Chương này chứng tỏ rằng: cho dù trái tim có cả gan xem thường mọi quy luật thì cũng không phải vì thế mà ý thức không do con người quyết định
✦ ✦ ✦
Đáng lẽ tên trung úy cận vệ Gô-vô-ru-kha Ô-tờ-rốc phải là người thứ bốn mươi mốt trong quyển sổ khai tử của Ma-ri-út-ka. Nhưng nó lại chỉ là người đầu tiên trong sổ hạnh phúc của chị. Trái tim Ma-ri-út-ka tràn ngập một niềm trìu mến đối với tên trung úy, có đôi tay thon đẹp, có giọng nói dịu ngọt, và nhất là có cặp mắt xanh kỳ lạ.
Màu xanh ấy làm sáng rỡ cả cảnh sống của Ma-ri-út-ka.
Ma-ri-út-ka quên cả mặt biển A-ran buồn tẻ, quên cả mùi cá mắm mặn và mùi bột mốc meo đến se ruột, quên cả nỗi nhớ nhung bối rối cuộc đời đang lồng lộn gầm thét ở bên kia mặt biển tăm tối mênh mông. Hàng ngày Ma-ri-út-ka làm cái công việc bình thường là nướng bánh, nấu cái thứ cá tởm lợm đã làm lợi của hai người lấm tấm mụn. Thỉnh thoảng Ma-ri-út-ka lại ra bờ đảo ngóng xem có thấy cánh buồm hằng mỏi mắt trông chờ có hiện lên ở chân trời.
Buổi chiều khi vừng mặt trời hau háu đã tụt xuống từ trên nền trời dịu mát, Ma-ri-út-ka lại ngồi thu mình trong một góc, nép vào vai tên trung úy mà nghe kể chuyện.
Tên trung úy kể rất nhiều chuyện. Nó quả là một tay biết kể chuyện.
Ngày lại ngày từ từ trôi qua trơn lừ như làn sóng.
Một hôm, tên trung úy ngồi nhàn nhã trên bực cửa dưới ánh mặt trời, mắt dõi theo bàn tay của Ma-ri-út-ka đang khéo léo đánh vẩy một chú cá to. Nó nhún vai nói:
- Hừm... Kể ra thì cũng ngu xuẩn thật!...
- Anh nói cái gì thế, anh yêu?
- Anh bảo rằng: Thật là ngu xuẩn. Tất cả cuộc đời anh đều hoàn toàn ngu xuẩn. Những khái niệm sơ đẳng, những tư tưởng in sâu vào trong óc, tất cả đều ngu xuẩn hết. Những dấu hiệu quy ước như ở trên một tấm bản đồ về địa hình. Trung úy cận vệ ư? Ma quỷ bắt cái chức trung úy cận vệ ấy đi! Điều mà anh mong muốn là được sống. Anh đã sống hai mươi bảy năm, nhưng anh thấy rằng thực ra anh chưa hề được sống. Anh tiêu hàng đống tiền, anh chạy ngược, chạy xuôi khắp cả để đi tìm một cái lý tưởng cha căng chú kiết gì không biết. Nhưng tim anh vẫn bị một nỗi lo âu ghê gớm gặm nhấm, vì cái rỗng không, vì cái nỗi không thỏa mãn đó. Và anh nghĩ rằng, giá lúc ấy, có ai bảo với anh những ngày sống đầy đủ nhất trong đời anh sẽ là những ngày ở đây, ở trên cái bãi cát vô lý này, giữa một cái biển khốn nạn này thì chẳng bao giờ anh lại tin như thế được.
- Anh nói những ngày nào?
- Những ngày đầy đủ nhất. Em không hiểu à? Nói thế nào cho em hiểu được anh bây giờ nhỉ? Những ngày mà anh không còn cảm thấy mình là kẻ thù của loài người, là một bộ phận nhỏ dấn vào trong cuộc chiến đấu lẻ loi nữa, mà là những ngày con người anh hoàn toàn tan vào - y vung mạnh tay -vào trong cái khối người trần tục ấy. Lúc này anh cảm thấy hoàn toàn hòa cả xương lẫn thịt vào với cái khối đó. Hơi thở của nó là hơi thở của anh. Em có nghe thấy tiếng sóng thở rào rạt không? Không phải là hơi thở của sóng đâu mà đó là của anh, của tâm hồn anh, của thể xác anh.
Ma-ri-út-ka đặt dao xuống:
- Anh nói những chữ thông thái, em không hiểu hết tất cả. Nhưng em thì em chỉ nói với anh một cách đơn giản là em sung sướng thế thôi.
- Thì cũng là như thế, dù chữ dùng có khác. Hôm nay anh tưởng như tốt hơn hết là không bao giờ nên rời bỏ cái bãi cát nóng bỏng và ngớ ngẩn này, cứ ở đây mãi mãi để dãi nắng và sống một cuộc đời thú vật sung sướng...
Ma-ri-út-ka đăm đăm nhìn vào mặt cát tưởng như đang cố nhớ lại điều gì quan trọng. Chị cười, với một vẻ vừa âu yếm vừa như phạm lỗi:
- Ồ thế thì không. Em thì chẳng ở lại đây mãi đâu. Thế này thì nhác nhớm quá đấy, cuối cùng rồi đến thối người ra mất. Chẳng có ai để tỏ nỗi niềm hạnh phúc của mình. Bốn xung quanh chỉ toàn là cá chết. Cầu mong cho những người đánh cá mau mau đến đây! Chẳng bao lâu nữa là hết tháng ba rồi. Em thèm được nhìn thấy những con người sống quá chừng.
- Thế ra, dễ thường chúng ta không phải là những con người sống đây ư?
- Tất nhiên là phải rồi, nhưng bột chỉ còn đủ ăn một tuần lễ, và lại mốc nữa. Rồi đây, thiếu cái ăn bệnh tật lại sẽ xâu xé chúng ta nữa; lúc đó mới thật là đẹp nhé! Và, hơn nữa, anh thân yêu của em, chúng ta không phải sống ở một thời kỳ có thể ngồi an nhàn một chỗ được đâu. Ngoài kia quân ta đang chiến đấu, đang đổ máu. Một cánh tay cũng là đáng kể. Thế cho nên em không thể ngồi bình chân như vại được. Em vào bộ đội, thề thốt dưới cờ, đâu có phải đểlàm như vậy.
Cặp mắt của tên trung úy ngước lên ngỡ ngàng:
- Thế em muốn trở lại làm lính à?
- Hẳn đi rồi!
Tên trung úy mân mê một mẩu gỗ nậy ra ở bực cửa rồi nhẩn nha tuôn ra một thôi:
- Em lạ quá! Anh muốn nói với em như thế này này Ma-sa ạ. Anh ngấy tất cả những điều ngu ngốc đó đến mang tai rồi. Biết bao nhiêu năm máu đổ, hận thù. Đâu có phải anh là lính ngay từ trong nôi. Anh đây, trước kia anh cũng đã từng sống một cuộc đời tốt đẹp, cuộc đời của con người. Trước chiến tranh, anh là sinh viên; anh học khoa thần học. Anh không yêu cái gì bằng những cuốn sách trung thành của anh. Anh có vô khối sách, sách để kín ba bức tường, lên đến tận trần nhà. Những buổi chiều, khi màn sương mù của Pê-xtéc-bua, chẹn nghẹt hơi thở mọi người dưới bàn chân ẩm ướt của nó, thì trong phòng anh, lò sưởi vẫn ấm áp, ngọn đèn cháy sáng dưới chiếc chụp đèn... Anh, anh ngồi trong chiếc ghế bành của anh, tay cầm một cuốn sách. Và anh cứ để mặc cho mình sống một cách vô tư y như hôm nay đây. Tâm hồn bừng nở ra. Anh nghe thấy cả tiếng sột soạt nhỏ nhẹ của những cánh hoa. Y như những cây hạnh đào về mùa xuân ấy; em có nhận ra thế không?
- Hừ...
Ma-ri-út-ka ậm ừ một cách lơ mơ, nghi hoặc.
- Thế rồi, có một hôm thật là oan nghiệt, tất cả mọi sự đều tan vỡ tiêu ma cả. Anh còn nhớ như là mới đầu hôm nay thôi. Anh đang ở thôn quê, ngồi trên sân thượng, anh còn nhớ cả là lúc đó, anh đang đọc sách. Mặt trời hoàng hôn nặng nề đỏ đọc, nhận chìm mọi vật trong một thứ ánh sáng máu me. Cha anh ở ngoài ga về, người cầm một tờ báo và có vẻ xúc động lắm. Người chỉ nói một chữ, một chữ thôi nhưng nặng nề đến chết người đi được... Chiến tranh... Một chữ kinh khủng máu me như trời hoàng hôn lúc đó. Và cha anh nói tiếp: “Va-đim con, tổ tiên, ông cha con đang đứng lên theo tiếng gọi đầu tiên của Tổ quốc . Cha hy vọng rằng con…”. Người hy vọng là phải. Anh từ biệt những cuốn sách của anh. Anh rất có thiện tín khi ra đi...
Ma-ri-út-ka nhún vai kêu lên:
- Thật chán ốm. Vậy ra, nếu như cha tôi say rượu, đập đầu vào tường thì có nghĩa là tôi cũng phải làm theo như thế hay sao? Tôi thật không thể hiểu được!
Tên trung úy thở dài:
- Ừ... đó là những điều em không thể hiểu được. Gánh nặng đó, chưa bao giờ đè xuống vai em cả. Tên tuổi nhà anh, danh dự nhà anh... Nhiệm vụ... Tất cả những điều đó, đối với anh rất quan thiết.
- Thật không? Này, tôi đây, tôi cũng yêu cha tôi mặc dầu cha tôi là một người rượu chè be bét. Nhưng tôi không bắt buộc phải bắt chước cha tôi, nếu ông cụ là một người nghiện rượu. Anh nên đưa ông tổ nhà anh về vườn với bà tổ anh đi thì hơn!
Tên trung úy cười gằn một cách hung bạo:
- Anh không làm như vậy. Nhưng chiến tranh đã chi phối anh. Chính tay anh đã dìm trái tim anh trong cái đống thối tha, cái thùng rác công cộng ấy. Cách mạng đến, anh đặt tin tưởng vào nó như một người tình... Nhưng, cách mạng... trong suốt thời gian anh làm sĩ quan, anh chưa hề động đến lông chân một người lính nào. Nhưng ở nhà ga Gô-men, người ta đã thộp lấy ngực anh, giật phăng ngù vai của anh, và nhổ vào mặt anh. Vì tội gì chứ? Anh đành trốn đến miền U-ran. Anh vẫn còn tin tưởng vào Tổ quốc. Anh vẫn muốn chiến đấu vì Tổ quốc, vì Tổ quốc đang bị phỉ nhổ, vì những chiếc lon vai bị bôi nhọ của anh. Anh đã chiến đấu, nhưng rồi anh thấy rằng Tổ quốc chỉ là hư vô, và chiếc lon vai cũng chẳng đáng để anh phải chiến đấu vì nó. Và thế là anh tưởng nhớ đến Tổ quốc thực sự duy nhất của con người: đó là tư tưởng. Anh nhớ đến sách vở, anh muốn tìm lại sách vở, vùi đầu vào sách vở, xin lỗi sách vở, và sống với sách vở...
- À, thì ra, quả đất có thể vỡ làm đôi, mọi người cứ tắm mình trong bể máu, vì cố công đi tìm công lý; còn anh, anh cứ việc ăn no ngủ kỹ mà đọc sách chứ gì?
Tên trung úy chồm lên hét:
- Ta không biết... Ta không muốn biết điều đó. Tất cả những điều ta biết là giờ đây, ta đang sống cái buổi hoàng hôn của thế gian. Cô nói rất đúng: quả đất vỡ làm đôi. Phải, nó đang vỡ đó, cái con mụ già khốn kiếp ấy! Nó đã rỗng ruột, nó đã bị tàn phá, bị phanh xác ra rồi. Chính cái trống rỗng đó giết chết nó. Ngày xưa, nó còn trẻ, còn phì nhiêu, chưa ai khai thác; nó quyến rũ người ta bằng những xứ sở mới lạ, bằng những của cải hằng hà sa số. Bây giờ thì hết rồi không còn gì để khám phá nữa. Tất cả những mưu mẹo của con người bây giờ chỉ còn dùng để giữ của, để sống thêm hàng thế kỷ, hàng năm, hàng phút. Kỹ thuật! Những con số chết. Và tâm tư vốn đã cằn cỗi đi vì những con số; vẫn phải vắt kiệt ra để nghĩ những phương pháp triệt hạ nhau. Tiêu diệt được nhiều sinh linh bao nhiêu, càng tốt, để cho những kẻ sống sót, có thể ních đầy ruột và đầy túi. Ma quỷ bắt chúng đi! Ta không muốn công lý nào ngoài công lý của ta. Đủ rồi. Ta không làm trò nữa. Ta không muốn tự bôi nhọ mình nữa.
- Đồ công tử bột? Đồ cậu ấm, vậy ra kẻ khác phải đi hót phân để cho riêng anh sung sướng à?
- Ừ, ừ, ừ, những kẻ khác nếu họ thích thế thì cứ việc. Hãy nghe này, em Ma-sa, khi nào thoát khỏi nơi này, chúng ta sẽ đi Cô-ca-dơ. Anh có một tòa biệt thự nhỏ về phía Xu-khum. Anh sẽ trốn vào đấy với đống sách vở của anh và chỉ có thế thôi. Một cuộc sống bình lặng, yên thân. Anh không thiết công lý, anh chỉ muốn yên thân. Và em, em sẽ được học. Vì em muốn học phải không? Em vẫn nói với anh rằng em chưa được học gì cả. Thế thì em sẽ học. Anh sẽ làm tất cả vì em. Em đã cứu sống đời anh. Điều đó không bao giờ anh quên.
Với một cử chỉ mạnh mẽ, Ma-ri-út-ka đứng dậy. Chị nhổ vào mặt tên trung úy những lời chua chát:
- Nếu tôi hiểu đúng ý anh, thì trong khi, những người khác xả thân vì công lý, thì chúng ta, tôi và anh vẫn cứ nằm ấm áp trên nhung đệm và ních đầy bụng kẹo bánh cho dù mỗi chiếc kẹo đều vấy máu. Có đúng như thế không?
Tên trung úy thỉu xuống hỏi lại:
- Sao lại thô lỗ đến như thế?
- Thô lỗ à? Anh muốn mọi sự đều phải dịu dàng, ngọt như mía lùi[1] ư? Khoan! Khoan! Anh vừa mới thóa mạ công lý của người Bôn-sê-vích. Anh nói anh không cần biết gì hết. Nhưng anh chẳng bao giờ biết cái gì về công lý của người bôn-sê-vích cả! Vậy chứ anh có biết nó là cái gì không? Anh có biết rằng nó đẫm bao nhiêu mồ hôi nước mắt không?
Tên trung úy cãi một cách yếu ớt:
- Tôi không biết, nhưng điều làm cho tôi ngạc nhiên là sao một người con gái lại trở nên thô lỗ đến thế?
Tay chống nạng, Ma-ri-út-ka hét:
- Này, tôi lấy làm xấu hổ phải nói chuyện với một người như anh. Đồ sên vắt! Cái đồ gà rù! À, lại đây em Ma-sa bé bỏng của anh, lại đây nằm trên cái giường rất êm này - chị nhại lại tên trung úy - Người khác đổ mồ hôi sôi nước mắt để trồng nên lúa mới, còn anh? Con nhà vô loài!
Tên trung úy đỏ mặt tía tai, mím chặt cặp môi mỏng:
- Câm đi! Mày phải giữ tôn ti trật tự chứ... Đồ đĩ!
Ma-ri-út-ka tiến lên một bước, tát thẳng cánh vào chiếc má hóp lông lá, lởm chởm của tên trung úy.
Nó lảo đảo và run lên, tay nắm chặt. Nó phun phì phì những tiếng ngắt quãng:
- May mà mày là một con đàn bà đấy... tao căm ghét mày! Đồ rạc rầy!
Nó quay trở vào trong lều.
Ma-ri-út-ka ngắm nhìn lòng bàn tay mình một cách ngạc nhiên. Chị làm một cử chỉ như vừa tỉnh ngộ và nói bâng quơ chẳng hiểu là nói với ai:
- Cái ông tướng đến là nóng tính. Đồ cá chết toi!
❀ ❀ ❀
[1] Bản tiếng Pháp: Với một thứ nước sốt pha đường.
