Đó là một điều thật kỳ lạ. Tôi ngồi xuống với trọn vẹn ý định viết một cái gì đó thật thông minh và độc đáo; nhưng thú thực, dù có cố đến mức nào đi nữa, tôi cũng chẳng thể nghĩ ra nổi một điều gì thông minh và độc đáo—ít nhất là vào lúc này. Điều duy nhất tôi có thể nghĩ tới lúc này là cảnh túng quẫn. Chắc là do hai tay đang đút túi quần nên tôi mới nghĩ đến chuyện đó. Tôi vẫn thường ngồi với hai tay đút trong túi, ngoại trừ những lúc phải giáp mặt mấy cô chị, mấy cô em họ, hay mấyà bà cô của mình; và họ làm ầm lên đến thế—tôi phải nói là họ phản đối một cách đầy hùng biện về cái đề tài ấy—khiến tôi đành phải chịu thua và rút tay ra—ý tôi là rút tay ra khỏi túi. Điệp khúc trong lời phản đối của họ là việc đó trông không ra dáng quý ô gì cả. Chịu chết chẳng hiểu tại sao lại thế. Tôi còn có thể hiểu được việc đút tay vào túi người khác thì bị coi là thiếu lịch sự (nhất là bị chính người đó coi như vậy), nhưng hỡi những kẻ câu nệ bề ngoài kia, sao việc một người đút tay vào túi quần của chính mình lại khiến anh ta kém phần tao nhã đi được nhỉ? Dẫu sao, có lẽ các bạn nói đúng. Giờ nghĩ lại, tôi từng thấy một vài người càu nhàu giận dữ hết sức khi làm việc đó. Nhưng đa phần họ đều là mấy ông già. Còn bọn thanh niên chúng ta, nói chung, chẳng bao giờ cảm thấy hoàn toàn thoải mái nếu hai tay không được đút trong túi. Chúng ta lóng ngóng và đầy vẻ lấm lét. Trông chúng ta chẳng khác nào một danh ca sư tử ở các phòng trà ca nhạc mà lại thiếu đi chiếc mũ opera, nếu có thể tưởng tượng ra một cảnh tượng như thế. Thế nhưng, cứ để chúng ta đút tay vào túi quần, với dăm đồng tiền lẻ ở bên túi phải và một chùm chìa khóa ở bên túi trái, thì khi ấy, chúng ta có thể hiên ngang đối mặt với cả một cô nhân viên bưu điện nữ.
Thật chẳng dễ dàng gì để biết phải làm gì với đôi bàn tay của mình, ngay cả khi chúng nằm trong túi, lúc mà chẳng còn thứ gì khác ở trong đó. Nhiều năm trước, khi toàn bộ vốn liếng của tôi thỉnh thoảng chỉ còn lại cái mà người trong thành phố gọi là một "shilling", tôi sẽ bất chấp mà tiêu toi ngay một xu, cốt chỉ để có được tiền lẻ, toàn là tiền đồng, để chúng kêu lanh tanh trong túi. Cảm giác túng quẫn sẽ vơi đi rất nhiều khi trong túi bạn có mười một xu so với lúc chỉ có một shilling. Giả như tôi là một kẻ thuộc kiểu "La-di-da", cái tên thanh niên túng thiếu mà tụi bề trên chúng ta hay đem ra chế giễu, chắc tôi đã đổi ngay một xu đó lấy hai đồng nửa xu rồi.
Tôi có thể nói về đề tài túng quẫn này với một sự am hiểu tường tận. Tôi từng là một diễn viên lưu động ở các tỉnh. Nếu cần thêm bằng chứng—điều mà tôi nghĩ là không cần thiết đâu—thì tôi xin nói thêm rằng tôi từng là một "quý ông có dính líu đến báo chí". Tôi từng sống với mười lăm shilling một tuần. Tôi từng sống qua một tuần với mười shilling, còn năm shilling thì khất lại; và tôi từng sống suốt hai tuần chỉ nhờ vào một chiếc áo bành tô.
Thật kỳ diệu làm sao khi cảnh túng quẫn thực sự có thể mang lại cho một người sự thấu hiểu sâu sắc về kinh tế gia đình. Nếu bạn muốn tìm hiểu giá trị của đồng tiền, hãy thử sống với mười lăm shilling một tuần và xem bạn có thể dành dụm được bao nhiêu cho quần áo và giải trí. Bạn sẽ nhận ra rằng việc chờ đợi lấy lại một xu thừa là vô cùng đáng giá, rằng việc đi bộ cả dặm đường để tiết kiệm một xu là hoàn toàn bõ công, rằng một cốc bia là thứ xa xỉ chỉ có thể thưởng thức vào những dịp hiếm hoi, và rằng một chiếc cổ áo có thể mặc liền trong bốn ngày.
Hãy thử sống như thế ngay trước khi bạn kết hôn đi. Đó sẽ là một sự chuẩn bị tuyệt vời. Hãy để đứa con trai nối dõi của bạn trải nghiệm điều đó trước khi gửi nó đến trường đại học. Khi ấy, chắc chắn nó sẽ chẳng dám càu nhàu về khoản tiền tiêu vặt một trăm bảng một năm đâu. Có một số người mà nếu trải qua cảnh này thì cuộc đời họ sẽ tốt đẹp lên biết bao. Ấy là đóa hoa kiều diễm chẳng bao giờ chịu uống bất kỳ loại rượu vang đỏ nào có niên đại dưới năm mươi tư, và thà ăn thịt mèo còn hơn là đắp đổi qua ngày bằng món thịt cừu quay đơn giản. Thỉnh thoảng bạn vẫn bắt gặp những kẻ đáng thương như thế, dẫu rằng, để vớt vát chút thể diện cho nhân loại, bọn họ chủ yếu chỉ xuất hiện trong mấy cuốn tiểu thuyết diễm tình do các nữ sĩ viết ra mà thôi. Chưa bao giờ tôi nghe thấy một kẻ như vậy bàn luận về thực đơn mà lại không trào lên một khao khát điên cuồng muốn lôi cổ hắn đến quầy rượu của một quán bình dân nào đó ở khu đông London và tống nghẹn vào họng hắn một bữa tối sáu xu—nào bánh pudding bò bít-tết, bốn xu; khoai tây, một xu; nửa panh bia đen, một xu. Ký ức về bữa ăn ấy (cùng với hương vị hòa quyện của bia, thuốc lá và thịt lợn quay thường để lại một ấn tượng sâu đậm) có lẽ sẽ khiến hắn bớt bĩu môi chê bai mỗi khi có thứ gì đó dọn ra trước mặt trong tương lai. Rồi còn có cả vị hào phóng nọ, kẻ cưng chiều tụi ăn mày, người luôn rộng tay với mấy đồng tiền lẻ nhưng chẳng bao giờ nghĩ đến chuyện trả nợ. Trải nghiệm đó có lẽ cũng sẽ dạy cho hắn được dăm chút lẽ thông thường. "Tôi luôn cho người hầu bàn một shilling. Ai lại đi típ hắn ít hơn thế được chứ, anh biết đấy," một anh nhân viên chính phủ trẻ tuổi mà tôi ăn trưa cùng hồi nọ ở phố Regent đã giải thích như vậy. Tôi đồng ý với anh ta về chuyện hoàn toàn không thể đưa mười một xu rưỡi; nhưng đồng thời tôi cũng tự nhủ sẽ có ngày dụ khôn dụ khéo anh ta đến một quán ăn mà tôi biết ở gần Covent Garden, nơi mà gã hầu bàn, để tiện cho việc phục vụ, thường để trần hai tay áo—và tay áo của hắn thì cực kỳ bẩn, nhất là khi vào những ngày cuối tháng. Tôi thừa rõ gã hầu bàn đó. Nếu bạn tôi mà bo cho hắn nhiều hơn một xu, gã chắc chắn sẽ khăng khăng đòi bắt tay anh ta ngay tại trận như một biểu hiện của lòng kính trọng; về điều đó thì tôi xin cam đoan.
Đã có khá nhiều điều buồn cười được nói và viết về cảnh túng quẫn, nhưng thực tế thì chẳng có gì buồn cười cả. Chẳng có gì buồn cười khi cứ phải cò kè mặc cả từng xu một. Chẳng có gì buồn cười khi bị coi là keo kiệt và bủn xỉn. Chẳng có gì buồn cười khi phải ăn vận rách rưới và xấu hổ về địa chỉ nhà mình. Không, chẳng có chút gì buồn cười ở sự nghèo đói cả—đối với những người nghèo. Đó là địa ngục trần gian đối với một người nhạy cảm; và không ít vị anh hùng dũng cảm, dẫu đủ sức đương đầu với những chiến công của Hercules, cũng đã phải tan nát cõi lòng chỉ vì những khốn khổ vụn vặt của nó.
Bản thân những sự bất tiện thực tế mới là điều khó chịu đựng. Ai mà lại bận tâm đến việc phải chịu đựng chút cảnh kham khổ nếu đó là tất cả những gì nó mang lại? Robinson Crusoe có màng gì đến một miếng vá trên chiếc quần của ông ấy cơ chứ? Hồi đó ông ấy có mặc quần không nhỉ? Tôi quên mất tiêu rồi; hay là ông ấy cứ đi lại lông nhông như mấy nhân vật trong kịch câm? Chẳng bận tâm gì nếu ngón chân có lòi cả ra ngoài chiếc bốt; và có hề gì nếu chiếc ô của ông ấy chỉ làm bằng vải bông, miễn là nó che được mưa? Sự xơ xác ấy chẳng làm ông ấy phiền lòng; bởi xung quanh đâu có gã bạn nào để mà nhếch mép chế giễu.
Nghèo đói chỉ là một chuyện nhỏ. Bị người ta phát hiện ra là mình nghèo mới chính là nỗi đau đớn nhức nhối. Không phải cái lạnh khiến một người không có áo bành tô phải rảo bước thật nhanh trên phố. Không phải vì quá xấu hổ khi phải nói dối—điều mà anh ta biết chắc sẽ chẳng ai tin—đã làm mặt anh ta đỏ bừng lên khi thông báo với bạn rằng anh ta cho rằng mặc áo bành tô là có hại cho sức khỏe và nguyên tắc của anh ta là không bao giờ mang ô theo người. Thật quá dễ dàng để nói rằng nghèo đói không phải là tội ác. Đúng vậy; nếu nó là tội ác thì người ta đã chẳng phải hổ thẹn vì nó. Dẫu sao thì đó cũng là một sự lầm lỡ, và phải chịu trừng phạt như một lầm lỡ. Một kẻ nghèo khổ bị khinh miệt trên khắp thế gian này; bị khinh miệt bởi một tín đồ Thiên Chúa giáo cũng như bởi một tên chúa đất, bởi một kẻ mị dân cũng như bởi một tên đầy tớ, và tất cả những câu châm ngôn tập tô từng được giao cho đám trẻ tay dính mực kia cũng chẳng thể khiến hắn được tôn trọng. Hình thức bề ngoài là tất cả, chừng nào còn xét theo quan điểm của con người, và một kẻ sẵn sàng tay trong tay đi dạo dọc phố Piccadilly với tên bịp bợm khét tiếng nhất London, miễn là hắn ăn vận lịch sự, sẽ sẵn sàng luồn lách qua mấy con hẻm tối tăm phía sau chỉ để nói dăm ba câu với một quý ông trông có vẻ tàn tạ. Và cái vị quý ông trông tàn tạ ấy thừa biết điều đó—chẳng ai tường hơn hắn—và sẵn sàng đi vòng cả một dặm đường để tránh mặt một người quen. Những kẻ từng biết đến hắn thời hiển vinh chẳng cần phải bận tâm quay mặt đi hướng khác đâu. Hắn còn mong sao họ đừng nhìn thấy mình gấp ngàn lần họ muốn; và đối với sự giúp đỡ của họ, chẳng có gì hắn sợ hãi hơn là việc họ mở lời đề nghị giúp. Tất cả những gì hắn muốn chỉ là được lãng quên; và về mặt này, thường thì hắn may mắn đạt được điều mình muốn.
Người ta rồi cũng quen với cảnh túng quẫn, cũng như quen với mọi thứ khác trên đời này, nhờ sự trợ giúp của vị danh y kỳ diệu mang tên Thời Gian. Chỉ cần liếc qua là bạn có thể nhận ra sự khác biệt giữa một kẻ từng trải và một tay mơ; giữa một con người đã chai lì, quen với cảnh xoay xở và vật lộn qua năm tháng với kẻ khốn khổ mới tập tễnh bước vào đời đang chật vật che giấu nỗi khốn cùng của mình, luôn sống trong nỗi sợ hãi tột cùng kẻo bị người ta phát hiện. Không có gì thể hiện sự khác biệt ấy rõ ràng hơn cách mà mỗi người mang chiếc đồng hồ của mình đi cầm cố. Như nhà thơ từng nói đâu đó: "Sự thảnh thơi thực sự khi đi cầm đồ bắt nguồn từ nghệ thuật chứ không phải sự tình cờ." Kẻ từng trải bước vào tiệm của "ông chú" với sự thản nhiên chẳng khác nào khi bước vào tiệm may—thậm chí có khi còn điềm tĩnh hơn thế. Gã nhân viên thậm chí còn tỏ ra lịch sự và tiếp hắn ngay lập tức, khiến cho quý bà ở ô bên cạnh vô cùng phẫn nộ; tuy nhiên, bà ta cũng đành lầu bầu mỉa mai rằng mình không phiền khi phải chờ đợi "nếu đó là khách quen". Chao ôi, nhìn cái cách giao dịch diễn ra vừa thoải mái lại vừa chuyên nghiệp ấy, người ta lại tưởng như đó là một thương vụ mua bán lớn trái phiếu chính phủ ba phần trăm ấy chứ. Thế nhưng, trái lại, một kẻ mang đi "cắm" món đồ đầu tiên của mình lại làm ra vẻ quan trọng biết bao. Một cậu thiếu niên ngỏ lời tỏ tình lần đầu tiên cũng phải gọi là cực kỳ tự tin nếu đem ra so với hắn. Hắn cứ lảng vảng bên ngoài cửa hàng cho đến khi đã thu hút được sự chú ý của tất cả mấy tên lang thang trong vùng và khơi dậy mối nghi ngờ sâu sắc trong lòng viên cảnh sát tuần tra. Cuối cùng, sau khi đã săm soi kỹ lưỡng những món đồ trưng bày trong tủ kính, cốt để gây ấn tượng với những kẻ đứng xem rằng hắn chuẩn bị bước vào để mua một chiếc vòng kim cương hoặc một món trang sức xa xỉ nào đó, hắn mới bước vào, cố làm ra vẻ nghênh ngang bất cần, y hệt như một tay du thủ du thực chuyên nghiệp. Khi đã bước vào bên trong, hắn nói nhỏ đến mức chẳng tài nào nghe nổi, và thế là phải nhắc lại toàn bộ từ đầu. Khi mà trong lúc trò chuyện vòng vo tam quốc về một "người bạn" của mình, cái từ "cho vay" cuối cùng cũng được thốt ra, hắn ngay lập tức được bảo là hãy đi lên cái sân ở phía bên phải rồi rẽ vào cánh cửa đầu tiên ngay góc khuất. Hắn bước ra khỏi cửa hàng với một khuôn mặt mà bạn hoàn toàn có thể dùng để châm một điếu thuốc, cùng với một niềm tin đinh ninh rằng toàn bộ dân cư trong vùng đang dán mắt theo dõi mình. Lúc đến được đúng nơi cần đến thì hắn lại quên bén mất cả tên lẫn địa chỉ của mình và rơi vào trạng thái đần độn toàn tập chẳng khác nào kẻ mất hồn. Khi bị hỏi với một giọng đầy nghiêm khắc rằng làm thế nào mà hắn có được "thứ này", hắn bắt đầu lắp bắp và tự mâu thuẫn với chính mình, và phải là một phép màu thì hắn mới không thú nhận rằng mình vừa ăn cắp nó ngay trong ngày hôm đó. Ngay lập tức, hắn được thông báo rằng họ không muốn dính líu gì đến loại người như hắn, và tốt hơn hết là nên biến khỏi đây càng nhanh càng tốt; thế là hắn lủi thủi bước đi, chẳng còn nhớ nổi bất kỳ điều gì nữa cho đến khi thấy mình đã ở cách đó tận ba dặm trời, hoàn toàn không một chút manh mối về việc mình đã lặn lội đến đó bằng cách nào.
Nhân tiện đây, thật là oái oăm làm sao khi cứ phải trông cậy vào các quán rượu và nhà thờ để xem giờ. Mấy quán rượu thì thường chạy nhanh quá, còn mấy nhà thờ thì lại chậm chạp quá. Thêm vào đó, mọi nỗ lực của bạn nhằm lén nhìn chiếc đồng hồ của quán rượu từ bên ngoài đều vấp phải muôn vàn khó khăn. Nếu bạn khẽ đẩy hé cánh cửa lượn sóng và nhòm vào trong, bạn sẽ chuốc lấy ngay những ánh nhìn khinh miệt của cô nhân viên pha chế, người mà ngay lập tức xếp bạn vào cùng một hạng với mấy kẻ trộm vặt lẻn vào khoảnh sân hay đám ăn mày. Bạn cũng tạo ra một sự xôn xao nhất định trong nhóm khách hàng đã có gia đình. Bạn chẳng thể nhìn thấy đồng hồ vì nó bị khuất sau cánh cửa; và trong lúc cố gắng rút lui thật êm thấm, bạn lại va đầu vào khung cửa. Cách duy nhất còn lại là cứ nhảy cẫng lên ở bên ngoài cửa sổ. Tuy nhiên, sau trò này mà bạn không lôi ra một cây đàn banjo rồi cất tiếng hát, thì đám trẻ con trong vùng—vừa tụ tập lại với vẻ đầy mong đợi—sẽ cảm thấy vô cùng hụt hẫng.
Tôi cũng rất muốn biết theo cái định luật kỳ bí nào của tự nhiên mà cứ vừa mới đem chiếc đồng hồ đi "sửa" được nửa tiếng đồng hồ, thể nào cũng có kẻ chặn bạn lại trên đường và cố tình hỏi giờ. Chẳng một ai thèm tỏ ra tò mò mảy may về cái chuyện đó khi mà bạn đang đeo nó trên tay.
Những ông cụ bà cụ đáng yêu, những người chưa từng biết tời mùi vị túng quẫn là gì—và cầu mong họ mãi mãi không bao giờ phải nếm trải, phù hộ cho cái đầu bạc phơ của họ—thì coi tiệm cầm đồ như nấc thang cuối cùng của sự suy đồi; thế nhưng những kẻ am tường hơn về nó (và chắc chắn các độc giả của tôi cũng đã tự nhận ra điều này) lại thường ngạc nhiên, giống như cậu bé từng mơ thấy mình được lên thiên đàng, khi gặp lại biết bao nhiêu người quen ở đó mà mình chẳng thể ngờ tới. Về phần mình, tôi nghĩ đó là một cách sống độc lập hơn nhiều so với việc đi vay mượn bạn bè, và tôi vẫn luôn cố gắng khắc ghi điều này vào tâm trí những người quen nào có ý định "muốn mượn vài bảng cho đến ngày kia". Nhưng không phải ai cũng chịu ngộ ra điều đó. Có lần một người trong số họ đã nhận xét rằng anh ta phản đối nguyên tử cơ bản của việc đó. Tôi lại tưởng tượng rằng nếu anh ta nói mình phản đối cái khoản tiền lãi suất thì có lẽ sẽ sát với sự thật hơn: mức lãi suất hai mươi lăm phần trăm quả thực là một gánh nặng quá lớn.
Cảnh túng quẫn cũng có dăm bảy loại khác nhau. Tất cả chúng ta ai mà chẳng túng quẫn, ít hay nhiều—hầu hết là nhiều. Có người túng quẫn vì thiếu một ngàn bảng; có người chỉ vì thiếu một shilling. Ngay lúc này đây, bản thân tôi cũng đang túng quẫn vì thiếu năm bảng. Tôi chỉ cần nó trong một hoặc hai ngày thôi. Tôi chắc chắn sẽ trả lại chậm nhất là trong vòng một tuần, và nếu có vị độc giả nam hay nữ nào có lòng tốt cho tôi vay số tiền đó, tôi sẽ vô cùng biết ơn. Các bạn có thể gửi cho tôi qua thư nhờ chuyển đến Messrs. Field & Tuer, chỉ có điều, trong trường hợp đó, xin hãy niêm phong phong bì thật cẩn thận nhé. Tôi sẽ gửi lại giấy biên nhận nợ (I.O.U.) của tôi để làm tin.
