Sớm hay muộn thì một cuộc tổng tuyển cử có kết quả như hồi tháng 5/2011 cũng sẽ xảy ra. Đảng Hành động Nhân dân (PAP) chỉ đạt được 60,1% số phiếu bầu toàn quốc và mất sáu ghế trong quốc hội - kết quả xấu nhất kể từ khi đất nước Singapore giành độc lập năm 1965. Về lâu dài, PAP khó mà giữ vững được sự áp đảo gần như tuyệt đối của mình tại các cuộc bầu cử trước đó. Điều đó có thể là do các thế hệ lớn lên trong thời kỳ độc lập của Singapore đã chứng kiến đời sống từ mức thấp đã được cải thiện đáng kể. Nhưng sẽ đến lúc những cải thiện ấy chậm lại và ít thể hiện rõ. Một thế hệ người Singapore mới với những trải nghiệm cuộc sống khác thì khi đi bầu họ cũng sẽ phải cân nhắc những yếu tố khác với cha mẹ và ông bà mình. Trong cuộc bầu cử tháng 5/2011, có những yếu tố ngắn hạn khiển cho tình hình không có lợi cho PAE chẳng hạn như tổng thư ký đảng công nhân Lưu Trình Cường quyết định rời khỏi khu vực bầu cử một đại diện Hougang và tranh cử tại Khu vực bầu cử Đại diện Nhóm (GRC) Aljunied, cộng thêm sự bất bình của người dân với một số chính sách của chính phủ. Dù gì đi nữa, việc để mất một Khu vực bầu cử Đại diện Nhóm (GRC ) cho phe đối lập là điều không thể tránh khỏi.
Do đó, câu hỏi quan trọng hơn sẽ là: Chúng tôi rồi sẽ đi về đâu? Câu trả lời phụ thuộc vào sự lựa chọn của PAP - phản ứng của đảng này trước tình hình thay đổi - cũng như vào sự lựa chọn của cử tri. Có vô số yếu tố không lường trước được. Tuy nhiên, tôi chắc chắn một điều. Nếu cuối cùng Singapore quyết định chuyển sang hệ thống hai đảng thì chúng tôi chắc chắn sẽ trở nên tầm thường. Chúng tôi sẽ mất đi vẻ đẹp của mình và trở thành một cái chấm đỏ nhỏ bé buồn bã, nếu như chúng tôi tự bảo mình rằng: “Này, không sao đâu. Chúng ta hãy cứ là một thành phố bình thường thôi. Việc gì phải tốt hơn các thành phố khác hay các quốc gia khác cơ chứ?” Tôi sẽ rất tiếc cho Singapore nếu chúng tôi đi theo con đường đó.
Vào ngày 22/8/2012, tôi nhận được một tấm thiệp cảm ơn từ một người Singapore tên là James Ow'Yeong Keen Hoy Từ nét chữ uốn lượn thanh lịch, tôi đoán người viết cũng phải ít nhất 50 tuổi. Người trẻ ngày nay thích đánh máy hơn và khi họ viết cũng không đẹp được như thể. Ông ấy viết: “Gia đình tôi biết ơn sâu sắc vì đã được hưởng lợi từ sự lãnh đạo và đóng góp của ngài để giúp cho đất nước chúng ta đạt được hòa bình, hạnh phúc, tiến bộ, thịnh vượng, đoàn kết và an ninh trong suốt những năm tháng tươi đẹp vừa qua. Chân thành cảm ơn ngài! Mong rằng chúng tôi có vinh dự để cầu chúc ngài an khang thịnh vượng và mọi thứ tốt đẹp nhất trong những năm tới. Và mong rằng đất nước thân yêu của chúng ta sẽ mãi hạnh phúc, giàu có, bình yên bây giờ và mãi mãi. Cầu Chúa phù hộ ngài.”
Tôi trích dẫn nguyên văn tấm thiệp này để làm nổi bật lên sự thay đổi tư duy to lớn từ một thế hệ lớn tuổi, gồm cả người viết tấm thiệp này, bạn bè đồng liêu cũng như cao niên của ông, sang một thế hệ trẻ hơn coi sự sung túc của Singapore là đương nhiên. Những người như ông Ow-Yeong đã thấy Singapore phát triển từ những năm 1960 bất ổn khi khó khăn và nghèo đói vẫn là quy luật hơn là ngoại lệ, cho tới một Singapore sôi động và hội nhập, tạo ra được công việc lương cao cho những người dân có học vấn cao. Nhiều người Singapore lớn tuổi từng ở trong các túp lều tồi tàn sau đó chuyển tới những tòa chung cư cao tầng đầy đủ tiện ích trong khu phố an ninh. Họ hiểu rõ những yêu cầu của đất nước - những gì đã phải làm để giúp chúng tôi có được như ngày hôm nay và những gì cần tiếp tục làm để giữ vững sự thành công này - cũng như những yếu tố dễ bị tác động của nó. Các cử tri trẻ không có cùng những quan điểm này. Sinh ra trong một đất nước Singapore đã phát triển, họ nhìn xung quanh và thấy một hệ thống tạo ra sự ổn định và giàu có, và họ tự nhủ: “Tôi chẳng thấy sự thần kỳ ở đâu cả”.
Ở những cuộc bầu cử liên tiếp trong vài thập kỷ vừa qua, PAP có thể đảm bảo sự chiếm lĩnh hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn số ghế trong quốc hội bởi phần lớn cử tri là những người từ thế hệ cũ. Khi tôi làm thủ tướng từ 1959 đến 1990, nước lên thuyền lên, đất nước phát triển và mỗi người dân thấy mình đều được hưởng lợi đáng kể. Người dân Singapore liên tục trao cho PAP quyền lực với đa số phiếu áp đảo. Điều tương tự cũng xảy ra sau khi Ngô Tác Đống (Goh Chok Tong) nối gót tôi từ 1990 đến 2004. Nhưng cũng đến lúc con nước đạt đỉnh và sẽ rất khó tìm được cách vượt đỉnh đó mà lại vừa được cử tri đánh giá cao. Rất nhiều người Singapore lớn tuổi tiếp tục ủng hộ chúng tôi bởi vì họ vẫn giữ ký ức về những năm tháng cũ và hiểu rằng việc quản lý quốc gia sau khi nền kinh tế đã phát triển cũng quan trọng không kém gì trước đó - nếu như không muốn nói là quan trọng hơn. Nhưng những cử tri trẻ không hiểu điều đó, bởi họ tin rằng những gì chúng tôi đạt được sẽ luôn an toàn như vậy.
Sự chênh lệch tỷ lệ giữa số cử tri già và trẻ này không ngừng tác động đến PAP. Trong cuộc tổng tuyển cử năm 2001, cũng là tổng tuyển cử cuối cùng dưới thời Ngô Tác Đống, PAP đã thắng áp đảo, chiếm 75% phiếu bầu và chỉ mất hai ghế. Trong số các cử tri năm đó, số người sinh trước Độc lập lấn át những người sinh sau Độc lập với tỷ lệ 2:1. Còn trong năm 2011, tỷ lệ này đảo ngược. Tỷ lệ cử tri sinh sau 1965 so với trước 1965 là 51:49. Tỷ lệ phiếu bầu cho PAP giảm xuống còn 60% và phe đối lập giành 6 ghế.
Dĩ nhiên chúng ta cũng phải tính đến các tình huống cụ thể trong mỗi cuộc bầu cử. Những tình huống cụ thể này đóng vai trò rất quan trọng với hai cuộc bầu cử nói trên. Năm 2001, các cuộc tấn công khủng bố 11/9 ở Mỹ diễn ra và bầu không khí bất an toàn cầu ắt hẳn đã khiến cử tri gắn bó với một chính đảng đã có lịch sử hành động vì lợi ích của nhân dân. Trong năm 2011, có ít nhất hai yếu tố tác động đáng kể đến việc mất ghế của PAP.
Nhân tố đầu tiên là việc tổng thư ký đảng công nhân Lưu Trình Cường có thể đưa ra một ứng cử viên sáng giá là Chen Show Mao. Người đàn ông trong ngành luật doanh nghiệp quốc tế này dường như là một người tài năng. Lưu đã quyết định ra tranh cử ở GRC Aljunied, cùng với Chen và chủ tịch đảng Sylvia Lim. Thông điệp ngụ ý ở đây rất rõ ràng: “Chúng tôi đang đặt tất cả trứng vào rổ này. Hãy cho chúng tôi thắng được một GRC.” Và họ đã giành được một GRC.
Tuy nhiên, cuối cùng Chen hóa ra không phải người kiệt xuất lắm. Ở quốc hội, ông ấy cầm giấy đọc những bài phát biểu đã chuẩn bị sẵn nhưng khi vào người thật việc thật, ông ấy ăn nói lung tung hết cả. Công việc này chỉ đơn giản là không hợp với ông ấy. Nếu đúng là ông ấy đã nghĩ thông suốt vấn đề, vậy thì ông ấy đã giỏi che giấu suy nghĩ đó trước mặt mọi người. Đây không chỉ là quan điểm của tôi. Các nhà báo đưa tin chính trị và cả những cử tri ngồi trong khu vực dành cho công chúng trong quốc hội có lẽ cũng cảm thấy như vậy. Sức nặng của kỳ vọng công chúng đặt lên người đàn ông khi thấy lý lịch khá ấn tượng của ông có lẽ đã làm tăng thêm sự thất vọng.
Một yếu tố khác ảnh hưởng đáng kể đến kết quả cuộc bầu cử năm 2011 là sự bất bình của người dân với số lượng lớn người nước ngoài. Thật không may, chúng tôi không có nhiều phương án thay thế để giải quyết vấn đề này bởi vì chúng tôi không sinh đẻ đủ lượng người thay thế. Nếu chúng tôi không nhận người nhập cư và lao động nước ngoài thi đất nước sẽ suy yếu. Chính phủ đã và đang điều tiết dòng người nhập cư tới một mức độ ít gây khó chịu hơn. Nhưng sự bất bình vẫn sẽ tiếp diễn một thời gian, vì dù cho các công ty vận tải cố gắng gia tăng dịch vụ xe buýt và tàu điện, thì cứ mỗi ngày người đi làm phải chịu đựng một chuyến đi đông đúc là một ngày họ thấy khó chịu.
Tuy nhiên, muốn nhìn ra được những xu thế lớn thì phải gạt qua một bên những yếu tố ngắn hạn. Bạn phải tự hỏi bản thân, nếu bạn lấy những yếu tố trên ra khỏi cuộc bầu cử sắp tới hay những lần sau đó, liệu tình hình sẽ trở lại bình thường như trước 2011 không? Tôi tin rằng câu trả lời dứt khoát là không. Vấn đề không nằm ở chỗ một ứng viên cụ thể hay một chính sách cụ thể. Mà đó là mong muốn của cử tri trẻ tuổi muốn có sự cạnh tranh chính trị nhiều hơn.
Những gì xảy ra từ giờ trở đi sẽ được phần nào xác định dựa trên hành động của cả PAP và phe đối lập. Liệu phe đối lập có thể đáp ứng được những kỳ vọng mà họ đã cố gắng hết sức để tạo nên cho bản thân và trở thành Phe Đối lập Hàng đầu? Liệu họ có thể thuyết phục được đủ người tài - bằng với số đại biểu của PAP - tham gia cùng họ? Tôi nghi ngờ điều đó. Rất ít người thành công trong kinh doanh hay giới trí thức hoặc các ngành nghề chuyên môn khác chịu làm đại biểu cho phe đối lập đến bốn năm nhiệm kỳ rồi mới có thể thành lập chính phủ. Nếu muốn làm chính trị, tốt hơn bạn nên tham gia PAP. Nó là một tổ chức hoàn chỉnh với thành tích tốt.
PAP cũng sẽ không đứng yên một chỗ. Đảng sẽ tiếp tục tiến cử những người trẻ nghiêm túc và đáng tin, những người sẽ tiếp cận với thế hệ cử tri mới và phấn đấu để chiếm được lòng tin của họ. Trong năm 2011, chúng tôi đã đưa ra một số ứng cử viên xuất sắc nhất, và sau đó họ đã làm việc cho chính phủ. Heng Swee Keat, bây giờ là Bộ trưởng Giáo dục, là người thư ký riêng tốt nhất tôi từng có. Điều đáng tiếc duy nhất là ông ấy không to con lắm, chứ không đi tuần hành là nổi lắm đây. Nhưng ông ấy có một trong những bộ óc tuyệt vời nhất trong số các công chức tôi từng làm việc cùng. Có những người khác chúng tôi tiến cử giờ cũng đang làm trong nội các: Chan Chun Sing, Tan Chuan- Jin và Lawrence Wong. Chúng tôi đang nói với các cử tri: “Đây là chất lượng của những người chúng tôi đã thu nạp được. Chúng tôi sẽ không ngồi chơi xơi nước cho đến khi chúng tôi chết.” Liệu phe đối lập có thể đưa ra những người giống với thế hệ bộ trưởng trẻ của PAP không, chứ đừng nói đến những người giống với Thủ tướng Lý Hiển Long hay phó thủ tướng Teo Chee Hean và Tharman Shanmugaratnam?
Tuy nhiên vẫn có khả năng là đến cuối cùng những người Singapore trẻ tuổi, bất chấp những nỗ lực nhiệt thành nhất của PAP, vẫn không vừa lòng với một nền chính trị nhiều sự cạnh tranh hơn mà muốn cả một hệ thống hai đảng đầy đủ. Họ có quyền lựa chọn. Sau tất cả vẫn là mỗi thế hệ người dân Singapore tự quyết định cho mình họ muốn xây dựng kiểu nhà nước nào và tổ chức xã hội ra sao. Nhưng tôi hy vọng giới trẻ sẽ không xem nhẹ quyết định của mình mà họ sẽ chọn lựa cẩn thận những gì được mất. Họ chính là người sẽ phải chung sống với hậu quả chứ không phải tôi hay những người cùng thế hệ với tôi. Chúng tôi sẽ chẳng còn sống để mà chịu hậu quả.
Vấn đề lớn nhất với hệ thống hai đảng là một khi nó đã hình thành, những người giỏi nhất sẽ chọn không tham gia vào chính trị. Việc thắng cử trở thành trò chơi may rủi. Các chiến dịch tranh cử cũng sẽ có xu hướng trở nên hằn học không cần thiết, thậm chí mang tính gây hấn. Nếu bạn là người tài năng và đang có sự nghiệp tốt, liệu bạn có liều hy sinh không chỉ những lợi ích của mình mà cả của gia đinh mình khi tham gia tranh cử? Nhiều khả năng là bạn sẽ muốn tránh xa cái lò lửa nóng hừng hực ấy và cứ ở yên trong cuộc sống thoải mái của mình hơn.
Hiện tại, một nhiệm vụ hết sức nặng nề của chúng tôi tại mỗi đợt tổng tuyển cử là thuyết phục những người giỏi nhất, tận tâm nhất tham gia tranh cử. Khi đất nước đang phát triển như vậy, thật khó để tìm được người sẵn sàng từ bỏ sự nghiệp ngoài chính trị đang tốt đẹp của mình. Sẽ còn khó khăn hơn biết bao nhiêu nếu chúng ta biến thành một hệ thống hai đảng! Điều đó không chỉ có nghĩa là đội hình A đẹp nhất của chúng ta sẽ bị chia cắt thành hai, hoặc là có đội A lên nắm quyền một nửa thời gian, nửa thời gian còn lại là của đội B kém tài hơn một chút. Không, tình hình còn tồi tệ hơn nhiều so với hai kịch bản trên. Đơn giản là đội A - và rất có thể là đội B nữa - sẽ hết hứng thú với chính trị và sẽ tập trung vào các lĩnh vực khác. Bạn sẽ chỉ còn đội C, D hoặc E yếu kém hơn đảm đương công việc.
Nếu như chúng tôi còn nghi ngờ không chắc có thể đưa Lim Kim San trúng cử chẳng hạn thì tôi hẳn đã gặp nhiều khó khăn thuyết phục ông ấy đi làm chính trị. Một khi tương lai chính trị trở nên không chắc chắn thì phản ứng bình thường là cứ để cho người khác làm điều đó. Nhưng trong thực tế, chúng tôi đã tiến cử cho ông ấy một vị trí mà chúng tôi tự tin là ông ấy sẽ giành chiến thắng. Nếu ông ấy không tham gia, Singapore hẳn đã chịu một mất mát lớn. Đây là người đàn ông đã xây dựng nên Ban Nhà ở và Phát triển (HDB) và chính sách nhà công mà nếu thiếu nó đất nước này đã trở nên rất khác. Nếu Singapore cho phép những người tầm thường điếu hành chính phủ, nó sẽ chìm nghỉm và trở thành một thành phố tầm thường.
Nếu nhìn vào các nước khác cũng đang vận hành một hệ thống hai đảng, bạn sẽ đi đến kết luận tương tự. Tại Anh, nếu nhìn vào danh sách những sinh viên tốt nghiệp xuất sắc Oxford hay Cambridge và lần theo sự nghiệp của họ, bạn sẽ thấy rằng những người này sau đó không đi theo chính trị mà làm trong ngành ngân hàng, tài chính và các nghề chuyên môn khác. Các đại biểu quốc hội không xuất thân từ những người xuất sắc nhất. Họ không xuất thân từ lớp luật sư hay bác sĩ phẫu thuật giỏi nhất. Tình hình ở Mỹ cũng tương tự như thể. Giám đốc điều hành của một công ty nằm trong danh sách giàu nhất thế giới Fortune 500 có một cuộc sống tốt hơn nhiều, và vị trí này tự nhiên sẽ thu hút các ứng cử viên có khả năng hơn là những người muốn trở thành tổng thống Hoa Kỳ. Nhưng sự khác biệt giữa Singapore và các quốc gia đó - ở đây là Mỹ và Anh - là nước họ sẽ tiếp tục phát triển bất kể một chính phủ trung bình, còn chúng tôi thì không. Đây là một đất nước nhỏ không có tài nguyên thiên nhiên gì và lại ở giữa một khu vực nhiều biến động lịch sử. Nơi này yêu cầu có một sự lãnh đạo đặc biệt.
Ngay cả khi mọi thứ ổn định, chúng tôi vẫn tiếc nuối khi đã giảm lương bộ trưởng, điều này làm giảm mức độ thu hút những người tài giỏi nhất vào làm nhà nước. Nếu tôi là một bộ trưởng nội các tại thời điểm mọi người tính đến việc thay đổi lương, thì có lẽ tôi vẫn tiếp tục đảm nhiệm chức vụ. Nhưng thế hệ các bộ trưởng trẻ hơn sẽ quyết định đi theo xu hướng. Đúng là không có quốc gia nào trên thế giới trả lương bộ trưởng cao như chúng tôi. Nhưng cũng đúng là không có quốc gia nào có thể phát triển được như Singapore: lấp lánh, sạch sẽ, an toàn, không tham nhũng và tỷ lệ tội phạm thấp. Bạn có thể yên tâm đi bộ trên phố ban đêm. Phụ nữ không bị cướp giật. Cảnh sát không nhận hối lộ, và nếu có người định hối lộ họ, người đó sẽ phải chịu hậu quả. Không có điều gì trong số này tự nhiên mà có. Nó cần đến cả quá trình xây dựng nên hệ thống hoàn chỉnh và quá trình đó đòi hỏi các bộ trưởng được trả lương cao.
Mỗi lần giảm lương là mỗi lần bộ trưởng phải chịu hy sinh lớn hơn - từ bỏ nghề chuyên môn hay công việc ngân hàng của mình. Cuối cùng sẽ có một số người tự nhủ: “Tôi không ngại đảm nhận chức vụ này khoảng nửa nhiệm kỳ, hai năm rưỡi, coi như là một hình thức nghĩa vụ với quốc gia. Nhưng còn lâu hơn thì thôi, tôi không dám nhận.” Kết quả cuối cùng sẽ là một chính phủ kiểu cửa xoay, liên tục kẻ vào người ra, không tránh khỏi thiếu hiểu biết sâu sắc về các vấn đề hay thiếu tầm nhìn dài hạn.
Trong vòng 100 năm nữa, liệu Singapore còn tồn tại? Tôi không chắc lắm. Mỹ, Trung, Anh, úc - các nước này vẫn còn tồn tại cả trăm năm nữa. Nhưng Singapore mới chỉ thành hình quốc gia gần đây thôi. Thể hệ trước của Singapore đã xây dựng nơi đây từ con số không - và chúng tôi đã thực hiện được tốt biết bao. Khi tôi dẫn dắt đất nước, tôi đã làm hết sức có thể để củng cố lợi ích quốc gia. Ngô Tác Đông cũng làm như thế. Và bây giờ, dưới thời Lý Hiển Long và đội ngũ của minh, đất nước sẽ phát triển tốt ít nhất là trong 10, 15 năm nữa. Nhưng sau đó, quỹ đạo mà chúng tôi đi theo sẽ phụ thuộc vào thế hệ trẻ của Singapore. Dù những lựa chọn này là gì thì tôi vẫn hoàn toàn chắc chắn rằng nếu Singapore có một chính phủ kém năng lực, chúng tôi sẽ tiêu đời. Đất nước này sẽ chìm vào hư vô.
Hỏi: Liệu chúng ta có đang chứng kiến một chính phủ đi theo hướng chiếu lòng người dân hơn sau cuộc bầu cử năm 2011?
Đáp: Không tôi không nghĩ vậy. Chúng tôi đã mất một GRC, sáu ghế trong Quốc hội. Đó không phải thảm họa.
Hỏi: Ngài nói PAP đã đưa ra được những ứng cử viên giỏi, những người sau đó được tiến cử vào nội các, chẳng hạn như Heng Swee Keat. Nhưng một số người thuộc thế hệ trẻ dường như muốn có nhiều nghị sĩ phe đối lập hơn, bất kể chất lượng của họ ra sao.
Đáp: Tôi không thể dự đoán hay phủ nhận là cuối cùng họ sẽ chọn lựa điều gì.
Hỏi: Nhưng đậy có phải là một xu hướng mà ngài lo lắng?
Đáp: Không, công việc của tôi đã xong rồi. Tôi đã 89 tuổi. Liệu tôi còn phải lo thế giới sẽ diệt vong? Nhiệm vụ của tôi đã hoàn thành. Tôi đã xây dựng được một hệ thống trong sạch, trọng người tài và cởi mở.
Hỏi: Nhưng ngài có tin rằng nếu họ quyết định biến nó thành hệ thống: hai đảng, Singapore sẽ không tránh khỏi việc trở nên tầm thường?
Đáp: Điều đó là tất yếu. Và như tôi đã nói, nếu giới trẻ vẫn giữ quan điểm cho rằng chúng ta chỉ cần trở thành một thành phố hay một quốc gia bình thường thì viễn cảnh trên rồi cũng sẽ xảy ra.
Hỏi: Liệu PAP có mất đi quyền lực của mình trước thời điểm đó?
Đáp: Tôi không chắc PAP có còn nắm quyền không trong ba, bốn hay năm cuộc bầu cử nữa.
Hỏi: Nhưng nếu như PAP có thể thay đổi và đáp ứng được sự kỳ vọng của người dân.
Đáp: Anh cho tôi biết họ nên thay đổi thế nào và những kỳ vọng kia là gì đã.
Hỏi: Chẳng hạn, nhiều người vẫn sẽ muốn các giá trị cốt lõi của PAP nhưng phải đi kèm điều gì- đó nhiệt tình hơn.
Đáp: Nhiệt tình hơn? Anh nói rõ ra đi.
Hỏi: Một là, bộ trưởng không tỏ vẻ kể cả. Hai là, chi tiêu nhiều hơn cho các vấn đề xã hội. Dĩ nhiên, điều này đòi hỏi sự thay đổi về tài chính. Đây là hai yêu cầu cốt lõi mà mọi người mong muốn.
Đáp: Anh nói ‘kẻ cả là có ý gì?
Hỏi: Ít rao giảng hơn, có lẽ là chịu tiếp thu nhiều góp ý hơn trong việc hình thành chính sách.
Đáp: Những điều đó anh đã nhận được từ Teo Chee Hean và Tharman Shanmugaratnam rồi đấy thôi.
Hỏi: Trong và sau cuộc tổng tuyển cử, người ta có nói đến việc PAP cần phải tự biến đổi.
Đáp: Tôi không nghe nói gì, mà ai nói thể?
Hỏi: George Yeo là một trong những người đưa ra nhận xét nậy.
Đáp: Không không. George Yeo đã thua rồi. Và sau thất bại thì người ta phải thay đổi tư duy triệt để. Nhưng điều đó không có nghĩa là phải thay đổi những giá trị cốt lõi và các chính sách căn bản.
Hỏi: Về vấn đề lương của các Bộ trưởng, liệu ngài tin rằng chính phủ vẫn đang lưu tâm quá mức đến việc làm hài lòng tâm lý người dân?
Đáp: Không, tôi không nói rằng họ cố làm hài lòng tâm lý mọi người. Họ đang cố gắng đáp ứng sự thay đổi trong tâm trạng của người dân.
Hỏi: Nhưng theo quan điểm của ngài, việc đáp ứng này sẽ phải trả giá.
Đáp: Chắc chắn.
Hỏi: Nhưng ngay cả với mức lương Bộ trưởng cao, nhiều nghị sĩ PAP cũng xuất thân từ khu vực công chứ không phải khu vực tư nhân.
Đáp: Không, không. Tôi đã có Lim Kim San đấy thôi. Và nhiều người giỏi khác nữa.
Hỏi: Nhưng đó là ở một thời kỳ khác, khi tiền lương không giống như hôm nay.
Đáp: Không, anh không được nói thể. Mức lương quan trọng chứ. Nếu như làm chức bộ trưởng mà lại phải hy sinh quá lớn thì ắt làm xong một nhiệm kỳ là ông ấy sẽ bỏ. Nhưng rồi sau đó ông ấy đã ở lại, đã xây dựng nên chính sách nhà công và bây giờ mọi người đều có nhà. Sau một nhiệm kỳ ông ấy cảm thấy công việc này là đáng làm.
Hỏi: Mối lo lớn nhất của ngài về Singapore là gì?
Đáp: Tôi không còn lo lắng gì cả. Tôi đã làm xong phần việc của mình. Tôi đã tìm được người kế nhiệm và giao lại trọng trách cho một thế hệ khác. Tôi không thể làm gì hơn được nữa, tôi đâu thể sống mãi như một người đàn ông trung niên 40, 50 tuổi trẻ trung tràn sinh lực mãi được.
Hỏi: Nhưng có khi nào ngài thấy buồn khi nhìn vào con đường phía trước Singapore?
Đáp: Nói thật với anh, tôi không còn muốn biết chuyện gì sẽ xảy ra nữa. Không cần phải buồn. Nó phụ thuộc vào thể hệ đang lớn lên bây giờ. Họ sẽ làm gì, họ có chia sẻ cùng các giá trị với thế hệ cha mẹ mình?
Hỏi: Liệu chúng ta có khả năng đạt tới một trạng thái cân bằng không có sự thống trị áp đảo cửa PAP trong quá khứ cũng không phải một hệ thống hai đảng, mà nằm đâu đó ở giữa? Chẳng hạn như một phần ba quyền lực trao cho phe đối lập, hai phần ba cho đảng cầm quyền.
Đáp: Anh nghĩ rằng điều đó có thể xảy ra ư? Nếu anh có ba đứa con, liệu anh có thể thuyết phục hai đứa bầu cho PAP còn: đứa còn lại bầu cho phe đối lập không?
