Nghệ Thuật Xử Thế - Giỏi Vuông Giỏi Tròn

Lượt đọc: 105 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần V - Cuộc Sống
127. Sự Vĩ Đại Xuất Hiện Trong Khó Khăn

❊ ❊ ❊

Vĩ đại thường đến cùng với khó khăn, khó khăn càng lớn, thành tựu đạt được càng lớn, tỷ lệ thành công càng cao. Vì vậy, khó khăn là mẹ của sự vĩ đại.

Có lời ca rằng: "Cuộc sống cũng giống như leo núi, cuộc sống giống như vượt qua sông, cho dù bạn có muốn hay không thì cuộc sống cũng vẫn cứ đưa đến cho bạn những khó khăn, chứ không vì ý chí của con người mà chuyển biến, nó bắt bạn phải thường xuyên nếm trải cảm giác "leo núi" và "vượt biển".

Hoạn nạn, khốn khó là trường học lớn nhất để rèn luyện nhân cách, ý chí. Thiên nhiên khi mang đến cho con người khó khăn thì cũng mang lại cho con người thêm một phần trí lực. Vì vậy, khi con người gặp phải khó khăn cần phải điềm tĩnh đối mặt với nó, như vậy mới có thể yên tâm, trấn tĩnh được.

Khi gặp hoạn nạn cần phải dũng cảm mà chắc phục nó, có như vậy ta mới có đủ lý trí và chí khí. Triết học cổ đại đã nói: "Ưu tư, hoạn nạn có thể chấn hưng đất nước, tham lam ngồi hưởng lạc có thể dẫn tới diệt vong". Lại nói: "Gặp nhiều khó khăn có thể chấn hưng đất nước". Khắc phục khó khăn, vượt qua gian nguy có thể nói đó là điều đẹp nhất của đức con người. Một nhân tính vĩ đại thực sự đến trong gian nguy. Một cuộc đời không hề biết đến khó khăn gian nguy tự nhiên nó sẽ trở nên nhỏ bé, vì thế mà Mạnh Tử đã đúc rút được một kinh nghiệm rằng: "Khi trời cao mang trọng trách đặt lên vai một con người tức là đã muốn thử thách ý chí của người đó, thử thách sự mệt mỏi của thân xác, làm khốn cùng thân xác người đó, khiến cho người đó phải chịu sự giày vò. Như vậy có thể làm cho con người tĩnh tâm nhẫn nại, làm tăng thêm năng lực của con người đó.

Điều vĩ đại thường đến trong khó khăn, khó khăn càng lớn thì thành tựu đạt được càng lớn, tỷ lệ thành công càng cao, vì vậy nói khó khăn là mẹ của của sự vĩ đại, không có khó khăn thì không thể có vĩ đại. Con người không trải qua khó khăn cũng giống như loài súc vật không có chủ nhân vậy. Nói như thế có nghĩa là con người nếu như không trải qua khó khăn thì không thể có sự vĩ đại, cánh diều nhờ vào gió ngược mà bay lên cao, anh hùng xuất hiện trong nghịch cảnh.

Con người ai cũng đều gặp phải những khó khăn, gian nguy, người có thể thắng được nó thì là bậc anh hùng, không thể thắng nó thì chỉ là kẻ phàm phu. Tục ngữ có câu: "Không mài không thành ngọc, không gian khổ không thành người". Đứng trước khó khăn tuyệt đối không cúi đầu, khuất phục khó khăn, chỉ có cách dũng cảm đạp bằng khó khăn, bạn mới chiến thắng, mới thành công.

Cuộc đời là một màn kịch mang tính tranh đấu phức tạp nhất, tàn khốc nhất, nó thấm đầy máu và nước mắt, phải chịu mọi đắng cay. Trong cuộc đấu tranh, nếu bạn không phải là người chinh phục người khác thì bạn sẽ là người bị chinh phục, nếu bạn không phải là người sai khiến người khác thì bạn sẽ bị người khác sai khiến, bạn không thể đánh được người thì bạn sẽ là người bị người khác đánh.

Nếu như bạn không chịu đựng được khó khăn gian khổ trong cuộc đấu tranh đó thì trong cuộc đời của bạn cùng lắm bạn cũng chỉ luẩn quẩn trong cái vòng "con", luôn phải quỳ gối khom lưng trước người khác mà thôi. Như vậy thì làm sao bạn có thể tìm thấy niềm vui, hạnh phúc và hòa bình. Trên sân khấu lớn của cuộc đời, dù cho bạn có đảm nhiệm vai diễn nào thì việc bạn có thể thành công được hay không, lại chỉ thuần tuý dựa vào kĩ năng biểu diễn của bạn ra sao mà thôi. Bạn càng kiên trì thì càng có thể đấu tranh và có hy vọng thành công.

128. CHỊU KHỔ LÀ GIỚI HẠN CỦA CON NGƯỜI

Muốn có được niềm vui, trước hết bạn phải trải qua gian khổ, muốn đạt được nó, trước hết phải giành giật lấy nó. Muốn đạt được thành công trước hết phải trải qua thất bại.

Trong binh pháp Tôn Tử có nói: "Tìm con đường sống trong cái chết, lâm vào cảnh nguy hiểm mới tìm thấy sự sinh tồn". Lại nói: "Quân sĩ rơi vào trận địa nguy hiểm mà không hề sợ hãi, khi không còn đường lui thì phải quyết tử, khi gặp phải tình huống bất đắc dĩ thì phải chiến đấu đến cùng". Không những dùng binh là phải như vậy mà ngay cả chúng ta cũng không thể vì hoàn cảnh mà nhụt chí, có những khi đến đường cùng nhưng chỉ trong vài phút, thắng lợi lại xuất hiện ở trước mắt chúng ta. Mức độ thành công của một việc phải được đo bằng mức độ chịu đựng gian khổ. Trong "Kinh dịch" nói: "Khốn, hưởng, trinh, nhân đại cát, vô cữu" có nghĩa là con người khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn thì mới có thể được hưởng thụ, gặp khó khăn mà không lùi bước thì mới được hưởng thụ, những thành tựu lớn thường xuất hiện trong khó khăn gian khó, cho nên mới nói "đại cát, vô cữu" (mọi sự tốt lành, không có sự rủi ro).

Thiên nhiên luôn rất công bằng với con người, chỉ dùng vài câu nói là có thể khái quát được nó, tức là: "Muốn có được niềm vui, trước hết phải trải qua gian khổ, muốn có được thì trước hết phải cho đi, muốn có được thành công trước hết phải trải qua thất bại, muốn được an toàn trước hết phải trải qua hiểm nguy; muốn trở thành một người vĩ đại trước hết hãy làm một người nhỏ bé; muốn được sinh tồn, trước tiên phải trải qua giới hạn của cái chết.

Nhìn lại các bậc vĩ nhân trong lịch sử trong và ngoài nước thì hầu hết là trưởng thành từ trong gian khổ, chính vì vậy vị lãnh tụ vĩ đại của Ấn Độ Gandi đã từng nói: "Để có được hòa bình chính là nhờ có sự hy sinh của chúng ta, chịu khổ đau chính là giới hạn khiến con người mới thực sự là con người".

129. KHÔNG CÓ VIỆC GÌ KHÓ

Khó khăn có thể làm cho con người thêm kiên nhẫn. Hiểm nguy có thể làm cho con người thêm dũng cảm. Hai cái đó đều làm cho con người thêm vĩ đại. Mà khó khăn càng nhiều, nguy hiểm càng lớn thì thành công càng rực rỡ.

Chúng ta không nên nghĩ rằng sức lực của chúng ta là quá nhỏ bé và sự trói buộc của hoàn cảnh là quá lớn. Chỉ cần chúng ta kiên định với niềm tin tất thắng, chết không lùi bước, dũng cảm đương đầu với những thế lực bên ngoài thì nhất định chúng ta sẽ thành công.

Khó khăn có thể làm cho con người thêm kiên nhẫn. Hiểm nguy có thể làm cho con người thêm dũng cảm. Hai cái đó đều làm cho con người thêm vĩ đại. Mà khó khăn càng nhiều, nguy hiểm càng lớn thì thành công càng rực rỡ.

Thành công của cách mạng Tân Hợi Trung Quốc là sự thắng lợi của tinh thần khó khăn không nản của lãnh tụ Tôn Trung Sơn, không chịu khuất phục, lớp trước ngã lớp sau tiếp tục tiến lên, gian khổ đấu tranh mới có được. Cách mạng Pháp trải qua hơn 80 năm đấu tranh gian khổ, với sự hy sinh của hàng chục triệu người và những tổn thất to lớn về vật chất mới giành được thắng lợi. Cuộc chiến tranh giành độc lập của Mỹ cũng phải trải qua 8 năm đấu tranh mới có được thành quả. Trong lịch sử cách mạng Dân quốc, Hoàng Hưng là một vị lãnh tụ vĩ đại, ngoài lòng dũng cảm, ông còn có tinh thần đấu tranh không ngừng, chỉ cần có cơ hội là tận dụng ngay, phấn đấu quên thân mình, nước sôi lửa bỏng cũng không từ nan. Trong nhiều trận đánh, ông đã từng vào sinh ra tử mới có được thành công. Ông từng nói: "Không có việc gì khó, chỉ cần hai chữ kiên nhẫn, đó là bí quyết của thành công".

Nói tóm lại, sự thành công của sự nghiệp không hề đơn giản như chuyện cơm ăn áo mặc hay giấc ngủ.

Đa số các nhà phát minh, thám hiểm, chẳng ai có thể thành công mà không trải qua những lần thất bại và hiểm nguy, cũng từng nếm trải đủ gian khổ, từng ở vào những hoàn cảnh khốn khó nhất, người có thể chấp nhận những gian khổ mà người thường không chịu đựng được, vượt qua được cửa ải cuối cùng thì mới có thể giành được thành công.

130. TÌM CON ĐƯỜNG SỐNG TRONG CÁI CHẾT

Trong quá trình phấn đấu cho sự nghiệp, chúng ta luôn phải đấu tranh giữa cái sống và cái chết. Nơi nguy hiểm nhất là nơi quan trọng nhất.

"Tôi chấp nhận mọi hiểm nguy và gian khó". Đúng vậy, con đường đầy chông gai là con đường đi đến thành công, những nhân vật vĩ đại có sự nghiệp lớn thường có quyết tâm "không vào hang cọp thì không bắt được cọp", dám mang sinh mạng của mình để tranh đấu với tử thần.

Một người có sự nghiệp nếu như không biết chịu đựng khó khăn gian khổ, không dám bước đi trên con đường chông gai, không dám hy sinh thân mình vì sự nghiệp thì không thể đạt được những thành công rực rỡ. Điền Đơn xưa kia giữ thành Tức Mặc, một thành trì nhỏ mà có thể đại phá quân Yên, thu phục 72 tòa thành của quân Tề. Khi đó, sĩ khí chính là: "Tướng quân quyết chết, tướng sĩ cũng không ham sống". Hạng Vũ vì giải vây của nước Triệu mà khi qua sông đã phá thuyền, chỉ mang theo 3 ngày lương thực, vì vậy mà tướng sĩ quyết một phen sinh tử với quân Tần. Hàn Tín giáp trận sau lưng là sông, không có đường lui nên đã toàn thắng. Đây đều là bí quyết giáp mặt với tử lộ để tìm đường sống, tìm đường sống trong hoàn cảnh hiểm nguy" trong "Binh pháp Tôn Tử".

Một người chỉ huy trong thời khắc sinh tử tồn vong, thành công thất bại thì buộc phải lấy tính mạng của mình mà đặt vào canh bạc cuối cùng, đặt tính mạng của mình lên trên sự nghiệp của bản thân, mà không phải là đặt sự nghiệp của mình lên trên tính mạng. Có một lần, Napoleon trong hoàn cảnh vô cùng hiểm nguy đã liều mình đứng ở đầu cầu trong làn mưa bom bão đạn để chỉ huy quân sĩ chiến đấu. Trong quá trình phấn đấu cho sự nghiệp, chúng ta luôn phải lấy sinh mệnh để đấu tranh với cái chết. Nơi nguy hiểm nhất là nơi quan trọng nhất; sống tạm bợ qua ngày, tham sống, ưa hưởng lạc chính là tử thù của nhân loại.

Địa Tạng Vương Bồ Tát nói: "Ta không xuống địa ngục thì ai xuống". Dưới góc độ một nhà cách mạng mà nói thì phải hiểu câu này là "ta không tự nguyện chết thì ai tự nguyện" mới thỏa đáng.

Lãnh tụ tinh thần của phương Đông là Gandhi, trong cuộc đời của mình thường xuyên bị tống giam, trong ngục ông thường ngồi dệt, ông lấy sự thực để cảm hóa và lãnh đạo nhân dân. Để đạt được mục đích của mình, ông thường tuyệt thực nhằm cảm hóa kẻ thù và quần chúng, thường xuyên dùng sinh mạng của mình để vật lộn với tử thần. Không có áp bức đè nén nào có thể bắt ông từ bỏ lý tưởng và công việc của mình, mà ngược lại càng làm cho ông thêm kiên cường.

131. NGHĨ SUY TRONG NGHỊCH CẢNH

Nghịch cảnh là cảnh giới mà trong cuộc đời con người thường gặp nhất và cũng là môi trường tốt nhất để rèn luyện con người, để phát triển kiến thức.

Chữ "khó" chỉ có trong từ điển của những kẻ ngu dốt. Chúng ta nếu có thể vượt qua gian khổ, kiên định tới cùng, chịu đựng khó khăn gian khổ, biết tích lũy những kinh nghiệm trong đó thì cuộc sống sẽ có những bước chuyển biến lớn.

Khổng Tử khi trả lời về chữ nhân đã nói: "Trước hết phải trải qua gian nan khốn khó sau đó mới có thành quả, ấy chính là nhân. Nếu như ban đầu không trải qua khó khăn gian khổ thì sẽ không có thành quả, ban đầu quá dễ dàng thì không thể nói là đạt được thành công lớn, có hạnh phúc trước thì không thể có kết thúc tốt đẹp. Vì vậy nói, nghịch cảnh là cảnh giới mà trong cuộc đời con người thường gặp nhất và cũng là môi trường tốt nhất để rèn luyện con người và phát triển kiến thức.

Văn Vương hoàn thành "Chu Dịch" trong khi bị giam cầm. "Xuân Thu" của Khổng Tử cũng được viết trong thời kỳ ông gặp nạn. "Ly Tao" của Khuất Nguyên cũng được viết trong thời gian ống bị lưu đày. "Quốc ngữ" của Tả Khâu cũng hoàn thành sau khi ông đã bị mù. "Tôn Tẫn binh pháp hoàn thành khi ông đã bị chặt cả hai chân, "Lã lãm" của Lã Bất Vi ra đời khi ông ta chuyển sang đất Thục, "Thuyết nan" và "Cô phẫn" của Hàn Phi Tử ra đời khi ông trở thành tù nhân của Tần vương, "Sử ký" của Tư Mã Thiên ra đời khi ông đã trở thành phố nhân. Có thể thấy đó là những tấm gương về những con người trong gian khổ không cúi đầu, không khuất phục hoàn cảnh, vẫn tiếp tục phấn đấu mà sử sách còn mãi ghi nhớ. Ngạn ngữ có câu: "Sự nghiệp là sự tích luỹ của lao động".

Một nhân vật vĩ đại và một sự nghiệp vĩ đại ít nhất cũng phải trải qua vài lần thất bại, gian khổ và tủi nhục với ý chí thà chết trong gian khó mà vươn lên, nếu có thể vượt qua được gian nan thử thách, chịu đựng vất vả, vào sinh ra tử, không sợ sự đau đớn thể xác và sự đày ải về tinh thần, với một nghị lực phi thường, một tinh thần thép, dũng cảm tiến lên, không đạt được mục đích cuối cùng quyết không thôi.

Người ta thường nói "thất bại là mẹ của thành công", đó không phải là một cách nói hoa mỹ mà là một bài học thực tế rút ra từ trong những khó khăn gian khổ. Qua mỗi lần thất bại là lại tăng thêm sự hiểu biết và kinh nghiệm. Càng thất bại nhiều thì thành quả đạt được sau này càng lớn.

Chỉ cần đứng trước khó khăn chúng ta không nhụt chí, không bị quan, tiêu cực, nhất định chúng ta sẽ thành công.

Thang Vương bị vây khốn ở Hạ Đài, Văn Vương bị lưu đày nghìn dặm, Trùng Nhĩ chạy sang Địch quốc, Tiểu bạch chạy sang nước Lỗ, Câu Tiễn xưng thần với nước Ngô, Lưu Bang xưng thần với Hạng Vũ. .. đều là phải chịu những đau khổ cả về thể xác lẫn tinh thần, sau cùng đã đạt được thành công với một nghị lực lớn lao.

132. THẮNG LỢI VÌ THÊM MỘT LẦN NHẪN NẠI

Chúng ta làm bất cứ việc gì cũng cần có tinh thần Ngu Công dời núi, sống chết cũng phải làm việc ấy, các thế hệ con cháu kiên trì với việc ấy, thì có lý nào lại không thành công?

Lão Tử nói: "Tinh thần vượt qua vật chất", tinh thần đó không phải là tinh thần bình thường, mà là tinh thần bất khuất, kiên cường, ý chí kiên định không gì lay chuyển được mới có thể có được sự kiên trinh. Có tấm lòng kiên trinh thì mới có được lòng chung thuỷ, tinh thần bất khuất, mới có thể vượt qua mọi khó khăn hoạn nạn, khó khăn không lùi, quyết tiến lên.

Chúng ta muốn sự nghiệp thành công trước hết phải có ý chí ngoan cường, kiên định, tinh thần không khuất phục trước hoàn cảnh, phải để cho thứ tinh thần này bắt rễ sâu vào trong ý chí kiên định, bất khuất.

Làm người nếu không thể giành được sinh tồn từ trong gian khổ sinh tử, thì sinh tồn và cuộc sống chẳng có ý nghĩa, sự nghiệp nếu không thể thành công trong gian nguy, thì thành công đó không được lưu truyền muôn thế hệ. Cho nên, khó khăn chính là sự thử thách đối với các bậc thánh hiền, gian nguy thử thách sự kiên trinh, những vấp váp thử thách các bậc anh hùng, thất bại sẽ đi tới thành công, còn ý chí và tinh thần là yếu tố chủ yếu làm nên thành công trong sự nghiệp của các bậc thánh hiền và anh hùng.

Là một nhân vật lãnh tụ, cần phải có ý thức về quyền uy trác việt, phải làm cho toàn dân, toàn quân nhận thức được quyền uy ấy, từ đó mới có sự phục tùng.

Có vị tướng lĩnh đã nói rằng: "Nếu như không có ý thức về quyền uy, không đủ để mọi binh lính nhận thức được thì không thể trở thành một người thống soái tốt được. Cấp dưới phải tuân theo người lãnh tụ, cho dù họ có nóng giận, xấu hổ, thành thực, cao ngạo, mềm mỏng, thì họ đều có tấm lòng của một người lãnh đạo, đều có ý chí kiên cường. ý chí là đỉnh điểm của trí tuệ nhân loại, ý chí không kiên định ngoan cường, thì trí tuệ cũng không có nơi dụng võ, chỉ cần gặp khó khăn hiểm nguy là chùn bước. Những việc đã gần thành công nhưng lại bỏ dở mà người ta hay nói đến chính là vì ý chí không ngoan cường gây nên.

Chúng ta làm bất cứ việc gì cũng cần có tinh thần Ngu Công dời núi, sống chết với việc ấy, các thế hệ con cháu kiên trì với việc ấy, thì có lý nào lại không thành công? Trải qua một ngày dãi nắng, mười ngày dầm trong lạnh giá, sự việc sẽ trở nên dễ dàng hơn. Một ngày làm việc, 10 ngày nghỉ thì sự nghiệp khó mà thành công. Hôm nay làm cái này, ngày mai làm cái khác thì sự nghiệp không thể thành; hôm nay chạy Đông, ngày mai chạy Tây thì không thể đạt được mục đích.

Đại Vũ trị thuỷ, 9 năm xa nhà, 3 lần qua cửa mà không vào nhà, chân mòn gót mới có thể thành đại nghiệp.

Tôn Trung Sơn dốc hết tâm trí cho 40 năm cách mạng, hai bàn tay trắng làm nên, cuối cùng đã lật đổ được triều Thanh, nếu không phải là có một ý chí kiên cường thì sao có thể làm được điều đó? Trước đây, Alexander với chưa đầy 5 vạn quân đã đại phá đế quốc Ba Tư với đại quân hàng triệu quân. Thành Cát Tư Hãn với binh lực của bộ tộc Mông Cổ đã từng ngang dọc cả châu Âu và châu Á. Ba con người làm nên lịch sử đó, nếu không có ý chí hơn người thì sao có thể thành công được.

Kẻ hồ đồ muốn trở thành Nghiêu, Thuấn, muốn trở thành Mạnh Tử, ban đầu, khi nhìn thấy như vậy rất ít người không chế giễu họ là kẻ điên rồ, đợi khi họ thành công thì cho rằng họ đã may mắn, là trời cho. Vậy cái gì là trời cho? Đó là ý chí đã khiến họ làm như vậy mà thôi.

Bá Di, Thúc Tề thà chết ở núi Thủ Dương, vì nghĩa mà quyết không ăn lương thực của nhà Chu; Phương Hiếu Nho vì nghĩa mà thà bị khép vào tội chém chứ quyết không thay vua viết chiếu thư, chỉ có những người có ý chí kiên cường mới có thể làm được như vậy. Napoleon nói rằng trong từ điển của ông không có từ "khó", cũng tức là nói ông ta có một ý chí hơn người, vì vậy ngạn ngữ có câu: "Thế gian không có việc gì khó, chỉ sợ lòng người".

Thiên Huyền Tử nói: "Trời có thể vươn tới, biển có thể xuống, Thái Sơn có thể san bằng, con người ở dưới địa ngục cũng có thể cứu thoát được, chỉ có những người có ý chí kiên cường, không khuất phục thì mới có thể thành công được.

Mạnh Tử nói: "Đại Vũ không thích uống rượu mà chỉ muốn nghe những lời hay. Vũ Vương không bài xích người thân cận, cũng không bài xích người xa lạ. Chu Công Kiêm có sở trường của tam vương mà thực hiện 4 việc, trong đó có việc không vừa ý, suy nghĩ cả đêm, bỗng nhiên nảy ra sáng ý, vậy là ngồi đến sáng rồi đi làm ngay.

Nếu như không có cốt lõi là ý chí kiên cường, mà tâm dao động, không thể đưa ra chủ kiến thì không thể có thành công được, vì vậy nói nếu như có học vấn, không đạt được thành tựu, không tu dưỡng đạo đức, không cầu thanh danh, không làm nên cơ nghiệp, cứ cho rằng thiên bẩm của ta không bằng người, hoàn cảnh của ta không bằng người, cơ hội của ta không bằng người thì đều là những lời nói hồ đồ, phi lý. Tất cả những điều này đều là do không có ý chí, không có tinh thân vươn lên nên mới dẫn đến kết cục như vậy.

Cho nên, chiến thắng của cuộc đấu cuối cùng sẽ thuộc về kẻ kiên cường đến giây phút cuối cùng, sự thành bại của sự nghiệp cũng như vậy.

133. KHÔNG ĐÁNG ĐƯỢC NHẬN THÌ KHÔNG NÊN NHẬN

Tính tình của con người từ tiết kiệm đến xa xỉ rất dễ dàng nhưng từ xa xỉ đến tiết kiệm lại rất khó.

Những người ở địa vị cao nếu như tự mình tạo lập được sự nghiệp, lấy hành động trong cuộc đời mình để làm gương cho thiên hạ thì có thể thay đổi được những thói quen cổ hủ. Nhan Quang Trung nói: "Từ Hữu Công bắt đầu làm quan tư pháp ở Phố Châu, nổi tiếng một thời vì có tấm lòng khoan dung độ lượng. Quan và dân cùng quy định, kẻ nào phạm pháp dưới pháp trượng của ông thì mọi người cùng trách mắng. Sau khi ông hết nhiệm kỳ, pháp trị của Từ Hữu Công không có ai phạm phải pháp trượng nữa. Người phạm pháp trư ợ ng cũng giống như biển và sông vậy, đều là người thân. Nay mọi người đều nói phong tục không đơn giản, độ lượng, lấy pháp trị hà khắc thì sợ rằng sức mình không mạnh, như vậy rất khó được lòng dân.

"Tống - hiền sự lục" có ghi: "Tư Mã Hoàn Ôn nói: khi cha ta làm Quận mục phán quan, khách đến đều phải đãi tiệc, khi thì 3 chén, khi thì 5 chén, không bao giờ vượt quá 7 chén, rượu thì mua ở ngoài chợ, đều là rượu hoa quả, rau quả là thức ăn chính, bát đĩa đều là đồ sứ, Khi đó, sĩ đại phu đều như vậy, gặp nhau đều chào hỏi, tình cảm rất nồng hậu. Bây giờ thì tại nhà Sĩ Đại Phu, rượu đều là của phi pháp, bát đĩa không phải là thứ quý hiếm không dùng, thức ăn không thịnh soạn thì không ăn, liên tục thiết tiệc mời bạn bè bằng hữu, thường xuyên tổ chức ăn uống linh đình nhiều ngày, sau đó lại tặng sách, nếu như không như vậy thì mọi người lại nói là ông ta bỉ ổi, keo kiệt, chao ôi phong tục đã suy đồi đến mức như vậy rồi sao. Những người có chức vị cao sao không ngăn lại mà lại làm cho chúng ngày thêm phát triển?

Thời Tống, Dương Giản Mục công tuy rằng rất nghèo nhưng ngay cả một bát canh đậu cũng không muốn nhận. Cao Tông đã từng hỏi ông ta rằng: "Ông nổi tiếng là người liêm khiết, có người nói ông làm quan không màng tới bổng lộc có đúng không?" Dương Công trả lời: "Tôi vì nghèo khó mà làm quan thì tại sao lại không cần bổng lộc? Nhưng những cái không đáng nhận thì sẽ không nhận". Cao Tông nói: "Nếu như ai cũng như ông, thì thiên hạ sẽ thái bình, ta biết trong nhà ông lục căn đều thanh tịnh, không vướng chút bụi trần, danh lợi thì ai cũng muốn còn ông thì lại không màng tới".

Trương Văn Tiết hiệu là Tri Bạch thời Tống Nhân Tông làm đến chức tể tướng. Ông ta đã từng làm chức quan quản lý việc viết sách ở Hà Dương, có người nói ông ta vì bổng lộc mà làm quan, người ta còn nói ông ta giống như là Công Tôn Bố, sau này Trương Công than rằng: "Cả nhà ta bây giờ ăn ngon mặc đẹp làm sao mà ta lại không sợ? Nhìn lại tính tình con người, từ nghèo khó đến xa xỉ thật là dễ, còn từ xa xỉ trở về tiết kiệm thật là khó, bổng lộc của ta có thể có mãi được không? Có thể làm quan mãi sao? Nếu một ngày không còn được như bây giờ, xa xỉ đã trở thành thói quen của gia đình ta, không thể lập tức tiết kiệm được, nếu như ta không làm quan nữa, ta chết đi, thì họ sẽ ra sao?"

Chính là vì họ biết kiềm chế, nên có thể vô hình phong hóa thế đạo.

134. TÍNH CÁCH THANH LIÊM, CƯƠNG TRỰC

Nhìn lại các quốc gia và gia đình từ trước đến nay thì thấy: thành công do cần kiện, thất bại do xa xỉ.

Nếu như chúng ta có thể một lòng trọng nghĩa, thì người trong thiên hạ không có ai không trọng nghĩa; một lòng hướng công, thì người trong thiên hạ sẽ tự nhiên hướng công. Nếu như bản thân hư ớ ng lợi mà muốn người trong thiên hạ hướng nghĩa không hướng lợi, bản thân mình tư lợi mà muốn thiên hạ không tư lợi thì hoàn toàn không thể có.

Thành công của phong hóa tất cả đều do chúng ta có nhất tâm hướng về nó hay không, dù cho là giáo hóa gì đi nữa thì cũng như vậy. Lã Khôn nói: "Thay đổi phong tục của nhân dân thì dễ, thay đổi chí khí của người đọc sách thánh hiền rất khó, thay đổi phong cách của các quan viên lại càng khó. Phong cách của người làm quan mà thay đổi thì thiên hạ tự nhiên cũng thay đổi. Nếu không phải là người hiểu nhân thế thì không thể hiểu được điều này. Đó chính là điều mà Dật Tử nói: "Dân phong dị chính, sĩ phong nan chính; sĩ phong dị chính, chính phong nan chính" (thói quen của dân dễ sửa, thói quen của sĩ tử khó sửa; thói quen của sĩ tử khó sửa, thói quen của chính quyền khó sửa) cũng chính là như vậy.

Vì vậy muốn cảm hóa thiên hạ, trước hết cần phải thay đổi phong cách chính trị, bắt đầu từ những người đứng đầu thiên hạ.

Tăng Quốc Phiên được người trong thiên hạ nhắc đến vì sự trung thành, thanh liêm. Cả đời ông ta làm việc không hề vượt ra khỏi trung-liêm, khôi phục các thuần phong mỹ tục cho triều đình cuối nhà Thanh, tạo một tấm gương sáng.

Tuy Tăng Quốc Phiên làm quan đến Tổng đốc nhưng cuộc sống cũng vẫn như một người nông dân, bữa ăn chỉ có một thứ là rau vì vậy người đời gọi ông là "nhất phẩm tể tướng". Khi 60 tuổi, mặc một chiếc áo màu thiên thanh may khi còn 30 tuổi, ông thường nói: "Cổ nhân có nói, quần áo không bằng mới, con người không bằng cũ" vì vậy mà theo tôi quần áo mới không bằng cũ. Con gái của ông khi xuất giá chỉ có 200 lạng bạc, Trung Tương Công mở hòm để kiểm tra, thấy ít quá nên tăng lên 400 lạng. Khi ông đem theo thủy quan đến giao chiến ở Đồng Lăng, bị thất bại, suýt nữa bị quân của Thái Bình Thiên quốc bắt làm tù binh, trong một phút bi quan định nhảy xuống sông tự vẫn nhưng được bạn là Chương Đào Lân cứu sống. Từ việc này có thể thấy được khí tiết, tính tình của ông, đồng thời cũng từ đó mà công đức của ông được lưu danh muôn thủa.

"Tống-Hiền sự lục" có ghi, Vương Nghi Công nói: "Trước đây Dương Văn Công từng nói, phẩm chất của con người là thành thực. Ta rất bái phục suy nghĩ đó, nếu như câu nệ cố chấp không đổi, thì vùng đất bằng và vùng hiểm trở cũng như nhau". Khấu Duy 19 tuổi đã đỗ Tiến sĩ, thời đó Tống Thái Tông đề bạt người tài thường không chú ý tới những người trẻ tuổi, có người khuyên Khấu Duy chờ vài năm nữa nhưng Khấu Duy trả lời: "Ta bắt đầu được tiến cử làm quan, sao lại có thể khi quân như vậy?

135. SỐNG ĐẠM BẠC MÀ Ý CHÍ SÁNG SUỐT,

GIỮ THÁI ĐỘ BÌNH TĨNH ĐỂ SUY XÉT SÂU RỘNG

Phú quý là hai thứ mà con người mong muốn nhất, không được dùng các biện pháp bất chính để đạt được nó; bần và tiện là thứ mà con người ghét nhất, không được dùng thủ đoạn bất chính để từ bỏ nó.

Trong "Lễ ký" có ghi: "Nhìn thấy lợi mà không bỏ đạo nghĩa, nhìn thấy chết mà không thay đổi phẩm chất, gặp gian nguy mà chí hướng không lùi", những người như vậy chúng ta đều cho rằng họ thanh cao, cương trực, bất khuất, không sợ hy sinh, là những người kiên nghị, không bao giờ cúi đầu. Cũng tức là nguồn gốc của tinh thần không sợ hy sinh "không sợ trời, không sợ đất, không sợ kẻ địch ở trước mặt, không sợ người ở phía sau".

Thơ cổ có câu: "Đồ vật tốt không thể kiên cố như bàn thạch, hư danh có được mà làm gì? Đối với một con người, không thể vượt qua được cái quan niệm danh lợi cá nhân thì sẽ tồn tại tư tưởng công, lợi, cho nên không thể duy trì đạo nghĩa. Chỉ mưu cầu danh lợi có thể nói chính là "đuổi theo cái bong bóng" huống hồ cơ thể còn có lúc mệt mỏi.

Muốn lập nên sự nghiệp anh hùng thì phải có tấm lòng của bậc thánh hiền, mới thể hiện được sự vĩ đại. Sự nghiệp mà những người hiện đại chúng ta đang thực hiện cũng cần phải có tấm lòng của bậc thánh hiền, ít nhất cũng phải vượt qua cái quan niệm danh lợi thì mới có thể không tranh giành mà đạt được. Lão Tử đã nói: "Thanh danh và thân thể cái nào gần hơn? Thân thể và vật chất cái nào nhiều hơn? Được và mất cái nào lợi hại hơn?" Cho nên, yêu thích quá mức thì tất sẽ lãng phí rất lớn, tích trữ quá nhiều thì tất sẽ dẫn đến mất mát lớn. Điều đó quả thật là chí lý.

Gia Cát Lượng từng nói: "Sống đạm bạc mà ý chí sáng suốt, giữ thái độ bình tĩnh để suy xét sâu rộng". Đây chính là điều tâm đắc khiến ông có thể vượt qua cái vòng danh lợi đó. Nếu chúng ta có thể vượt qua cái quan niệm danh lợi đó thì tự nhiên sẽ trở thành bậc đại trượng phu "phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất" (phú quý mà không hoang dâm, nghèo hèn nhưng vẫn không thay lòng đổi dạ, không khuất phục trước uy quyền), thì tự nhiên sẽ hiểu được đạo lý: "Phú và quý là dục vọng lớn nhất của con người, không được dùng các biện pháp bất chính đáng để có nó, bần và tiện là thứ mà con người ghét nhất, không được dùng thủ đoạn bỉ ổi để vứt bỏ nó".

Vì vậy, khi công danh, phú quý, tiền tài đến thì cần phải suy nghĩ xem ta có đáng được hưởng hay không, khi lâm vào hoàn cảnh gian nguy cần phải suy nghĩ xem có nên rời bỏ hay không. Nếu như không đáng được hưởng thì "có mang cho cả thiên hạ cũng không màng". Nếu không nên rời bỏ thì "rau cháo không đủ no cũng không rời". Đây là một khí thế như thế nào? Là một khí chất như thế nào? Là một tinh thần như thế nào? Đương nhiên đó là cái khí khái chí đại chí cương "sau khi tự mình kiểm điểm vẫn không hối hận, dù thiên binh vạn mã vẫn dũng cảm tiến lên" của bậc anh hùng.

Cho dù ai cũng có thể làm được như vậy, nhưng sao lại xuất hiện thói xấu tư lợi dẫn tới tham ô hủ hóa, Khổng Tử nói: "Ăn cơm rau, uống nước nguồn mà ung dung tự tại, có được phú quý mà bất nghĩa, đối với ta chỉ là phù vân". Câu nói đó có thể nói là một loại thần dược đối với căn bệnh tư lợi, tham lam, tham ô hủ hoá.

136. LẤY NHÂN NGHĨA TRỊ VÌ THIÊN HẠ

Có thể giữ được dân, yêu quý dân, bảo vệ được dân, yêu thương vạn vật, tạo ra sự vật, quý trọng sự vật, chính là "nhân đức bao trùm thiên hạ". Dùng nhân đức trị quốc thì sẽ được lòng dân.

Yêu thương trăm họ, yêu thương vạn vật thì sẽ có được lòng dân, có được lòng dân thì sẽ làm cho chính trị sáng sủa, nước nhà hưng thịnh. Không được lòng dân thì chính trị sẽ tự khắc rối loạn, nước sẽ suy vong, không thể hưng thịnh được, đó là chân lý ngàn đời không thay đổi.

"Nhân dân là gốc rễ của đất nước, gốc rễ có bền thì cây mới vững". Trong "Thượng thư" có nói: "Cũng giống như bảo vệ đứa trẻ mới sinh, thực tâm yêu thương nó, lấy nhân ái mà đối xử với trăm họ, vạn vật, gần gũi nhân dân thì nhân dân sẽ theo". Trị vì đất nước mà không được lòng dân thì không giữ được nước. Có được lòng dân mà không coi lòng dân như lòng mình, không coi ý dân là ý mình, không coi ý nghĩ của dân là ý nghĩ của mình, không ghét những thứ mà dân ghét, thì cũng coi như không được lòng dân.

Vì vậy nói, đạo lý của kẻ trị vì đất nước là dùng lòng nhân ái yêu thương vạn vật, trăm họ, có được lòng dân thì phải dốc lòng vì nhân dân, coi đó là công việc quan trọng hàng đầu. Người nhân ái mới có thể yêu thương nhân dân, gần gũi nhân dân, yêu thương vạn vật.

Đường Thái Tông đã từng nói với các thị thần rằng: "Đạo của kẻ làm vua là phải biết yêu thương trăm họ, nếu như vì bản thân mà làm tổn hại đến nhân dân thì cũng giống như là cắt thịt mình mà bỏ vào bụng, bụng có thể no nhưng thân thì không thể sống được".

Có thể giữ được dân, bảo vệ dân, yêu thương trăm họ, tạo ra vạn vật, yêu quý vạn vật, đó chính là "nhân nghĩa bao trùm thiên hạ", nhân nghĩa bao trùm thiên hạ thì sẽ có được thiên hạ trong tay, vì vậy tư tưởng "nhân trị" của Mạnh Tử được lưu truyền mãi đến hậu thế.

137. TRỜI BIẾT, ĐẤT BIẾT,

NGƯỜI BIẾT, TA BIẾT

Người ưa phù hoa, xa xỉ, thì khó có thể trở thành một người có phẩm chất tiết kiệm, kẻ tham lam thì không thể trở thành một người thanh liên. Hàm nghĩa khác của yêu thương vạn vật, tạo ra vạn vật và yêu quý vạn vật, chính là biết tiết kiệm.

Trong đối nhân xử thế, tiết kiệm có thể bồi dưỡng tính cách của một con người. Người ưa phù hoa, xa xỉ, thì không thể trở thành một người có phẩm chất tiết kiệm, kẻ tham lam thì không thể trở thành một người thanh liêm.

Thời Đông Hán, Dương Chấn, sống độc thân nghèo khó, rất thích đọc sách, đọc đến nỗi rách cả sách, kiến thức rất uyên bác, đương thời còn được người đời gọi là Tây Khổng Tử, được đại tướng quân Đặng Trắc tiến cử làm quan đến chức Thứ sử. Học trò của ông là quận thủ Vương Mật một hôm nhân lúc đêm tối mang vàng đến biếu ông ta. Dương Chấn khéo léo chối từ, Vương Mật liền nói: "Đêm tối không có ai có thể biết được". Dương Chấn nói: "Trời biết, đất biết, người biết, ta biết, sao lại nói là không có ai biết được?". Vương Mật xấu hổ mà ra về. Con cháu của Dương Chấn ăn uống đạm bạc, ra khỏi nhà chỉ đi bộ. Có người nói Dương Chấn nên cho con cháu một chút sản nghiệp, ông ta nói: "Nếu như muốn hậu thế gọi là quan thanh bạch, thì cho con cháu những thứ đó mới là hữu ích".

Ngô Ẩn Chi đến làm quan ở quận Sơn Hải, Quảng Châu, nơi đó có một suối nước tham, tương truyền uống nước ở đó vào sẽ trở thành người tham lam, nước ở đó có thể làm thay đổi nhân tính. Ngô Ẩn Chi nói "Trong lòng ta đã có chủ rồi, làm sao có thể thay đổi được", thế là ông ta liền uống nước suối và làm thơ rằng: "cổ nhân nói nước này, uống một chén nghìn vàng, ta nay đến uống thử, tính tình vẫn như xưa". Ông uống nước ở đó rồi càng thấy thanh cao liêm khiết, khi mãn nhiệm quan không hề mang theo một thứ gì. Sau này làm đến chức Thượng thư vẫn như xưa, trong nhà chỉ toàn dùng tre nứa làm bình phong, ăn uống như những người nhà nghèo, con gái ông xuất giá cũng không hề có của hồi môn, hơn nữa còn rất lặng lẽ, chẳng hề có khí thế của nhà quan.

Đó là những phẩm chất cao đẹp của họ, thanh liêm chính trực, phẩm chất của họ hơn hẳn người thường. Các quan lại đời sau tại sao không thể làm được như họ? Tất cả là ở con người. Tấm lòng kiên trinh, không hề thay đổi thì không thể vướng bụi trần, không thể bị ngoại cảnh tác động.

138. TRÂN TRỌNG PHÚC THÌ SẼ LUÔN CÓ PHÚC

Phúc lộc của con người đều có số lẻ biết yêu quý phúc phận thường có nhiều phúc; kẻ không biết yêu quý vạn vật, thường không có phúc. Vì vậy mà Lão Tử lấy cần kiệm là vật báu.

Một chữ kiệm có 3 lợi ích lớn: một là an phận thủ thường, không phải cầu cạnh người, vì vậy mà có thể tu dưỡng liêm khiết, hai là bạn phát bổng lộc, cứu tế những người khốn khó, làm như vậy công đức sẽ được quảng đại, ba là chịu đựng hoàn cảnh thiếu thốn, để lại một con đường lui sau này hưởng phúc.

Vì vậy, phương pháp đối nhân xử thế tốt nhất là biết tiết kiệm, đồng thời có được phẩm chất trong sáng như ngọc như băng tuyết. Chỉ có tiết kiệm thì mới giữ được liêm khiết, chỉ có phẩm chất trong sáng thì mới có thể tồn tại lâu dài. Biết tiết kiệm đồng thời giữ được nó, khi nghèo khó mới có thể nuôi được mình, khi giàu sang mới có thể biết đối đãi với thiên hạ. Biết cần kiệm mới có thể tồn tại được trong thế gian này, mới giữ được thế đạo. Cần thì không thiếu thốn, kiệm thì sẽ có của đế, lao thì sẽ tiến bộ, tiết thì sẽ biết đủ, đó là cách mà người xưa đã tích phúc. Trong cần, kiệm, lao, tiết, thì kiệm là quan trọng hàng đầu. Một người muốn rèn luyện các phẩm chất tốt đẹp, nhất thiết phải bắt đầu từ đó.

Phúc lộc của con người có phúc phận, kẻ biết yêu quý phúc phận thường có nhiều phúc; kẻ không biết yêu quý vạn vật, thường không có phúc. Vì vậy mà Lão Tử lấy cần kiệm là vật báu. Không chỉ là tiết kiệm về vật chất mà tất cả mọi sự việc đều cần phải suy nghĩ đến ý nghĩa của việc tiết kiệm thì mới có chỗ lui. Kiệm đối với ăn uống mà nói có thể rèn luyện tính khí, kiệm đối với ham muốn có thể tập trung tinh thần, kiệm đối với lời nói có thể nghỉ ngơi dưỡng thân, kiệm đối với bạn bè có thể tránh được những lỗi lầm sai sót, kiệm đối với mong đợi có thể thanh tâm dưỡng đức, kiệm đối với suy nghĩ có thể giảm ưu phiền. Bớt được một phần thì sẽ thu được những lợi ích khác. Đó tuy là một trong những biện pháp giữ thân nhưng không nằm ngoài đạo.

Vì vậy đối với kẻ tham lam xa xỉ thì giàu bao nhiêu cũng chưa đủ, người biết cần kiệm thì tuy nghèo nhưng rộng rãi. Lão Tử nói ông có tam bảo đó là từ bi, tiết kiệm, không phô trương trước bàn dân thiên hạ, lại nói ông có tam giới đó là cực đoan, xa xỉ, và tàn khốc, đó chính là một diệu pháp trên đời.

139. LẬP NGHIỆP THÌ DỄ

NHƯNG GIỮ ĐƯỢC NGHIỆP MỚI KHÓ

Thà so với người về cách làm ruộng chứ không so vì của cải giàu sang.

Tống Nhân Tông đã từng nói với quan cận thần của ông ta rằng: "Đêm qua trẫm không ngủ được, vì đói muốn ăn thịt dê nướng". Viên quan cận thần nói rằng: "Sao hoàng thượng không sai người mang tới?". Nhân Tông nói: "Trẫm sợ rằng sẽ thành một thói quen xấu, thà rằng chịu đói một đêm chứ không muốn tạo ra lệ sát sinh vô độ". Lại có người dâng lên 18 con sò, mỗi con đáng giá nghìn vàng. Nhân Tông nói: "Nháy mắt đã tiêu hết hai mươi vạn tám nghìn vàng, thật là quá xa xỉ, ta không muốn làm như vậy" vì thế mà không nhận cống phẩm.

Nguyên Thế Tổ mỗi khi nghĩ tới những vất vả của thái tổ lúc lập nghiệp đã hái một ngọn cỏ xanh đặt trước mặt Đại nội đan gọi là cỏ kiệm, để muốn cho con cháu đời sau hiếu được đạo lý cần kiệm. Nguyên Anh Tông đã từng đến Ngự dụng Đại an các, nhìn thấy y phục của các bậc tổ tiên đi trước để lại đều là làm bằng các loại vải thông thường, phần lớn đều có miếng vá, Anh Tông cảm khái mà nói với các quan cận thần rằng: "Tổ tông sáng nghiệp thật là gian nan, quần áo đồ dùng đều tiết kiệm như vậy, ta có thể quên được sao?".

Đường Túc Tông khi làm Thái tử, có một lần ăn cơm cùng hoàng thượng, có món chân dê rất béo, hoàng thượng nhìn thái tử dùng dao cắt thịt. Khi Túc Tông cắt xong, mỡ dính đầy dao, bèn dùng bánh quệt lên dao, hoàng thượng nhìn chăm chú, Túc Tông từ từ đưa lên miệng ăn, lúc đó hoàng thượng vui mừng nói: "Phúc phần là phải biết quý trọng như vậy".

Đời Hán, Mã hoàng hậu thời Minh đế, sau khi được lập làm chính cung hoàng hậu càng giản dị chất phác, y phục của bà không hề hào hoa. Có một lần có rất nhiều tấn kỷ đến bái kiến bà, nhìn cách ăn mặc trang điểm của bà đều cảm thấy rất buồn cười, Mã hoàng hậu liền nói: "Tất cả những thứ đó đều do con người ta làm ra cả cho nên ta mới dám mặc y phục giản dị như vậy". Từ đó có thể thấy được phong cách giản dị, chất phác của bà.

Thời Tống, Vĩnh Ninh công chúa từng là một người ăn mặc rất lộng lẫy, khi bái kiến hoàng thượng, hoàng thượng nói rằng: "Từ nay về sau không được ăn mặc như vậy nữa". Công chúa cười mà nói: "Mặc thế này thì tốn kém là bao?" Hoàng thượng nói: "Là công chúa, con gái của hoàng thượng mà xa hoa như vậy, trong cung nhất định sẽ bắt chước, giá của những trang phục cao cấp trong kinh thành tất sẽ tăng lên, trăm họ sẽ vì lợi nhuận. Con sống trong một gia đình quyền quý, cần phải biết quý trọng phúc phận, không được có ý nghĩ không tốt như vậy.

Với một vài ví dụ như trên có thể thấy thái độ chi tiêu của các bậc quân vương và gia đình của họ, sự giáo dục trong gia đình của họ, và cũng biết được phong cách của các gia đình vua chúa thời xưa.

Thời Nam Bắc triều, Tề Cao đế Túc Đạo Thành sau khi lên ngôi, liền lấy cần kiệm để trị quốc. ông nói rằng: "Trong 10 năm ta trị vì thiên hạ, vàng bạc cũng chỉ như bùn đất vậy". Đến thời Vũ đế trăm họ đều được phú quý, không hề có trộm cắp, đó cũng là kết quả của sự cần lao mà có.

140. TÍNH CÁCH THỰC CỦA CUỘC SỐNG

Thịt nát xương tan hồn không sợ, vẫn lưu thanh bạch tại nhân gian.

Thừa tướng thời Hán - Túc Hà, mua điền trại, phải sống ở nơi nghèo khổ, không xây cất lâu đài, là người rất tiết kiệm. Ông ta nói: "Nếu muốn hậu thế hiền minh, ta phải là một tấm gương về sự cần kiệm. Không hiền tài thì cũng sẽ bị những người có thế lực tước đoạt.

Danh tướng đời Tống là Vương Đán, làm quan khi đã già, mỗi khi có người đến mừng thọ, ông đều từ chối nói rằng: "Nhìn thấy cảnh đó ta lại càng thêm buồn phiền, lo lắng, có gì đáng để chúc mừng chứ?" Mỗi lần ban thưởng, nhìn thấy người ta đặt đồ được ban thưởng lên bàn, ông thường than rằng: "Đó là mồ hôi và máu của nhân dân, ta nào dám dùng nhiều". Mỗi lần có người mang theo lễ vật đến, ông thường nhắm mắt lại mà nói: "Gia đình ta có thói quen giản dị, chất phác, sao lại có thể như vậy? cho nên người nhà cứ hễ có quần áo đẹp là mang cất vào kho, không để Vương Đán trông thấy.

Vương Nghi - Thời Tống từng làm quan cùng thời với Tôn Xung, Tôn Xung mới đến kinh thành đã đến bái kiến Vương Nghi, Vương Nghi nằng nặc giữ Tôn Nghi ở lại nên mới nói rằng: "Ăn cơm xong hãy về". Nói đoạn bảo người nhà: "Khách đã ở lại rồi, chuẩn bị bánh bao", ông ta coi bánh bao như là món ăn thượng hảo hạng, sau khi ăn xong liền đưa lên mấy cuộn giấy lau miệng, mở ra xem thì đều là những giấy mà người khác viết hỏng bỏ đi. Họ đã tiết kiệm và quý trọng phúc phận như vậy đó.

Sự tiết kiệm của Vương Nghi hơn hẳn người thường, từ việc không bỏ phí các vật dụng, đó là tính cách thật của ông mà không phải là sự hà tiện.

141. KHÔNG HỔ VỚI TRỜI XANH,

KHÔNG THẸN VỚI NHÂN GIAN

An phận, an phận với sự nghèo khó, tâm bất động, giảm ham muốn, giảm lòng tham, giảm bớt sự tranh giành.

Cổ nhân thường nói: "Việc làm vì sự bình yên của trăm họ được gọi là sự nghiệp, việc làm vì gia đình được gọi là sản nghiệp, việc làm tổn hại đến người trong thiên hạ mà có lợi cho nhà mình thì gọi là oan nghiệp. Nếu lấy sản nghiệp làm sự nghiệp thì người đời tất sẽ oán hận, lấy sản nghiệp làm oán nghiệp thì trời tru đất diệt".

Trong lịch sử, những người thất bại, đều thất bại vì phẩm chất, vì không tiết kiệm, điều đó buộc người đời phải cảnh giác, huống hồ "một người có được một thứ gì đó vì đi ngược lại với sự vật thì cũng sẽ mất đi điều đó vì đã đi ngược lại một người muốn tu dưỡng để trở thành một người có phẩm hạnh trong sáng thì trước hết phải làm được "nếu như không phải của ta thì quyết không màng tới". Đó cũng chính là an phận, an phận với sự nghèo khó, tâm bất động, giảm ham muốn, giảm lòng tham thì mới có thể có được phẩm hạnh trong sáng.

Minh Thái Tông Chu Nguyên Chương nghe nói trung thừa Lưu Ôn Sử thanh liêm, liền sai người mang đến thưởng 50 vạn lạng, Lưu Ôn Sử nhận rồi nhưng niêm phong lại ở trong gian phòng phía Tây, không dám dùng. Đến năm thứ hai, Thái Tông lại phái người đó mang tặng nhiều thứ quý hiếm, đến nhà Lưu Ôn Sử thấy tờ giấy niêm phong lần trước ở gian nhà phía Tây vẫn còn. Tiền của Hoàng thượng ban cho mà không tham, thì những thứ tài sản bất nghĩa kia làm sao dám tham?

Tống Lăng Xung nhậm chức tri huyện Hợp Sơn, có tiếng là thanh liêm, không tơ hào của dân, nhân dân đều ca tụng đạo hạnh của ông. Khi thôi không làm quan ở đó nữa, khi về nhà bên người chỉ có một cái nghiên mực, Tống Lăng Xung lấy ra ngắm nghía rồi nói: "Đây không phải là thứ mà khi đến ta mang theo", thế là liền sai người mang trả lại, đó chẳng phải là một ví dụ điển hình của suy nghĩ "không phải là của mình thì tuyệt đối không màng đến sao?"

Quan trị vì nhân dân, thời xưa gọi là quan phụ mẫu, tức là phải phục vụ dân chứ không phải là tác oai tác quái trên nhân dân, bóc lột áp bức nhân dân. Vì vậy, Trương Chi Tài thời Tống làm quan tri huyện ở Dương Thành, khi từ quan có làm thơ rằng:

"Nhất quan lai thử tứ kinh xuân

Bất quý thương thiên bất quý nhân

Thần đạo hữu linh ứng tín ngã

Khứ thời do tự đáo thời bần."

(Bốn năm làm quan ở nơi này, không thẹn với trời hổ với dân, thần linh có thiêng xin chứng giám, từ quan cảnh nghèo vẫn như xưa).

Khấu Duy làm tể tướng 30 năm, không hề xây tư thất, nổi tiếng là người thanh liêm, vì vậy mà Nguỵ Thư ca tụng ông rằng: "Làm quan to mà không có đất để xây nhà".

142. GIÀU NGHÈO TẠI TA, CHẲNG TẠI NGƯỜI

Nghèo mà an phận nghèo là phú (giàu có). Tiện mà an với tiện là quý. Không thủ đoạn là phú, không cầu cạnh là quý.

Đường Bá Hổ làm thơ rằng:

"Câu nguyệt tiêu vân cộng bạch đầu

Dã vô vinh nhục dã vô ưu

Tương phùng thoại đáo đầu cơ xứ

Sơn tự thanh thanh thủy tự lưu"

(Tạm dịch là: trăng và tiều phu có duyên với nhau, không chút vinh nhục chăng ưu phiền, gặp nhau ngỡ tựa gặp tri âm, núi cao tự xanh, nước tự chảy).

Nếu như ai cũng có thể hiểu được cái giới hạn "sơn tự thanh thanh thủy tự lưu" thì mọi sự sẽ không cần đến sự giúp đỡ của người đời. "Bách niên tùy thủ quá, vạn sự chuyến đầu không" như vậy thì có gì để theo đuổi? Mà cũng chẳng có gì mà theo đuổi không được, cần gì phải tự đè nén, tự chuốc lấy sự nhục nhã. Trong thơ của Đào Uyên Minh có viết: "Phú quý không thể do mình tự mong, nó không có thời hạn nhất định" đó chính là người tự biết thế nào là đủ.

Người tiết kiệm nhất định sẽ biết đủ. Lão Tử nói: "Vàng ngọc có đầy nhà cũng không thể có cách gì giữ được nó", dù có được thứ đó nhưng cũng khó lòng mà giữ nó mãi được. Lã Khôn nói: "Những cái là của ta thì nó ở trong ta, nếu là của trời và của người khác thì nó ở bên ngoài ta". Con người cần phải hiểu rõ, phân biệt được trong và ngoài, bên trong mà thiếu một phần thì không thể thành con người, bên ngoài có được một phần phải biết là đủ". Đạt đến hiểu biết đầy đủ thì trước người đời không tự đắc, và biết an phận.

Nghèo nhưng biết an phận với cái nghèo là phú, hèn mà an phận với cái hèn thì là quý; không thủ đoạn thì là phú, không cầu cạnh thì là quý. Đó là lý do tại sao nói tự làm mình giàu, tự mình làm cho mình trở thành con người sang trọng. Cho nên, Mạnh Tử có nói rằng: "Triệu Mạnh có thể quý, Triệu Mạnh có thể hèn". Giàu nghèo, sang hèn là ở ta chứ không phải là ở người khác. Thế cho nên, Lão Tử mới nói rằng: "Tri túc thường lạc, chung thân bất nhục" (Biết đủ thì sẽ luôn vui vẻ, suốt đời không phải chịu sự nhục nhã).

Thời Tống, ẩn sĩ là Ngụy Thư, ẩn cư không ra làm quan, từng làm thơ để biểu lộ khí khái của mình, thơ rằng:

"Hữu danh nhàn phú quý

Vô sự tán thần tiên

Tẩy nghiên ngư thốn hắc

Phanh trà ưng tị yên"

(Tạm dịch là: Có danh tiếng nhưng sống thanh bạch chẳng phú quý, rửa nghiên mực đen cả nước, chim ưng phải dời đi vì khói do nấu trà bay lên). Tống Chân Tông đã nhiều lầu viết thư mời nhưng ông không ra, chỉ nói với sứ giả rằng: "Cánh thư cửu trùng theo cánh phượng đến, một tấm lòng thanh thản đã bị mây trắng níu lại". Hoàng thượng hiểu được tấm lòng của ông nên không cho vời nữa. Ngụy Thư cuối cùng chết ở nơi thâm sơn cùng cốc. Đó chính là tự biết đủ, không màng thế sự, tu dưỡng cái tâm của mình.

143. KHÔNG THEO NHỮNG THÓI XẤU CỦA THẾ TỤC

Con người trên thế gian này thường phải biết tiến biết lui, biết đi, biết dừng, một lòng hướng tới con đường đầy chông gai phía trước.

Phó Nghiêu Du khi đi qua Thanh Viễn Hiệp, cao hứng đề một bài thơ rằng:

"Nham đầu phong ẩn thụ kính tà

Giang bạn ngư tiều thập số gia

Lão tận vãng lai danh lợi khách

Niên niên thu thủy ánh lô hoa"

(Tạm dịch là: "Gió núi mạnh làm cây nghiêng ngả; bên sông mấy chục nhà ngư tiêu, vậy mà nơi đây lại thường có khách danh lợi kéo đến; bông lau vẫn soi bóng dưới dòng sông thu".)

Trong thơ như có hương vị làm cho kẻ biết tự biết, người hiểu tự hiểu.

Trần Mi Công khi trả lời khách về chuyện Nham Tây, rất thanh nhã, đọc lên sảng khoái như được uống một cốc nước mát vậy. Khi trả lời câu hỏi của người đó khi hỏi ông có cảm khái như thế nào, ông liền nói: "Đắc nhàn đa sự ngoại, tri túc thiếu niên trung". (đạt tới nhàn cư thì mọi sự đều là ngoại sự; hiểu nhân thế từ khi còn trẻ); khi trả lời sắp xếp thời gian cho công việc như thế nào, ông trả lời: "Mùa xuân trồng hoa, dọn tuyết, ngắm Lam dạ tỏa hương", khi trả lời làm thế nào để dưỡng lão thì ông nói: "Nghiên mực và ruộng vườn là thú vui, rượu trà điều độ tất sẽ sống lâu"; khi trả lời làm thế nào để giải sầu, ông nói: "Có người tới thăm, hỏi ra mới biết là Phục Hy". Trong hoàn cảnh tâm trạng đó, thực là tiêu dao, hoạt bát.

Ngoạ Vân - Thời Tống khôi phục lại quản sư, Nhân Tông muốn phong chức quan cho ông nhưng ông kiên quyết không nhận, Tống Nhân Tông hỏi ông tâm đắc điều gì, ông trả lời: "Mãn ổ bạch vân canh bất tận, nhất đàm minh nguyệt câu vô hằn (đầy nhà mây trắng cấy cày không hết, một đầm trăng tỏ không có vết gợn.), đó chính là điều tâm đắc của thần. Hai câu nói đó tuy là người bình thường cũng hiểu được rằng nơi đó không vướng bụi trần.

Khâu Trường Xuân cũng được người đời ca tụng là:

"Y thực vô khuy tiện hảo tu

Nhân sinh thế thượng nhất phù du

Thạch sùng vị hưởng thiên niên phúc

Hàn Tín nan thành thập diện mưu

Hoa lạc tam xuân uyên đái hận

Cúc khai cửu nguyệt nhạn hàm sầu"

(Tạm dịch là: Ăn mặc không cần lo nghĩ mà thoải mái, cuộc đời trên thế gian này chỉ là phù du, sự cao sang cũng không thể tồn tại mãi, mưu của Hàn Tín không thành vì chưa toàn vẹn, ba mùa hoa rụng uyên ương ôm hận, hoa cúc nở vào tháng 9 con chim nhạn cũng sầu đau, trong rừng sâu có bao nhiêu nơi u nhàn, hà tất cần phải vinh hoa nơi khác.)

Làm người thì không thể lấy những điều thế tục để thay đổi, không thể theo chân thế tục mà làm bậy, cần phải có bản lĩnh hơn người, có những kiến giải độc lập sâu sắc, ung dung tự tại, mới có thể có được niềm vui, mới đạt tới cảnh giới được.

Con người sống trên thế gian này cũng cần phải biết tiến biết lui, biết dừng lại đúng lúc, cứ nhắm mắt mà đi thì con đường phía trước sẽ rất gập ghềnh chông gai. Thời Tống Huyền Tông, Tiêu Tung làm tể tướng, đức cao vọng trọng nhưng vì có hiềm khích với Hàn Tu, nên tự biết rút lui, bảo vệ được bản thân. Tống Huyền Tông nói rằng: "Ta không hề ghét bỏ khanh tại sao khanh lại bỏ ta?" Tiêu Tung trả lời: "Chức vị của thần đã đến tận cùng rồi, may mà bệ hạ không ghét bỏ thần nên tính mạng thần mới có thể giữ được, nếu bệ hạ ghét bỏ thần thì tính mệnh của thần đã không còn đến bây giờ?". Vì vậy nói biết tiến biết lui thì giữ được thân, điều này không phải là ai cũng có thể biết và làm được. Nếu như không biết tiến biết lùi tất sẽ gặp họa. Trần Mi Hội nói: "Liêm Pha không biết là mình đã già còn ăn một đấu gạo, cơ bắp đã không còn khoẻ nữa mà vẫn nhảy lên ngựa để tỏ ra là mình còn hữu dụng, kết quả là bị nguy khốn ở Quách Khai".

Hán Vũ đế phái đại quân đi chinh phạt Hung Nô, Lý Quảng mấy lần xin đi theo, cuối cùng bị thua ở Đông Đạo mà phải chịu tội. Bộ lạc thiểu số ở Ngọc Khê khởi binh gây chiến tranh, khi đó Mã Viện đã già nhưng lại nói: "Ta vẫn có thể mang giáp cưỡi ngựa giết giặc, thếlà lên ngựa, quay đầu nhìn lại, tỏ vẻ vẫn còn sức khoẻ. Hoàng thượng nói: "Khanh vẫn còn là một lão tướng còn tráng kiện", thế là cho làm đại tướng cầm quân, kết cục bị cái họa mất đầu.

Lý Tịnh làm thừa tướng, vì chân bị bệnh mà lui xuống tuyến sau, đúng lúc quân Thổ Cốc lấn chiếm biên cương, Lý Tịnh tuy đã già mà vẫn đòi theo đi đánh giặc, đến khi dẹp xong giặc giã trở về thì gặp phải chuyện Cao Tắng Sinh vu cáo hãm hại mà suýt bị bãi quan. Tất cả họ đều là hào kiệt chỉ có điều là không biết điểm dừng, không biết tiến biết lùi. Bạn có thể sống tới trăm tuổi cũng không qua khỏi cái khoảng 3 vạn sáu nghìn ngày, hà tất phải tham lam, luyến tiếc phú quý mưu cầu công danh.

144. KHÔNG THẤY TỨC LÀ PHÚ QUÝ

Không cầu thì chẳng bị khống chế, bất chấp có thể vuông có thể tròn.

Trong cuộc sống, điều khiến con người ta buồn nhất đó là dục vọng không đạt được. Nếu như có thể giảm đi một chút dục vọng thì sẽ giảm đi được một phần phiền não, tăng thêm một phần thú vui sống. Nếu như không ham muốn thì phiền não cũng tiêu tan, thiên cơ cũng dần dần kiện toàn. Suy nghĩ sẽ làm ảnh hưởng đến tinh thần, ham muốn sẽ làm hại đến cơ thể. Vì vậy Hoàng Thạch Công nói rằng: "Từ bỏ mọi ham muốn có thể làm tiêu tan mọi khổ đau". Lại nói: "Mọi khổ đau đều do ham muốn quá lớn mà ra".

Trang Tử nói: "Dục vọng nhấn chìm con người, thiên cơ cũng tự nhiên mất đi". Đạo gia răn dạy con người tu tâm dưỡng tính, khiêm tốn mà giữ được mình tất cả đều do biết kìm chế dục vọng, giảm mọi ưu tư lo phiên trên cõi trần, dưỡng thân, rèn luyện thân thể. Nói thì như vậy nhưng làm thì lại không đơn giản. Vì vậy mà công pháp cơ bản của nó cũng là yếu quyết sơ nhất của nhân môn, tất cả bắt đầu từ chữ "Đạm". Nói đến cái cảnh giới cao nhất là có thể tiếp cận với "vô".

Trúc Thạch Lâm nói: "Nếu như chỉ cần sự cuộc sống đạm bạc thì cái tâm đó là thiên tâm. Một người vốn không biết chữ như Thạch Công vì ngộ đạo mà cũng có thơ rằng: ít chuyện thì tâm an nhàn, vô doanh thì tâm càng thảnh thơi, người dung dị thì tự tại, ngày dài nhiều thế tục đa sự, gối cao đầu ngủ yên lành". "Giảm", "đạm", "tỉnh" nói tới ở đây chính là cơ sở đạo lý làm người của thế tục.

Kim Lũ Tử nói: "Người quân tử coi yến tiệc linh đình là thuốc độc, coi phú quý là bất hạnh, vì vậy người mà chìm đắm trong chữ tình thì sẽ quên rằng trăng tròn rồi sẽ khuyết, người chuyên tâm với đạo, quý ở chỗ hiểu được quy luật ngày rồi cũng có xế chiều".

Một con người, đối với ý niệm dục có thể mỗi ngày một giảm, đến khi không còn ý niệm đó nữa tự nhiên thấy từng giờ thấy dễ chịu, từng ngày càng dễ chịu, rồi dần dần từng tháng thấy dễ chịu. Nói đến cảnh giới nhất định có thể làm cho tâm không dao động, giảm đến một mức độ nhất định, thì sẽ làm cho ý niệm nhất nguyên. Vì vậy, tự nhiên đạt tới điều mà Trang Tử nói: "Dửng dưng vô cực, cái đẹp tất sẽ đến với bạn, bạn quên sự tồn tại của bản thân, bỏ qua những gì mắt thấy tai nghe, tránh xa hồng trần, đạt tới cảnh giới của các bậc thánh nhân, vô sự, vô nghiệp, hòa vào cảnh giới của trời đất".

Trong "Phúc Thọ Toàn Thư" có viết: "Ngọn nguồn của mọi bệnh tật đều là do một chữ nồng (quá) mà ra. Nồng với thanh sắc, thì sẽ sinh bệnh suy nhược, nồng với danh lợi thì sẽ sinh ra bệnh tham lam, nồng với thanh danh thì sẽ sinh ra bệnh thiên kiến, quả thực là nồng gây ra rất nhiều bệnh, ở đây có một loại thuốc có thể chữa khỏi các bệnh đó, được gọi là "Đạm".

Trong "cổ châm" có ghi: "Không sợ ý niệm xuất hiện, chỉ sợ phát hiện khi đã quá muộn. Ý nghĩ xuất hiện chính là bệnh đã phát sinh, phát hiện ra nó chính là chữa bệnh. Dục vọng sinh ra tức là bệnh tật, ngăn chặn nó chính là chữa bệnh, phát hiện ra nó thì nó vẫn tiếp tục phát triển, ngăn chặn nó thì nó không phát triển được nữa. Thông thường mà nói thì tà niệm và dục vọng đều có thể diệt được, chính niệm và chính dục vẫn tồn tại và sẽ quay trở về nhất, nhất lại trở về vô đó chính là phương pháp tịch niệm chính xác nhất.

Trong "Đa thiểu châm ngôn" có viết: "Nên uống ít rượu, ăn nhiều cháo, nên ăn nhiều rau quả, ít ăn thịt, nên ít nói, nhắm mắt lại nhiều hơn, năng chải đầu, giảm suy nghĩ, không sống tập trung, nên sống độc lập, năng đọc sách, giảm tích trữ vàng ngọc, giảm cầu danh lợi, nên nhẫn nại, giảm cầu phúc, làm việc thiện nhiều, giảm ưu phiền, năng cười nói, ít suy nghĩ, năng rèn luyện phẩm chất, thấy lợi không ham". Những điều đó tuy chỉ là để tu thân, không thể nhập đạo nhưng đối với việc đối nhân xử thế nó lại có tác dụng rất to lớn. Vì vậy trong "Toạ vong minh" có viết rằng: "Trầm mặc thì không tổn thương khí, không giận dữ thì thần ấm áp, không phiền não thì tâm thanh thản, không cầu không bị khống chế, bất chấp có thể tròn có thể vuông. Không tham tức là phú quý, không bất chính nào sợ công đường".

145. TÂM, CHÍ KIÊN ĐỊNH KHÔNG DAO ĐỘNG

Thờ ơ với phú quý, phú quý không lung lạc được lòng người, thờ ơ với lợi danh, danh lợi không làm lung lay tâm, chí, coi nhẹ chuyện sinh tử, chuyện sinh tử không khuất phục được ý chí con người.

Thời cổ đại có một vị hiền triết làm thơ rằng:

"Tuỳ nghi ẩm thực khanh xung phúc

Thủ thứ y cầu giã hoãn thân

Vị tất đắc niên phi sấu bạc

Vô phương trường phúc thị đan bần

Lão quy khỉ tiến hy sinh bão

Bàn mộc ninh tranh đào lý xuân

Tuỳ phân tự an tâm tự đoạn

Thị phi hà tất vấn nhàn nhân"

(Tạm dịch là: ăn uống tự do thì no bụng, chọn lấy áo lông thì ấm thân, không nhất thiết phải tự mình chịu đói lạnh, không ngại phúc đức mà phải đơn nghèo, rùa già hà tất phải chết vì miếng ăn, biết tự an nhàn theo phận mình, tâm đoạn tuyệt với phú quý, chuyện thị phi hà tất phải đến với người nhàn cư)

Đó chính là cảnh giới tâm tịch thì cảnh cũng tịch, tâm nhàn thì ý cũng nhàn.

Nếu làm được đến mức ham muốn ít thì có thể nói đã tới vô cực, chí định thần đăng, thờ ơ với lợi danh, danh lợi không làm lung lay tâm chí, coi nhẹ chuyện sinh tử, chuyện sinh tử không khuất phục được ý chí con người. Đạt tới như vậy thì có thể cưỡi mây mà đi, không có gì phiền não cả, ung dung tự tại.

Có thể từ bỏ được ham muốn thì có thể khôi phục bản tính, giữ được thân. Muốn khôi phục lại bản tính con người trước hết phải hiểu được tính người, muốn sinh tồn trước hết phải hiếu đạo sinh tồn. Để có thể hiểu được tính người, khôi phục, tu dưỡng bản tính cần phải đạt đến chí thành (thực), chí thiện. Muốn hiểu đạo sinh tồn và bảo vệ sự sinh tồn trước hết phải vững tâm đối mặt với vận mệnh. Tính chính là thiên đạo, sinh chính là đạo nhân. Vì vậy trong "trung dung" có nói: "Cái mà trời đất ban tặng cho con người gọi là nhân tính, tuân theo đạo lý nhân tính tự nhiên mà hành sự gọi là đạo, tu dưỡng nhân tính tự nhiên gọi là giáo; quay trở về với bản tính tự nhiên gọi là (khôi) phục". Trong "Kinh dịch" có nói: "Phục - có thể nhìn thấy bản tâm của trời đất không?" Vĩnh viễn thuộc về những gì con người có mà không thể mất đi gọi là bảo (vệ), có thể hiểu được hữu và vô, hiểu được bắt đầu và kết thúc thì gọi là đạt. Bản tính thì không thể thay đổi, không thể bù đắp thêm bớt được.

Bò, ngựa có 4 chân, nếu chỉ có 3 chân, 2 chân thì tất sẽ có chuyện; con người có 2 chân, giả sử như có 3 chiếc, 4 chiếc thì quả là bi thảm. Vì vậy cổ của chim tuy ngắn nhưng không thể mọc dài thêm, cổ của loài hạc tiên tuy dài nhưng không thể ngắn đi được, chim không thể sống dưới đáy nước, cá không thể bay trên trời. Những việc trái với quy luật tự nhiên tất sẽ thất bại, bản tính là tự nhiên, tự có, cũng không phải tự có, không phải có mới có, có cũng không phải là có, không có sinh thì không có diệt, vô hình và vô tận, thật khó có thể hiểu thấu mà lại rất đơn giản, thật khó giữ được nó nhưng lại rất dễ mất đi. Vì vậy nói cần phải xóa bỏ "tập tính", xóa bỏ tập tính đã bị tiêm nhiễm làm cho nó trở về với bản tính thiện, mỹ, chân, thành vốn có.

Trong "Lễ ký" có ghi: "Tĩnh là bản tính tự nhiên của con người, vì cảm với vật mà thay đổi tính tình, đó chính là dục vọng của tính. Trong "Kinh dịch" nói: "Quy luật tự nhiên nhất âm nhất dương gọi là đạo, tuân thủ theo đạo gọi là thiện, đạt tới nó gọi là bản tính". Vì vậy, bản tính gọi là tính trời cũng gọi là quy luật tự nhiên còn cái phát triển thành gọi là tính cách, vì vậy nói phục tính cần phải lấy sinh làm căn bản.

146. BIẾT ĐIỂM DỪNG,

BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ VỚI THỰC TẾ

Thần cũng không bằng thành thực, may mắn cũng không bằng biết thế nào là đủ, khổ cũng không bằng hay lo nghĩ.

Trong "Ngụy - Đức nhật lục" có ghi: "Kẻ biết đủ thì trời sẽ không bắt họ nghèo, kẻ không cầu cạnh thì trời sẽ không làm cho họ tiện, người không bộc lộ ra ngoài thì trời sẽ không hại, kẻ tham sống thì trời không thể không bắt chết, kẻ an nhàn trong mọi hoàn cảnh thì trời không làm khó, người đào tạo nhân tài thì không bị cô lập, kẻ vì thiên hạ thì không thể tuyệt đường". Biết dừng đúng lúc sẽ chắc, chắc rồi mới tĩnh, tĩnh rồi mới yên, yên rồi mới nghĩ, nghĩ rồi mới đạt tới. Kết quả thực tế là biết lùi thì có lợi, biết dừng lại thì sẽ đạt".

Trang Tử từ chối lời mời ra làm tể tướng của Sở vương, ông cười và nói với sứ giả rằng: "Ngàn vàng quả là một phần thưởng hậu hĩnh, khanh tướng quả là một tước vị cao sang, các ngươi không nhìn thấy bộ chuyên dùng để tế ở ngoại thành sao? Một con bò, nuôi vài ba năm, buộc cho nó vải vóc đủ màu, đưa vào Thái miếu, lúc đó nó muốn được làm một con bò lang thang một mình ngoài đồng, liệu có thể được không? Các người hãy đi đi, đừng làm ô uế chỗ ở của ta".

Lại có một lần, Trang Tử ngồi câu cá bên bờ sông, Sở vương cho vị đại phu đến mời ông ra làm quan, và truyền lời của Sở vương rằng: "Hy vọng đặt trọng trách đất nước lên vai ông". Trang Tử nắm chặt cần câu, không thèm quay lại, nói: "Ta nghe nói Sở vương có một con rùa thần đã chết 3 nghìn năm rồi lại dùng gấm vóc bọc nó lại cho vào trong hòm đặt ở miếu đường, con rùa đó có muốn chết mà xương cốt có thể trở thành một thứ đồ quý giá đặt ở miếu đường như vậy không?

Hay là nó muốn sống để được ngoe nguẩy cái đuôi mà bò dưới vũng bùn?" Hai vị đại phu đồng thời trả lời rằng: "Đương nhiên là nó muốn sống mà bò dưới bùn". Trang Tử nói: "Các người hãy về đi, ta cũng muốn ngoe nguẩy đuôi mà bò dưới vũng bùn". Đó chính là Trang Tử biết điểm dừng và hiểu biết về thực tại mà tránh được tai họa.

Hoàng Công Thạch từng nói: "Thần cũng không thể thần quá chí thành (thực), may mắn cũng không thể hơn biết thế nào là đủ, khổ không ngoài việc do suy nghĩ quá nhiều".

147. TAI HOẠ LỚN NHẤT LÀ KHÔNG BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ

Con người sống trong một thế giới biến đổi không ngừng, trời đất bao la, thời gian thì dài lâu, sự vật thì có vô vàn, danh lợi cũng nhiều. Chúng ta nếu như không biết dừng đúng lúc, biết thế nào là đủ thì sẽ không bao giờ thấy thỏa mãn cả.

Kẻ hiểu thế nào là đủ thì thường lạc quan vui vẻ, tâm cũng an. Có người nói, tâm mà an thì dù sống trong nhà tranh thì cũng được yên ổn, tâm thanh thản thì gốc rau cũng ngon, thế gian đa sự, lòng người thì khó lường, con người sống trong một thế giới biến đổi không ngừng, trời đất bao la, thời gian thì dài lâu, sự vật thì có vô vàn, danh lợi cũng nhiều. Chúng ta nếu như không biết dùng đúng lúc, biết thế nào là đủ thì sẽ không bao giờ thấy thỏa mãn cả.

Một người nếu chỉ có những ước vọng viển vông thì thà rằng chẳng có ước vọng nào cả để khỏi lãng phí sức lực và thời gian. Nhưng trên thực tế con người cần phải tùy thời thế, tùy hoàn cảnh, thời đại và các điều kiện khách quan và chủ quan mà biết điểm dừng, biết thế nào là đủ, nếu không ắt sẽ gặp tai họa và phiền não.

Chim tiêu liêu làm tổ trên cây chỉ chọn một cành, chuột đồng uống nước sông cốt chỉ khỏi khát, vì vậy Lão Tử nói: "Hiểu người thì trí, hiểu mình thì thông minh, chiến thắng được người là mạnh, khắc phục được nhược điểm của mình mới là can trường, hiểu thế nào là đủ mới là người giàu có". Lại nói: "Thanh danh và sinh mệnh cái nào gần gũi hơn? Sinh mạng và lợi lộc cái nào quý hơn, được và mất cái nào có hại hơn. Càng tham danh lợi thì giá phải trả càng đắt, càng ra sức vơ vét để giàu thêm thì càng mất nhiều hơn. Cho nên, biết thế nào là đủ thì sẽ không bị nhục, biết thế nào là vừa mà dừng lại thì không gặp hoạ, như vậy mới có thể được bình yên lâu dài. Tai họa lớn nhất của con người là không biết thế nào là đủ, lỗi lầm lớn nhất là tham vọng quá mức, kẻ biết thế nào là đủ thì sẽ luôn đủ đầy".

Lưu Bang diệt Hạng Vũ ở Cai Hạ, sau khi giành thắng lợi liền trọng thưởng công thần, nhưng cũng tự cho mình là: "Việc tính toán trong trư ớ ng mà có thể thành bại ở ngoài nghìn dặm thì ta không bằng Trương Lương" rồi đem 3 vạn hộ ở nước Tề phong cho Trương Lương. Nhưng Trương Lương lại biết được dụng ý trong đó nên chỉ nhận vạn hộ là nơi trú ngụ, vì thế mà tránh được sự đố kỵ và nghi ngờ của Lưu Bang. Sau đó Trương Lương nói với Lưu Bang rằng: "Thần chỉ uốn 3 tấc lưỡi mà trở thành quân sư của ngài, được phong vạn hộ, tước vị bổng lộc ngang với chư hầu, như vậy là đủ". Sau đó, ông từ chức tể tướng rồi cùng Diệc Tùng Tử đi du ngoạn ở phía Tây vì vậy mà tránh được cái hoa diệt thân. Đó chính là vì ông ta hơn hẳn Hàn Tín, Kình Bố, Bành Việt... biết thế nào là đủ mà dừng lại, mà có được cái kết cục tốt đẹp như vậy.

Trong "Chu thư" có ghi: "Sau khi đã thành danh không nên ở lại lâu", đó là chân lý, là câu khắc cốt ghi xương của các bậc anh tài trong sử sách. Phạm Lãi phò tá Việt Vương Câu Tiễn, vì báo thù nước Ngô mà chịu bao điều khổ nhục. Câu Tiễn thành nghiệp bá, bản thân ông ta trở thành Thượng tướng quân, danh trùm thiên hạ, nhưng cũng sẽ không được ở lâu. Ông hiểu rất rõ rằng, chỉ có thể hoạn nạn cùng Câu Tiễn chứ không thể cùng hưởng lạc, liền viết thư cho Văn Trọng từ nước Tề, thư viết: "Chim bay cùng đường, cung tốt đã cất, thỏ khôn đã chết, chó săn đã hết tác dụng, tại sao ngài vẫn chưa bỏ đi?", lại viết thư cho Câu Tiễn nói rằng: "Thần nghe nói khi chúa thượng buồn phiền làm kẻ bề tôi phải gắng sức, chúa thượng bị nhục thì kẻ bề tôi phải chết. Trước kia chúa thượng bị nhục ở Hội Khê, thần sở dĩ không chết vì nghiệp lớn chưa thành, nay đã rửa được nhục, thần xin được đến Hội Khê chết để tạ tội". Câu Tiễn nói: "Ta đang muốn cùng ngươi chia sẻ trách nhiệm với giang sơn, không thể giết ngươi được". Phạm Lãi cuối cùng cũng không đến Hội Khê mà thay tên đổi họ, xuống phía biển của nước Tề làm ăn sinh sống, gia sản có tới mấy chục vạn. Sau này lại được Tề vương vời ra làm khanh tướng, tiếp đó ông ta lại viện lý do "ở ngôi sao không phải là điều tốt lành" mà từ chối không nhận, lại tiếp tục rời đến Đào Địa, trở thành một thương nhân giàu có. Còn Văn Trọng thì bị Câu Tiễn ban cho kiếm tự sát.

Thương Ưởng ở nước Tần thi hành chính sách cải cách mới- cải cách biến pháp, làm nước Tần hùng mạnh, có thể xưng bá, vì không nghe lời khuyên của Triệu Lương, tham tiếc danh lợi, cuối cùng bị xe xé xác, chết vô cùng thảm khốc.

Trên đây là những ví dụ điển hình về biết thế nào là đủ, biết dừng đúng lúc, mà có thể giữ được sinh mạng, và những ví dụ vì không biết thế nào là đủ, không biết dừng lại và cũng không biết lùi đúng lúc, không biết tránh mà mang họa vào thân và gia tộc.

Tính cách cần phải vuông, nhưng tâm lượng cần phải tròn.

Trịnh Bản Kiều đời Thanh đã nói, trên con đường nhỏ dẫn đến điện Phật có cả hoa tươi, có cả cỏ độc, có thể thấy Phật có tấm lòng bao dung yêu thương vạn vật. Lại nói, hoa Lan Thảo có gai bảo vệ, mọc rất tốt. Lan Thảo chính là quân tử, gai góc chính là kẻ tiểu nhân, người quân tử không thể xa rời được kẻ tiểu nhân, người quân tử có thể dung nạp kẻ tiểu nhân, vì vậy mà thành quân tử.

Trong "Thái căn dịch" có viết: "Không thể giữ thân mãi trong sạch, tất cả những xấu xa, bẩn thỉu cũng phải dung nạp, với người không thể phân định rõ ràng, tất cả thiện ác, hiền ngu cũng phải bao dung".

Nước chảy quá mạnh thì không thể là nơi nuôi cá được, càng là nơi đất bị nhiễm ô uế thì càng trồng được cây. Cho nên, người quân tử cần phải có tấm lòng bao dung độ lượng, không được tự cho mình là thanh cao, có thể dung nạp tất cả vạn vật thiện ác, dung tục trong thế gian.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.