu đần vụng dại, đánh khắp thiên hạ phải biết chỗ nhượng bộ, dũng mãnh ngút trời phải có lúc nhát gan, giàu nhất thiên hạ cũng có lúc khiêm nhường". Đây chính là lý lẽ để giảm tổn thất. Lời dạy của Khổng Tử so với quan niệm của Lão Từ về cơ bản không có gì khác nhau. Người hiểu biết tinh thông về học thuyết của Lão Tử trên đời này chính là Khống Tử. Trên thực tế, học vấn của Khổng Tử và Lão Tử, nói chung đều là "khác đường cùng đích", chẳng qua mục đích của Lão Tử cao hơn mà thôi.

Vương Lưu Canh nói: "Lưu lại chút khéo léo dư thừa để trả cho tạo hóa, lựu lại chút bổng lộc để trả triều đình, lưu lại chút của cải dư thừa để trả cho trăm họ, lưu lại chút phúc dư thừa để trả lại cho con cháu". Trương Vô Tận cũng nói: "Việc không nên làm hết, quyền thế không nên dùng hết, lòi không nên nói hết, phúc không nên hưởng hết. Mọi việc gì mà chưa đến hết thì có nghĩa là sâu xa". Nếu hết thì sẽ đạt đến cực điểm, cực điểm thì sẽ phản hồi, đây chính là tôn chỉ không nên kiêu ngạo và lên tới cực điểm.

Trong Thượng Thư có nói: "Kiêu ngạo sẽ bị tổn hại, khiêm nhường sẽ có lợi ích". Do đó con người không nên chỉ mưu cầu mạnh mẽ, lâu dài, mà cần phải khuất phục sự mềm yếu, không nên chỉ toan tính một mực tiến lên mà còn phải chấp nhận sự lùi bước.

41. ĐẠO THIỀN TRUYỀN MIỆNG LẤY ĐỨC BÁO OÁN

Thành thực với người khác, dù xa lạ cũng sẽ thân thiết

Giả dối với người, khác, dù thân thiết cũng sẽ xa lạ.

Trong cuộc sống hiện thực, khi quan hệ và sống với mọi người đều cần đối xử với người một cách thành tâm, lấy thiện ý đối xử với người, lấy hòa khí đối xử với người, lấy lễ phép đối xử với người. Dù đối với thầy hay với bạn, với người trên hay kẻ dưới đều cần phải sống một cách chân thật. Đó cũng chính là "sự thành thực có thể can được trời, thành thực có thể cảm động lòng người" và "thành thực với người khác, dù xa lạ cũng sẽ thân thiết; giả dối với người khác, dù thân thiết cũng sẽ xa lạ" mà triết học thời xưa đã nói.

Phẩm chất của con người luôn đa dạng không giống nhau, cách đối xử với con người cũng thay đổi theo từng người.

Gặp phải người dối trá hãy lấy lòng thành để cảm hóa anh ta, gặp người hung bạo, hãy lấy hòa khí để hun đúc anh ta, gặp người tham lam vô độ hãy lấy liêm sỉ tặng anh ta, gặp người thiên lệch ích kỷ hãy lấy nghĩa khí tiết để khích lệ anh ta. Như vậy toàn thể thiên hạ sẽ chịu sự tôi luyện của mình.

Người cương nghị mà còn dịu dàng, với người dịu dàng hãy kích thích sự kiên cường của anh ta, với người kiên cường hãy kìm nén sự nhu nhược hèn yếu của anh ra, với người nhu nhược hãy khích lệ sự kiên cường của anh ta, với người oán hận hãy hủy bỏ anh ta. Với người tức giận hãy làm bình tĩnh anh ta, với người nhút nhát hãy làm yên lòng anh ta, với người sợ hãi hãy làm lung lạc anh ta, với người thân cận hãy nhìn thẳng vào anh ta, với người xa lạ hãy tiếp cận với anh ta, với người gặp nguy hiểm hãy giải cứu anh ta, với người khốn khó hãy nâng đỡ anh ta, với người dựa thế trốn chạy hãy giải vây cho anh ta, với người không màng danh lợi hãy đốc thúc anh ta, với người có đạo đức hãy xác lập anh ta, với người có dục vọng hãy xua đuổi anh ta, với người sống trong nghèo hèn hãy đề bạt anh ta, với người sống trong hoạn nạn hãy giúp đỡ anh ta. Như vậy thì chẳng còn ai là không phục tùng. "Lấy đức báo oán", là đạo Thiền truyền miệng của mọi người, con người nếu lấy oán báo oán thì sẽ oán oán chất chồng, mãi mãi không thôi. Đào Giác nói: "Phàm là khi đối xử với vật với người cần phải tự mình làm chủ chứ không nên dựa vào người để đạt được mục đích. Nếu như người bạc đãi ta, ta cũng bạc đãi người, người lãnh đạm với ta, ta cũng lãnh đạm với người, thậm chí người phỉ báng ta, ta cũng phỉ báng người. Như vậy mình cũng tầm thường như người ta. Tốt nhất là người bạc mình thì mình hậu, người ngạo mạn thì ta cung kính, người phỉ báng ta thì ta ca ngợi. Như vậy mới có thể thay đổi được con người chứ không bị con người thay đổi".

Trong "Tống sử" có ghi chép lại: Vương Đán thường đề cử Khấu Chuẩn, mà Khấu Chuẩn lại nhiều lần nói ra lỗi sai của Vương Đán. Hạ Tông nói cho ông ta biết, nhưng ngược lại, Vương Đán lại ca ngợi Khấu Chuẩn là trung thần. Nhiều lần sau, Khấu Chuẩn phải thốt lên mình không bằng ông ta. Đây chính là một ví dụ thực tế về lấy đức báo oán.

Thánh nhân khi đối xử với người khác thường là từ có tội cứu ra vô tội, từ có sai lầm tìm ra không sai lầm, từ chỗ không thể khoan dung tìm ra sự khoan dung, từ chỗ không thể tha thứ tìm ra để tha thứ. Sự trung thành của anh ta, dung nạp sự dịu dàng của anh ta, lỗi nhỏ có thể bỏ qua, nhưng phải khiến anh ta bị cảm hóa mà không oán hận, khiến anh ta sửa chữa sai lầm mà biết phục thiện, đây chính là tấm lòng hồn hậu sự việc có đạo đức.

Do đó Lý Tây Âu nói: "Công kích lỗi lầm của người khác không nên quá nghiêm khắc, hãy suy nghĩ xem anh ta có thể tiếp thu hay không. Giáo dục người khác phục thiện không nên yêu cầu quá cao, phải làm cho họ có thể thực hiện được. Ca ngợi cái tốt của người khác nên dựa vào thành tích của anh ta, không nên yêu cầu quá nghiêm khắc với anh ta, khi lên án sự sai lầm của người khác nên nhẹ nhàng, tha thứ cho anh ta, không nên cố chấp về thành tích bất hảo của anh ta. Đây chính là cách đặt lối thoát cho người khác".

Về cách đối xử với người khác, có người cho rằng: "Đối xử với bậc quân tử thì dễ, đối xử với kẻ tiểu nhân thì khó. Đối xử với kẻ tiểu nhân có tài thì càng khó hơn. Đối xử với kẻ tiểu nhân có nhiều công lao thì rất khó". Như vậy chỉ có thể dùng sự rộng lượng, chất phác mộc mạc để xử trí. Đối xử với bậc quân tử cũng như vậy, đối xử với kẻ tiểu nhân thì càng như vậy. Cho dù đối xử với bất cứ ai luôn cần phải tạo cho họ một chỗ rút lui, khiến cho họ vẫn có chỗ phải nuối tiếc. Nhà Phật nói: "Bỏ dao đồ tể thì sẽ thành Phật". Có người buổi sáng thì là kẻ tiểu nhân mà đến tối nghĩ lại đã thành bậc quân tử rồi.

Lữ Khôn Tăng đã từng nói: "Con người khi đến lúc không có gì phải lo lắng nữa, sự tôn quý của vua và cha không thể làm cho họ nghiêm túc, cực hình thê thảm không thể khiến họ sợ hãi. Muôn ngàn câu nói không thể khiến họ hiểu ra. Đạt đến mức độ này thì thánh nhân cũng chẳng biết làm sao. Thánh nhân biết anh ta như vậy lần nào cũng giữ thể diện cho anh ta, thương xót tình riêng của anh ta, khiến cho anh ta chẳng phải băn khoăn, do dự".

42. NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA BẢN THÂN THÌ GIẤU ĐƯỢC MẤY PHẦN

Bỏ ra càng nhiều thì thu được càng phong phú.

Thi hành càng rộng khắp thì thành công càng to lớn.

Việc gì cũng phải tự mình làm là chính, hãy ít đòi hỏi người khác. Đây chính là tư tưởng mà thánh nhân đối xử với con người. Người thường xuyên chỉ trích mình, kiểm điểm mình thì ngày một tiến gần đến cái đức, người người sẽ tôn kính và ngưỡng mộ anh ta, ít đòi hỏi người khác thì có thể sống tốt được với người mà ai ai cũng cho rằng anh ta đức cao vọng trọng.

Lý Tây Âu nói: "Những điểm tốt của mình thì giấu được mấy phần, đây chính là kín đáo mà sâu sắc. Điểm tốt của người khác thì biểu dương mấy phần, đây cũng chính là bao dung để khoan hậu". Ông còn nói: "Quân tử thì sợ quyền chức của mình quá cao, quá xa cách với con người. Thánh nhân ca ngợi cái thiện mà không chút kiêu căng, tự nhiên đạo lý sẽ rất thích hợp xác đáng. Dù thiên hạ có rất nhiều người ngu dốt, ta cũng nên thương hại họ, giáo dục họ, sao có thể nhìn thấy họ không quy về với thiện?". Rõ ràng chỉ có cảm hóa quân tử là dễ, cảm hóa tiểu nhân khó khăn. Nếu lấy việc trong đất nước, trong xã hội mà nói, giáo dục cảm hóa mười bậc quân tử không bằng giáo dục một kẻ tiểu nhân. Biết rằng anh ta không thể dạy mà dạy anh ta, biết anh ta rất khó cảm hóa mà cảm hóa anh ta. Do đó, biết anh ta không đáng để làm mà làm cho anh ta, tấm lòng tràn đầy mà kín đáo, không hỏi lòng người đời thế nào, tấm lòng nhiệt tình đối tốt với người thật ít thấy có được. Sống phải biết nhìn con người bằng con mắt của bậc thánh nhân.

Mạnh Tử nói với Tề Tuyên Vương: "Vua coi bề tôi là anh em thì bề tôi coi vua là người tâm phúc. Vua coi bề tôi là chó ngựa thì bề tôi coi vua là người tầm thường. Vua coi bề tôi là rơm rác thì bề tôi coi vua là thù địch". Do đó nếu muốn người khác tốt với mình thì trước hết mình phải tốt với họ. Ta không muốn họ gây áp lực với ta thì ta cũng không thể gây áp lực với họ.

Do đó, Khổng Tử hết sức nhấn mạnh "tiên thi" (thi hành trước). Khi nói đến đạo của người quân tử, ông nói: "Người quân tử gặp phải bốn việc, ta ngay cả một phương diện cũng không thể đạt tới, yêu cầu làm con phải chăm sóc cha mẹ, ta không thể làm được; yêu cầu đại thần phải hầu hạ nhà vua, ta không thể làm được; yêu cầu em trai phải săn sóc huynh trưởng, ta không thể làm được, trong quan hệ bạn bè phải tạo cho họ cơ hội tốt trước, ta cũng không thể làm được". Chữ "thi hành trước" ở đây thực chất là tiêu chuẩn quý báu để thành công trong sự nghiệp. Do đó, Lão Tử nói: "nếu muốn giành được nó, trước hết phải cho nó đi, vun đắp nó".

Làm người cũng như vậy, chỉ người nào biết yêu quý người khác thì người khác mới mãi mãi yêu quý anh ta. Người nào biết kính trọng người khác, người khác mới kính trọng anh ta. Người nào biết thi hành ân đức với người khác, người khác mới lấy đức để báo đến anh ta. Người nào biết giúp đỡ người khác, người khác mới giúp đỡ anh ta. Bỏ ra càng nhiều thì được báo đền càng lớn, bỏ ra càng nhiều thì thành công càng lớn.

Trước đây, vua Thuấn đã cày ruộng trong Lịch Sơn, bắt cá ở Lộ Trạch, trị thủy sống Hà Tân. Thế là người ở Lịch Sơn đều nhượng lại ruộng đất, người ở Lôi Trạch đều nhường lại nơi ở, người ở Hà Tân đều không sợ sự tồi tệ của môi trường. Thuấn lấy việc lao động mệt nhọc của mình để phục vụ người trong thiên hạ, do đó ông có thể thành công. Vũ trị lũ lụt, mở 9 ngọn núi, thông 9 con đầm, đào 9 con sông, định ra 9 châu, vất vả lưu lạc ở bên ngoài 9 năm, ba lần đi qua nhà mà không vào, lông tơ trên ngực và chân đã bị mài rụng hết. Như vậy, ông cũng dùng sự lao động vất vả để phục vụ thiên hạ, do đó có thể khiến mình đạt được thành công cao nhất.

Ở thời Hán Sở tranh hùng, Thích Thông khuyên Hàn Tín phản bội nhà Hán, hòa hợp với Sở, có lợi cho hai bên, chia ba thiên hạ tạo thế chân vạc, phong các chư hầu, làm minh chủ của thiên hạ. Hàn Tín trước sau không nghe theo, không chịu phản bội Lưu Bang. Hàn Tín nghĩ lại khi còn ở trong tay Sở Hạng Vương, chỉ là Lang Trung, chẳng khác gì tên lính cầm kiếm đứng canh. Sở Hạng Vương không nghe theo ông, không dùng kế sách của ông. Mà Lưu Bang cho ông làm Tướng quân, thống soái đại quân, không ngừng thay đổi điều kiện ăn ở đi lại cho ông, sự quan tâm đối với gia đình ông cũng rất cẩn thận tỉ mỉ. Do đó, Hàn Tín trả lời Thích Thông: "Hán Vương đối với tôi rất hậu, cho tôi xe, cho tôi quần áo, cho tôi đồ ăn. Tôi nghe người ta nói rằng ngồi lên xe của người khác thì phải chia sẻ hoạn nạn với họ, mặc quần áo của người khác cho thì phải quan tâm đến sự lo nghĩ của họ, ăn thức ăn người khác cho thì phải dâng hiến sức lực cho sự nghiệp của họ. Tôi sao có thể vì món lợi nhỏ mà làm trái đại nghĩa đây?". Giả sử nếu như Hàn Tín nhe theo lời của Thích Thông, thì lịch sử chắc đã thay đổi, thì đại nghiệp của thiên hạ chưa chắc Lưu Bang đã có được.

Di Môn Hầu Doanh và đao phủ Chu Hội sở dĩ lấy cái chết đi báo đền Lăng Quân, tức là báo ơn ông ta đã mấy lần khuất phục mình và hành động hạ mình thi lễ của ông ta.

Chu Văn Vương biết kính lão, tôn quý người hiên, nên có Lã Thượng, Thái Điên, Hoằng Yểu, Tán Nghi Sinh, Dục Tử làm quan lớn. Thương Thang Vương có thể ba lần đến Hữu Cô mà có Y Quân làm tướng, Lưu Bị ba lần đến lều tranh, do đó mời được Gia Cát Lượng. Đây chính là điều chứng tỏ thi lễ một thì đạt được mười, đắc tội một thì mất một trăm. Kính trọng người khác nên bản thân tôn quý, giúp đỡ người khác thì bản thân thành công.

Nước Tấn thời xưa, Do Nhượng để báo thù cho Trí Bá mà hành thích Triệu Tương Tử, đổi họ thay tên, bôi đen người mình, nuốt than nóng để thành kẻ điên, ngoại hình xấu xí khó coi, thân thể tàn tật chỉ vì để giết Tương Tử. Hai lần đều không thành công, bị Tương Tử bắt được, Tương Tử nói với Do Nhượng: "Người không phải là đã từng làm việc cho Phạm Trung Hành sao? Trí Bá đã tiêu diệt ông ta, mà người 1 không báo thù cho họ Phạm, lại nương thân vào Trí Bá, Trí Bá đã chết rồi, tại sao còn phải báo thù giúp ông ta một cách sâu sắc như vậy?". Do Nhượng nói: "Phạm Trung Hành đối xử với ta cũng giống mọi người, do đó ta chỉ báo đáp ông ta như mọi người thôi. Còn Trí Bá đối đãi với ta như đối với một bậc quốc sĩ, do đó ta báo đáp ông ta bằng lễ với quốc gia". Cuối cùng Do Nhượng lao vào mũi kiếm mà chết.

Nhiếp Chính hành thích Hàn Tưởng Hiệp bị thất bại rạch mặt, moi mắt, mổ bụng, cắt đứt ruột mà chết, cũng là vì báo đáp ơn Nghiêm Trọng Tử đã coi trọng mình. Điền Quang tự sát mà giữ tín với Yên Đan, Hầu Doanh tự sát để cảm tạ ơn Ngụy Vô Kỵ. Đây đều là báo đến sự đối đãi quá hậu của các bậc vua. Phàn Vu Kỳ rời khỏi nước Tần đến nước Yên, giúp sức người Kinh Hà báo thù, Vương Xa rời khỏi nước Tề đến nước Ngụy, lúc đến thành thì tự sát để giữ Ngụy, rời Tề, Tái Do tập hợp chí nghĩa để tạ ơn người tri kỷ.

Lại lấy ví dụ về Hồ Lâm Dực, một danh tướng thời kỳ Trung Hưng đời Thanh, là người tri kỷ cả đời của Bào Siêu, dạy dỗ ông ta, đề bạt ông ta, tình như anh em. Khi Hồ Lâm Dực bệnh nguy cấp, Bào Siêu đã liều chết, thay đổi hình dạng đi mấy trăm dặm, vượt qua mấy chiến khu đến Vũ Xương để thăm hỏi bệnh tình Hồ Lâm Dực. Hồ Lâm Dực trách ông ta: "Quân địch lớn trước mặt, tự tiện rời bỏ chức vụ, phép nước khó dung tha". Bào Siêu lao vào vòng tay của Hồ Lâm Dực, nước mắt lưng tròng nói: "Tôi liều chết vạn lần để đến, để được nhìn mặt ông một lần, có chết cũng không hối tiếc". Hồ Lâm Dực vỗ về ông ta, nước mắt tuôn trào không ngừng. Do đó nói: "Đàn ông chết vì kẻ tri kỷ. Con gái trang điểm vì người yêu".

43. NHƯỜNG NGƯỜI KHÁC LÀ HƠN, CHỊU THIỆT LÀ PHÚC

Biết nhượng bộ một phần thì thu lợi ích một phần.

Chịu một phần thiệt thòi là tích một phần phúc.

Khi sống với người khác không những lợi không tham mà công cũng không được tham, danh cũng không được tham, không những công phải biết nhường nhịn, lợi, danh cũng phải biết nhường. Biết nhượng bộ một phần thì thu lợi ích một phần, chịu thiệt thòi một phần thì tích phúc thêm một phần. Ngược lại, nếu kiêu ngạo một phần thì nhục nhã thêm một phần, lợi dụng một phần thì gây ra một phần tai họa.

Thiên Huyền Tử nói: "Lợi cho người chính là lợi cho mình, thiệt người chính là thiệt mình, nhường người chính là nhường mình, hại người chính là hại mình". Do đó nói: "Quân tử biết nhường người mới là thượng sách". Lữ Tử cũng đã từng nói: "Chịu người hơn mình mà nhường nhịn người, hạn chế mình mà rộng rãi với người, do đó mọi người bị mình dùng mà vẫn vui, điều đạt được cũng là đương nhiên". Do đó nói: "Khiêm tốn nhường nhịn là một phẩm chất đầu tiên của nhân tính".

Một con người, khi gặp thất bại trong sự nghiệp, biết tự nhận sai sót về lĩnh vực này thì sẽ khiến người khác cảm thấy động vì đức. Khi sự nghiệp thành công, biết nhường công tích cho người khác, thì sẽ khiến người khác cảm động vì ân. Lão Tử nói: "Sự nghiệp thành công mà không được nhận công". Không những khi thành công phải nhường công, đối với danh dự cũng phải biết nhường danh, đối với lợi ích cũng phải biết nhường lại, đối với sự tốt đẹp cũng biết nhường cái tốt, đối với cái mình được cũng phải biết nhường cái được. Cái gì xấu đều quy về mình, cái gì tốt thì quy cho người khác. Người khác có được danh, ta có được con người họ; người khác được lợi, ta có được trái tim họ. Giữa hai cái đó, nặng nhẹ thế nào. Người sáng suốt nhìn thì sẽ biết ngay thôi".

Nhường người khác là trên hết, chịu thiệt là được phúc. Do đó Tăng Quốc Phiên nói: "Khi dùng người phải tôn kính, khi đối đãi người phải biết nhường nhịn". Kính chính là nghiêm túc thành kính, mọi việc bất kể lớn nhỏ đều không được coi thường. Nhường, tức là việc gì cũng phải tạo chỗ rút lui cho người. Có công không được hưởng riêng, có lỗi sai không được đùn đẩy trách nhiệm. Hãy đinh ninh ghi như hai câu này, thì mãi mãi không gặp nguy khốn, phúc sẽ vô lượng. Sử Thô Thần nói: "Khiêm tốn, người khác sẽ phục tùng. Khoe khoang, người khác sẽ nghi ngờ. Ta cung kính thì sẽ làm dịu cơn tức giận của người khác, ta tham lam sẽ khiến cho mọi người tranh chấp. Tất cả đều phụ thuộc vào cách đối xử với người khác của ta mà thôi".

Trong cuộc sống hiện nay không thể tách rời khỏi quan hệ giữa người với người. Giữa con người với con người, không thể không có quan hệ chiếm hữu quan hệ, mà phải có một chuẩn mực khiến mọi người cùng phải tuân thủ, thì không gây nên sự lộn xộn. Đây chính là đạo lý để đối xử với người khác. Trong đạo lý đối nhân xử thế, chuẩn mực cao nhất là "Tất cả là do tìm thấy đạo đức hoàn hảo nhất, cao thượng nhất" mà nhà Nho đã đề xướng. Muốn có cái để theo đuổi, một mặt thì phải biết chờ đợi trong lòng, mặt khác khi thi hành thì phải biết tuân theo. Đây chính là chuẩn mực, còn gọi là quy phạm.

Trong "Đại học" viết rằng: Trong cuốn "Thi Kinh - Thương Công - Huyền Điểu biên" có nói: "Thành đô của nhà vua có rộng lớn đến nghìn dặm, đều là nơi mà nhân dân cư trú". Trong "Thi Kinh - Tiểu Nhã - Miên Man biên" có viết: "Chim Hoàng Điểu hót miên man, đậu ở trên một góc núi". Khổng Tử bình luận nói: "Từ nơi để cư trú mà nói, Hoàng Điểu còn biết nơi mà nó hạ cánh. Còn con người thì cũng không bằng cả Hoàng Điểu. Trong "Thi Kinh. Đại Nhã - Văn Vương biên" có viết: "Văn Vương, có đạo đức thật sâu xa, không ngừng ca ngợi sự hiển hách to lớn, chẳng có chuyện gì là không cẩn thận, cung kính. Khi mời Chu để làm vua, có thể thực hiện nền chính trị nhân từ. Khi làm quan dưới triều Ân, biết làm việc một cách cung kính, thận trọng. Khi làm con trong gia đình, biết hiếu kính với cha mẹ; khi làm người chủ gia đình, biết hiện từ độ lượng. Khi quan hệ với mọi người biết thành tâm, chân thành". Những cái gọi là nhân, kính, hiếu, từ, tín chính là một chuẩn mực tuyệt vời nhất trong quan hệ con người.

44. YÊU NGƯỜI KHÁC NHƯ YÊU CHÍNH BẢN THÂN MÌNH

Tròn khi đối đãi người thì thuận buồm xuôi gió, được lòng người.

Vuông với bản thân sẽ thiện với người.

Để khiến cho sự tốt xấu của con người không trở nên cố chấp chính mình, lại không buông thả tùy thích, khoe tài trắng trợn thì cần phải có một tiêu chuẩn cao thượng để hạn chế nó, có một nguyên tắc để mọi người có thể cùng nhau tuân thủ, ràng buộc bản thân. Đây chính là đạo lý phải tuân theo phép tắc đã nói trong "Đại học".

Trong "Đại học" có viết: Đạo lý để trị quốc chính là ở người trên sao phải biết hiếu kính với người già, thì trong dân gian, đạo hiếu sẽ thành phong trào. Người ở trên cao biết kính trọng người cao tuổi, trong dân gian đạo nghĩa sẽ thành phong trào. Người ở trên cao biết an ủi giúp đỡ cô nhi quả phụ, dân gian cũng sẽ làm theo như vậy. Do đó quân tử phải có "lũy cử chi đạo" suy xét bản thân mà tin tưởng người khác. "Lũy cử chi đạo" là gì? Những việc người trên làm mà mình không thích, thì cũng không yêu cầu người dưới đi làm. Những việc kẻ dưới làm mà mình không thích thì cũng không lấy cái đó để dâng người trên. Những việc người trước làm mà mình không thích thì không nên làm trước mặt người sau. Những việc người sau làm mà mình không thích thì không nên làm trước mặt người trước. Những việc người bên phải làm mà mình không thích thì không nên làm cùng với người bên trái, những việc người bên trái làm mà mình không thích thì cũng không nên làm cùng với người bên phải. Đây chính là "lũy cử chi đạo", cũng chính là lý lẽ tha thứ suy bụng ta ra bụng người. Tất cả những việc gì mà mình không thích, là những thứ mình không muốn theo đuổi thì cũng không nên áp đặt cho người.

Chu Phanh bình luận nói: "Nếu như không muốn người trên vô lễ với mình thì phải dùng chính tấm lòng này để khoan dung cho tấm lòng kẻ dưới, cũng không được lấy sự vô lễ này để xúi bẩy họ. Nếu không muốn người dưới không trung thành với mình, thì phải dùng chính tấm lòng mình khoan dung với kẻ dưới, cũng không nên lấy tư tưởng này để bất trung với sự nghiệp. Còn như trước sau, bên trái bên phải, cũng đều như vậy. Vị trí của bản thân mình, trên dưới bốn phía, dài ngắn rộng hẹp, hai bên đều như vậy, chứ chẳng có cái gì không quy củ cả. Người mà có thể lo liệu, việc mà suy xét tốt chính là đạo lý quan trọng để bình thiên hạ".

Tử Cống hỏi: "Có câu nói nào để có thể phụng sự cả đời không?". Khổng Tử trả lời: "Thứ, chữ "thứ" này chính là những việc mình không muốn làm thì không nên áp đặt cho người khác". Đây cũng chính là "lũy cử chi đạo". Nhưng điều này nói thì dễ nhưng làm thì lại vô cùng khó.

Do đó Tử Cống nói với Khổng Tử: "Cái gì ta không muốn mọi người không thể áp đặt ta được, ta cũng không muốn áp đặt với người khác. Khổng Tử cho rằng đây không phải điều Tử Cống có thể làm được, ông nói: "Đoan Mộc Từ, đây không phải điều ngươi có thể làm được. Điều này không những phải dựa vào trình độ đạo đức, mà còn phải nhìn tính cách".

Người có sự dũng cảm, có lòng trung thành, thành thực lại có trí thức sâu rộng thì càng dễ có hiệu quả. Khi đối xử với người phải lấy tiêu chuẩn cao cả này để yêu cầu mình mới có khiến cho mọi người phải tâm phục khẩu phục.

Na Tra nói: "Yêu người như yêu chính bản thân mình". Ông còn nói: "Anh muốn người khác đối xử với anh thế nào thì anh hãy đối xử với họ như vậy". Có thể thấy, kiến giải của các bậc thánh nhân phương Đông và phương Tây đều rất giống nhau.

Một bộ thánh kinh, chỉ là giáo dục con người yêu người như yêu chính mình, giáo dục con người hãy khoan dung người như khoan dung chính mình. Nếu có được tinh thần vĩ đại đó thì luôn có thể thuần phục được tấm lòng của người trong thiên hạ. "Nếu muốn xây dựng bản thân thì hãy xây dựng người khác trước. Nếu muốn thể hiện bản thân thì hãy thể hiện người khác trước". Bản lĩnh của bậc thánh nhân chính là biết cách suy xét người khác bằng những gì mình muốn.

Khổng Tử nói: "Ghét người khác xưa nay chính là ghét chính mình, muốn trách người khác thì hãy tự trách chính mình". Người tốt số sở dĩ là tốt thì hãy làm theo và tốt như họ. Người xấu sở dĩ là xấu thì hãy tiến lên mà trở thành nỗi nhớ trong họ. Đây chính là đạo lý tuyệt diệu nhất để xử thế từ xưa tới nay. Người trong cuộc đời này chẳng ai là không thích giàu sang. Khi đã giàu sang rồi chẳng ai là không muốn tôn quý, vinh dự. Khi ta đã tôn quý, vinh dự, chẳng ai là không ghét sự nghèo hèn. Ta cần phải xoá bỏ sự nghèo hèn của họ, chẳng có ai là không ghét hoạn nạn, khó khăn, nên ta cần phải giúp mọi người trừ bỏ hoạn nạn khó khăn.

Thánh nhân thời xưa nói: "Trong thiên hạ có người phải chịu đói khát thì giống như mình phải chịu đói khát. Trong thiên hạ có người sa ngã thì giống như mình cũng sa ngã". Từ đây có thể thấy được sự vĩ đại của ông, có thể thấy được sự nhân đức của ông ngang bằng trời đất. Ngày nay, anh em bạn bè có người chịu đói khát lại coi như sự đói khát của người qua đường. Anh em bạn bè có người bị sa ngã, lại coi như sự sa ngã của người qua đường, không cho dù một chút lương thực để giúp đỡ người ta, đưa tay ra để xô thêm họ, duy nhất chỉ có động lòng xúc động với công danh lợi lộc của mình.

Danh tiết phải lập, danh dự phải tiếc, sức mạnh phải coi trọng. Bất cứ việc gì có lợi cho mình, thì phải khom lưng quỳ gối cũng được. Chỉ cần việc gì không có lợi cho mình thì chẳng hề quan tâm. Người như vậy có thể thành công lớn, lập đại nghiệp không? Từ xưa đến nay đều không có. Không phải vì mình mà vì mọi người, không yêu mình mà yêu nhân loại, đó là quan điểm của bậc thánh nhân.

Trâu Hạo hỏi: "Lấy tấm lòng yêu quý chính mình để yêu quý người, nhân đức có một tác dụng rất lớn. Lấy tấm lòng ghét người khác đế ghét chính mình, đạo nghĩa có tác dụng rất lớn lớn". Phạm Thuận Nhân nói: "Thược Khẩu nếu có thể dùng tấm lòng đòi hỏi người khác để đòi hỏi chính mình, dùng tấm lòng khoan dung chính mình để khoan dung người khác. Đây chính là sự tu dưỡng không hơn không kém của một bậc thánh nhân". Tô Đông Pha nói: "Nếu tự cho rằng mình là quân tử mà cho rằng kẻ khác là tiểu nhân thì người như vậy cũng chẳng khác gì với kẻ tiểu nhân". Ngô Đăng nói: "Mình xưa nay chưa từng mắc sai lầm, thì nhìn những gì họ đạt được và chưa đạt được, giống như một việc chẳng có can hệ gì đến mình". Đây chính là cái vì mình của Dương Chu, đây chính là điều mà các bậc thánh hiến hết sức phản đối.

Dương Chu dù nhổ một sợi lông của mình mà lợi cho thiên hạ cũng không làm, làm tấm gương cho thiên hạ để được thờ một đời cũng không làm. Ngày nay có người nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng không làm, làm gương cho thiên hạ để được thờ một đời cũng không làm. Không chỉ như vậy, ngày đêm lại còn mưu tính chỉ cốt hại người để lợi cho mình, người như vậy thì so với Dương Chu cũng chẳng kém gì.

45. SỐNG LẤY PHỤC VỤ LÀM MỤC ĐÍCH

Nếu như thật sự thực hiện được mục đích suốt đời là cứu người, giúp người, phục vụ con người thì tự nhiên sẽ có được linh hồn, tâm linh, thể xác và tinh thân con người.

Mỹ Thái Công thua Tả Chu Triệu xây dựng sự nghiệp vĩ đại, liền nói với Chu Văn Vương: "Thiên hạ không phải là thiên hạ của một người mà là thiên hạ của người trong thiên hạ. Người cùng hưởng lợi ích của thiên hạ mới được thiên hạ, người độc chiếm món lợi trong thiên hạ sẽ mất thiên hạ". Ông còn nói: "Giành được đại thắng mà không phải dựa vào chiến đấu mới khó. Chỉ huy đại quân mà không có vết thương, hiểu biết với quỷ thần, thật tuyệt diệu, tuyệt diệu! Với người khác thì có bệnh cùng cứu giúp, có tình cảm cùng tác thành, có điều xấu cùng tương trợ, có điều tốt cùng hướng tới. Do đó không phải dùng binh mà có thể giành thắng lợi, không phải xung phong mà có thể tiến công, không có chiến hào mà có thể phòng thủ. Người không muốn giành được trăm họ lại có thể có được trăm họ, người không muốn giành được lợi ích, trăm họ có được lợi ích, người không muốn giành được thiên hạ, thiên hạ sẽ được lợi ích". Người lấy sự lo buồn của người khác coi là sự lo buồn của mình thì người khác sẽ buồn nỗi buồn của anh ta. Người coi niềm vui của người khác là niềm vui của mình thì mọi người sẽ vui với niềm vui của anh ta, người giúp người khác được lợi thì người khác sẽ lấy cái lợi để giúp anh ta, người lấy đạo đức để đối đãi người khác thì người khác sẽ lấy đạo đức để đền đáp anh ta. Đây chính là điều rất bình thường của con người.

Triết nhân xưa đã nói: "Người biết yêu quý mọi người thì mọi người sẽ yêu quý anh ta, biết cung kính với mọi người thì mọi người sẽ luôn cung kính anh ta". Do đó nói yêu người chính là yêu mình, lợi cho người chính là lợi cho mình, giúp người chính là giúp mình, hoàn thành cho người chính là hoàn thành cho mình, phỉ báng người chính là phỉ báng mình, gây tổn hại cho người chính là gây tổn hại cho mình. Đây chính là quy luật ngàn đời không đổi.

Những người làm việc lớn, thành công lớn thời xưa hẳn là người có đức độ, được lòng dân. Có thể có được sự tương trợ của nhân dân thì có thể sẽ được trời giúp. Do đó nói: "Giúp đỡ người chính là giúp đỡ mình, chu cấp người chính là chu cấp mình" và "người biết tương trợ giúp đỡ người khác, trời sẽ ban phúc cho người tạo phúc cho người khác". Đây chính là đạo lý người muốn lập được công lớn trong thiên hạ thì trước hết cần phải mong được giúp đỡ người khác.

Người được nhiều người giúp đỡ sẽ thành công lớn, người được ít người giúp đỡ thì thành công sẽ nhỏ. Người không được người khác giúp đỡ, chẳng ai không thất bại mà còn may mắn thành công. Người được thiên hạ giúp đỡ có thể đoạt được thiên hạ. Muốn được người khác giúp đỡ, thì phải giúp đỡ người khác trước, chịu thiệt thòi trước thì sau được hưởng phúc. Do đó nếu như rèn luyện được đức tính hy sinh thân mình để phục vụ gia đình, bạn bè, xã hội, dân trí, quốc gia và toàn thiên hạ thì phải khiến cho ý thức tư tưởng của mình biểu hiện bằng hành động, phải khiến cho hành động này trở thành thói quen, chuẩn mực trong cuộc sống, hãy để nó xuất phát từ tự nhiên, từ lòng chân thành, giống như hành vi bản năng bẩm sinh. Thái độ phục vụ này nếu nói một cách mở rộng chính là một nhân sinh quan cứu vớt con người là mục đích. Người cứu giúp người khác sẽ hoàn thành sự nghiệp của mình, người cứu giúp đất nước sẽ hoàn thành sự nghiệp nước nhà, người cứu giúp nhân loại sẽ hoàn thành sự nghiệp toàn nhân loại. Nếu thực sự đã thực hiện được mục đích cả cuộc đời là cứu người, giúp người, phục vụ người, trở thành một quy tắc làm việc của đời mình, thì tự nhiên sẽ giành được linh hồn, tâm linh, thể xác và tinh thần của người khác. Nếu có thể phục vụ không tiếc mình cho sự nghiệp của nhân loại, thì nhân loại sẽ phục vụ không tiếc mình cho sự nghiệp của bạn. Đây chính là quy luật tự nhiên.

Do đó nói "vô ngã" chính là điều căn bản để được lòng người, "lợi cho người" là thực tế để được lòng người. Cần phải có thế giới quan "vô ngã" mới có thể quên mình vì người khác. Chẳng ai nghĩ đến mình trước rồi mới quên mình vì người, cũng chẳng có ai không vì người khác mà lại được lòng người. Con thuyền từ bi phổ độ của Phật Thích Ca, tinh thần bác ái cứu nhân của Na Tra, tinh thần bác ái với nhân dân của Mặc Tử, tinh thần nhân chính nhân đức của Khổng Tử, tinh thần quên lợi ích riêng của Lão Tử. Quan niệm, điểm xuất phát của những người này có thể nói là giống nhau đại thể khác nhau chi tiết, hay khác đường cùng đích.

Khổng Tử nói: "Thân phận thấp kém không thể được cấp trên tín nhiệm, nhân dân trăm họ không thể được cai trị. Được sự tín nhiệm của cấp trên thì không được lòng tin của bạn bè, cũng không thể vĩnh viễn được cấp trên tín nhiệm". Chỉ có phương pháp dùng "lũy cử chi đạo" và cách yêu người cứu người, xuất phát từ lòng thành, lại đạt đến thiên đức hoàn hảo nhất, cao quý nhất mới có thể hợp với thánh đức của Trung Dung. Tâm thành thì có thể dốc hết tâm lực, có được thiện đức thì có thể khuất phục con người. Chí thiện chí thành, tự nhiên có thể sẽ lập đức lập nghiệp, được mọi vật nhất tâm phục vụ.

46. TIỀN CỦA NHIỀU SẼ LIÊN LỤY BẢN THÂN

Khi đối nhân xử thế, tốt nhất là cân nhắc nặng nhẹ.

Để có được hai chữ công bằng thì mọi người chẳng ai không khuất phục.

Lấy "công" để khuất phục người, lấy "bình" để khuất phục người, đây là một luận điểm quan trọng trong đối nhân xử thế. Đối xử với người công bằng, đối với vật thì bình tĩnh. Khi đối nhân xử thế, tốt nhất phải cân nhắc nặng nhẹ, đế cầu được hai chữ công bằng, thì chẳng có ai là không tin phục. Không thể coi công là tư, lấy tự hại công. Hai điều này tốt nhất hãy đinh ninh ghi nhớ trong lòng.

Sử ký có ghi lại: Phạm Văn Trung thân là gián thần (quan chuyên can gián), Triệu Thanh Hiến Công là quan Ngự sử. Khi bàn luận sự đời vì ý kiến trái ngược mà xa cách nhau. Vương Hình công nhiều lần hạ thấp Phạm Công, nói: "Bệ hạ hãy hỏi Triệu Phế thì sẽ biết ông ta là người biết vì người khác". Về sau, có một hôm, Thần Tông hỏi về Thanh Hiến Công, Triệu Phế trả lời: "Trung thần", Hoàng thượng nói: "Sao người biết ông ta là trung thần?". Triệu Quảng trả lời: "Đầu thời kỳ Gia Hựu, Thần Tông còn ở ngoài, ông ta nói phải lập con đường để dẹp an thiên hạ, lẽ nào đây không phải là trung sao?". Sau khi trở về Vương Hình Công hỏi Triệu Phế: "Ngươi không phải có hiềm khích với Phạm Trung Yểm sao?". Triệu Phế nói: "Ta không thể lấy việc riêng hại việc công được". Không thể lấy tư làm hại công, nói thì dễ mà làm thì thật khó. Đã không thể lấy tư hại công thì tự nhiên cũng không thể coi công là tư. Từ đó về sau, có mấy người theo kịp ông ta. Dù Phạm Văn Trung Công rất khâm phục ông ta, Thần Tông cũng rất khâm phục, Vương Hình Công cũng không thể không phục.

Không coi công là tư, có nghĩa là trong sạch mà không tham lam. Như vậy không những cần để ý quá khứ của ông ta mà cần để ý cả tương lai của ông ta. Cố Đình Lâm trong "Nhật Tri Lục" có nói: "Khi Quý Văn Tử chết, liệm ông theo nghi lễ một bậc đại phu, cho lấy những đồ ông dùng hàng ngày để chôn theo, thể thiếp không có áo gấm, ngựa không có lương thức ăn, không có tiền của chìm giấu, không có gia sản quý giá. Như vậy người quân tử mới biết Quý Văn là trung với hoàng thất. Phụ tá cho ba đời vua mà không có tài sản tích góp, chẳng nhẽ coi là không trung sao?". Gia Cát Lượng dâng biểu cho Hậu Chủ Lưu Thiền nói: "Nhà tôi ở Thành đô có 800 rừng dâu, ruộng, 15 héc ta, việc ăn mặc của con cháu đều dựa vào tự mình, tôi cảm thấy đã quá rộng rãi dư dật rồi. Còn như tôi ở bên ngoài, không có khoản thu nào khác chỉ có những đồ ăn đồ mặc tùy thân, toàn bộ đều nương nhờ quan phủ, không đòi hỏi gì hơn. Khi tôi chết đi, không cần phải chôn trong có ngọc lụa, ngoài có của cải, để phụ lòng bệ hạ". Khi Gia Cát Lượng chết, hoàn toàn như lời ông đã nói. Liêm khiết, chẳng qua là một phẩm chất của bề tôi, mà họ Tả ca ngợi ông là "Trung". "Gia Cát Lượng lấy cái không để tự phụ mà thôi". Đọc qua tờ biểu của Gia Cát Lượng, có thể thấy được hành vi phẩm chất hàng ngày của ông, chí hướng của ông, sự dũng cảm của ông, và tấm lòng hết sức trung thành của ông. Không chữ nào là không nhuốm máu, từng câu từng chữ chứa đầy tấm lòng, có thể sáng cùng nhật nguyệt. Người đọc qua tờ biểu của ông, nếu như không bị ông cảm hóa thì cũng là loài cầm thú.

Muốn chinh phục con người, chinh phục thiên hạ và đời sau, không những phải coi tội ăn hối lộ tham lam là tội lớn, thói quen tặng biếu với người cũng phải bỏ đi.

Trong "Ngôn hành hội toàn" của Vương Lang Xuyên có ghi lại "Đại lý phủ ở Vân Nam sản xuất tranh đá, quan lại quản lý vùng này người nào cũng tốn công tốn của, xếp lên xe thuyền để đi tặng người khác. Có một bang chủ một mình làm thơ ngụ ý nói: "Tương tư chưa phải đi tặng tranh đá. Lưu lại khắc bia chính đức ở Nam Trung". Lại có một sản vật ở Hà Nam là hương dây và nấm ăn, những người đến du lịch đều mang về để dâng tặng người khác. Khi Túc Mãn Công đi tuần thú ở vùng này, ông không hề lấy một chút nào. Lúc đó có người làm thơ nói: "Khăn tay, nấm ăn và hương dây. Lấy dùng về sẽ là tai họa. Hai tay áo mát mẻ hương lên trời mà đi. Tránh được những lời bình luận đàm tiếu ong ve".

Đây dù là chuyện nhỏ, thế nhưng từ đây có thể thấy được khí tiết cao ngút của con người, khí tiết nhỏ đã lập thì khí tiết lớn tự nhiên cũng được lập. Cách lấy tiền của rất nhiều, nhưng muốn phát tài thì không cần làm quan, nếu làm quan mà phát tài thì sẽ có ngày gặp cảnh thê lương. Kể cả đời con người là không cần phải giàu, kể cho con cháu thì không cần phải để lại tài sản. Tiền nhiều sẽ mệt đến thân hại đến thân. Đầu bằng thanh liêm trong sạch, lưu lại danh tiếng tốt, tấm gương tốt cho con cháu đời sau.

47. CON NGƯỜI LÀ LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ TÌNH CẢM

Cách duy nhất để giành được cảm tình của mọi người chính là ở chỗ bạn biết thể hiện ở các mặt: coi trọng họ, cảm thông họ, giúp đỡ họ, yêu quý họ.

Để chinh phục được mọi người và có được lòng tin của họ thì phải trở thành người lãnh đạo tốt. Để có thể cho người khác cảm động thì chỉ có sự lợi và hại bởi chính họ mà thôi. Nếu muốn nắm lấy người khác để dùng, dù dùng vào việc lớn hay nhỏ cần phải đứng trên quan điểm lợi và hại của đối phương, suy xét cho chính họ chứ không phải cho mình, đây là một nguyên tắc lớn vững chắc vô cùng. Bây giờ mời hãy xem đại tướng nhà Tần là Chương Hàm ghi lại sự thực lịch sử mà Trần Dư đã nói và làm phản nhà Tần.

Sử ký ghi lại:

Hạng Vũ thống lĩnh đại quân chư hầu tấn công nhà Tần. Quân đội của Chương Hàm, đại tướng nhà Tần, đóng quân của Cúc Nguyên, quân đội của Hạng Vũ đóng quân ở Chương Nam, hai bên giằng co, nhưng vẫn chưa phân ranh giới. Trần Dư phái người đem thư cho Chương Hàm, có viết: "Bạch Khởi làm đại tướng nước Tần, phía Nam chinh phạt Sở, phía Bắc thuần phục Mã Phúc, công thành chiếm đất không biết bao nhiều nhưng khó mà dự tính được cái mà ông ta có lại là cái chết. Mông Quát là đại tướng nước Tần, phương Bắc đã đuổi người Hồ, mở ra ngàn dặm vùng Dư Trung, lại bị chết ở Dương Châu. Tại sao lại có kết quả như vậy? Công lao quá lớn, nhà Tần sẽ không phong thưởng, sẽ dùng hình phạt đế xử chết. Gần đây, ông là đại tướng nước Tần, được ba năm rồi, nhưng người bỏ trốn có đến hơn ngàn vạn người, mà chư hầu nơi đây gây sự quá nhiều. Triệu Cao của các ông thích nịnh nọt, nhưng lâu thì không xong. Hiện nay tình hình khẩn cấp, rất khó tránh được các binh sĩ Tần không giết ông, do đó luôn tìm mọi cách để giết ông mà chối từ trách nhiệm, để người khác thay thế ông và tránh được tai họa (là sách lược mượn đầu người trong lịch sử). Trong quân như ông chỉ ở bên ngoài, thời gian lâu dần, hiềm khích trong triều càng nhiều, ông có công cũng muốn giết ông, không lập công cũng muốn giết ông (đây chính là chỗ tinh yếu trong thư tín). Hơn nữa ông trời muốn diệt nhà Tần, người không thông minh cũng hiểu rõ điều này. Hiện nay ông là vị tướng lĩnh trong thì không dám trực tiếp can gián, ngoài thì là mất nước. Thân cô thế cô, chẳng nhẽ không cảm thấy đau xót sao. Tướng quân như ông sao không bãi binh, cùng các nước chư hầu tấn công nước Tần, cùng chia thiên hạ, mỗi người tự xưng vương. Như vậy so với cánh thân bị chặt đứt vợ con chịu chém không phải tốt hơn sao?"

Chương Hàm nhận được bức thư này liền hẹn ký kết liên minh với Hạng Vũ ở vùng Ân Hư phía Nam Hằng Thuỷ.

Chúng ta đều biết, con người là động vật có tình cảm, tất cả động lực hành vi của con người đều bị tình cảm chi phối. Cách duy nhất để có được cảm tình của con người thì nằm ở biểu hiện của bạn trên các mặt: tôn trọng, coi trọng, thông cảm, giúp đỡ và yêu quý anh ta.

Nếu như bạn muốn nâng cao thân phận của mình lên, để mọi người thấy rằng bạn là vị lãnh tụ vĩ đại, quỷ thần cũng không thể làm gì thì tốt nhất bạn hãy hạ thấp thân phận của mình, vứt đi cái giá của mình để mọi người cho rằng bạn là người hoàn toàn có thể tin cậy, là người bạn chân thành của họ, nhưng thực ra bạn là lãnh tụ của họ. Cứ tiếp tục như vậy, vô hình chung họ đã nâng cao địa vị thân phận của bạn, khiến cho trong con mắt mọi người giữ mãi quan niệm và cách nhìn đó. Thế là bạn mở ra lòng tự trọng của con người đi giành lấy sự ủng hộ nhiệt liệt và tấm lòng yêu quý kính trọng của mọi người đối với bạn. Như vậy, mọi người không chỉ vui vẻ khuất phục và ủng hộ bạn, yêu quý bạn, thậm chí cam tâm tình nguyện nhảy vào nước sôi lửa bỏng, tập trung tận lực dâng hiến cho bạn, cam tâm tình nguyện hiến tính mạng của mình. Thế nhưng bạn là người lãnh đạo, nếu như cho mình là người tự cao tự đại, thì vĩnh viễn không có được sự ủng hộ và lòng kính yêu chân thành của mọi người.

Lão Tử có nói trong "Kinh đạo đức": "Vương hầu nếu không giữ được chức thủ lĩnh trong thiên hạ, e sẽ bị lật đổ. Cho nên "Quy dĩ tiện vi bản, cao vĩ hạ vi cơ" (có nghĩa là: cái cao quý lấy cái thấp hèn làm gốc, cao lấy thấp làm nền), do vậy các vương hầu thường tự xưng là "cô" (ta), "quả", "bất cốc". Đây chẳng phải là lấy "tiện" làm gốc sao? Điều mọi người ghét nhất chính là "cô", "quả", "bất cốc" song các vương hầu lại dùng những từ đó đế tự xưng. Cho nên đối với tất cả mọi việc, nếu muốn giảm bớt nó đi, nó lại tăng lên, nếu muốn tăng lên lại chỉ đạt được sự giảm bớt. Trong "Khúc lễ" cũng nói: "Lễ cũng chính là phải tự ti. Và tôn kính người khác, dù là phàm phu tiểu tốt cũng phải tôn trọng họ, huống hồ là những người cao quý?".

Do vậy, đối với tầng lớp lãnh đạo mà nói, chính là phải biết kìm nén bản thân đúng mức, biểu dương người khác. Biểu dương người khác thực tế chính là đề cao bản thân mình. Kiêu ngạo cố nhiên sẽ làm hỏng sự việc của mình, và duy ngã tự tôn, ngông cuồng tự đại, bừa bãi vô lễ tương tự cũng sẽ làm huỷ hoại sự nghiệp của mình.

Người vĩ đại thực sự không biểu lộ sự vĩ đại, một người cao quý chân chính không khoe khoang sự cao quý của mình. Cho nên Lão Tử nói: "Biển sở dĩ có thể trở thành nơi hội tụ của hàng trăm con sông là do biển nằm ở địa thế thấp, do vậy mới có thể trở thành vua của trăm sông. Vì vậy, thánh nhân muốn lãnh đạo được người dân, buộc phải ăn nói khiêm tốn với người dân, muốn lãnh đạo được dân phải đặt lợi ích cá nhân mình sau lợi ích của người dân. Một thánh nhân có đạo đức thì tuy địa vị cao sang hơn nhân dân, song người dân cũng không vì thế mà cảm thấy nặng nề; ở trước mặt người dân, người dân cũng không vì thế mà cảm thấy khó xử". Là một vị lãnh đạo, muốn có được sự ủng hộ và yêu mến của quần chúng nhân dân thì dù có cao quý cũng không cố ý biểu lộ sự cao quý, có vĩ đại cũng không cố ý thể hiện sự vĩ đại.

48. TRUNG - ĐẠI DIỆN CHO MỌI CHÂN LÝ

Đối nhân xử thế không được quá, cũng không thể không bằng người, chỉ cần "vừa phải" là được.

Tâm lý tiêu cực và cầu an qua ngày đoạn tháng, những thói quen cam chịu an bài và cảm giác tự ti xuất hiện trong xã hội hiện đại đều trái ngược với tôn chỉ chủ yếu về đại nghĩa do các bậc thánh hiền thời xưa truyền lại. Cho nên, chúng ta rất cần đến tinh thần tích cực của các thánh nhân hào kiệt xưa. Sự xuất hiện của tinh thần này chính là dựa trên tinh thần "thi hành nhân nghĩa", lo nghĩ cho mọi người, không lo nghĩ cho bản thân. Tinh thần tích cực được nói ở đây chính là tinh thần yêu chuộng chân lý và tinh thần tiến thủ của nhân loại.

Văn hóa Trung Quốc từ xưa đã lấy "đạo" làm chân lý đại diện cho vạn sự vạn vật giữa con người và vũ trụ, lấy "trung" làm cơ sở, do vậy "trung" cũng là chân lý đại diện cho tất cả. Cho nên nói hàng loạt đạo Nho chính thống và truyền tâm của Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Chu và cả Khổng Tử đều là một chữ "trung". Cách gọi là doãn chấp quyết trung, hoặc kiến trung kiến cập, hoặc gọi thời trung, thủ trung, ý nghĩa chính của "Dịch" - Khổng Môn là "Trung Dung", trong "Đại học" gọi là "chí thiện", đều có nghĩa là "trung đạo". "Trung" không có nghĩa là "đứt đoạn", "ở giữa" mà là ranh giới đại diện cho "chí thiện", cũng là ranh giới của "tối cao minh". Trong sự vật, nó đại diện cho chân lý "bất biến", hoặc gọi là chân lý "vĩnh hằng", về mặt tinh thần, nó đại diện cho tinh thần tự cường "Không khuất phục", đó cũng là tinh thần tiến thủ của con người.

"Đạo trung dung" không thiên lệch cũng không thể biến đổi; đạo lý "chí thiện" không thể tăng lên, cũng không thể giảm đi; đối nhân xử thế, không thể quá đáng, cũng không thể không bằng người, chỉ cần làm đến mức "vừa phải" là được. Đây chính là "trung", cũng chính là "chí thiện". Cho nên trong "Đại học" nói "dừng ở chí thiện" cũng chính là "dừng ở trung dung". Đây là học thuyết của Khổng Phu Tử. Tôn chỉ chính của đạo Khổng chính là răn dạy con người ta phát triển theo "tinh thần tích cực", theo lý tưởng cao cả cao minh nhất để hoàn thiện nhân cách bản thân.

49. KHÔNG CÔNG BẰNG SẼ KHÓ THUYẾT PHỤC NGƯỜI

Việc đáng sợ nhất trong thế gian chính là không công bằng, không đúng mực. Cho dù trị vì nghiêm khắc hay thoải mái cũng đều phải lấy công bằng để thuyết phục người.

Là người, chúng ta không chỉ cần có đạo đức, đối nhân xử thế càng cần có đạo đức, hình thức biểu hiện tốt nhất của đạo đức là đối xử công bằng với mọi người.

Điều đáng sợ nhất thế gian chính là không công bằng, không đúng mực. Cho dù trị vì nghiêm khắc hay thoải mái cũng đều phải lấy công bằng để thuyết phục người, không công bằng sẽ khó thuyết phục người.

Trương Nam Hiên nói: "Làm chính trị cần phải có lòng công bằng, không có lòng công bằng thì việc tốt sẽ làm thành việc sai trái. Ví dụ nâng đỡ kẻ yếu, kiềm chế kẻ mạnh vốn là việc làm tốt song thường vì việc tốt mà làm thành việc sai trái. Cũng giống như tấm gương sáng vậy, xinh là xinh, xấu là xấu. Nếu ngay từ đầu đã cho rằng người này là xấu, sẽ xem thường người ta, và lúc nào cũng thấy người ta xấu".

Muốn đánh giá tấm lòng, đặc biệt muốn đánh giá tính khí, tình cảm của người khác, thì phải dựa vào tính cách, thái độ con người ta. Lòng người sở dĩ khó đánh giá chính là chỗ tình cảm của con người thể hiện vô cùng phong phú. Gia Cát Lượng có một câu danh ngôn rằng: "Lòng ta cũng giống như một cán cân, không cân nặng nhẹ với người khác". Công lao và sự nghiệp cả cuộc đời ông đều thể hiện rõ hai chữ công bằng. Không làm được hai chữ công bằng thì không thể lấy được lòng người, không thể trị vì thiên hạ được.

Trần Thọ, tác giả "Tam Quốc chí" khi đánh giá Gia Cát Lượng nói: "Gia Cát Lượng là một tướng quốc chăm lo trăm dân, lấy mình làm gương, quản lý chế độ quan trường, làm chế độ quyền lực, thành tâm và công bằng. Chỉ cần là người tận tâm tận lực thì ngay những người xa lạ cũng khen ngợi, chỉ cần là người phạm pháp dã man thì cho dù là người thân cũng trừng phạt. Những người đuối lý nhận tội, những người nhận tội có ý ăn năn hối cải sẽ được xử nhẹ. Những người tội chết cũng không hối cải, gian dối chối cãi thì dù nhẹ cũng xử phạt nặng. Người tốt mà không có thành tích gì thì không khen thưởng, ác nhưng không gây hậu quả xấu cũng không đáng chê. Tinh luyện của sự việc, căn bản của sự vật, tên gọi phải đúng với thực tế, giả dối không còn coi là con người nữa, cuối cùng trong phạm vi cả nước vừa uy nghi lại vừa có một tấm lòng yêu dân. Hình phạt chính trị tuy nghiêm khắc song không có người oán hận, đấy chính là thành tích mà ông đạt được bằng trái tim thẳng thắn khuyến cáo của ông. Có thể nói Gia Cát Lượng là nhân tài trị thế hiếm có trong số ít các bậc cha chú tiền bối như Quản Trọng, Túc Hà.

50. NGƯỜI NGHIÊM KHẮC ÍT KHOAN DUNG

Khi cần buông phải buông, chỗ cần cứu người thì cứu người.

Theo "Lịch sử đời Đường" có ghi chép: Những tướng lĩnh đến đầu hàng từ thời Lưu Vũ Chu phần lớn đều gây phiền loạn, mọi người đều nghi ngờ cho cấp uý - Trì Kính Đức, liền bắt giam ông.

Khuất Đột thông qua Ân Khai Sơn nói với Lý Thế Dân: "Cấp úy - Trì Kính Đức là người vô cùng gan dạ, nay đã bắt giam hắn, tất nhiên sẽ sinh oán hận, giữ hắn lại e sẽ có tại họa về sau, chi bằng ta giết hắn đi".

Lý Thế Dân nói: "Nếu như Kính Đức muốn làm phản để bỏ trốn thì đã trốn từ lâu rồi, sao lại đợi đến bây giờ?". Sau đó ra lệnh thả ngay Kính Đức, đồng thời cho dẫn lên phòng mình và ban thưởng rất nhiều tiền vàng, ông nói: "Mong ngài dùng khí tiết của đại trượng phu để nhìn nhận sự việc, đừng vì những hiềm nghi nhỏ này mà để bụng. Tôi luôn không tin những lời vu oan giá họa cho ngài, mong ngài thông cảm cho. Nếu như ngài muốn ra đi, thì số bạc vàng này có thể giúp được ngài gọi là thể hiện tình cảm cùng làm việc với nhau một thời gian giữa chúng ta".

Có một lần, Lý Thế Dân chỉ đem năm trăm quân đi xem xét trận địa, Vương Thế Sung dẫn hơn một vạn quân bất ngờ vây chặt ông, Đan Hùng Tín bắt Lý Thế Dân, Trì Kính Đức phi ngựa đến hét lớn: "Không được hại chủ ta!", nói rồi quất đánh ngang dọc, Đan Hùng Tín phải xuống ngựa bỏ chạy, Khuất Đột dẫn đại quân đuổi tới, Vương Thế Sung đại bại, may mà thoát chết.

Lý Thế Dân nói với Trì Kính Đức rằng: "Sao ngài lại báo đáp nhanh đến vậy?". Đây chính là biện pháp, là khí tiết anh hùng giúp anh hùng trên giang hồ. Đã thả một phạm nhân như anh ta ra, lại còn đưa về phòng mình và còn tặng cả tiền bạc, để mặc tự do. Nếu không phải là Đường Thái Tông, thì liệu người khác có thể làm được không?

Lại có chuyện lịch sử kể: Quế môn vương Lưu Hưu Phạm dấy binh làm phản ở Cửu Giang, Tiêu Đạo Thành đã ngầm tiêu diệt ông ta mà quân làm phản vẫn không hề biết, vẫn chuẩn bị ra tiền tuyến. Lúc này, trong cung mới có tin đồn. Hưu Phạm đã ở Tân Đình, đám binh lính hoang mang vô cùng, số người phải ghi tên xung quân được đề trong tố cáo thị lên hàng nghìn, song người đợi đến lượt lại là Tiêu Đạo Thành.

Tiêu Đạo Thành liền xé bỏ và đốt tờ giấy cáo thị, đứng trên tường thành nói: "Cha con Lưu Hưu Phạm đã bị giết, xác dưới chân núi Nam, ta chính là Tiêu Bình Nam, tên trong cáo thị đã bị đốt, mọi người không phải sợ hãi!". Quân phiến loạn thấy hổ thẹn mà phục tùng Tiêu Đạo Thành. Tiếp đó nhận được cáo thì lập tức cho xé đốt đi, làm như vậy độ lượng biết bao.

Ông không hề truy cứu tội của họ, không sợ sau này họ sẽ phản bội, đồng thời cho thiêu huỷ xoá hết dấu tích để thể hiện thành ý ân đức, những việc như vậy người bình thường có thể làm được chăng?

"Lịch sử đời Tống" có ghi: Khổng Thủ Chính và Vương Vinh cùng tiếp tiệc Tống Thái Tông, cả hai đều say ngất ngưởng, tranh luận không một chút kiêng nể trước mặt Thái Tông. Ngày hôm sau, Khổng và Vương cùng đến xin chịu tội. Thái Tông nói: "Ta cũng quá say, không phải tri tội". Đây tuy là chuyện nhỏ, song ở thời đó, nếu truy cứu trách nhiệm sẽ khó làm cho hạ thần ngoan ngoãn phục tùng, không truy cứu trách nhiệm lại làm mất uy nghiêm của hoàng đế, chỉ còn cách không đồng ý trị tội theo luật pháp mà mượn cớ ta cũng quá say để chiếu lệ, làm yên được lòng người. Như thế vừa khoan hồng độ lượng, lại vừa cởi mở, chỉ một chút nhân đức đã làm tăng thêm tình người giữa quân thân.

Thời Đường Minh Tông có vị hòa thượng ngao du Tây Thành về, được một chiếc răng Phật bèn đem dâng lên Minh Tông, Minh Tông đem ra cho mọi người xem. Học sĩ Triệu Phương Tiến thưa rằng: "Thế gian có truyền rằng nước lửa cũng không thể làm hư hại được răng Phật, vậy xin cho kiểm tra thực giả". Nói rồi lấy rìu bổ xuống, răng Phật vỡ tan theo tiếng rìu, Minh Tông cũng không vì vậy mà truy cứu tội.

Đây xem ra chỉ là chuyện nhỏ, lúc đó, nếu chiếu sự tôn nghiêm của vua chúa thì không cho phép xảy ra chuyện như vậy. Mà ngay chế độ dân chủ hiện đại cũng vậy, không có căn cứ cũng không thể có chuyện như thế. Chính điều này cho thấy thái độ cai trị đấng minh vương, không chỉ khoan hồng với việc lớn mà việc nhỏ cũng khoan dung. Trong sự khoan hồng, từ không ân đức thành có ân đức, không có mưu kế tùy cơ ứng biến trở thành có.

Chỉ có khoan hồng bao dung mới có thể phân minh mực thước. Hứa Lỗ Trai nói: "Làm người cần phải độ lượng bao dung, phân chia mức độ một cách chặt chẽ. Phân minh không nghiêm, sự tình sẽ không thể vững được, mà sẽ còn bị sỉ nhục. Ngụy Công Tố độ lượng giải quyết sự việc, chí khí mạnh mẽ, là mẫu người không thể xâm phạm, cho nên đã trở thành danh thần đương đại. Hiện nay, có thể tìm thấy những người độ lượng nhân hậu, người uy nghiêm thì lại ít khoan dung, đối với sự nghiệp mà nói tất sẽ có hại".

51. TÍNH NHẪN NẠI KIỂU ANH HÙNG

Thà bị người khác ăn hiếp, cũng không ăn hiếp lại.

Dù bị người làm nhục cũng không được phép làm nhục người.

Đại Công nói với Văn Vương: "Rộng lượng bao trùm khắp thiên hạ, sau đó có thể bao dung thiên hạ, tín dụng khắp thiên hạ, sau đó có thể thao túng được thiên hạ; nhân đức khắp thiên hạ, sau đó có thể thu phục được thiên hạ, ấn trạch khắp thiên hạ, sau đó có thể có được thiên hạ, quyền thế vượt thiên hạ, mới không thể mất thiên hạ. Gặp chuyện phải quyết đoán, như thế thiên vận mới không thể thay đổi, thời đại không thể thay đổi". Ông cho rằng "Có đầy đủ sáu điều này mới có thể trị vì thiên hạ làm chính trị". Mà trong sáu điều này, bao dung thiên hạ lại chiếm vị trí đầu tiên. Nó có thể là một điều kiện quan trọng không thể thiếu đối với một nhân vật lãnh đạo.

Gandi là một lãnh tụ nổi tiếng của phương Đông thế kỷ 20, cơ sở chính trị của ông dựa trên nền tảng tôn giáo. Tính nhẫn nại kiểu anh hùng đã giúp cho tư tưởng của ông thấm sâu vào tâm hồn mỗi người dân Ấn Độ, làm cho chủ nghĩa áp bức bằng vũ lực của đế quốc Anh chịu bó tay. Sự nhẫn nại vô hạn và tình yêu vô bờ được thể hiện ở tinh thần hy sinh của ông, và điều đó đã mang lại động lực cơ bản nhất định cho phong trào cách mạng sau này. Ông là vị lãnh tụ phong trào dân tộc thuần túy duy nhất. Trong công tác cách mạng và công tác chính trị của ông không hề có sự lợi dụng quyền lợi để mưu cầu lợi ích riêng tư. Ông luôn luôn làm việc với tinh thần vĩ đại hy sinh bản thân, cho nên cảm hóa và kêu gọi được tín đồ, cảm phục được kẻ thù. Chúng tôi xin được kể một vài chuyện nhỏ để mọi người có dẫn chứng.

Năm 1997, Gandi do chủ trương mà ông đã lựa chọn, không thể làm cho một bộ phận phần tử cấp tiến vừa ý, thậm chí toàn bộ kế hoạch đều bị nghi ngờ, đồng thời chính phủ lại ra sức dùng toàn bộ quyền lực để ép buộc ông yếu mềm và thuận theo. Một hôm, Gandi bị một đám người dùng bạo lực tấn công và quất đánh một cách hung ác độc địa, chỉ đến khi cho rằng ông đã chết mới dùng tay bỏ đi. Sau đó, lại bị bắt bỏ ngục, xử tội tù và phạt làm khổ dịch. Chính trong thời gian đặc biệt như vậy, ông vẫn tạm thời độ lượng hết sức bao dung, kẻ thù xưa nay vẫn tiếp tục đánh bạt sự phấn đấu của ông, tiếp tục đi theo con đường đã định của mình. Khi giữa Gandi và Tagore bất hòa, có sự rạn nứt nhỏ, ông không muốn làm bất cứ biện giải và tranh luận nào bằng giấy tờ hay bằng miệng. Trong số những bạn hữu của ông, có người kể rõ với ông những lời nói không hay của Tagore, nhằm tăng thêm thành kiến giữa hai người. Ông thường xuyên tìm cách ngắt lời họ, thậm chí còn không một chút khách khí ra lệnh cho họ không được nói nữa, không chỉ không nói xấu Tagore ngược lại còn thanh minh bản thân phải cảm ơn Tagore như thế nào, phụ lòng Tagore như thế nào. Như thế mới là bí quyết có thể thắng được người.

Dương Kế Thịnh trong thư nói với con trai mình có viết: "Thà là nhượng người, chứ không để người nhượng ta; thà độ lượng với người chứ không để người bao dung với ta, thà bị người ta ăn hiếp chứ không được ăn hiếp người, thà bị người sỉ nhục chứ không để người bị sỉ nhục vì ta. Những người ta mang ơn thì ta cả đời cũng không quên; người oán ta, ta phải kịp thời xóa bỏ oán hận. Khi nhìn thấy ưu điểm của người khác phải hết lời khen ngợi, khi nghe thấy khuyết điểm của người khác thì tuyệt đối không được nói để họ biết. Có người nói với con rằng ai đó muốn báo đáp cám ơn con, thì hãy nói rằng anh ta mang ơn ta, nhưng ta cũng không để ý đến điều đó, như thế làm cho người hàm ơn càng thêm cảm kích sâu sắc. Có người nói với con rằng ai đó cáu giận con nói xấu con, hãy nói khi thường anh ta và tôi đối với nhau rất tốt, sao lại có chuyện nói xấu tôi? Như vậy sẽ làm cho người cáu giận ta, nói xấu ta nghe xong sẽ tự nhiên hết cáu giận. Đây thật là một nguyên tắc làm bậc thánh nhân. Con người nếu có thể làm được như vậy thì thế giới sao có thể không tươi đẹp được? Mọi người sao có thể không chung sống hòa bình được?".

Hoàng Thạch Công nói: "Cáu giận nhỏ không bỏ qua, hắn sẽ gây oán hận lớn". Ông lại nói: "Người chỉ nhìn thấy oán xưa mà không nhìn thấy công lao hiện tại thì sẽ có kết cục xấu". Cho nên, người đạt được thành công rực rỡ trong thiên hạ hẳn là người có tấm lòng độ lượng bao dung. Chỉ cần anh ta có tài năng, thì ngay cả kẻ thù cũng trọng dụng, chỉ cần anh ta có công đức thì đến cả sự oán hận cũng được khen thưởng. Trương Tử Phòng khuyên Hán Cao Tổ nên gia phong cho Ung Xí, nếu như không thể bỏ qua vài hiềm khích nhỏ, sợ rằng sẽ dẫn đến sự oán hận và mưu loạn của bọn bề tôi, và như vậy tất sẽ dẫn đến sự thất bại. Trịnh Quốc Công Ngụy Trung đã khuyên can Đường Thái Tông như vậy, chỉ cần anh ta có tài năng, thì có thể không xét những sai lầm trước đây, cách này có thể coi là rất có lý.

52. BỎ QUA NHỮNG LỖI LẦM CỦA NGƯỜI KHÁC

Thường thì con người chỉ biết những kiến giải, hành vi của người khác là sai lầm, là hạn hẹp ấu trĩ, mà không biết rằng chính mình cũng có thái độ hành động như vậy.

Có người đã từng nói: "Thiên hạ không có ai toàn tài, cũng không có ai không có tài cán gì; thiên hạ không có người nào kh ông phạm sai lầm, cũng không có người nào hoàn toàn không có điểm tốt. Con người phải cân nhắc tài năng để phát huy, có thể lấy ưu điểm bù khuyết điểm, đó chính là chuẩn mực trong cách dùng người.

Napoleon là người nắm rõ điểm này. Phàm là những nhân tài mà ông ta cần dùng, ông ta đều dùng mọi cách mời cho bằng được cho dù anh ta đang ở phe đối phương, ông ta cũng nghĩ cách làm cho anh ta chạy sang phe cánh của mình. Có một vài kẻ thù trong phe cánh của Napoleon nhưng ông ta coi là tướng lĩnh quan trọng và nghĩ cách luân phiên điều phối sử dụng. Brian đã từng đánh giá Napoleon "dùng người không vì cá nhân, luôn thực hiện chính sách quên sự phẫn nộ thù oán". Qua câu nói này có thể chứng tỏ Napoleon am hiểu một cách sâu sắc nội dung chính trong bí quyết thành công của sự nghiệp.

Lục Tiên Công đã nói trong "Tấu nghị" của ông rằng: "Trong sử sách khi trần thuật tất cả nguyên nhân mất thiên hạ của Hạng Vũ đã viết: Đối với người có công thì không coi trọng, với người phạm lỗi lầm thì không bỏ qua. Quản Trọng cho rằng Bảo Thúc Nha sở dĩ không gánh vác nổi trọng trách làm tướng quốc chính là bởi nghe nói đến lỗi lầm của người khác mà cả đời không quên". Lại cho rằng: "Suốt ngày chỉ rong ruổi chạy xe, bản lĩnh chỉ bằng anh đánh xe ngựa. Buổi sáng vẫn cho là kẻ phản nghịch, đến tối lại có thể được phong là kẻ trung thành; mới đầu là tên kẻ cướp, cuối cùng thì làm khanh tướng. Biết Trần Bình là kẻ có thái độ không ra gì, mà không từ bỏ, phẫn nộ Hàn Tín tự phong vương nên phong vương, Khoái Thông đưa ra lý luận để được xá tội, Ung Xí tích hận trước khi được khen thưởng. Đó chính là nguyên nhân để Cao Tổ hoàn thành nghiệp đế vương. Bỏ qua tội bắn vua mà trọng dụng tài năng của người khác, xoá bỏ oán hận đáng chém đầu để tránh những khó khăn. Đó là nguyên nhân để Tề Tuyển Công xưng bá và lập nghiệp. Đối với người trực tiếp có liên quan, tuy phạm tội ác nhưng không thể không khoan dung. Tuỳ theo hoàn cảnh thích hợp, tuy là kẻ địch lớn cũng không thể không trọng dụng".

Đoạn này bình luận dành cho những nhân vật lãnh đạo tham khảo để có thái độ đối nhân xử thế cho phù hợp.

"Bậc đại trượng phu nên là người khoan dung, không được để người khoan dung". Phong độ của Tôn Trung Sơn cũng vô cùng độ lượng. Thường thì con người chỉ biết đến kiến giải và hành vi của người khác sai lầm, hạn hẹp, ấu trĩ, mà không biết chính mình cũng có thái độ như vậy, dường như cũng đi theo vết xe của người khác.

Năm dân quốc thứ 7, Tôn Trung Sơn lại đi du lịch Châu Âu, Hưng Trung Hội chuẩn bị họp ở Berlin. Đồng chí Vương Phát Khoa nhận được lời cảnh báo đe dọa của hai học sinh Mãn Châu, nói sẽ báo cáo với chính phủ để cắt bỏ hết bổng lộc, thậm chí còn nguy hiểm đến tính mạng. Vương Phát Khoa quá cùng đường, phải đến Paris để tránh nạn. Ông ta chủ trương với đồng chí Ôn La Minh mới gia nhập hội đồng minh làm phản, đợi Tôn Trung Sơn đi ra ngoài, mới vào phòng của ông ăn trộm danh sách đồng minh rồi chạy đến đại sứ quán đóng ở Pháp khóc lóc, tiết lộ bí mật coi đó là lễ vật tự thú. Vương Phát Khoa đâu biết được rằng đại sứ lúc đó là Tôn Bảo Kỳ, coi thường hành vi của ông ta, lại sợ xảy ra chuyện đáng buồn cười ở đại sứ quán tại London nên mới quát mắng ông ta. Vương Phát Khoa và Ôn La Minh sợ hãi nhếch nhác chạy về khách sạn, khóc lóc với Tôn Trung Sơn khai ra chuyện ăn cắp danh sách. Tôn Trung Sơn chẳng hề trách mắng nửa lời mà ngược lại còn nhẹ nhàng an ủi họ. Tôn Trung Sơn chính là dùng tấm lòng khoan dung độ lượng như vậy để hoàn thành sự nghiệp vĩ đại của mình.

53. QUÊN BẢN THÂN CÓ THỂ DUNG NẠP VẠN SỰ VẠN VẬT

Quên mình đãi người thì có thể tiếp thu người

Quên mình tiếp vật thì có thể dung nạp vạn vật

Quên mình dụng thế thì có thể xoay chuyển thời gian thời thế

Quên mình dụng thiên hạ thì có thể bao dung thiên hạ.

Lão Tử đã nói: "Đạo là vật hư không, không thể nhìn thấy, trống rỗng vô hình, nhưng tác dụng của nó cũng vô cùng vô tận không thể đánh giá. Nó thăng trầm kín đáo như vậy dường như là chúa tể của vạn vật, mài mòn nhuệ khí của chính mình không bộc lộ tài năng, giải thoát khỏi phiên khô hỗn loạn, nó ẩn giấu ánh hào quang của mình, đem bản thân nó hòa lẫn vào nơi trần tục. Nó thâm trầm kín đáo như vậy, mà vô hình vô dạng, dường như đang tồn tại, lại dường như không tồn tại". Lão Tử lại nói: "Thánh nhân thống trị thiên hạ, là làm cho đầu óc con người giản đơn, thuần phát lấp đầy bụng người ta, mài mòn ý chí của con người, tăng cường sức khoẻ thể lực cho họ, cố gắng hết sức làm cho sự trống rỗng tĩnh mịch của tâm linh con người lên đến cực điểm, làm cho cuộc sống thanh tĩnh, kiên định không hề thay đổi. Khiến cho vạn vật đều tập trung sinh trưởng mạnh mẽ từ đó khao sát đạo lý lặp lại của nó. Những điều này đều chứng minh tác dụng to lớn của đạo Hư không. Theo quan niệm của đạo gia, cách xử thế của họ luôn tôn trọng: "Coi hư vô làm căn bản, lấy sự yếu đuối là thực dụng. Theo sự đổi thay của thời gian, mà thuận theo sự biến đổi của vạn vật".

Hư, có thể dung nạp vạn sự vạn vật; Vô, có thể sinh trưởng có thể thay đổi, nhu là không cương mà có thể viên dung (tràn đầy hòa hợp); nhược là không tranh mà có thể giữ vững và theo sự thay đổi của thời gian có thể thay đổi không ngừng, tự sinh cái mới, thuận theo vạn vật hài hòa thích hợp. Quên mình để đối đãi với người thì có thể tiếp thu người, quên mình để tiếp nhận vật thì có thể dung nạp vạn vật, quên mình dùng thế thì có thể xoay chuyển thời thế; quên mình để dụng thiên hạ thì có thể bao dung thiên hạ.

Người biết khiêm tốn tiếp thu bất luận là họa phúc, nguy hiểm, bình yên đang đến gần, hay là cơ hội sống chết đều có thể khiêm tốn tiếp nhận người có tấm lòng thẳng thắn vô tư, bất luận ở trong cảnh công danh phú quý hay là ở trong cảnh bần hàn đều không vội vàng nóng nảy, vô tư du ngoạn. Tất cả là do trong lòng họ có chúa tể bản thân, cho nên thường không bị ngoại cảnh và hoàn cảnh thay đổi.

Hướng Mẫn Trung thời Tống, vào thời Tống Thái Tổ phong là danh thần, thời Châu Tôn đã được thăng chức Hữu Bộc Xạ, đảm nhận chức vụ khoảng ba mươi năm, không có người nào không thuận theo ông ta; lúc đó mọi người đều dùng đức cao vọng trọng để đối đãi với ông ta.

Trong "Tống Sử" đã viết: Hướng Mẫn Trung, đầu năm Vô Xuân (niên hiệu của Châu Tôn) được phong chức thượng thư bộ sự, vì ở viện ứng Thiên dâng An Thái Tổ thánh dung lễ nghĩa sử nên được phong chức Hữu Bộc Xạ, kiêm chức môn hạ thị lang. Một lần, ông cùng với học sĩ Hàn lâm là Lý Tôn Ngạc và mọi người vào triều, Châu Tôn nói: "Từ khi ta lên ngôi, vẫn chưa ban lệnh phong chức cho ai làm Bộc Xạ. Nay ta ban lệnh giao cho Hướng Mẫn Trung làm Hữu Bộc Xạ". Đây là một chức quan rất cao nên nhiều người chúc mừng ông ấy. Từ Hạ nói: "Hôm nay nghe nói ông được thăng chức Hữu Bộc Xạ, sĩ đại phu chúng tôi đều quy phục chúc mừng". Hướng Mẫn Trung chỉ vâng vâng dạ dạ ứng đáp. Có người nói: "Từ khi hoàng thượng lên ngôi, từ trước tới nay chưa phong cho ai chức quan cao như vậy, không có công đức trọng vọng, công lao đặc biệt, làm sao có thể được phong như vậy?". Hướng Mẫn Trung chỉ vâng vâng dạ dạ ứng đáp. Lại có người xét những người đã từng nhận chức này ở các triều trước đều chức cao vọng trọng. Hướng Mẫn Trung vẫn thế, chỉ vâng vâng dạ dạ, chẳng nói câu nào.

Ngày hôm sau lên triều, hoàng thượng nói: "Hướng Mẫn Trung là viên quan có sức chịu đựng cao". Hướng Mẫn Trung đối với việc được phong chức quan lớn như vậy cũng chẳng có biểu hiện gì, đối với sự được mất đều khiêm tốn tiếp nhận, đó chính là đã làm được những điều mà Lão Tử dạy. "Được sủng ái hay bị làm nhục đều không kinh ngạc". Mấy lần mọi người ca tụng chúc mừng cũng là bấy nhiêu lần miễn cưỡng ứng phó mà không nói một câu. Có thể thấy rằng ông ta luôn luôn tự kiềm chế, trấn tĩnh hơn người đúng như trong "Kinh Dịch" đã nói: "Chính vì lẽ đó nên đủ để làm được việc lớn". Cho nên ông ta làm quan ba mươi năm, mọi người chẳng nói một lời oán trách. Ông ta có thể xử thế và làm chính trị như vậy, đối với sự vinh nhục tiến thoái, đều khiêm tốn chấp nhận một cách bình tĩnh, không chút động lòng. Cho nên ông ta giải quyết xử lý chính sự, đối nhân xử thế cũng chính là thuận theo cái lý của trời đất, thuận theo tình người, thuận theo quốc pháp, chẳng có chỗ nào là không thích đáng.

54. TRONG TỔ ẤM VUI VẺ CÓ MỘT SỨC SỐNG RIÊNG

Làm cho vạn sự vô tâm, ắt có thể khiêm tốn tiếp nhận, ắt có thể thẳng thắn vô tư.

Bất luận là thuận nghịch cùng tận thế nào, hay là hoạn nạn sinh tử, trong lòng tự có chủ kiến, tự có cảm nhận.

Duy chỉ có khiêm tốn mới thừa nhận mọi sự thật, mới có thế hóa giải mọi oán hận. Cho nên, con người quý là ở chỗ dùng khiêm tốn để tu dưỡng bản thân, dùng sự thẳng thắn để giao du đối nhân xử thế. Đúng là có thể nói: "Quân tử thẳng thắn vô tư, tiểu nhân luôn lo buồn".

Văn Lộ Công, cả đời luôn khiêm tốn tiếp nhận, tự do du ngoạn, lúc ông từ quan trở về Lạc Dương đã tám mươi tuổi rồi. Trần Tông thấy tinh thần ông dồi dào sức khoẻ hơn người bình thường mới hỏi có phải ông ta biết cách dưỡng sinh hay không? Ông trả lời: "Không có cách nào đặc biệt cả, thần chẳng qua chỉ là tùy ý tự thích nghi, không để cho ngoại vật làm tổn thương hòa khí, không dám làm việc gì vượt quá giới hạn mà thôi". Câu này quả có thể coi là câu danh ngôn. Khang Trọng Tuân đã 96 tuổi nhưng vô cùng khỏe mạnh, ông ta tự giải thích khi còn trẻ học được một nghìn chữ đột nhiên có cảm xúc và hiểu ra được. Trong đời mình, ông ta đối với vạn vật tuyệt nhiên không động lòng, chẳng qua chỉ khiêm tốn tiếp nhận mà thôi, cho nên già rồi mà không yếu.

Thiệu Nghiêu Phu đã nói trong thơ rằng: "Tuổi già thân thể muốn tĩnh dưỡng. An vui trong nhà có xuân riêng. Vạn vật cứ nhàn rỗi vô tình, tứ chi co duỗi thư thái. Ngoài sân đầy hoa râm mát cả tấm phản. Ngoài hiên tuyết rơi như tấm thảm vải mềm. Ai ai cũng biết Sơn Ông sử dụng vụng về, cũng có thể giữ cho cơ thể khoẻ mạnh". Làm cho vạn vật vô tình, ắt có thể khiêm tốn tiếp nhận tự nhiên, có thể thẳng thắn vô tư, bất luận là thuận nghịch vô cùng, hay là lúc hoạn nạn sinh tử, đều có thể có chủ quan, tự có cảm giác tiếp nhận, tự nhiên có cảm giác vô lo vô nghĩ.

Theo ghi chép thời tiền sử, hai bố con Trình Y Xuyên, Trình Minh Đạo đi dự tiệc, có cô gái mới tiếp rượu, Y Xuyên phẩy tay áo bỏ đi, Minh Đạo lại tận tình thỏa sức mà uống. Ngày hôm sau, Y Xuyên vẫn chưa nguôi tức giận nhưng Trình Minh Đạo lại nói: "Hôm qua trong bữa tiệc có cô gái mới tiếp rượu, nhưng trong mắt tôi chẳng có bọn họ, hôm nay trong trai phòng không có cô gái mời mọc, trong lòng anh lại có hình ảnh bọn họ". Trình Y Xuyên nói không lại ông ta. Từ đó có thể thấy Trình Y Xuyên rất nghiêm chỉnh, cũng có thể nhận thấy Trình Minh Đạo kiến thức cao minh. Trình Y Xuyên trong trong hoàn cảnh đó lập tức thể hiện tư tưởng của mình, mà Trình Minh Đạo trước hoàn cảnh đó đã đặt mình vào trong cuộc, do đó mà không thể hiện khả năng chịu đựng của mình. "Tự ta vô tình với vạn vật, ngại gì vạn vật quây lấy ta". Khi sự phức tạp của ngoại cảnh đến mà ta không bận tâm, tự nhiên sẽ đúng như lời Thiệu Nghiêu Phu đã nói: "Vui vẻ có sức sống riêng".

Trong sách sử đã từng ghi chép một chuyện của Thiệu Ung. Thiệu Ung ở nhà làm nghề nông chỉ đủ ăn nhưng vẫn tự đề tên "Nhà an lạc", vì thế tự phong là: "Ông an lạc". Sáng sớm thì thắp hương ngồi tĩnh tọa, buổi tối thỉnh thoảng ngồi uống vài ba chén rượu, hơi say say một chút là được rồi. Khi cao hứng thì làm vài bài thơ, một mình thưởng thức, vào thành đi dạo chơi thì ngồi trên cỗ xe nhỏ, cảm thấy rất thoải mái. Mọi người đều có thể nghe thấy tiếng chuông xe của ông ta, tranh nhau ra nghênh tiếp, ngay cả trẻ nhỏ cũng vui vẻ nói với ông: "Ông an lạc đến rồi!". Có người còn giữ ông ở lại một đêm rồi mới để ông đi. Có người còn tốt bụng xây một căn nhà khác cho ông ở và đặt tên là "Hành Oa". Như vậy chứng tỏ ông ta thường ngày rất được lòng người, giỏi xử thế giao lưu thẳng thắn vô tư - thật không đơn giản chút nào!

55. ĐEM LẠI SỰ TIỆN LỢI CHO NGƯỜI KHÁC

Lợi cho người tức là lợi cho mình; yêu người tức là yêu mình; kính người tức là kính mình.

Ngược lại, gây tổn thương cho người tức là gây tổn thương cho mình, hại người tức là hại mình, khinh người tức là khinh mình.

Hư lên đến cực điểm tức là vô, người bình thường chỉ biết lấy hữu làm dụng, đạo gia lại chủ trương lấy vô thành dụng.

Lấy hữu thành dụng, chỉ có tác dụng nhỏ, có giới hạn, lấy vô thành dụng có tác dụng lớn, vô hạn. Cho nên, đại đạo vô hình vô dạng, vô thanh vô khí, trên thực tế lại có tác dụng kỳ diệu vô cùng. Vô, đạt đến cực điểm thì có thể sinh hóa vô cùng, thì có thể thể hiện tác dụng của đạo. Con người đạt đến giới hạn hư hằng vô kỷ, tự nhiên có thể lợi người lợi vật, lợi thế mà vượt đến đại đồng.

Vương Chúc đã chú giải "Lão Tử" rằng: "Thiên địa tuy rộng lớn, lấy vô thành tâm. Thánh nhân tuy lớn lấy hư làm chủ. Cho nên loại bỏ sự tự tư, có lợi cho bản thân mình, tất người trong bốn biến không thể không hướng về phía trên, người xa gần không thể không chết". Cho nên Lão Tử đã giảng đạo: "Đứng sau quần chúng mà lại thành lên trước, đặt mình trong hoàn cảnh xấu để sinh tồn, vô tư cho nên có thể đạt được mục đích".

Một người càng tự tư thì càng không thể vì mình, càng là người vĩ đại thì người đó càng không vì bản thân. Cho nên Lão Tử nói: "Thánh nhân không có lòng chiếm hữu mà lại hết lòng giúp đỡ người khác, bản thân họ đã đầy đủ rồi, hết mình ban cho người khác vì thế ông ta ngược lại càng đầy đủ hơn". Lại nói rằng: "Vì thế, thánh nhân có "đạo" cả đời không ham những cống hiến lớn, cho nên mới làm được những việc đại sự". Người càng không vì tiếng tăm của mình ngược lại có thể giành được nhiều tiếng thơm, càng là người không vì lợi ích của mình, lại càng giành được lợi ích cho mình. "Vứt bỏ đi tiếng tăm nhỏ thì có thể có được tiếng tăm lẫy lừng, bỏ đi cái lợi nhỏ thì có thể giành được cái lợi lớn. Đó là chân lý trong thực tiễn.

Con người có thể khiêm tốn, quên đi bản ngã, thì có thể không tranh với người, không tranh với thế, không tranh với thời, không tranh với vật, tùy theo duyên phận đã an bài, tùy theo hoàn cảnh mà yên vui. Cùng mọi người chia sẻ giàu nghèo, họa phúc, bình yên, cùng được mất, cùng sinh tử. Thông hiểu cái chí lý của trời đất, thông hiểu cái chí tình của trời đất cho nên con người không thể có hy vọng quá lớn.

Không tranh với người tức là có thể gần gũi mọi người. Không tranh với vật tức là có thể an ủi vạn vật. Không tranh với danh, danh khắc sẽ tự đến. Không tranh với lợi, lợi khắc sẽ tự về. Họa đến toàn là do tranh giành. Không tranh thì sẽ không có họa. Cho nên Lão Tử nói: "Chỉ có vô tranh mới có thể vô lo". Có lợi cho người tức là sẽ được người, có lợi cho vật tức là sẽ được vật, lợi cho thiên hạ tức là sẽ được thiên hạ. Từ trước tới giờ chưa bao giờ nghe thấy, người chỉ trông vào tư lợi có thể đạt được lợi lớn. Cho nên người giỏi mang lại cho vạn dân, như nước tưới ướt vạn vật, còn vô tranh với vạn vật thì không cầu mà được. Cho nên, cái tranh mà không tranh là thượng sách tranh. Kẻ tầm thường không biết, cho nên có thể vui sống yên ổn với nhau, người sáng suốt biết, nhưng cũng chẳng tốt. Cho nên Lão Tử nói: "Chỉ có không tranh chấp thì thiên hạ mới không có tranh chấp". Đây chính là tác dụng của "quên mình" (hư kỷ vô ngã).

Quan niệm triết học của hư kỷ vô ngã, hoàn toàn là đạo lý tương phản tương hành. "Kinh dịch" coi trọng "nghịch, dụng", Lão Tử coi trọng "phản dụng" đều lấy điều này làm cơ sở này. Phật gia coi trọng "bố thí" để tạo "công đức" cũng chính là đạo lý triết học này làm cơ sở.

Âm đến dương suy, sáng đi tối đến. Cái này mất đi thì được cái đối lập với nó. Tổn hại cái này thì tất nhiên sẽ lợi cho cái đối lập. Cho nên nói, lợi cho người tức là có lợi cho mình, yêu người tức là yêu mình, kính người tức là kính mình, ngược lại gây tổn thất cho người tức là gây tổn thất cho mình, hại người tức là hại mình, khinh người tức là khinh mình. Vì thế, người khác gây thiệt cho ta, ta có thể vì mất vì thiệt mà có thể hưởng phúc, ta gây thiệt hại cho người thì ta sẽ vì được vì lợi mà gặp phải tai ương. Cho nên Lão Tử nói: "Sự vật vì tổn thất mà được lợi, được lợi ngược lại sẽ tổn thất, chính là vì lý do này. Đây chính là triết học xử thế cao minh nhất của đạo gia. Như vậy cũng có thể nói về quan niệm xử thế như sau: "Cái người ta muốn thì mình bỏ đi, cái người bỏ đi thì ta lại lấy".

Có người hỏi phương pháp giữ mình của Trần Hy Di (Trận truyện, đạo sĩ nổi tiếng thời Ngũ đại). Trần Hy Di nói: "Khi được lợi rồi, thì không nên làm nữa; nơi có được lợi rồi, thì không nên đi nữa". Hãy đem lại cho người khác, giữ lại những tổn thất cho mình mới là chuẩn mực xử thế có giá trị.

56. ĐẠI BÀNG LÀM CHẤN ĐỘNG CHÍN VẠN DẶM TRỜI XANH

Hư kỷ (không có mình, quên mình) xử thế: muốn cầu được công thì không được chiếm hết được, cầu danh thì không được hưởng hết được, cầu lợi thì không được đặt trọn, cầu việc thì không được làm hết.

Năng lượng của hư kỷ, trên phương diện lớn đủ để đạt tới dung nạp thế giới, ở phương diện nhỏ lại có thể bảo toàn bản thân. Hư bỏ được cực điểm, bỏ được sự đầy đủ thừa thãi, đỉnh điểm mà hư thì không thể nghiêng lệch, đủ đầy dư thừa mà có thể hư thì không tràn ra ngoài.

Bản thân ở địa vị cao mà dựa vào uy quyền đủ để dẫn đến cái họa diệt thân - Hồ Duy Dung, Thạch Hanh cũng là những người như vậy đó. Có tài mà không khiêm tốn để rồi dẫn tới cái hại diệt thân như Lô Cách, Từ Vị. Tích nhiều của mà không phân tán, chia ra, dẫn đến cái hoa diệt thân - Trầm Tú, Từ Bách Vạn là người như vậy. Cậy tài làm bậy, để rồi mang lại cái họa diệt thân, ví dụ như Lâm Chương, Lục Thành Tú. Ngang tàng làm xằng làm bậy, dẫn đến cái họa diệt thân, Lý Triết, Đạt Quan đúng là người như vậy. Ngược lại, thì có thể tránh được tai họa tai ương. Hậu quả của những người này đều là không thể hư kỷ mà tạo thành.

Đại bàng sau sáu tháng nghỉ ngơi, nó vỗ cánh bay cao, có thể làm chao đảo chín tầng trời xanh. Làm quan không hiểu bộ máy then chốt, không vỗ cánh tất sẽ ngã. Cho nên nói rằng biết đủ sẽ không chịu nhục, biết dùng sẽ không gặp nguy hiểm. Quý quá sẽ mong cầu cái hèn, hèn mọn quá sẽ mong cầu cái quý, phàm là mọi việc đều là như vậy. Đến cực điểm sẽ không thể tăng thêm, tăng thêm tất sẽ trở về điểm ban đầu. Con người sống trong cuộc đời thường giành chỗ để có thể tiến thoái. Co duỗi tiến thoái thoải mái theo ý muốn chính là cách tuyệt vời trong xử thế.

Người có đủ tính hư kỷ, tự nhiên có thể tùy thời mà bồi dưỡng khả năng, linh hoạt mở lòng mình luôn luôn giữ lại khoảng trống tiên tiến thoái, không chỉ có thể bảo toàn bản thân mà còn có thể bồi dưỡng độ lượng của bản thân.

Xử thế hư kỷ, cầu được công không được chiếm hết, cầu danh không được hưởng được hết, cầu lại không được đạt trọn, cầu việc không được làm hết. Nếu như bản thân thấy không bằng người thì cần phải luôn khiêm nhường, bản thân cảm thấy không đủ, thì phải rút lui thích hợp, không tranh chấp.

Lịch sử đã ghi lại, thời Đông Hán, Túc Tôn lên ngôi tôn Mã Hậu làm thái hậu, và chuẩn bị phong tước vị cho mấy người cậu nhưng thái hậu không đồng ý. Mùa hè năm sau trời hạn hán lớn, rất nhiều người cho rằng nguyên nhân do hoàng thượng không phong tước cho bên ngoài. Mã thị hạ chỉ dụ nói: "Bất cứ người nào đề cập đến chuyện này, đều là muốn nịnh nọt ta, để được hưởng phúc lộc. Trước nay, ngũ hầu Vương Thị cùng lúc được thụ phong, sương vàng khắp nơi nhưng cũng chưa từng nghe thấy có mưa ngay. Tiên đế cẩn thận dự phòng cứu thị (cậu bên ngoại) không đồng ý cho giữ vị trí quan trọng, làm sao có thể mang Mã Thị ta ra so sánh với Dương Thị?". Thái hậu một mực không đồng ý Túc Tôn nhiều lần xem chiếu thư, cứ luôn than thở rồi lại thỉnh cầu thái hậu. Thái hậu đáp lại: "Ta đã từng quan sát những gia đình phú quý, quan cao lộc hậu cũng giống như một cây gỗ trắc, cái gốc của nó tất sẽ bị làm hại. Mà con người sở dĩ mong được phong hầu, trên muốn cầu đồ lễ vật, dưới cầu ấm no. Hiện nay, đồ vật tất sẽ nhận được vật phẩm quý báu từ bốn phương, đồ ăn thì nhận được đồ ban tặng từ trong hoàng cung. Thế vẫn còn chưa thỏa mãn ư? Có còn muốn được phong hầu hay chăng?". Điều này không chỉ chứng minh thái hậu là người ngồi cao nghĩ lúc thất cơ, sống trong yên ổn nghĩ ngày nguy nạn, đặt mình vào hư không, giữ không tràn, có thể khiến cho cửu thị (các ông cậu) ở vào thế "hư mà không mãn" để tránh cho sự ghen ghét sau này và có tầm nhìn xa trông rộng về sự nghiêng ngả thất bại. Trong đoạn nói chuyện đó còn có thể thấy thái hậu là người công chính vô tư, kiến thức vững chắc.

57. LẤY NHẤT HƯ MÀ PHỤC VỤ THIÊN HẠ

Chúng ta không được dựa vào tinh thần để đi tìm lợi ích, không được lấy tài năng đi mưu cầu sự nghiệp, không được lấy cái tư để đi lại cái công, không được lấy bản thân để liên lụy đến người khác.

Bản thân có thể giữ được khiêm tốn, thì có thể giữ vẹn bản thân, tu dưỡng bản thân cho khiêm tốn thì có đủ nhân đức nhân đạo, khiêm tốn thì có thể bao dung con người, bao dung thế giới. Chỉ có hư mới có thể chuyển thực, thực lại không thể chuyển hư. Cho nên quên mình là rất quan trọng để đối nhân xử thế.

Theo sách sử đã ghi chép: Tào Phi ra sức hạn chế phong vương hầu trong tổn thất, pháp luật chặt chẽ lại nghiêm khắc, người bị liên lụy rất nhiều cho nên sự sai lầm của các hầu vương ngày nào cũng có thể nghe thấy, duy chỉ có Bắc Hải Vương Tào Thực tập trung cẩn thận, thích học hành không có lỗi lầm. Giám Quốc và Phông Phụ bàn luận rằng: "Phụng lệnh đi điều tra các vương hầu: người mắc lỗi ắt sẽ có sơ hở, người làm việc tốt dễ để người biết". Do đó cùng dâng thư biểu dương ông ta.

Sau khi Tào Thực nghe xong, rất hoang mang, liền nói: "Tu thân tu tính, là hành động thông thường của mọi người. Vậy mà các vị lại báo lại cho hoàng thượng, đây chính là tăng thêm gánh nặng cho ta". Từ đó có thể nhận thấy cách bảo vệ bản thân có trí tuệ, điềm tĩnh rút lui, khiêm tốn mà giữ mình của ông ta. Đây tuy là tác dụng nhỏ của khiêm tốn, nếu là tác dụng lớn thì chỉ cần khiêm tốn là có thể thu phục được thiên hạ.

Con chim hung ác khi tấn công, đầu tiên thường cúi thấp đầu xuống, mãnh thú khi vô thức ăn, nhất định đầu tiên sẽ giấu đi móng vuốt. Hổ báo không bao giờ để lộ răng của chúng ra ngoài, chó cắn người cũng không nhìn thấy răng của chúng. Cho nên, người dùng binh phải thể hiện nhu để đối phó với cương, lấy sự mềm yếu của bản thân thắng cái mạnh của kẻ địch. Không chỉ dùng binh mà khi dụng chính (làm chính trị), dụng sự (làm việc), dụng thế (đối nhân xử thế) cũng như vậy.

Tài ở bên trong, dụng ở bên ngoài; hiểu ở bên trong, làm bên ngoài; thất ở bên trong, vô ở bên ngoài. Đó chính là đạo lý lấy hư làm đại thực, lấy vô làm đại hữu, lấy cái bất dụng làm đại dụng. Mọi người lấy thực, mình ta lấy hư; mọi người lấy hữu, riêng ta lấy vô; mọi người đều tranh thượng (ở trên), riêng ta tranh hạ (ở dưới); mọi người đều tranh lấy cái hữu dụng, ta một mình tranh cái vô dụng. Đó là chân lý tuyệt vời trong xử thế của Đạo gia. Cái mà họ tranh giành là được ít, có ít dụng ít, còn cái không tranh thì đoạt nhiều được nhiều, dụng nhiều".

Cho nên, Trang Tử đã nói: "Cây trồng trên núi lớn lên ắt dùng để làm nhiên liệu; nhục quế có thể ăn, cho nên thường bị chặt cây; nhựa keo có ích cho nên bị khứa. Mọi người đều biết tác dụng có ích của nó mà không biết đến sự vô dụng của nó". Cho nên chúng ta không được lấy tinh thần đi mưu cầu lợi ích, không được lấy tài năng đi mưu cầu sự nghiệp, không được lấy cái của tư đi hại cái của công, không được lấy bản thân làm liên lụy người khác, không được lấy học vấn để suy xét tri thức, không được lấy cái chết làm mệt mỏi sự sống.

Con trai vì ngọc trai mà bị chết; con cáo vì bộ lông quý mà bị săn bắn. Người muốn dùng thời thế hoàn thành ý nguyện thì nên che giấu cái tài, không thể hiện tài năng, đem cái hữu dụng giấu kín trong cái vô dụng, đem tự tư giấu vào trong cái vô tư (không tư lợi cá nhân), như vậy mới có thể cảm nhận được tác dụng tuyệt vời của khiêm tốn.

58. BAN ƠN CHO NGƯỜI KHÔNG MONG ĐỀN ĐÁP

Người gặp khó khăn thì ta nên giúp đỡ. Người gặp nguy nan thì ta nên giải cứu, người có mong muốn nào ta nên đáp ứng mong muốn ấy.

Chúng ta trong cách xử thế làm người, sở dĩ luôn đề xướng hư, tức là yêu cầu cẩn thận giữ trọn đạo đức. Quên mình vì người khác, thiệt mình lợi người, khinh mình trong người, tổn mình ích người. Giữ trọn được bốn quan niệm cơ bản này, mọi người sẽ thật sự khâm phục ta.

Lão Tử nói: "Hết lòng chăm sóc người khác, bản thân ta cũng sẽ đầy đủ hơn, hết lòng cung cấp cho người khác, bản thân ta sẽ càng giàu có hơn". Đó là sự đòi hỏi phải chân thành, lấy đạo đức hoàn mỹ nhất để bổ trợ cho sự chân thành cao thượng nhất, khiến đối phương cảm động ở đáy sâu lòng người.

Người khác có ơn với ta, tuy chỉ là bố thí một bát cơm, ta cũng không bao giờ được quên; ta có ân đức với người khác, tuy là ơn cứu mạng cũng không thể hy vọng báo đáp, cũng không được đề cập với người ta, cũng không hy vọng người ta nâng đỡ lại. Đó chính là đạo lý mà các thánh nhân thời cổ đại thường nói: "Ban ơn đức cho người không mong báo đáp, nhận được ân đức người khác ban cho không bao giờ quên".

Mấu chốt để người khác phục tùng là dựa vào đạo lý, không dựa vào đạo thuật; dựa vào nhân đức, không dựa vào vũ lực. Người dựa vào vũ lực mượn nhân nghĩa xưng bá thiên hạ, xưng bá nhất thiết phải có quốc lực vô cùng mạnh mẽ. Người dựa vào đạo đức, thi hành nhân nghĩa để xưng vương không nhất thiết phải có quốc lực mạnh mẽ. Thương Thang Vương chỉ dựa vào mượn 90 dặm đất vuông; Chu Văn Vương chỉ dựa vào mượn 100 dặm đất vuông. Cậy vũ lực mà hàng phục người ta, người ta trong lòng sẽ không hoàn toàn quy phục mà chỉ vì lực lượng không đủ nên phải bất đắc dĩ quy phục. Lấy đạo đức làm người ta quy phục, người ta sẽ vui vẻ mà quy phục, cũng giống như 72 đệ tử của Khổng Môn bái phục Khổng Tử. Trong "Kinh Thi" đã viết: "Từ Đông đến Tây, từ Nam đến Bắc không có ai không thành tâm bái phục" chính là thể theo ý này.

Cho nên khi người lấy đạo đức để hàng phục người khác chính là tu dưỡng đạo đức bản thân, khiến cho mọi người đều phục tùng ta. Người tu dưỡng bản thân khiến cho nội tâm đạt đến thánh, lấy thánh đức soi rọi thiên hạ, khiến cho mọi người đều ngưỡng mộ, tôn trọng. Duy chỉ có Mạnh Tử nói đạo đức để hàng phục người, ngoài "dùng đức" còn phải kết hợp với "hành nhân", cũng tức là chỉ tu dưỡng đạo đức bản thân thì chưa đủ mà còn phải thể hiện nhân đức với thiên hạ, cần phải có đạo đức, yêu người, lợi người, giúp người, cứu người, lập người, đạt người.

Nếu muốn mọi người phục tùng ta, mình lập mình đạt cũng không đủ để người ta phục tùng mình. Điều quan trọng nhất là, người muốn lập, thì ta lập cho người, người muốn đạt thì ta đạt cho người. Người có khó khăn thì ta giúp đỡ người, người gặp hoạn nạn thì ta giải cứu người, người có mong muốn nào, ta nên theo mong muốn đó của người. Nguyện vọng như vậy thì có thể đạt được, lợi ích sẽ đến, tai họa sẽ tránh, thuần túy một tấm lòng nhân nghĩa. Ta chỉ vì người mà không vì mình, chỉ lợi người mà không lợi mình, chỉ yêu người mà không yêu mình, chỉ tôn trọng người mà không tôn trọng mình. Làm như vậy thì sợ gì người ta không quy phục mình.

Cho nên Khổng Tử đã nói: "Lấy phú quý cho thiên hạ, người nào không tôn trọng; lấy phú quý mà yêu người, người nào không thân". "Người lấy cái phú của ta mà có thể phú cho người, muốn nghèo cũng không thể nghèo được; lấy cái quý của ta mà có thể ban cho người, hèn cũng không hèn được, lấy cái đạt của ta mà cho người, muốn cùng cũng không cùng được".

59. TRONG LÒNG THẾ NÀO CŨNG ĐƯỢC

(Không có sự lựa chọn nhất định)

Có thể làm quan thì làm quan, có thể sa thải thì sa thải, có thể làm trong thời gian dài thì làm trong thời gian dài, muốn thôi việc ngay thì thôi việc ngay.

Khổng Tử nhìn thấy 251mà than thở sự khốn cùng của nó, than thở trong thiên hạ không có người hiểu nó; Tử Cống, đệ tử của Khổng Tử ở bên cạnh cảm thấy kỳ lạ mới hỏi nguyên nhân. Khổng Tử trả lời: "Không oán hận trời, cũng không oán trách người; cúi mình học tập sau đó mới có thể thành đạt, người hiểu ta lẽ nào chỉ có trời? Không hạ thấp chí hướng của mình, không áp bức và lăng nhục thân thể mình, Bá Di, Thúc Tề chẳng phải là người như vậy sao? Nói như Liễu Hạ, Huệ Ban, hạ thấp chỉ hướng làm nhục bản thân; Bá Di, Thúc Tề sau khi về ở ẩn, hành vi thanh bạch, vứt bỏ quyền vị. Ta thì không giống với họ, ta thì thế nào cũng được". Mọi người thường nói thành công lớn của Khổng Tử là câu nói: "Thế nào cũng được" này.

Mạnh Tử trả lời Công Tôn Sửu khi hỏi ý kiến về Bá Di, Y Doãn, Khổng Tử nói: "Đạo xử thế của họ không giống nhau, không phải là quân chủ cho phép họ không phục tùng, không phải là bách tính họ không sai khiến, thiên hạ thái bình thì làm quan, thiên hạ hỗn loạn thì từ quan ở ẩn. Bá Di chính là người như thế. Vua như thế nào cũng phục vụ, bách tính như thế nào cũng sai bảo, thiên hạ thái bình cũng làm quan, thiên hạ hỗn loạn cũng làm quan, Y Doãn chính là người như vậy. Có thể làm quan thì làm quan, có thể từ quan thì từ quan, có thể làm được lâu dài thì làm lâu dài, nói lập tức từ quan thì lập tức từ quan. Khổng Tử chính là người như vậy". Nhưng Khổng Tử không phải là Bá Di, Y Doãn có thể theo kịp; Khổng Tử đối với mọi người là người không theo kịp; chính là thế nào cũng được.

Có thể làm được điều này thì cần hiểu rõ nỗi lòng của ông ta, đặc biệt còn phải hiểu tài năng của ông ấy, tuyệt đối không phải là thái độ vâng vâng dạ dạ, thế nào cũng được. Có rất nhiều nhân vật lãnh đạo thường hay bảo thủ, cố chấp, độc ý độc hành (nghĩ thế nào thì tự mình làm thế ấy), chỉ theo kế hoạch của mình rồi đi theo con đường của riêng mình, dựa vào thiên phú đặc biệt của mình, luôn dẫn dắt vận mệnh của lịch sử đi theo con đường của mình, nhưng tai họa đến đều bị thất bại. Cho dù có tình cờ đạt được thành công thì cũng có một nửa là chết yếu trong cái nôi tiền đề phát triển. Ví dụ như Hitler, Mussolini... chính là những nhân vật như vậy. Họ tuy có thái độ "có thể hoặc không thể" nhưng không có "thế nào cũng được".

Trong lịch sử Trung Quốc, bá chủ nước Sở, Hạng Vũ có thể nói là một nhân vật đại diện cho nhóm người đầu tiên; Hán Cao Tổ, Lưu Bang là nhân vật đại diện cho nhóm sau. Thiết tưởng nếu như Hạng Vũ nghe lời khuyên của Phạm Tăng, không quyết giữ ý kiến của mình, không quá tự cao, không bảo thủ cố chấp, thành bại như vậy, cho dù trong bữa tiệc ở Hồng Môn có giết Hán Vương, thiên hạ cũng không thể xoay chuyển. Lưu Bang đối đãi tất cả mọi việc, tuy bản thân đã có quyết định chính nhưng lại biết nghe ý kiến từ quảng đại quần chúng, đặc biệt là ý kiến của Tiêu Hà, Trương Lương, hầu hết là tuân theo răm rắp. Khi Tiêu Hà muốn bái Hàn Tín làm đại tướng quân, Lưu Bang vốn cho là như thế không được, nhưng Tiêu Hà hết sức khuyên ngăn nên không còn cách nào khác. Khi Hoài Âm Hầu Hàn Tín muốn phong vương, Lưu Bang phẫn nộ thất sắc, vốn cho rằng không thể phong vương, nhưng được Trương Lương bày tỏ ý kiến đành phải làm theo. Tấm lòng đối nhân rộng lượng và thái độ đối sự không mảy may cố chấp chính là một thành công lớn nhất của ông.

Sử ký trước đây đã ghi chép, Mã Viện quy phục Thạch Lũng, khi Quỳ Ngao hỏi chuyện phương Đông, Viện nói: "Hoàng thượng là người minh dũng không ai sánh kịp, lại là người sống vui vẻ chân thành, thẳng thắn không che giấu điều gì, sống vì đại tiết, có nhiều điểm tương đồng với Cao Tổ, học rộng biết nhiều, giỏi việc chính sự, những thế hệ trước không ai bì kịp". Quỳ Ngao hỏi: "Ngươi nói Cao Tổ là người như thế nào? Mã Viện nói: "Quang Vũ Đế không thể bằng Cao Tổ! Cao Tổ thì thế nào cũng được. Bây giờ hoàng thượng thích việc quan, thích tổ chức những ngày lễ tết và lại thích cả uống rượu nữa". Cái "không bì kịp" mà Mã Viện nói chính là bởi ông ấy thế nào cũng được. Làm được như vậy mới thế hiện được cái uyên thâm uyên bác, mới thể hiện được cái bình dị, dễ gần, khiêm tốn, không tỏ ra kiêu ngạo vì mình là vua không ai có thể sánh kịp.

Các bậc quân vương trong lịch sử như Nghiêu, Thuấn, Vũ, Dương Văn, Vũ khi giải quyết mọi việc đều giữ thái độ này, cho nên có thể tập trung được nhiều trí lực, sự sáng suốt, dùng lực của các nhà triết học, hiền tài và các anh hùng hào kiệt tạo nên sức mạnh cho chính mình, tập hợp nhiều kiến giải sáng suốt thánh hiền thâm thuý trở thành kiến giải của mình. Những người như vậy đương nhiên mạnh gấp trăm lần so với người chỉ biết dùng tài năng của bản thân, lẽ dĩ nhiên khó có thể tìm được đối thủ trong thiên hạ.

Con chó mà Tề Cảnh Công vốn rất yêu thích bị chết, ông muốn chôn cất nó với nghi lễ như chôn người, dùng quách và quan tài để khâm liệm. Yến Tử biết chuyện này liền vội vàng đến khuyên nhủ và nói đây chỉ là việc nhỏ nhặt với những lời lẽ khuyên giải hợp lý. Cảnh Công liền rút lại quyết định ban đầu của mình, dùng phương pháp này đế thu phục lòng người. Ngoài ra, ông rất sủng ái Phách Thiếp, thường rất sẵn lòng làm theo cách làm của cô ta. Có một lần, bởi vì Phách Thiếp rất thích kỹ thuật cao minh của Nhi Tử Tiễn của Đích Vương có thể điều khiển cùng một lúc 16 con ngựa, xin ban thưởng hậu hĩnh cho người kéo xe, Cảnh Công cũng đã đáp ứng. Sau này nghe lời Yến Tử mà bỏ đi Nhi Tử Tiễn của Đích Vương và rời xa Phách Thiếp.

Lại ví dụ về con ngựa yêu quý của Sở Trang Vương bị bệnh mà chết. Trang Vương muốn dùng lễ nghi của các đại phu để an táng nó làm cho quần thần đều bất bình. Bởi vì rất nhiều người khuyên can nên Trang Vương hạ lệnh, người nào dám khuyên can về việc con ngựa thì sẽ bị ghép vào tội chết, Trang Vương kiên quyết không thay đổi ý kiến. Nhưng sau đó ông lại bị khuất phục bởi những lời khuyên của Thuần Vu Nghiêu mà từ bỏ chủ trương của mình, đó là do ông biết nghe lời khuyên can, nghe lời thiện ý nên có thể xưng bá.

Cùng thời gian đó có Ngụy Vương, ông quyết định xây dựng đài Trung Thiên, đồng thời còn hạ lệnh: "Người nào dám can gián thì sẽ bị tội chết" để thể hiện sự kiên định của mình, nhất quyết phải thực hiện. Cuối cùng khi thảo luận với Quán Nguyên về việc xây dựng Thiên Đài thì trước tiên phải giải quyết việc dị nghị can gián, cho nên phải từ bỏ kế hoạch.

60. KHÔNG THỂ TRONG CHỐC LÁT QUAY LƯNG LẠI VỚI CHÍNH NGHĨA

Một người nếu có tấm lòng biết nghe lời khuyên can thì có thể nhìn thấy tấm lòng bao dung người khác của họ. Mặc dù có thể tiếp nhận nhưng trong lòng họ vẫn nên có sự tự chủ, có cách kiến giải riêng của mình, có sự phân biệt đúng sai.

Các bậc minh quân trong lịch sử sở dĩ có thể nghe được ý kiến của những con người lương thiện và những người can gián ngày càng nhân lên, bởi vì họ đều biết nghe lời khuyên can. Các trí sĩ hiền nhân thời cổ đại, sở dĩ có thể hy sinh bản thân để tạo nhân, quên bản thân để tạo nghĩa, cũng là bởi vì họ không quá coi trọng sinh tử. Các bậc quân tử cổ đại và người đức cao vọng trọng sở dĩ thành danh là vì biết coi trọng đạo nghĩa, không màng đến hai từ danh lợi. Nếu vì sự tồn tại của đạo nghĩa, của chính khí thì dù muốn chết cũng không từ, đó chính là điểm chung giữa họ.

Vì vậy, Mạnh Tử khi bình luận điểm tương đồng giữa Bá Di, Di Y, có nói: "Bậc quân chủ có được đất đai hàng trăm dặm phải có quan hệ tốt với các nước chư hầu mà thống lĩnh được cả thiên hạ. Dù chỉ làm một việc bất nghĩa, giết một người vô tội mà có được cả thiên hạ thì họ cũng không làm".

Vì vậy, không thể lập tức rời xa, quay lưng lại với đạo nghĩa, cũng không thể trong chốc lát quay lưng lại hay làm mất đi chính khí. Đây chính là điểm khác biệt giữa người và loài cầm thú, khó có thể lý giải được. Nếu không thì hảo hán tặc tử, tham quan ô lại, phi tặc, thổ phỉ, những tên tiểu nhân đều có thể nói: "Tôi không còn cách nào khác".

Một người nếu không bảo thủ thì có thể thấy được tấm lòng bao dung với người của họ. Mặc dù có thể tiếp nhận ý kiến nhưng trong lòng cũng nên có sự tự chủ, có kiến giải riêng, có cách phân biệt riêng, đó chính là sự rộng rãi đối với ý kiến người khác.

Theo cuốn "Đường sử" đã ghi chép: "Địch Nhân Kiệt được làm tể tướng, thực tế là do Lâu Sư Đức tiến cử. Địch Nhân Kiệt lại không biết, ông ta cho rằng Lâu Sư Đức chẳng qua cũng chỉ là kẻ võ biền nên nhiều lần khinh miệt ông. Thái hậu Võ Tắc Thiên biết được chuyện này, đã từng nói với Địch Quảng rằng: "Lâu Sư Đức có hiểu người không?". Địch Nhân Kiệt trả lời: "Mặc dù thần và ông ta đều là đại thần nhưng chưa bao giờ nghe nói ông ta hiểu người". Võ Tắc Thiên nói: "Trẫm dùng người, chính là do Lâu Sư Đức tiến cử đó. Cũng có thể nói ông ta hiểu người". Địch Nhân Kiệt sau khi ra ngoài mới than rằng: "Thịnh đức của Lâu Công, tôi được ông ta che chở từ rất lâu mà không hề hay biết".

Trong đó còn ghi: "Lâu Sư Đức là người độ lượng rộng rãi, trong sạch, chất phác, ông cũng không thù ghét những lời xúc phạm đến ông. Em trai ông làm thích sử ở Từ Châu, khi chuẩn bị lên đường, Lâu Sư Đức nói với em: "Ta làm tể tướng, nay đệ lại đến Từ Châu. Làm thích sử, ta thấy chúng ta quá được ưu ái, sợ rằng sẽ có kẻ đố kỵ, đệ chuẩn bị làm gì để tránh?". Người em quỳ xuống nói: "Từ nay trở đi, nếu có kẻ nào nhổ nước bọt vào mặt đệ, đệ sẽ lau sạch nó, huynh cứ yên tâm đi". Lâu Sư Đức đồng ý nhưng không vui lòng, ông nói một cách nghiêm túc: "Đây chính là điều ta lo lắng nhất. Người ta nhổ nước vào mặt đệ, đó là người ta căm giận đệ, đệ lau nó đi, đó là đi ngược lại với ý muốn của người ta cho nên họ càng căm giận đệ. Đệ không được lau mà hãy để nó tự khô". Em trai ông ta lúc đó cười đồng ý. Nước mà người ta nhổ lên mặt thì để nó tự khô, Lâu Sư Đức quả là người độ lượng bao dung.

Trong "Đường sử" còn ghi chép: "Võ Tắc Thiên hỏi Địch Nhân Kiệt: "Người ở Nhữ Nam, rất giỏi triều chính, ngươi có muốn biết tên kẻ hãm hại ngươi không?". Địch Nhân Kiệt đáp: "Bệ hạ thấy thần có lỗi lầm gì thì xin chỉ bảo để thần sửa chữa. Biết thần không có lỗi gì, đó là sự bất hạnh của thần. Thần không muốn biết tên kẻ đã hãm hại thần". Võ Tắc Thiên rất tán thưởng ông". Việc không muốn biết kẻ hãm hại mình, đó chính là sự bao dung đối với người khác.

Chúng ta lại xem đến chuyện Tống Thái Tổ đã được sử sách ghi chép: "Triệu Phổ thường tiến cử người vào làm quan, Tống Thái Tổ không chấp thuận. Ngày hôm sau, Triệu Phổ lại tiến cử, Tống Thái tổ vẫn chưa chuẩn tấu. Ngày thứ ba, Triệu Phổ lại tiến cử người đó, Tống Thái Tổ rất tức giận, xé nát bản tấu ném xuống đất, Triệu Phổ liền quỳ xuống chỗ những mảnh giấy vụn nhặt lên. Sau khi về đến nhà, Triệu Phổ liền dán các mảnh vụn lại và lại mang đi trình lên Tống Thái Tổ. Sự chân thành của Triệu Phổ làm Tống Thái Tổ rất cảm động liền trọng dụng người được tiến cử đó. Lại có một vị đại thần lẽ ra phải được thăng chức nhưng Thái Tổ vốn không thích ông ta nên không đồng ý. Triệu Phổ kiên trì thỉnh cầu giúp vị đại thần kia, ông nói: "Hình pháp dùng để trừng trị người có tội, ban thưởng để khen thưởng những công thần, đây là đạo lý vẫn được dùng từ cổ chí kim. Nhưng trừng phạt hay khen thưởng, bệ hạ không thể dựa vào sự yêu quý hay ghét bỏ của mình mà định đoạt". Thái Tổ giận dữ vô cùng, liền đứng phắt dậy, Triệu Phổ cũng đứng lên theo. Thái Tổ đi vào trong cung, Triệu Phổ đứng trước cửa cung nhất quyết không đi, cuối cùng Thái Tổ cũng phải đồng ý. Sự cương nghị quyết đoán của Triệu Phổ chính là ở chỗ đó". Từ đây chúng ta có thể thấy sự bao dung độ lượng của Tống Thái Tổ, có thể thấy sự cương nghị, quyết đoán của Triệu Phổ. Sự bao dung giữa quân thần, rất ít gặp ở hậu thế.

61. VỨT BỎ KIẾN THỨC VÀ THÀNH KIẾN CÁ NHÂN

Không lấy tư tưởng của người trong thiên hạ làm tư tưởng, không lấy ý của người trong thiên hạ làm ý, không lấy lực của người trong thiên hạ làm lực thì tất là người có kiến thức nông cạn, tầm nhìn hạn hẹp, không làm nên được việc gì.

Là người, nếu như dùng dáng vẻ oán hận, coi điều mình quan sát là suy nghĩ, coi cái mình chứng kiến là đúng, mang trong lòng làm sở thích căm thù riêng tư thì sẽ dùng thiên hạ như thế nào?

Người coi việc thiên hạ là nhiệm vụ của mình, nhất thiết sẽ dụng thiên hạ. Rất ít khi gặp người chỉ dựa vào lực lượng của bản thân mình mà có thể tự cao. Muốn đứng đầu thiên hạ mà không vứt bỏ tri thức cá nhân, thành kiến cá nhân, không bỏ oán hận cá nhân, không dựa vào tư tưởng của người trong thiên hạ làm tư tưởng, không dựa vào ý của thiên hạ làm ý, không lấy lực của thiên hạ làm lực thì tất sẽ là người có kiến thức nông cạn, tầm nhìn hạn hẹp, không làm được việc gì. Cho nên nói người lãnh đạo nhất thiết phải mang trong lòng tư tưởng thế nào cũng được và tấm lòng độ lượng lớn.

Hàn Tín nguyên là bề tôi của nước Sở, vì Hạng Vũ không biết đến ông ta, cũng không trọng dụng ông ta, do đó ông ta chạy sang Hán. Hán Cao Tổ cũng không biết ông ta, không trọng dụng, ông ta liền bỏ đi khiến Tiêu Hà đuổi theo Hàn Tín dưới ánh trăng. Lưu Bang cho rằng Tiêu Hà cũng bỏ chạy, hết sức kinh hãi, đợi khi ông ta quay lại mới trách mắng ông ta: "Người chạy trốn thì rất nhiều, nhưng tại sao chỉ đuổi theo Hàn Tín?". Tiêu Hà trả lời: "Người bình thường thì rất dễ có được, Hàn Tín lại rất khó mà cầu được". Cao Tổ hỏi phải đối đãi với Hàn Tín như thế nào, Tiêu Hà nói rằng nhất định phải phong ông ta làm đại tướng. Cao Tổ lúc đầu không đồng ý, cuối cùng cũng phải phong Hàn Tín làm đại tướng, giao tất cả binh quyền cho ông ta. Sau khi nước Sở thất bại, Hàn Tín muốn giả phong làm Tề Vương, Lưu Bang rất tức giận cho rằng như thế là không được. Trương Lương ngồi cùng một bàn với Lưu Bang nên ngầm giẫm vào chân Lưu Bang một cái. Lưu Bang bắt đầu hiểu ra, bèn đồng ý và nói: "Hà tất gì phải giả xưng vương, làm vương thật cũng được".

Lại nói chuyện Lưu Bang dùng Lý Bố. Lúc đầu Lý Bố là tướng lĩnh của Hạng Vương đã làm cho Hán Vương vài lần gặp khó khăn. Đợi đến khi Hạng Vũ thất bại, Lưu Bang treo thưởng nghìn vàng lùng bắt Lý Bố và tuyên bố người che giấu Lý Bố xử tội ba đời. Có thể thấy, Lưu Bang căm giận Lý Bố đến chừng nào, Lý Bố không có nơi nào để chạy mới đến trốn trong gia đình Chu gia nổi tiếng "Hiệp nghĩa đạo". Chu gia không chỉ che giấu ông ta mà còn chuẩn bị giải thoát ông ta khỏi hoàn cảnh khó khăn để phát huy khả năng anh hùng mưu lược của ông ta. Chu gia đã đến Lạc Dương, vào bái kiến Nhữ Âm Hầu Tất Công hỏi nguyên do vì sao Hán Vương oán hận Lý Bố, rồi nói: "Kẻ làm bề tôi luôn vì chủ của mình, Lý Bố bị Hạng Vũ lợi dụng, đó là trách nhiệm của ông ta. Bề tội của Hạng gia đều bị giết hết rồi sao? Hiện nay hoàng thượng vừa mới đoạt được thiên hạ, tự lấy mối thù oán riêng tư gây ảnh hưởng cho người, như vậy làm sao có thể chứng tỏ lòng khoan dung độ lượng với thiên hạ. Hơn nữa người có tài năng đức hạnh như Lý Bố, triều Hán rất cần. Nếu ta không trọng dụng ông ta, ông ta không đi đến vùng dân tộc thiểu số thì cũng đến nước Việt ở phía Nam. Đố kị với tráng sĩ, ngược lại sẽ là hành vi trợ giúp nước thù địch. Đó là nguyên nhân Ngũ Tử Tư dùng roi quất vào thị thế của Sở Bình Vương. Làm sao mà ông lại không bình tĩnh đề cập đến vấn đề này với hoàng thượng?". Tất Công nghe xong những ý kiến của Chu gia, đem những lời này tâu lại với Lưu Bang. Lưu Bang cũng hiểu sâu sắc vấn đề này nên mới tha thứ cho Lý Bố và phong ông ta làm Long Trung.

Lưu Bang biết nghe lời phải nên thu phục được nhiều người tài. Từ đó có thể nhận thấy Lưu Bang là người biết tiếp thu ý kiến của người khác, một người có tấm lòng độ lượng.

62. KẾT BẠN VỚI NGƯỜI CHÍ ĐỒNG ĐẠO HỢP

Kết bạn với chính nhân quân tử, có thể nói là hạnh phúc suốt đời.

Kết bạn với kẻ tiểu nhân tàn ác, có thể nói là tai họa cả đời.

Cổ nhân đã nói: "Đàn ông có thể chết vì tri kỷ, còn phụ nữ có thể tha thứ cho người làm mình vui", cũng đúng như câu: "Cuộc đời con người mà có một người tri kỷ là đủ rồi. Giữa con người đối xử chân thành với nhau mới có thể có được người bạn tri kỷ. Vậy phải kết bạn như thế nào?

Điểm quan trọng thứ nhất là phải chọn người có chí hướng cao xa và lớn lao, điểm thứ hai là chọn người tính cách hợp mình, người có tính cách giống nhau cũng chính là chỉ người chí đồng đạo hợp. Người có chí hướng cao xa và lớn lao cũng chính là người bạn trong sự nghiệp có thể có ích trọn đời.

Quân tử đầu tiên chọn lựa sau đó mới kết bạn cho nên ít sai lầm. Tiểu nhân đầu tiên kết bạn bừa bãi sau đó rồi lại chọn cho nên có nhiều oán hận. Với người không thích thì chia tay, chi bằng hãy cẩn thận khi bắt đầu kết bạn. Bạn bè là một trong ngũ luận, trong sự nghiệp có thể nói là một mắt xích quan trọng. "Thuyết văn" đã nói: "Bạn bè, chính là biểu tượng của tình cảm, chí đồng đạo hợp mới kết làm bạn". "Kinh Dịch" cũng viết: "Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu". Cho nên nói, người chí đồng đạo hợp có thể kết thành bạn tâm giao.

Thông thường mà nói, người bạn có ích có ba loại, người bạn có hại cũng có ba loại. Kết bạn với người chính trực, kết bạn với người thành tâm, kết bạn với người hiểu rộng biết nhiều chính là ba loại bạn có ích. Kết bạn với người quen đi theo tà đạo, kết bạn với người thích a dua nịnh hót, kết bạn với người mê nói ngon ngọt là ba loại bạn có hại.

"Lễ ký" viết rằng: "Kết bạn với người quân tử, giống như bước vào một vườn hoa đẹp, thời gian trôi qua sẽ không ngửi thấy hương thơm của nó, tức là bạn đã đồng hóa với nó. Kết bạn với kẻ tiểu nhân, chẳng khác nào bước vào hàng mắm, lâu ngày sẽ không ngửi thấy mùi hôi thối của nó, tức là bạn đã bị nó đồng hóa". Kết bạn với chính nhân quân tử thì có thể nói là hạnh phúc một đời; kết bạn với kẻ tiểu nhân tàn ác thì có thể coi là tai họa cả đời. Cho nên khi kết bạn không thể không xem xét và chọn lựa một cách thận trọng.

Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng, cho nên Tiêu Chu đã nói: "Cách kết bạn, điều quan trọng nhất là phải hiểu rõ ràng, bị nhiễm màu đỏ thì sẽ bị biến thành màu đỏ. Nhiễm phải màu xanh da trời thì sẽ bị biến thành màu xanh da trời". Lại viết: "Kết bạn hợp với mình thì họ sẽ luôn tốt với mình, bền chắc như keo sơn; kết bạn không hợp sẽ như anh em trong nhà luôn đánh nhau, như nước với lửa".

63. CON NGƯỜI KHI KẾT BẠN, QUÝ NHẤT LÀ TRI KỶ

Người phú quý không tham, bần hàn không thay đổi, uy vũ không khuất phục là quân tử.

Người được phú quý tất sẽ tham, bị bần hàn ắt thay đổi, uy vũ chịu khuất phục là kẻ tiểu nhân.

Kết bạn, điều quý trọng là lấy đạo tương hợp, lấy nghĩa tương tự, lấy tín tương thủ, lấy tâm tương ứng (tức là: hợp với nhau vì đạo đức, tụ với nhau vì nghĩa, giữ với nhau chữ tín, đồng lòng). Quý trọng ở sự tôn trọng lẫn nhau, tin cậy lẫn nhau, lượng thứ cho nhau, yêu quý lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau. Còn điều cần cấm kỵ nhất là dựa vào quyền thế, vì lợi hại mà kết bạn. "Sử ký" viết: "Kết bạn dựa vào quyền thế lợi hại; quyền thế bị lật đổ, lợi hại hết tất sẽ lánh xa".

Kết bạn dựa vào quyền lực, khi quyền lực bị lật đổ tất sẽ tuyệt giao. Kết bạn vì lợi hại, khi lợi ích không còn thì sẽ lánh xa. Kết bạn dựa vào phú quý công danh thì khi công danh phú quý đã hết thì sẽ rời bỏ. Chỉ có tương giao bằng đạo nghĩa, kết bạn với nhau thân mật, chân thật thì mới sâu sắc, lâu bền, mới không bị chia lìa bởi phú quý, nghèo hèn và lợi họa.

Âu Dương Tu nói: "Không vì lợi, không làm hại, không bắt ép kết bạn, không bừa bãi cắt đứt quan hệ, chỉ người có đạo đức mới có thể làm được". Nếu như không miễn cưỡng trong những hành vi thường ngày, khuyến khích đại nghĩa lẫn nhau, giữ được trung tín với nhau, hợp lòng nhau, khuyên bảo nhau làm việc thiện, sống có quy phạm với nhau, cùng giúp nhau thanh liêm, khích lệ nhau khỏi xấu hổ; còn loại người chỉ tâng bốc nhau, dựa dẫm, nhờ vả lẫn nhau, dựa vào bạn bè để lợi dụng lẫn nhau thì cho dù bạn bè khắp nơi, tiếng tăm khắp thiên hạ cũng chỉ là lớp người dung tục; ngay cả công thành danh toại, tiếng tăm lẫy lừng cũng chỉ là đồ xảo trá, không có ích cho nhân dân, không có ích cho xã hội. Cho nên Khổng Tử nói: "Quân tử coi trọng sự hài hòa, quân tử hội họp bên nhau không câu kết, tiểu nhân vì câu kết mới tụ tập lại". Tăng Tử nói: "Quân tử kết giao bạn bè bằng học vấn văn chương, dựa vào bạn bè giúp mình bồi dưỡng nhân đức".

Phùng Tùng Ngộ nói: "Về giao lưu, nên thân cận với quân tử, tránh xa tiểu nhân; về độ lượng, nên kính trọng quân tử, còn khoan dung với tiểu nhân; về học thuật nên làm theo quân tử và cảm hóa tiểu nhân. Không thể khai hóa được thì làm điều nhân đức".

Phương Hiếu Nho nói: "Điều đáng quý ở người quân tử chính là có thể bao dung, nhẫn nại, tài trí đủ để tự thể hiện ra; kẻ ngu muội, hư hỏng có thể tự toàn, cho nên thiên hạ mới không vứt bỏ được hết oán hận".

Khổng Tử nói: "Điều mà quân tử cầu là nghĩa, điều tiểu nhân cầu là lợi. Quân tử có đức, tiểu nhân quê mùa chất phác". Lại nói: "Quân tử cầu bản thân, tiểu nhân cầu người ngoài", Tô Bác Hoành nói: "Nhờ cậy người, cũng không vì thế mà thân cận hơn, không cầu cạnh người cũng không vì thế mà xa lánh hơn, đây chính là hành động của người quân tử. Nhờ cậy người mà e sợ không thân cận, không nhờ người mà e sợ không xa lạ, đây chính là hành động của kẻ tiểu nhân". Nhờ người song không vì thế mà thêm cung kính, không nhờ người cũng không vì thế mà kiêu ngạo, đây là hành động của người quân tử. Nhờ người thì khúm na khúm núm, không nhờ người liền hống hách, đây là hành động của kẻ tiểu nhân.

Lữ Thân nói: "Thấy lợi thì tiến lên, thấy hại lùi bước; tập thể có công thì ca ngợi bản thân, tập thể sai trái liền đùn đẩy trách nhiệm, đây là tình trạng thông thường ở tiểu nhân, là hành vi mà bậc đại trượng phu cảm thấy bị sỉ nhục, Thiên Huyền Tử nói: "Thấy lợi mà không chạy theo, gặp phải họa nguy cũng không lẩn tránh, đây là việc quân tử thường làm. Có thanh danh thì giành về phần mình, gặp hư bại lại quy cho người khác, đây là việc kẻ tiểu nhân thường làm". Lại nói: "Người mau chóng tiếp thu lẽ phải, ghét cái ác như kẻ thù, là người quân tử. Làm việc thiện hiếm như lên trời xanh, điều ác như núi lở là kẻ tiểu nhân".

Cho nên, lỗi lầm của quân tử chỉ giống như nhật thực, nguyệt thực. Mắc lỗi mọi người đều nhìn thấy, song sửa được lỗi, mọi người sẽ thêm ngưỡng mộ. Người phú quý không tham lam, bần tiện không thay lòng, uy vũ không khuất phục là người quân tử. Người thấy phú quý thì tham lam, bần tiện thì thay đổi, uy vũ thì chịu khuất phục là tiểu nhân.

64. NÊN THẬN TRỌNG TRONG KẾT BẠN

Trong sự nhiễu nhương phong trần, tuyệt đối không có bước bằng phẳng, trong sự hỗn độn của giao tiếp tuyệt đối không có nhân phẩm tốt.

Quy luật của việc kết bạn là, thận trọng trong việc chọn lựa bạn bè, tình cảm thanh bạch. Thận trọng sẽ ít xảy ra lỗi lầm, thanh bạch sẽ có thể giúp tình bạn dài lâu.

Sư Ngô Thần nói: "Cổ nhân nói: "Có gặp được một người tri kỷ, chết cũng không oán hận". Điều này cho thấy bạn tri kỷ thật khó tìm kiếm. Gặp người là nói chuyện vui vẻ, đến đâu cũng kết bạn, song bạn tri kỷ thì có mấy người? Chẳng qua, giọng nói đầy ngưỡng mộ, tự cho là hào phóng mà thôi. Người chỉ vì một chuyện không như ý mà oán hận, phỉ báng nhau nhiều vô kể, chi bằng thận trọng trong kết bạn, chọn bạn mà chơi, kết bạn theo kiểu này sẽ được việc".

Oải Nhân cũng nói: "Kết bạn phải thận trọng, không được cấu kết với nhau để làm hại". Cho nên, biết thêm một người chi bằng biết ít đi một người, cũng có nghĩa nói rằng nên thận trọng trong việc kết bạn.

Trong "Lễ Trí" nói: "Tình bạn giữa người quân tử thanh đạm như nước, tình bạn của tiểu nhân ngọt như anđêhít. Tình bạn của quân tử dựa vào sự giản dị mà thành, tiểu nhân và ngọt ngào mà đổ vỡ".

Có người nói thế này: "Giản dị sẽ có thể lâu bền. Quá thắm thiết sẽ khó tiếp tục, quá thân mật sẽ khó khăn hơn nữa. Phàm là những người dễ vui mừng khi thấy thay đổi cũng sẽ dễ nổi giận. Người dễ thay đổi mà dễ gần, thấy sự thay đổi sẽ dễ xa lánh. Trong nhân sinh, làm sao chuyện gì cũng có thể thành tâm như ý được, cho nên ngẫu nhiên có một câu rằng: Vì một chuyện không hợp nhau, liền kết oán sinh thù lẫn nhau; như thế chi bằng im lặng, nhạt nhẽo giản dị".

Cho nên Trương Động Sở nói: "Trong sự nhiễu nhương phong trần tuyệt đối không có bước bằng phẳng. Trong sự hỗn độn của giao tiếp, tuyệt đối không có người tốt. Bậc thánh hiền lấy người, thà rằng câu nệ chứ không tùy tiện, thà ngay thẳng chứ không qua loa đại khái".

Phùng Cảnh Độ nói: "Kết bạn không cần nhiều, được một người có thể hơn hàng trăm người".

65. KHIÊM TỐN ĐỐI ĐÃI BẠN BÈ

Kết bạn không được xét nét những lỗi lầm của bạn song phải nhớ những điểm tốt của bạn, không xét nét điểm xấu của bạn, song phải ghi nhớ ân đức của bạn.

Quy luật của việc kết bạn là gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.

Tăng Quốc Phiên nói: "Thông thường mà nói, người tử tế, trung thành, thật thà thì có thể chỉ ra chỗ sai của ta chính là bạn tốt. Nếu như là người xu nịnh, a dua, lả lơi, ngạo mạn, không đúng đắn, xúi bẩy người khác làm điều ác, chính là bạn xấu".

Từ đó suy ra, đi tìm kiếm bạn hữu theo nguyên tắc trên ắt sẽ đúng sáu, bảy phần.

Kết bạn với người tốt, xem ra không có điểm tốt to lớn, rõ rệt nào, song trong sự tiếp xúc qua lại, trong lời nói, sẽ chịu ảnh hưởng dần dần đổi thay từ họ, chỉ có điều bản thân không nhận thấy mà thôi. Kết bạn với người xấu, xem ra cũng chẳng mất gì, song trong lời nói, giao tiếp qua lại sẽ thường bị họ làm cho xấu đi dần dần mà bản thân không thấy được.

Trong "Viên Thị gia huấn" nói: "Ở cùng người cương trực, trong tâm luôn kiêng kỵ, cho nên nói lời đều có chọn lọc, hành động tất nhiên sẽ cẩn thận, mới đầu không có ý được như vậy, song lâu rồi sẽ được ích lợi nhiều. Ở cùng với người xu nịnh thì ý thức, cảm giác hòa thuận, song lời lẽ tất để tán dương, mắc phải lỗi lầm cũng không bị cảnh cáo, tương thân tương hảo, tích tụ nhiều hối hận mà cả đời cũng không biết, tổn thất như thế ai bảo là nhỏ nào!".

Cho nên, kết bạn không được xét nét lỗi lầm của bạn, song phải ghi nhớ ân đức của bạn; không xét nét những điểm xấu của bạn, song phải nhớ những điểm tốt của bạn.

"Ôn Thị mẫu huấn" khi khuyên răn con cháu nói: "Các con khi cùng với bạn bè, chỉ lấy ưu điểm của họ, đừng nên xét nét những khuyết điểm của họ. Nếu như có gặp người cứng rắn, phải nhẫn nại chịu sự ngang ngạnh của họ; gặp người bị mất mát, phải chia buồn với họ; gặp người chất phác hiền hậu, phải chịu sự ngờ nghệch của họ; gặp người cợt nhả, không nghiêm túc, phải chịu đựng tính xốc nổi, hời hợt của họ. Không chỉ quan tâm lấy mặt tốt mà còn phải có cách đối phó với mặt xấu, đây cũng là phép tắc kết giao với tất cả". Điều này chính là ở chỗ khiêm tốn tiếp thu. Muốn khiêm tốn tiếp thu được phải bỏ tính tự mãn.

Trong "Thượng thư viết: "Khiêm tốn có thể được ích lợi, tự mãn sẽ dẫn đến tổn thất". Hứa Lỗ Tễ nói: "Phàm là trong bạn bè, phải thực sự nhớ bỏ tính tự mãn. Chỉ có khiêm tốn mới có ích, tự mãn sẽ không thể bao dung, người ngoài không bảo ta, cũng phải cấm kị điều này, nếu không sẽ không lâu bền. Cho nên mới nói, ý kiến của một người không đủ đại diện cho mười người. Ta có thể lấy được mười người, nghĩa là có đồng thời tài của mười người. Không ngừng chọn ra ưu điểm của người khác, khi kết giao đến hàng trăm nghìn người thì đó chính ở tài của ta, đây cũng chính là điều có thể cân nhắc!" Cho nên, trong bạn bè với nhau, có thể khiêm tốn, bao dung, độ lượng sẽ được ích lợi vô cùng.

66. KẾT BẠN CẦN CÓ SỰ HÀO PHÓNG

Trong gian nan mới biết sự sâu đậm của tình bạn, trong giàu nghèo mới biết thái độ của bạn, trong sang hèn có thể nhìn thấy sự thật giả của tình bạn.

Cách kết bạn chính là cố làm thế nào mới có thể trở thành tri kỷ của người, làm cho bạn biết cái ân đức của mình. Không nên để bạn làm tri kỷ của ta, khiến ta phải đi cảm ơn báo đức, nếu không sẽ làm ta tiếc nuối cả cuộc đời, đây là một điểm quan trọng. Tốt nhất có thể làm nhiều việc đức, sửa chữa lỗi lầm, khuyến thiện, hy vọng cùng nhau tiến bộ, đều thành đạt.

Trương Dương Viên nói: "Ta có ơn với người, bất luận lớn hay nhỏ cũng cần quên đi. Người có ơn với ta, dù nhỏ cũng không được quên". Lại nói: "Lúc bần hàn, không thể tùy tiện làm liên lụy bạn, liên lụy đến bạn sẽ làm mất đi tình nghĩa. Lúc phú quý, nên nhớ đến công của bạn, nếu không sẽ làm nguy khốn lòng nhân". Đây là những lời hết sức quan trọng, hoàn toàn nên ghi nhớ, cho dù hàng vạn đời sau cũng không thể thay đổi!

Đã kết làm bạn, giúp đỡ bạn cũng như giúp đỡ mình, làm ơn cho bạn như là với mình. Nếu dư dật một chút thì nên nghĩ đến bạn, nếu liên lụy đến bạn, chính là liên lụy đến mình, làm tổn hại người khác cũng chính là tổn hại đến mình. Nếu như bản thân ở trong bần hàn, buồn chán, hoạn nạn, phải phấn chấn lên, nghĩ đến việc tự lực, tự mình phấn đấu, không thể tùy tiện liên lụy đến bạn, nhờ vả bạn.

Nói tóm lại, kết bạn nghèo hèn thì dễ, kết bạn giàu sang thì khó; kết bạn trong hoạn nạn thì dễ, kết bạn hiển đạt thì khó. Kết bạn kiểu thư sinh dễ, kết bạn khí chất quan trường khó. Kết bạn mang tính quê mùa dễ, kết bạn tính cách tỉnh thành khó. Bởi vì ở những người phú quý, hiển đạt, quan trường, tỉnh thành, khó có sự chân tình, khó thấy sự thật lòng.

Trong tình bạn, điểm đáng quý chính là thật lòng, thật tình, không phải ở chỗ cùng phú quý, mà cùng chung hoạn nạn. Trong chốn quan trường, buôn bán, ngoài bạn hiền và những người có khí chất thư sinh ra, đại đa số đều là những người nhìn từ phía quyền thế, lợi hại, được mất. Do vậy, trong hoàn cảnh khó khăn nghèo hèn, tuyệt đối không được tùy tiện kết giao với bạn phú quý, trong hoạn nạn khốn quẫn, nên nhớ không được kết bạn với người hiển đạt.

Tóm lại, hết sức an phận với cảnh nghèo đạm bạc là tốt nhất. Lấy sự thanh đạm, thận trọng giữ gìn, tự bằng lòng làm thượng sách. Song đối với bạn bè không thể như thế, nên giúp đỡ nơi nguy, đỡ đần nơi khó, cứu giúp người lúc khó khăn hoạn nạn, nước sôi lửa bỏng.

Đường Dục Tu nói: "Người cổ đại trọng nghĩa hiệp, điều này không có gì phải nói. Khi bạn ở trong lúc hiểm nguy nguy cấp, kêu trời trời không thưa, kêu đất đất chẳng linh, bỗng có người đến, ra sức giúp khỏi cơn nguy nan, sẽ làm bạn không thể quên ơn. Đây là điều mà cha mẹ đất trời cũng không thể làm được, cho nên không thể không biết đến đạo nghĩa hiệp".

Trong "Sử ký" nói: "Trong gian nan mới biết sự sâu đậm của tình bạn; giàu nghèo mới biết thái độ của bạn, giữa sang hèn có thể nhìn thấy sự thật giả của tình bạn". Người trong lúc hoạn nạn, biếu một đồng còn hơn cả hàng vạn tiền tiêu hoang lúc phú quý ("Một miếng khi đói bằng một gói khi no"). Trong hoàn cảnh ấy mới thấy được sự thật tình, thành ý của bạn bè.

67. NÓI CHUYỆN TÙY NGƯỜI,

GỢI Ý TUỲ ĐỐI TƯỢNG

Có thể nói chuyện cùng bạn mà lại không nói sẽ làm mất đi bạn bè, không thể nói chuyện cùng người, lại cùng họ chuyện trò, như vậy là nói những lời thừa.

Khổng Tử từng nói: "Có thể nói chuyện cùng bạn mà lại không nói sẽ mất bạn, không thể nói chuyện cùng người lại cùng họ trò chuyện như vậy là thừa lời. Người thông minh không làm mất bạn, cũng không nói lời thừa". Trong bốn môn của Khổng Tử, ngôn ngữ trò chuyện là một môn. Kết bạn, đối nhân xử thế càng phải coi trọng nghệ thuật về ngôn ngữ nói chuyện.

Tử Cống nói: "Lời nói nói ra liên quan đến sự được mất của bản thân, sự yên nguy của đất nước".

Chủ Phụ Cương cũng nói: "Người không nói, sao biết được dụng ý của họ. Trước kia Tử Sản nói rất hay nên được Triệu Vũ kính trọng, Vương Tôn Mãn nói lý lẽ rõ ràng khiến cho Sở Trang Vương cảm thấy hổ thẹn; Tô Tần đi diễn thuyết khắp nơi nên lo nước được yên định; Khoái Thông nói lời bộc bạch nên bảo toàn được tính mạng".

Trong cuộc sống hiện thực, chúng ta đối nhân xử thế không phải không dùng đến lời lẽ. Những người thành công, có sự nghiệp lớn từ xưa đến nay, về mặt nghệ thuật nói chuyện cũng đều có nguyên tắc tương tự. Dưới đây, chúng tôi xin tuyển chọn những câu quan trọng.

Đầu tiên là nguyên tắc về "nhân thuyết", nói về các loại quan hệ bên trong và bên ngoài, tùy người, tùy thời gian, địa điểm, môi trường. Thận Tử từng nói: "Nhân, chính là dựa vào tình cảm của người khác, dùng tự lực của họ, không dùng sự không đúng mức của mọi người, như thế mọi người sẽ không thể không có chỗ không dùng được.

Trong "Lã Thị Xuân Thu" giải thích càng rõ hơn: "Người nói năng giỏi, có thể dựa vào sức mạnh của người khác làm sức mạnh của mình, muốn đến thì đến, muốn đi thì đi, không tạo dựng hình tượng nào... Gọi theo chiều gió, âm thanh không lớn nhưng vẫn nhanh; đứng cao nhìn, thị lực không tăng cũng nhìn rõ ràng, đều là do thuận nhân". Cho nên, chúng ta đối với người có thể tùy theo người, tất có thể điều khiển được người, như thế công sức bỏ ra ít mà mục đích lại dễ dàng đạt được.

Cho nên trong "Phù ngôn", Quỷ Cốc Tử nói: "Thánh nhân chính là người thuận theo người, nên có thể điều khiển được người; dựa vào lý để quay vòng, nên có thể lâu bền".

Trong "Quyền Thiên" nói rõ cách vận dụng "nhân": "Dựa vào hoài nghi mà thay đổi cách nhìn về người, dựa vào những gì mình nhìn thấy để đối xử với người như vậy, dựa vào lời nói mà hy vọng có được họ".

Dựa vào tư tưởng, địa vị, bối cảnh, thiện ác, cá tính của người để chuẩn bị trước các loại ngôn từ. Lại dựa vào thời gian, địa điểm để nói chuyện, như thế sẽ ít người không thể dùng được.

Nếu như người có địa vị, trong quan hệ giữa người với người là người "ngoài thân trong lạ", là "thuyết nội". Nếu là người "trong thân ngoài lạ" là "thuyết ngoại". Vận dụng phương pháp này rất huyền diệu màu nhiệm, nếu chúng ta suy nghĩ kỹ sẽ có thể thành công rực rỡ.

Tề Cảnh Công mới đầu hỏi Khổng Tử về chính sự, Khổng Tử liền đáp: "Quân quân, thần thần, phu phu, tử tử". Một lần cuối cùng hỏi, Khổng Tử nói: "Chính sự chính là ở chỗ hạn chế vơ của". Trả lời Diệp Công về chính sự, nói: "Chính sự ở chỗ từ gần đến xa". Trả lời Lỗ Ai Công lại nói: "Chính sự chỗ tuyển chọn hiền tài". Trọng Cung hỏi về chính trị lại nói: "Ra khỏi cửa như là tiếp khách nước ngoài, sử dụng trăm dân như là thừa nhận cuộc tế lễ lớn, trong nước không có oán hận, trong gia tộc cũng không oán hận". Cùng là hỏi về chính sự, song cách trả lời lại khác nhau. Đó là do hoàn cảnh, yêu cầu của mỗi người một khác, đối tượng khác nhau, nói chuyện cũng sẽ khác biệt. Về điểm này, bất cứ một nhà chính trị nào cũng hiểu một cách sâu sắc và giỏi lợi dụng.

Hàn Phi Tử trong cuốn "Thuyết nan" đã chú giải về nguyên tắc này: "Phàm là những kẻ vì danh tiếng mà khi nói với người ta lại dựa vào lợi lộc thì người ta sẽ cho là ti tiện, tất vứt bỏ thật xa. Phàm là những kẻ vì danh tiếng mà khi nói với người ta lại dựa vào danh tiếng thì người ta sẽ xem như chuyện xa xôi, chẳng để tâm đến, tất không được việc. Cho nên, những kẻ ở chỗ tối nói với người ta về lợi mà chỗ sáng lại đề cao danh, nói với người ta về tiếng tăm, loại người này ở chỗ sáng thì tiếp nhận ta mà thực tế thì xa lánh ta. Những kẻ nói với người ta về lợi lộc mà chỗ tối lợi dụng người ta, chỗ sáng vứt bỏ người ta, loại người này không thể không xem xét".

Trên đây chính là lập luận về hai phương pháp dựa vào danh và lợi, từ đó chúng ta có thể cân nhắc toàn bộ các quan hệ khác mà lựa chọn ngôn từ.

Quỷ Cốc Tử trong "Quyền biến" đã viết: "Nói chuyện với người thông minh phải dựa vào sự uyên bác, nói chuyện với người uyên bác phải dựa vào sự khéo biện luận; nói chuyện với người khéo biện luận phải dựa vào sự giản lược; nói chuyện với người cao quý phải dựa vào khí thế, nói chuyện với người bần cùng phải dựa vào lợi ích; nói chuyện với người hèn mọn phải dựa vào sự khiêm tốn, nói chuyện với người dũng mãnh phải dựa vào sự quả cảm; nói chuyện với người ngu đần phải dựa vào sự sắc sảo", cũng chính là căn cứ vào điều kiện của bản thân đối phương mà đưa ra các phương pháp và yếu lĩnh. Đó là do điều kiện của đối phương không giống nhau nên phương thức nói chuyện cũng không giống nhau.

68. KẺ KÍNH TRỌNG NGƯỜI KHÁC TẤT ĐƯỢC NGƯỜI KHÁC KÍNH TRỌNG

Lấy lễ kính người, người sẽ phục tùng; lấy lễ kính thần, thần sẽ phù hộ; lấy lễ kính trời, trời sẽ giúp.

Người ta sống trong xã hội hiện tại, không thể sống một thân một mình được, sống một mình rất nguy hiểm, không sống một mình tức là có quan hệ qua lại. Giữa vua tôi, cha con, vợ chồng, bạn bè với nhau đều phải có quan hệ qua lại. Quan hệ qua lại phải dựa vào lễ mà duy trì, phải phân định rõ ràng để mỗi người đều làm theo lễ, như thế mới không dẫn đến nghịch loạn, mà có trật tự trên dưới.

Lễ không đủ thì sẽ là không chu đáo, lễ quá độ thì sẽ thành nịnh hót.

Sử Thổ Thần nói: "Đối với người cao quý không khó có lễ mà khó có ân, đối với người hèn mọn thì không khó có ân mà khó có lễ".

Lễ, không khó khi bắt đầu, mà khó lúc kết thúc, không khó khi đối với người lạ, mà khó khi đối với người thân. Nói tóm lại, bất luận với ai, cứ lấy lễ mà đối đãi người ta, có cung kính, có lễ nghĩa, đến lúc tốt đẹp, người ta tất không oán hận, lâu dần tất khiến người phải phục, trước sau cứ dùng lễ như vậy mà thu phục người. Bởi thế, Khổng Tử nói: "Cung kính mà không có lễ thì thành uổng công, cẩn thận mà không có lễ thì thành sợ sệt, dũng mãnh mà không có lễ thì thành hỏng việc, ngay thẳng mà không có lễ thì thành nóng nảy".

Lại nói: "Bản thân không dùng lễ mà mong chờ nhận lễ từ người khác, bản thân không dùng đức mà mong chờ đức độ từ người khác, ấy chính là loạn vậy". Thiên Huyền Tử nói: "Người có lễ cho nên có thể làm gương răn dạy, thu phục kẻ khác, có thể tôn kính người mà cũng có thể tự tôn kính mình". Bách Lạp Đồ nói: "Ta đối với người mà không có lễ, họ có thể dùng sự vô lễ mà đối với ta". Lưu Bá Ôn nói: "Duy chỉ có lễ mới có thể hạn chế được sự giận dữ hung bạo, duy chỉ có thành tâm mới có thể giải trừ được tính gian trá". Người bắt người khác hành lễ thì tự mình phải giữ lễ, người chán ghét người khác cho nên tự mình chán ghét chính mình, người tôn kính người khác cho nên tự mình tôn kính chính mình.

Phàm là những thứ mình đem đối xử với người ta, người ta sẽ đem đối xử lại với mình. Cho nên Thích Ca Mâu Ni đã nói: "Ganh ghét, hãm hại người hiền tài, giống như là ngửa mặt lên trời mà nhổ nước bọt vậy, nước bọt không lên tới được trời mà còn từ trên cao rơi xuống chính mình giống như ngược gió mà ném bụi bẩn vậy, bụi bẩn không đến được đối phương mà còn bám vào người mình". Lễ chính là thứ để tỏ lòng tôn kính người khác.

Cẩu Tử cho rằng: "Đạo lý đối đãi với người ta thì không nên chỉ đối xử có lễ với những người hiền tài, mà đối với những người không hiền tài cũng nên đối xử có lễ".

Vô Dật Tử nói: "Lấy lễ kính người, người sẽ phục tùng; lấy lễ kính thần, thần sẽ phù hộ; lấy lễ kính trời, trời sẽ giúp. Đây là đạo lý không thể thay đổi được".

Đối nhân cần tròn, sửa mình cần vuông.

"Kinh Nghiêm Hoa" nói: "Trên đường đời của bạn, chỉ với những người thực sự đáng để bạn tôn kính và tin cậy là bạn có thể trung thành đi theo con đường mà người đó đã chỉ ra cho bạn, như vậy đường đời của bạn sẽ quang đãng hơn rất nhiều". Điều trong kinh muốn nhắc nhở mọi người là sự tôn trọng và tin cậy lẫn nhau giữa người với người, sự tôn trọng và tin cậy chính là công cụ điều tiết quan hệ giữa người với người, là phương thuốc để ổn định xã hội.

Tục ngữ có câu: Tấc cũng có lúc dài mà thước cũng có lúc ngắn, nhân tài cũng vậy. Bởi thế, đãi nhân, kết bạn, dùng người, đều không thế cầu toàn mà chê trách, không thể theo ý mà nghi ngờ. Nên thông cảm, bỏ qua và khoan dung lẫn cho nhau, đây chính là đạo lý "đãi nhân cần tròn".

Học giả đời Minh Hồng Ứng Minh đã nói: "Đối với người cần rộng rãi độ lượng, lúc người ta phạm lỗi lầm thì xem như người ta chưa phạm lỗi lầm mà tha thứ, như thế mới có thể khiến người ta bình tâm đi theo con đường đúng; đối với mình lại cần nghiêm khắc, ngay khi mình chưa phạm lỗi lầm cũng nên nghĩ cách mà tìm ra những lỗi lầm của bản thân, như thế mới có thể khiến mình phẩm chất trong sạch, tài học tiến bộ".

Còn có người nói, người ta có hai con mắt, một con mắt dùng để quan sát người khác, một con mắt kia nên dùng để xem xét chính mình. Bất luận là quan sát người khác hay xem xét chính mình, đều phải kiên trì tuân theo nguyên tắc "Khoan dung để đối đãi với người khác, nghiêm khắc để răn sửa chính mình".

Vẫn biết, nhìn ra lỗi lầm của người khác thì dễ mà nhận thấy lỗi lầm của mình thì khó, cho nên xem xét, sám hối bản thân chính là cốt lõi trong đạo làm người của thánh nhân, là phương sách lập mệnh của kẻ sáng suốt. Bởi vậy mới nói, đãi nhân cần tròn, sửa mình phải vuông.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.