Ở chương này diễn ra cuộc trò chuyện đầu tiên giữa Ma-ri-út-ka với tên trung úy và đồng chí chính ủy chuẩn bị một đoàn vượt biển

★ ★ ★

Ngày hôm sau, họ tới một làng Kiếc-ghi ở ven biển. Thoạt đầu một mùi khói thoảng tới từ sau một cồn cát làm cho dạ dày họ quặn lên.

Những vòm mái tròn tròn màu hung của những nhà lều thổ dân hiện ra ở đằng xa. Những con chó, chân sù lông, nhảy sổ ra sủa dữ tợn.

Những người dân Kiếc-ghi túm tụm trước cửa nhà lều, nhìn đám người thân tàn ma dại kia với một nỗi xót thương ngỡ ngàng.

Một ông già, mũi tẹt, vuốt chòm râu thưa rồi đưa tay lên xoa ngực. Ông gật đầu ra hiệu, nói:

- Sa-lam a-lê-cum[1], đi đâu thế này?

Ép-xi-u-cốp yếu ớt nắm lấy bàn tay khô cứng đang chìa ra phía mình:

- Chúng tôi là Hồng quân. Chúng tôi đi Ka-da-lin-xkơ. Hãy tiếp chúng tôi và cho chúng tôi ăn uống. Chính quyền Xô-viết sẽ cảm ơn các người...

Ông già Kiếc-ghi lắc lư chòm râu và nói ậm ừ:

- Úi a... Hồng quân à... Bôn-sích[2]. Mày từ Trung ương đến à?

- Không! Chúng tôi không phải từ Trung ương đến. Chúng tôi đi từ Gu-ri-ép.

- Gu-ri-ép? Úi a... úi a... Vượt Ka-ra-kum à?

Trong kẽ mắt ông già Kiếc-ghi ánh lên một sự sợ sệt kính trọng đối với con người da dẻ đỏ hồng đã nhợt nhạt đi kia, cái con người đã đi bộ vượt qua vùng Ka-ra-kum khủng khiếp từ Gu-ri-ép đến tận biển A-ran giữa tiết giá rét tháng hai.

Ông già vỗ tay và nói bằng một giọng ồm ồm với những người phụ nữ vừa chạy tới.

Ông cầm lấy cánh tay Ép-xi-u-cốp:

- Lại đây, ki-bít-ca[3]. Ngủ đi tí ti. Ngủ xong, ăn cơm chiên thịt.

Họ mệt lử ngã rục xuống, trong hơi ấm của những gian nhà lều ám khói, và ngủ như chết cho đến tận chiều. Những người Kiếc-ghi đã nấu xong cơm chiên.

Họ mời khách ăn và vỗ vỗ một cách thân mật lên những chiếc xương bả vai gồ lên của những người khách:

- Ăn đi! Ăn đi! Người mày hơi khô đi rồi đấy! Ăn đi, mày sẽ khỏe mạnh.

Mọi người ăn ngấu nghiến. Những chiếc bụng căng ra đầy cơm chiên béo ngậy. Có vài anh thấy đau bụng, chạy ra thảo nguyên “tháo” cho nhẹ bớt rồi lại trở về ngốn dữ hơn. Ăn uống đã phĩnh bụng họ lại ngủ.

Chỉ riêng có Ma-ri-út-ka và tên trung úy là không ngủ.

Ma-ri-út-ca ngồi thức trước đống than nóng rực của bếp lửa, quên cả những nỗi khổ cực vừa trải qua.

Chị rút mẩu bút chì ở trong xắc-cốt ra và vạch những dòng chữ trên một tờ phụ trương có tranh vẽ của báo Nô-vôi-ê Vờ-rê-mi-a[4] mà chị vừa xin được của một người phụ nữ Kiếc-ghi. Kín trang giấy là chân dung tên bá tước Kô-kốp-xép, bộ trưởng bộ tài chính của Nga hoàng. Những dòng thơ xiên xẹo của Ma-ri-út-ka rạch ngang cái trán cao của Kô-nốp-xép và bộ râu vàng hoe của nó.

Nhưng chiếc dây thừng thì lúc nào cũng quấn vào dây lưng Ma-ri-út-ka và đầu dây kia thì trói chặt tay tên trung úy ra sau lưng nó.

Ma-ri-út-ka chỉ cởi trói trong một giờ gọi là để cho nó ăn cơm, nhưng nó vừa ăn xong, chị lại trói như cũ.

Các chiến sĩ Hồng quân cười ha hả:

- Thật y như một con chó giữ nhà ấy.

- Mê rồi phải không Ma-ri-út-ka? Trói kỹ người yêu của cô nhé. Không khéo lại có nàng tiên nào cưỡi thảm bay đến phỗng mất đấy.

Mn-ri-út-ka không buồn trả lời.

Tên trung úy ngồi dựa vai vào cột lều. Cặp mắt xanh của nó theo dõi mẩu bút chì của Ma-ri-út-ka nguệch lên nguệch xuống một cách khó nhọc.

Nó cúi xuống và khẽ hỏi:

- Chị viết cái gì thế?

Ma-ri-út-ka đưa mắt nhìn nghiêng về phía nó, qua mớ tóc hung hung rũ xuống:

- Việc gì đến mày đấy?

- Có lẽ chị viết một lá thư à? Chị đọc tôi viết hộ cho!

Ma-ri-út-ka cười dịu dàng:

- Mày láu lắm. Vậy mày muốn tao cởi trói cho mày để mày trốn phải không? Không ai ngốc như thế đâu! Tao không cần sự giúp đỡ của mày. Không phải tao viết thư mà tao làm thơ đấy!

Cặp mi tên trung úy mở sòe ra như chiếc quạt. Lưng nó rời khỏi cột lều:

- Thơ à? Chị làm thơ à?

Ma-ri-út-ka ngừng ngọ nguậy mẩu bút chì, mặt đỏ bừng lên:

- Mày làm sao thế? Hử? Mày tưởng mày tài giỏi lắm, còn tao là một con nhà quê đần độn à? Tao cũng không ngốc hơn mày đâu; thôi đừng có làm rối lên nữa.

Tên trung úy khuỳnh khuỷu tay ra vì hai bàn tay đã bị trói:

- Tôi chỉ ngạc nhiên thôi. Lúc này có phải là lúc làm thơ đâu?

Ma-ri-út-ka bỏ bút chì xuống. Bằng một cử chỉ đột ngột, chị rũ mớ tóc màu đồng hung hung trùm lên ngập đôi vai:

- Khốn nạn cái thân mày! Vậy ra, theo như mày thì phải nằm trên nhung đệm mới làm thơ được phải không? Nhưng nếu tao đây, tâm hồn tao đang sôi sục thì sao? Nếu tao muốn kể lại chuyện chúng tao đã dấn thân vượt qua sa mạc như thế nào, không có gì ăn, cũng không có gì khoác lên mình thì sao? Tao muốn kể tất cả để cho nó nhói vào tận con tim mọi người. Tao để tất cả tâm huyết của tao vào những câu thơ này. Nhưng có điều là thế này: người ta chẳng muốn in những bài thơ ấy. Họ bảo rằng tao phải học thêm. Tao lấy đâu ra thì giờ mà học? Tao làm thơ thật bụng, chứ chẳng mánh khóe quỷ quái gì cả.

Tên trung úy từ từ nở một nụ cười:

- Chị không muốn đọc cho tôi nghe à? Kể cũng lạ đấy. Tôi hiểu thơ ca mà!

Ma-ri-út-ka trả lời giọng buồn buồn:

- Mày không hiểu được. Dòng máu của mày là dòng máu ông lớn, một dòng máu đầy nhớt dãi. Đối với mày, thơ phải có những lời tán tỉnh và những con mái. Còn trong thơ của tao là người nghèo và cách mạng.

- Tại sao tôi không hiểu được? Có thể là nội dung đối với tôi còn xa lạ, nhưng những con người bao giờ cũng có thể hiểu nhau được chứ!

Ma-ri-út-ka lưỡng lự, lộn ngược hình tên Kô-kốp-xép và đưa mắt nhìn xuống:

- Được, không cần, mày nghe nhé. Nhưng mà đừng có cười đấy. Bố mày chắc cũng phải trả tiền thuê thầy cho mày ăn học đến năm hai mươi tuổi, còn tao, tao chỉ học lấy thôi.

- Xin lấy danh dự mà hứa là tôi sẽ không cười.

- Vậy thì nghe đây. Trong này tao kể tất cả. Nào là lúc đánh nhau với bọn cô-dắc ra sao, lúc đi qua sa mạc ra sao.

Ma-ri-út-ka đằng hắng và đọc, ngắt mạnh từng chữ bằng một giọng trầm trầm, đôi con mắt dữ dội long lên:

Bọn Cô-dắc tấn công chúng tôi

Lũ đao phủ tay sai của Nga hoàng

Chúng tôi đã nghênh tiếp chúng bằng những phát súng.

Chúng tôi, những chiến sĩ Hồng quân dũng cảm

Nhưng quân Cô-dắc đông quá.

Và chúng tôi phải rút lui.

Ép-xi-u-cốp liền ra lệnh

Xông thẳng vào quân khốn kiếp

Chúng tôi đã quét chúng bằng liên thanh

Dù thế nào đi nữa cũng vẫn hỏng hết rồi

Tất cả đại đội đều gục xuống.

Chỉ còn hai mươi người ra đi trong thảo nguyên.

Ma-ri-út-ka ngừng đọc, giọng bặt hẳn đi:

- Còn đoạn sau, tao nghĩ mãi mà chưa ra. Đồ cá chết toi thế chứ! Tao không biết làm thế nào để đưa chuyện những con lạc đà vào đó được?

Cặp mắt xanh của tên trung úy khuất trong bóng tối, duy chỉ có ngọn lửa hắt lên lòng trắng con ngươi nó những ánh màu hoa cà. Nó nói sau một phút im lặng:

- Ừ... cừ lắm! Nhiều ý, nhiều tình cảm, chị hiểu không? Rõ là những lời thơ thốt ra tự đáy lòng - đến đây, tên trung úy như giật thót người - nó nói tiếp một cách vội vã:

- Nhưng chị đừng giận nhé, những câu thơ làm dở quá, không được gọt rũa và không có kỹ thuật.

Ma-ri-út-ka để rơi tờ giấy trên đầu gối. Chị thầm lặng nhìn lên trần nhà lều rồi nhún vai:

- Thì đúng như tôi nói là bài thơ có tình cảm. Tất cả lòng tôi đã xúc động mãnh liệt trong khi viết nó ra. Còn chuyện thơ không có kỹ thuật thì ở đâu người ta cũng bảo tôi thế. “Thơ của chị không có thể thức gì cả, không thể đăng được”. Làm thế nào để thạo nghề được. Bí quyết ở chỗ nào? Anh là người trí thức chắc anh biết chứ?

Vì cảm động, Ma-ri-út-ka đã gọi tên trung úy bằng anh.

Và nó chần chừ mãi mới trả lời:

- Khó nói quá, chị phải thấy thơ ca là một nghệ thuật. Mà nghệ thuật nào thì cũng cần phải học. Nó có nguyên tắc và quy luật của nó. Chẳng hạn như một người kỹ sư không biết tất cả những nguyên tắc về việc xây cầu thì hoặc là anh ta không thể xây cầu được, hoặc là xây một cái cầu gớm ghiếc không dùng được việc gì.

- Xây cầu là chuyện khác. Xây cầu thì phải biết tính toán và trăm thứ cần thiết khác nữa. Còn những câu thơ thì nó đã nằm ở trong xương thịt tôi, từ khi còn nằm ở trong nôi cơ. Đó là tài năng, có thể nói vậy.

- Đã đành rồi, nhưng học vấn là để phát triến tài năng. Kỹ sư là kỹ sư mà không phải là bác sĩ chính bởi vì từ khi mới đẻ, anh ta đã có thiên hướng về sự xây dựng. Nhưng nếu anh ta không học, anh ta không thể làm việc gì tốt được.

- Chả có lẽ thế. Dù sao thì đó cũng là những chuyện hay hay đấy nhỉ. Đồ cá chết toi! Được, khi nào hết chiến tranh, nhất định tôi sẽ đi học để người ta dạy tôi làm thơ. Hẳn có những trường học như thế chứ?

Vẻ mặt trầm ngâm, tên trung úy đáp:

- Chắc là có.

- Tôi đã nhất định rồi. Vì cái chuyện thơ ấy không bao giờ để cho tôi yên. Tôi mong muốn đến điên người lên được người ta in thơ vào một quyển sách và chỗ nào người ta cũng đề tên: “Thơ của Ma-ri-a Bát-xô-va”.

Ngọn lửa đã tàn lụi. Trong bóng tối, gió gầm gừ đập rũ vải lều. Đột nhiên Ma-ri-út-ka bảo:

- Này, nói đi! Giờ thì tay anh hẳn đau lắm phải không?

- Không đau lắm, nó chỉ tê dại đi thôi!

- Nghe đây nhé: anh hãy thề với tôi là anh không trốn, tôi sẽ cởi trói cho anh.

- Tôi trốn đi đâu được? Trốn ra sa mạc à? Để cho chó rừng nó ăn thịt tôi ư? Như thế thì ngốc quá đấy!

- Được, được mà, anh cứ thề đi. Anh hãy lặp lại lời tôi nói. Có giai cấp vô sản cực khổ đang đấu tranh giành lợi quyền, tôi thề với chiến sĩ Hồng quân Ma-ri-a Bát-xô-va là tôi không muốn trốn.

Tên trung úy nhắc lại lời thề.

Cái nút dây thừng thiết chặt được cởi ra giải phóng cho đôi cổ tay tê cứng.

Tên trung úy ngọ nguậy ngón tay một cách khoan khoái. Ma-ri-út-ka vừa nói vừa ngáp:

- Giờ thì ngủ đi! Nếu anh trốn, sau khi đã thề thế thì anh sẽ là tên đốn mạt nhất trên đời. Này cầm lấy chiếc chăn này mà đắp.

- Cám ơn, tôi đã có chiếc áo lông này rồi. Chúc ngủ ngon nhé Ma-ri-a...

- Phi-la-tốp-na.

Ma-ri-út-ka vừa trang trọng nói tiếp tên mình, vừa chui vào trong chăn.

Ép-xi-u-cốp muốn mau mau báo cáo tình hình về ban tham mưu mặt trận.

Ở lại trong làng, cần phải nghỉ ngơi và ăn uống cho lại sức. Được một tuần lễ Ép-xi-u-cốp quyết định lên đường, men theo bờ biển đến A-ran-xkơ và từ đó về Ka-da-lin-xkơ.

Những người dân Kiếc-ghi qua đường cho biết một trận bão đã xô một chiếc thuyền đánh cá mắc cạn vào bờ cát, cách đó chừng bốn dặm. Theo lời họ, thuyền hãy còn tốt, nằm chỏng chơ ở bờ biển; những người đánh cá chắc là chết cả.

Ép-xi-u-cốp mò đi xem xét.

Chiếc thuyền bằng gỗ sồi tốt màu vàng, gần như hãy còn mới, bão gió không làm hư hại chỗ nào, chỉ xé rách cánh buồm và rứt tung mất bánh lái.

Sau khi lấy ý kiến các chiến sĩ, Ép-xi-u-cốp quyết định cử ngay không trì hoãn một bộ phận đi theo đường biển về phía cửa sông Sya Đa-ri-a.

Chiếc thuyền có thể chở một cách dễ dàng bốn người và một ít đồ đạc. Chính ủy Ép-xi-u-cốp nói:

- Như vậy tốt hơn. Thứ nhất là ta giải được tên tù binh về tới đích nhanh chóng. Chẳng bao giờ người ta có thể biết trước được những chuyện sẽ xảy ra dọc đường. Và tên tù binh nhất thiết là phải đưa về ban tham mưu. Rồi ban tham mưu khi biết được tin tức của chúng ta sẽ đưa quân trang, quân dụng và mọi thứ cần dùng khác bằng ngựa đến tăng viện cho chúng ta. Nếu thuận gió, thuyền có thể vượt A-ran không quá ba ngày và từ đấy về đến Ka-da-lin-xkơ chỉ còn một ngày đường.

Ép-xi-u-cốp thảo một tờ báo cáo bỏ vào trong cái gói bọc lụa đựng các giấy tờ của tên trung úy mà trong suốt thời gian qua, lúc nào Ép-xi-u-cốp cũng giữ ở túi áo trong.

Chị em phụ nữ Kiếc-ghi vá lại hộ cánh buồm, đích thân chính ủy Ép-xi-u-cốp kỳ cạch đóng một cái bánh lái bằng những mảnh ván nát và một cái ghế lấy ở trên thuyền.

Một buổi sáng băng giá tháng hai, khi mặt trời như một chiếc chậu thau đồng lấp lánh nhô lên nền trời xanh biếc, thì những con lạc đà kéo chiếc thuyền ra tận bờ những tảng băng.

Người ta đẩy thuyền xuống nước và những người được cử đi lên ngồi cả vào thuyền. Ép-xi-u-cốp bảo Ma-ri-út-ka:

- Tôi giao cho cô chỉ huy. Cô phải chịu trách nhiệm tất cả mọi vấn đề với tôi. Và hãy để mắt đến tên sĩ quan kia. Nếu để nó xổng mất, tôi sẽ giết cô. Dù nó sống hay nó chết cũng phải đưa về tận ban tham mưu. Nếu bị bọn trắng bắt gặp thì đừng để cho nó sống sót. Chúc thuận buồm xuôi gió.

❀ ❀ ❀

[1] Câu chào một số đông. Tiếng Kiếc-ghi trong bản tiếng Pháp.

[2] Bôn-sê-vích. Ông già nói chệch đi.

[3] Ki-bít-ca: xe ngựa nhỏ vùng Bu-kha-ri. Ý ông già muốn ví Ép-xi-u-cốp như chiếc xe ngựa có thể vượt mọi đoạn đường khó khăn.

[4] Báo Thời mới.