Giờ đây, đây là một đề tài mà tôi tự mãn cho rằng mình thực sự rành rẽ. Vị quý ông từng tắm gội cho tôi vào suối nguồn trí tuệ khi tôi còn trẻ với mức học phí chín ghine một học kỳ—không tính phụ phí—thường nói rằng ông chưa từng thấy một đứa trẻ nào có thể làm ít việc nhất trong khoảng thời gian nhiều nhất; và tôi nhớ người bà tội nghiệp của mình đôi khi từng nhận xét, trong một bài học về cách sử dụng Sách cầu nguyện, rằng rất khó có khả năng tôi làm được nhiều điều đáng lẽ không nên làm, nhưng bà hoàn toàn tin chắc rằng tôi sẽ bỏ dở hầu như mọi việc đáng lẽ phải làm.
Tôi e rằng mình đã phần nào phủ nhận một nửa lời tiên tri của người phụ nữ đáng kính ấy. Chúa giúp tôi! Tôi đã làm khá nhiều điều không nên làm, dẫu cho tôi có lười biếng đi chăng nữa. Nhưng tôi đã hoàn toàn chứng thực sự chính xác trong nhận định của bà về mặt bỏ bê rất nhiều việc đáng lẽ không nên bỏ bê. Lười biếng vẫn luôn là sở trường của tôi. Tôi không tự nhận công trạng gì trong chuyện này—đó là một ân huệ. Ít ai sở hữu nó. Có rất nhiều kẻ lười và vô khối kẻ chậm chạp, nhưng một kẻ lười biếng thực thụ là một điều hiếm hoi. Hắn không phải là kẻ lê lết khắp nơi với hai tay đút túi quần. Ngược lại, đặc điểm nổi bật nhất của hắn là lúc nào cũng bận rộn đến tột cùng.
Thật là bất khả thi để tận hưởng trọn vẹn sự lười biếng trừ khi người ta có đống công việc phải làm. Chẳng có gì thú vị trong việc không làm gì khi bạn chẳng có việc gì để làm cả. Khi ấy, việc lãng phí thời gian chỉ đơn thuần là một thứ nghề nghiệp, và lại là một nghề cực kỳ rút cạn sinh lực. Sự lười biếng, cũng như những nụ hôn, muốn ngọt ngào thì phải được đánh cắp.
Nhiều năm trước, khi tôi còn là một thanh niên trẻ tuổi, tôi ngã bệnh nặng—tôi chưa bao giờ thấy bản thân mình có vấn đề gì lớn, ngoại trừ việc bị một trận cảm cúm kinh khủng. Nhưng tôi đoán đó là một căn bệnh gì đó rất nghiêm trọng, vì bác sĩ bảo rằng đáng lẽ tôi phải đến gặp ông từ một tháng trước, và nếu nó (bất kể đó là cái quái gì đi nữa) cứ kéo dài thêm một tuần nữa thì ông sẽ không dám chịu trách nhiệm về hậu quả. Thật là một điều kỳ lạ, nhưng tôi chưa từng thấy vị bác sĩ nào được mời đến khám trong bất kỳ trường hợp nào mà lại không lộ ra chuyện rằng chỉ cần chậm trễ thêm một ngày nữa thôi là việc chữa trị đã trở thành vô vọng. Người dẫn đường, triết gia và là ân sư y khoa của chúng ta giống như nhân vật anh hùng trong một vở kịch melodrama—ông luôn xuất hiện trên sân khấu vừa đúng lúc, và chỉ đúng vào phút chót mà thôi. Đúng là ơn trên, chuyện là thế đấy.
Chà, như tôi đã nói, tôi rất ốm và được lệnh đến Buxton trong một tháng, với những lời dặn dò nghiêm ngặt là không được làm bất cứ việc gì trong suốt thời gian có mặt ở đó. "Cái anh cần là sự nghỉ ngơi," vị bác sĩ nói, "sự nghỉ ngơi hoàn toàn."
Đó có vẻ là một viễn cảnh tuyệt diệu. "Gã này rõ ràng hiểu được chứng bệnh của mình rồi," tôi tự nhủ, và tôi mường tượng ra một khoảng thời gian huy hoàng—một tháng trời sống nhàn hạ thảnh thơi (dolce far niente) pha lẫn chút bệnh tật. Không quá nhiều bệnh, mà chỉ vừa đủ bệnh—vừa đủ để mang lại hương vị của sự đau đớn và làm cho nó trở nên thơ mộng. Tôi sẽ thức dậy muộn, nhâm nhi sô-cô-la, và ăn sáng trong đôi giày đi trong nhà cùng chiếc áo khoác choàng ngủ. Tôi sẽ nằm dài ngoài vườn trên một chiếc võng và đọc những cuốn tiểu thuyết cảm động có cái kết u sầu, cho đến khi sách tuột khỏi bàn tay rũ rượi của tôi, và tôi sẽ ngả mình ở đó, mơ màng nhìn vào bầu trời xanh thẳm của vòm trời, ngắm những đám mây nhẹ xốp trôi bồng bềnh như những chiếc thuyền buồm trắng qua tận sâu thẳm, và lắng nghe tiếng chim hót vui tươi cùng tiếng lá cây xào xạc dịu nhẹ. Hoặc, khi đã quá yếu để ra ngoài trời, tôi sẽ ngồi tựa lưng vào những chiếc gối ở khung cửa sổ rộng mở phía trước tầng trệt, và trông phờ phạc đầy vẻ thú vị, sao cho tất cả những cô gái xinh xắn đều phải thở dài khi đi qua.
Và mỗi ngày hai lần, tôi sẽ ngồi xe đẩy kiểu Bath để xuống khu Cột Trụ thưởng thức dòng nước khoáng. Ôi, dòng nước ấy! Lúc đó tôi chẳng biết gì về chúng, và lại thấy khá hứng thú với ý tưởng đó. "Uống nước khoáng" nghe có vẻ thời thượng và đậm chất thời Nữ hoàng Anne, và tôi nghĩ mình sẽ thích chúng. Nhưng mà, ừm! Sau ba hoặc bốn buổi sáng đầu tiên! Mô tả của Sam Weller về chúng rằng chúng "có vị như bàn là ủi quần áo ấm" chỉ mang lại một ấn tượng mờ nhạt về sự hôi hám kinh tởm tột độ của chúng. Nếu có điều gì khiến một người bệnh hồi phục nhanh chóng, thì đó chính là việc biết rằng mình phải uống cạn một cốc nước như thế mỗi ngày cho đến khi bình phục. Tôi uống nguyên chất trong sáu ngày liên tiếp, và chúng suýt giết chết tôi; nhưng sau đó tôi áp dụng cách nốc ngay một ly rượu mạnh pha nước lọc loại nặng ngay sau đó, và thấy đỡ hơn nhiều. Về sau, tôi được vài vị y bác sĩ tên tuổi cho biết rằng chất cồn hẳn đã trung hòa hoàn toàn tác dụng của các khoáng chất chứa sắt trong nguồn nước. Tôi rất vui vì mình đã may mắn tìm ra đúng phương thuốc.
Nhưng "uống nước khoáng" chỉ là một phần nhỏ trong số những cực hình mà tôi phải nếm trải trong tháng ngày đáng nhớ ấy—một tháng mà không có ngoại lệ, là khoảng thời gian khốn khổ nhất mà tôi từng trải qua. Trong phần lớn thời gian đó, tôi tuân thủ một cách sùng kính mệnh lệnh của bác sĩ và không làm bất cứ việc gì, ngoại trừ việc đi lang thang quanh nhà và khu vườn rồi ra ngoài hai tiếng mỗi ngày trên chiếc xe đẩy Bath. Điều đó cũng phần nào phá vỡ sự đơn điệu. Ngồi xe đẩy Bath mang lại nhiều sự kích thích hơn—nhất là khi bạn không quen với bài tập phấn khích đó—so với những gì một người quan sát qua đường có thể thấy. Cảm giác nguy hiểm, thứ mà một kẻ ngoài cuộc thuần túy có thể không hiểu nổi, luôn hiện diện trong tâm trí người ngồi. Anh ta đinh ninh trong từng phút rằng toàn bộ cái xe sắp lật nhào, một niềm tin trở nên vô cùng sống động bất cứ khi nào một cái mương hoặc một đoạn đường mới rải đá răm lọt vào tầm mắt. Mọi chiếc xe chạy qua đều khiến anh ta nghĩ rằng nó sắp đâm vào mình; và anh ta không bao giờ thấy mình đang lên dốc hay xuống dốc mà lại không lập tức bắt đầu suy diễn về cơ hội sống sót của mình, giả sử như—điều có vẻ cực kỳ khả năng—gã điều khiển số phận yếu đuối của anh ta buông tay.
Nhưng ngay cả trò tiêu khiển này rồi cũng mất đi sự thú vị sau một thời gian, và sự chán chường trở nên hoàn toàn không thể chịu nổi. Tôi cảm thấy tâm trí mình đang suy sụp dưới sức ép đó. Nó không phải là một tâm trí kiên cường, và tôi nghĩ sẽ là thiếu khôn ngoan nếu vắt kiệt nó quá mức. Thế là vào khoảng buổi sáng ngày thứ hai mươi, tôi dậy sớm, ăn một bữa sáng thị soạn và đi thẳng tới Hayfield, dưới chân ngọn Kinder Scout—một thị trấn nhỏ xinh xắn, nhộn nhịp, đi qua một thung lũng tuyệt đẹp, và có hai người phụ nữ ngọt ngào xinh đẹp ở đó. Ít nhất thì lúc đó họ xinh đẹp ngọt ngào; một người vượt qua tôi trên chiếc cầu và, tôi nghĩ, đã mỉm cười; còn người kia đang đứng bên khung cửa mở, thực hiện một khoản đầu tư không sinh lời bằng những nụ hôn lên một đứa bé mặt đỏ tưng bừng. Nhưng chuyện đã từ nhiều năm trước, và tôi dám cá là cả hai giờ đây đều đã trở nên mập mạp và hay cáu kỉnh kể từ dạo đó. Trên đường trở về, tôi thấy một cụ già đang đập đá, và nó gợi lên trong tôi khao khát mãnh liệt được dùng đến đôi tay đến mức tôi đã mời ông một ly nước để đổi lấy việc cho phép tôi thế chỗ. Ông là một cụ già tử tế và đã chiều ý tôi. Tôi lao vào đống đá đó với năng lượng tích tụ suốt ba tuần, và chỉ trong nửa tiếng đã làm được nhiều việc hơn ông làm cả ngày. Nhưng điều đó không làm ông thấy ghen tị.
Một khi đã dấn thân, tôi càng lún sâu hơn vào sự ăn chơi nhảy múa, đi dạo dài mỗi buổi sáng và nghe ban nhạc biểu diễn ở nhà triển lãm vào mỗi buổi tối. Mặc dù vậy, những ngày tháng vẫn trôi qua thật chậm chạp, và tôi vô cùng mừng rỡ khi ngày cuối cùng đến và tôi được chở rời khỏi chốn Buxton đầy bệnh gút và lao phổi để trở về London với công việc và cuộc sống khắc nghiệt của nó. Tôi nhìn ra ngoài cửa sổ toa tàu khi chúng tôi lao vút qua Hendon vào buổi chiều. Ánh sáng đỏ rực bao trùm lấy thành phố vĩ đại dường như sưởi ấm trái tim tôi, và khi sau đó, chiếc xe taxi của tôi lộc cộc rời ga St. Pancras, tiếng gầm rú quen thuộc ngày xưa vang lên xung quanh tôi nghe giống như bản âm thanh ngọt ngào nhất mà tôi từng được nghe trong suốt nhiều ngày dài dằng dặc.
Tôi chắc chắn không hề tận hưởng tháng ngày lười biếng đó. Tôi thích lười biếng khi lẽ ra mình không được phép lười biếng; chứ không phải khi đó là việc duy nhất tôi phải làm. Đó là bản tính bướng bỉnh của tôi. Khoảng thời gian tôi thích đứng quay lưng về phía lò sưởi nhất, tính toán xem mình nợ nần bao nhiêu, chính là lúc bàn làm việc của tôi chất đống những bức thư phải trả lời bằng chuyến bưu điện tới. Lúc tôi thích lề mề lâu nhất bên bữa tối lại là khi tôi có một đống công việc nặng nhọc chờ giải quyết vào buổi tối. Và nếu, vì một lý do khẩn cấp nào đó, tôi phải dậy thật sớm vào buổi sáng, thì chính lúc đó, hơn bất kỳ thời điểm nào khác, tôi lại thích nằm ườn thêm nửa tiếng trên giường.
A! Thật là tuyệt vời làm sao khi xoay người và chìm vào giấc ngủ trở lại: "chỉ năm phút nữa thôi." Tôi tự hỏi liệu có con người nào trên đời này, ngoài nhân vật anh hùng trong "câu chuyện dành cho các cậu bé" ở trường Chủ nhật, lại bao giờ tự nguyện thức dậy không? Có một số người mà việc thức dậy đúng giờ là một điều hoàn toàn bất khả thi. Nếu tám giờ tình cờ là thời điểm họ phải mò đầu dậy, thì họ sẽ nằm ì đến tám giờ rưỡi. Nếu hoàn cảnh thay đổi và tám giờ rưỡi là đủ sớm đối với họ, thì phải đến chín giờ họ mới chồm dậy được. Họ giống như vị chính khách từng được mô tả là luôn luôn đến muộn đúng nửa tiếng. Họ thử mọi mưu kế trên đời. Họ mua đồng hồ báo thức (những cỗ máy tinh ranh chuyên kêu sai giờ và làm hoảng sợ những người không cần thiết). Họ bảo Sarah Jane gõ cửa gọi họ, và Sarah Jane có gõ cửa thật, có gọi họ thật, và họ lầm bầm đáp lại một tiếng "biết rồi" rồi lại chìm vào giấc ngủ ngon lành. Tôi từng biết một người thực sự đã vùng dậy và tắm nước lạnh; và ngay cả điều đó cũng chẳng ích gì, vì sau đó anh ta lại nhảy tót lên giường để sưởi ấm.
Bản thân tôi nghĩ rằng mình có thể tránh xa chiếc giường hoàn toàn nếu đã ra được khỏi nó. Chính cái công đoạn dứt cái đầu ra khỏi chiếc gối mới là thứ tôi thấy khó khăn nhường nào, và chẳng có lượng quyết tâm nào vào đêm hôm trước có thể làm cho nó dễ dàng hơn. Tôi tự nhủ, sau khi đã lãng phí cả buổi tối, "Thôi được, mình sẽ không làm việc nữa đêm nay; mình sẽ dậy sớm vào sáng mai;" và tôi hoàn toàn quyết tâm làm thế—vào lúc đó. Tuy nhiên, vào buổi sáng, tôi cảm thấy ít nhiệt huyết hơn với ý định đó, và suy ngẫm rằng sẽ tốt hơn biết mấy nếu tối qua mình cứ thức luôn cho rồi. Và rồi lại còn cái công nổi khổ thay quần áo, và càng nghĩ về điều đó bao nhiêu, người ta lại càng muốn trì hoãn bấy nhiêu.
Thật là một vật kỳ lạ, chiếc giường này, cỗ nấm mồ mô phỏng nơi chúng ta duỗi thẳng những đôi chân mệt mỏi và chìm khuất thật êm đềm vào sự tĩnh lặng và nghỉ ngơi. "Hỡi chiếc giường, hỡi chiếc giường, chiếc giường ngọt ngào, chốn thiên đường hạ giới cho cái đầu mệt nhoài," như lời thi sĩ tội nghiệp Hood từng hát, mi là một người vú em tử tế đối với những đứa trẻ hay hờn dỗi chúng ta. Dù thông minh hay ngốc nghếch, hư hỏng hay ngoan ngoãn, mi đều ôm trọn tất cả chúng ta vào lòng như mẹ hiền và dỗ dành những tiếng khóc ương ngạnh của chúng ta. Người đàn ông lực lưỡng đầy ắp bận tâm—người bệnh nhân quằn quại trong đớn đau—cô thiếu nhi đang thổn thức vì gã người yêu phản trắc—giống như những đứa trẻ, chúng ta gối đầu đầy nhức nhối lên bộ ngực trắng ngần của mi, và mi dịu dàng ru chúng ta vào giấc nồng.
Nỗi thống khổ của chúng ta quả thực đắng cay khôn tả khi mi quay lưng đi và không chịu an ủi chúng ta. Bình minh dường như đến chậm biết bao khi chúng ta không tài nào chợp mắt nổi! Ôi! Những đêm kinh hoàng khi chúng ta trằn trọc trong cơn sốt và nỗi đau, khi chúng ta nằm đó, tựa như những kẻ sống sót giữa chốn người chết, trân trân nhìn ra những giờ phút tối tăm trôi qua chậm chạp đến nao lòng giữa chúng ta và ánh sáng ban mai. Và ôi! Cả những đêm còn kinh hoàng hơn nữa khi chúng ta ngồi bên cạnh một người đang oằn mình trong đớn đau, khi ngọn lửa leo lét khiến chúng ta giật mình thon thót mỗi khi có một mẩu than rơi xuống, và tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ trông như chiếc búa đang nện từng nhát vào sinh mệnh mà chúng ta đang dõi theo.
Nhưng thế thôi là đủ cho những chiếc giường và phòng ngủ. Tôi đã gắn bó với chúng quá lâu, dẫu cho có là một kẻ lười đi nữa. Hãy ra ngoài và làm một điếu thuốc nào. Việc đó giết thời gian cũng hiệu quả chẳng kém mà trông lại không đến nỗi tệ. Thuốc lá thực sự là một ơn phước đối với những kẻ lười chúng ta. Thật khó mà tưởng tượng nổi các viên chức công chức trước thời của ngài Walter đã tìm gì để lấp đầy tâm trí họ. Tôi cho rằng bản tính hay gây sự của những thanh niên thời Trung cổ hoàn toàn là do thiếu đi thứ cỏ cây dịu ngọt này. Họ chẳng có việc gì làm và lại không thể hút thuốc, và kết quả là họ cứ đánh nhau và gây gổ mãi không thôi. Nếu vì một cơ may kỳ lạ nào đó mà không có cuộc chiến tranh nào diễn ra, thì họ lại gây ra một mối thù truyền kiếp chết người với gã hàng xóm sát vách, và nếu bất chấp điều đó, họ vẫn còn chút thời gian rỗi rãi trong tay, họ sẽ dùng nó để tranh luận xem người yêu của ai xinh gái hơn, với các luận cứ được đôi bên sử dụng là rìu chiến, chùy, v.v. Những vấn đề về thẩm mỹ ngày xưa được quyết định rất nhanh chóng. Khi một thanh niên thế kỷ thứ mười hai sa vào lưới tình, anh ta không lùi lại ba bước, nhìn sâu vào mắt nàng và bảo rằng nàng đẹp không thể sống nổi. Anh ta tuyên bố sẽ bước ra ngoài và giải quyết đâu ra đó. Và nếu, khi bước ra ngoài, anh ta gặp một tên và nện vỡ đầu hắn—ý tôi là đầu của tên kia—thì điều đó chứng minh rằng cô gái của anh ta—của cái tên đầu tiên ấy—là một cô gái xinh đẹp. Nhưng nếu tên kia nện vỡ đầu anh ta—không phải đầu của hắn đâu nhé, mà là đầu của anh ta kìa, ý tôi là cái tên đối diện với tên thứ hai, bởi vì dĩ nhiên tên kia chỉ là tên kia đối với hắn, chứ không phải tên thứ nhất là kẻ mà—thôi thế này nhé, nếu A nện vỡ đầu B, thì cô gái của A là một cô gái xinh đẹp; nhưng nếu B nện vỡ đầu A, thì cô gái của A không phải là cô gái xinh đẹp, mà cô gái của B mới thế. Đó là phương pháp tiến hành phê bình nghệ thuật của họ.
Ngày nay chúng ta châm một tẩu thuốc và để mặc cho các cô gái tự giải quyết lấy với nhau.
Họ làm việc đó rất cừ. Họ đang dần thâu tóm toàn bộ công việc của chúng ta. Họ làm bác sĩ, luật sư, và họa sĩ. Họ quản lý nhà hát, giật dây các vụ lừa đảo, và làm chủ bút báo chí. Tôi đang mong chờ đến thời điểm mà đàn ông chúng ta chẳng có việc gì làm ngoài việc nằm ườn trên giường đến tận mười hai giờ, đọc hai cuốn tiểu thuyết một ngày, thưởng thức những buổi trà chiều năm giờ nho nhỏ ấm cúng một mình, và chẳng phải vắt óc suy nghĩ điều gì căng thẳng hơn những cuộc tranh luận về các kiểu dáng quần dài mới nhất hay những lời bàn tán xem chiếc áo khoác của ngài Jones được may bằng chất liệu gì và nó có vừa vặn với ông ta hay không. Quả là một viễn cảnh huy hoàng—dành cho những gã lười biếng.
