Lịch trình hằng ngày của tôi là: thức dậy kiểm tra email, đọc báo, tập thể dục rồi ăn trưa. Sau đó tôi đến văn phòng ở Istana, giải quyết giấy tờ, viết báo hoặc soạn các bài phát biểu. Vào các buổi chiều và tối, đôi khi tôi có các cuộc phỏng vấn với báo chí, sau đó tôi học tiếng Trung với giáo viên khoảng một hai giờ.

Tôi có thói quen tập thể dục hằng ngày. Ở tuổi 89, tôi vẫn ngồi dậy được và đi đứng mà không cần chống gậy. Khi còn ở tuổi 30, tôi thích hút thuốc và uống rượu bia. Rồi tôi bỏ hút thuốc vì nó khiến tôi bị mất giọng khi đi vận động bầu cử. Đó là trước khi y học phát hiện ra thuốc lá gây ra ung thư phổi, ung thư vòm họng và nhiều bệnh khác. Và kỳ lạ là sau khi bỏ xong tôi lại đâm ra dị ứng với khói thuốc lá. Còn việc uống bia rượu đã cho tôi một cái bụng bia lộ rõ trong những bức ảnh đăng trên báo. Tôi bắt đầu chơi gôn nhiều hơn để giữ dáng nhưng sau đó chuyển sang chạy bộ và bơi lội vì hai môn này đỡ tốn thời gian hơn. Bây giờ thi tôi đi bộ trên máy ba lần một ngày - 12 phút vào buổi sáng, 15 phút sau bữa trưa và 15 phút sau bữa tối. Trước khi ăn tối, tôi thường bơi từ 20 đến 25 phút. Nếu không tập luyện như vậy, tôi sẽ không thể khỏe mạnh được như thế này. Thể dục cũng phải có tính kỷ luật.

Tôi cũng thu xếp các cuộc hẹn với nhiều người. Bạn phải gặp gỡ mọi người thì mới có thể mở mang tầm nhìn. Bên cạnh việc gặp gỡ những người ở Singapore, tôi còn gặp những người từ Malaysia, Indonesia và đôi khi là từ Trung Quốc, châu Âu và Hoa Kỳ. Tôi cố gắng không chỉ gặp bạn cũ hay các nhà lãnh đạo chính trị mà còn gặp nhiều người ở nhiều lĩnh vực khác nhau như các học giả, doanh nhân, nhà báo và người dân thường.

Tôi giảm nhiều chuyến đi nước ngoài vì tôi hay mệt mỏi do chênh múi giờ, nhất là khi sang Mỹ. Cho đến năm 2012, tôi vẫn đến Nhật Bản mỗi năm một lần để nói chuyện tại Hội nghị Tương lai của châu Á - bây giờ đã vào năm thứ 19, do tập đoàn truyền thông Nhật Bản, Nihon Keizai Shimbun (Nikkei) tổ chức. Ngày xưa có lúc gần như mỗi năm một lần tôi lại đi Trung Quốc, nhưng giờ thi họa hoằn lắm tôi mới đến Bắc Kinh vì thành phố này giờ ô nhiễm quá. Nhưng các nhà lãnh đạo đều ở đó nên tôi phải đi đến đó mới gặp được họ. Hội đồng quốc tế của tập đoàn JP Morgan, nơi mà tôi làm việc, đã dành cho tôi vinh dự khi tổ chức cuộc họp thường niên năm 2012 của họ ở Singapore, và cả Ban Cố vấn quốc tế của hãng Total cũng họp nơi này. Tôi vẫn đi đến Pháp được. Chỉ mất một chuyến bay thẳng 12 tiếng trên một chiếc Airbus 380 là có thể đến Pháp hoặc ngược lại. Nhưng đến New York thì mệt hơn, nhất là do sự thay đổi về thời gian, từ đêm thành ngày và từ ngày thành đêm. Đi du lịch nước ngoài giúp tôi mở mang tầm nhìn. Tôi thấy các nước khác đang phát triển ra sao. Không một quốc gia hay thành phố nào có thể đứng yên một chỗ. Tôi đã thấy London và Paris thay đổi hết lần này đến lần khác.

Nhưng việc không còn tại nhiệm nữa khiến tôi ít nắm được thông tin hơn về tình hình hiện tại và những áp lực khiến đất nước cần phải thay đổi. Do đó, nói chung tôi tán đồng với quyết định của các bộ trưởng. Tôi hiếm khi thể hiện quan điểm trái chiều - ít nhất cũng ít khi hơn so với hồi còn tại nhiệm và hôi còn tham gia các cuộc họp nội các để có thể dự phần vào các cuộc tranh luận.

Thỉnh thoảng, khi tôi thực sự không đồng ý với một điều gì đó, tôi sẽ thể hiện quan điểm của mình cho Thủ tướng biết, chẳng hạn như khi chính phủ tìm cách phát sóng trở lại những chương trình nói tiếng Trung giọng địa phương trên cách kênh phát sóng miễn phí. Người ta đề xuất thế này: “Tiếng Quan thoại giờ đã phổ biến trong quần chúng. Giờ chúng ta hãy phát những chương trình tiếng địa phương để người già có thể coi những bộ phim bằng tiếng địa phương của họ.” Tôi phản đối. Tôi chỉ ra cho họ rằng lúc còn làm thủ tướng, tôi đã trả một cái giá đắt khi ngưng phát sóng các chương trình tiếng địa phương này để khuyến khích tất cả mọi người cùng nói tiếng phổ thông. Vậy tại sao lại bước lùi? Tôi đã phải chống lại cả một thế hệ người Hoa bị cắt mất những chương trình tiếng địa phương yêu thích của họ. Có một người đọc truyện trên đài phát thanh Rediffusion rất được yêu mến tên là Lee Dai Sor, thế mà chúng tôi còn ngang nhiên cắt chương trình của ông ấy được. Vậy tại sao tôi lại cho phép tiếng Quảng Đông hay Phúc Kiến ảnh hưởng sang các thế hệ sau cơ chứ? Nếu đưa các thứ tiếng địa phương trở lại, bạn sẽ thấy những người thể hệ trước bắt đẩu nói tiếng địa phương với con cháu họ. Tiếng địa phương sẽ len lỏi vào lại cuộc sống, từ từ nhưng chắc chắn.

Mỗi quốc gia cần một ngôn ngữ mà mọi người đều hiểu được. Chỉ riêng việc hợp nhất bốn ngôn ngữ mà người Anh để lại cho chúng tôi đã khó khăn lắm rồi. Các trường người Hoa, nơi phần lớn học sinh theo họ là người Trung Quốc, rất tự hào về thứ tiếng của mình, nhất là với sự nổi lên của một Trung Quốc cộng sản mới từ năm 1949. Tôi đã phải chiến đấu trên nhiều mặt trận để biển tiếng Anh thành ngôn ngữ của tất cả các trường học còn tiếng mẹ đẻ của họ là ngôn ngữ thứ hai. Những người đề cao tiếng Trung đã kịch liệt chống lại chính sách này của tôi. Giới báo chí và trường người Hoa muốn tăng lượng học sinh và độc giả của họ. Do tiếng Trung của tôi ngày ấy chưa giỏi nên Li Vei Chen, thư ký báo chí người Hoa của tôi lúc đó là người kiểm soát chặt chẽ giới báo chí tiếng Trung, các trường người Hoa cũng như đại học Nanyang, nhân viên và những người ủng hộ các nơi này, để giảm thiểu hoặc ngăn chặn những cuộc biểu tình, bãi khóa và đình công của họ.

Cuối cùng, chính nhờ nền giáo dục tiếng Anh thể hiện được giá trị của nó trên thị trường lao động mới có thể giải quyết êm đẹp vấn đề này Nhờ nó mà chúng tôi mới có được Singapore ngày hôm nay, khi tiếng Anh kết nối chúng tôi với thế giới và giúp thu hút các tập đoàn đa quốc gia, còn tiếng mẹ đẻ của từng dân tộc với tư cách là ngôn ngữ thứ hai lại giúp chúng tôi kết nối với Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia. Đây là một bước ngoặt quan trọng, Nếu lúc đó người dân chọn một con đường khác thì giờ đây Singapore sẽ chỉ là một nơi ao tù nước đọng.

Vì những lý do tình cảm và giao thương kinh tế với Trung Quốc nên chúng tôi mới cần tiếng Trung làm ngôn ngữ thứ hai. Nhưng chúng tôi chắc chắn không cần các phương ngữ. Xóa bỏ những gì mà chúng tôi đã dành quá nhiều thời gian, công sức và nỗ lực chính trị để đạt được - xóa bỏ phương ngữ khỏi các phương tiện truyền thông đại chúng - là một việc làm ngớ ngẩn.

Sống vẫn tốt hơn chết. Nhưng cái chết cuối cùng vẫn tìm đến tất cả mọi người. Nó là thứ mà nhiều người khi còn ở thời sung mãn không muốn nghĩ đến. Nhưng ở tuổi 89, tôi thấy không còn lý gì để trốn tránh vấn đề này nữa cả. Nhưng điều mà tôi lo lắng là: Tôi sẽ ra đi như thế nào? Liệu tôi có ra đi nhanh chóng với một cơn nhồi máu cơ tim? Hay là bị bất tỉnh rồi phải nằm mê man trên giường bệnh hàng tháng trời? Trong hai kết cục đó, tôi thích cách ra đi nhanh chóng hơn.

Cách đây một thời gian tôi đã lập một Di chúc Y khoa nói rằng nếu đến lúc phải đặt ống để nuôi ăn tôi, và tôi khó có khả năng hồi phục được nữa thì các bác sĩ sẽ phải gỡ ống truyền và để tôi ra đi nhanh chóng. Tôi đã nhờ một người bạn luật sư và một bác sĩ ký vào đó.

Vì nếu như bạn không ký giấy này các bác sĩ sẽ phải làm hết sức để giữ mạng sống cho bạn. Tôi đã chứng kiến rất nhiều trường hợp như thế. Anh rể tôi Yong Nyuk Lin phải đặt ống truyền. Anh ấy nằm ở nhà, còn bà vợ cũng ốm liệt giường. Anh ấy chẳng còn nhận thức được gì nữa. Giờ thì anh ấy đã qua đời rồi nhưng họ cũng đã đặt ống cho anh ấy như vậy đến vài năm. Để làm gì cơ chứ? thường là các bác sĩ và người thân tin rằng họ nên kéo dài cuộc sống cho bệnh nhân. Tôi không đồng ý. Ai cũng phải đến lúc ra đi và tôi muốn được ra đi nhanh chóng và càng ít đau đớn càng tốt, không phải trong tình trạng liệt giường, nằm hôn mê và phải nuôi ăn qua ống thông mũi dạ dày. Trong những trường hợp đó, con người ta chẳng khác gì một cái xác không hồn.

Tôi không thiên về việc tìm ra ý nghĩa cuộc sống - hay viết cuộc đời thành một câu chuyện hấp dẫn - mà tôi chỉ đo cuộc sống này ở những điều bạn nghĩ mình muốn thực hiện trong đời. Đối với tôi, tôi đã hoàn thành những công việc mình muốn bằng hết sức mình và hài lòng với điều đó.

Những xã hội khác nhau quan niệm khác nhau về cuộc sống và kiếp sau. Nếu đến Mỹ, bạn sẽ thấy những người rất sùng đạo Ki-tô, nhất là ở khu Vành đai Thánh Kinh thuộc phần lớn miền Nam nước Mỹ. Ở Trung Quốc, dù trải qua nhiều thập kỷ đi theo chủ nghĩa Marx và tư tưởng Mao Trạch Đông thì việc thờ cúng tổ tiên và những phong tục tín ngưỡng dựa trên Phật giáo và Lão giáo truyền thống vẫn còn rất phổ biến. Ở Ấn Độ, người ta vẫn tin vào sự đầu thai.

Tôi không cho rằng mình là người vô thần. Tôi cũng không phủ nhận hay thừa nhận rằng có Chúa. Các nhà khoa học cho rằng vũ trụ sinh ra từ vụ nổ Big Bang nhưng loài người trên thế giới này mới phát triển được hơn 20.000 năm qua trở thành giống loài biết suy nghĩ, nghĩ rộng ra ngoài bản thân và nghĩ suy về chính bản thân mình. Đó có phải là kết quả của thuyết tiến hóa Darwin? Hay đó là do Chúa? Tôi cũng không biết nữa. Thế nên tôi không cười cợt những người tin Chúa, nhưng tôi không tin mà cũng không phủ nhận rằng Chúa tồn tại.

Tôi có một người bạn rất thân, Hon Sui Sen, ông ấy là một tín đồ Công giáo La mã ngoan đạo. Khi ông ấy hấp hối có cha xứ ở cạnh bên. Ở tuổi 68, ông ấy mất khá trẻ nhưng không hề tỏ ra sợ hãi. Là người Công giáo La mã, ông ấy tin rằng mình sẽ gặp lại vợ ở thế giới bên kia. Tôi ước rằng tôi cũng có thể gặp lại vợ mình ở thế giới bên kia nhưng tôi thực sự không tin vào điều đó. Tôi đơn giản là không tồn tại nữa cũng giống như vợ tôi không còn tồn tại nữa - nếu không thì hẳn thế giới bên kia sẽ quá tải dân số mất. Liệu thiên đường có phải là khoảng không lớn vô biên chứa đựng được tất cả những con người ở thế giới này hàng ngàn năm qua không? Tôi đặt dấu chấm hỏi về điều đó. Nhưng Sui Sen lại tin vào điều đó và nó giúp tâm trí ông ấy bình yên trong những thời khắc cuối cùng bên cạnh cha xứ. Vợ ông ấy, bà qua đời tháng 11/2012, cũng tin rằng họ sẽ gặp lại nhau.

Những người từng thuyết phục tôi theo tôn giáo của họ giờ không còn làm điều đó nữa vì họ biết là vô ích. Vợ tôi có một người bạn quen thời còn đi học rất sùng đạo và cứ cố truyền đạo cho bà ấy. Nhưng cuối cùng, vợ tôi đã tránh xa khỏi người bạn đó và nói rằng: “Thật kỳ cục. Cứ mỗi lần gặp lại, cô ta lại muốn em đi theo Ki-tô giáo.” Vợ tôi không tin vào thế giới bên kia, mặc dù đúng là sẽ dễ chịu hơn nếu bạn tin vào điều đó kể cả khi nó không tồn tại.

Cứ mỗi ngày trôi qua tôi càng thấy mệt mỏi thêm và ít năng động hơn. Nếu bạn bảo tôi ra ngoài trời nắng nóng lúc hai giờ chiều để gặp gỡ người dân, bắt tay họ và ôm hôn các em bé, tôi sẽ không thể nào làm được. 20, 30 năm trước tôi còn làm được chứ giờ thi không thể. Cuộc sống thế nào thì chấp nhận nó thế ấy, kể cả khi nó đến cùng thể xác suy yếu theo năm tháng. Có đôi lần thư ký riêng của tôi trông thấy tôi nghỉ ngơi trong phòng và hỏi tôi có muốn hủy cuộc hẹn tiếp theo hay không. Đôi khi tôi sẽ nói: “Không cần, cứ tiếp tục đi ” Tôi cần 15 phút để chợp mắt thì sau đó đầu óc mới tập trung được. Nhưng nếu không được tôi sẽ trả lời: “Thôi được, hoãn lại đi. Để tôi chợp mắt một lát.” Bạn không thể đoán trước được sức khỏe bạn rồi sẽ thế nào. Dù tôi có kiêng khem và tập luyện kĩ tới đâu thì sức khỏe cũng vẫn xuống dốc.

Đến cuối cùng, điều tôi hài lòng nhất trong đời là tôi đã dành nhiều năm tháng kêu gọi sự hỗ trợ để quyết tâm biến đất nước này trở thành nơi trọng người tài, không có tham nhũng và mọi sắc tộc bình đẳng với nhau, và điều đó đang và sẽ tồn tại sau khi tôi ra đi. Tình hình không được như vậy khi tôi mới nhậm chức. Chính phủ Lim Yew Hock đã tham nhũng rồi. Những người Singapore trẻ bây giờ có lẽ không biết đến cái tên Mak Pak Shee, một thành viên trong chính phủ đó. Ông ta là người Quảng Đông gốc Ấn, để ria mép, nổi tiếng là người dàn xếp, chuyên chạy chọt hộ bạn những lợi ích nào đó với một khoản phí đi kèm.

Singapore hiện nay là quốc gia duy nhất không có tham nhũng trong một khu vực mà tham nhũng là vấn nạn cố hữu. Các thể chế được lập ra là để giữ cho được ưu điểm này, có cả phòng chuyên trách chống tham nhũng. Công chức được đề bạt dựa trên năng lực chứ không phải sắc tộc, ngôn ngữ hay tôn giáo. Nếu giữ vững được những thể chế này, chúng tôi sẽ tiếp tục tiến bộ. Đó là hy vọng lớn nhất của tôi.

Hỏi: Lúc trước ngài có nói rằng ngài coi mình như một Phật tử. Bây giờ ngài còn nghĩ vậy không?

Đáp: Đúng thế. Tôi vẫn nghĩ thể. Tôi vẫn thực hiện nghi lễ này nọ. Tôi không theo Ki-tô giáo. Tôi không theo Lão giáo. Tôi không thuộc về bất kỳ giáo phái cụ thể nào.

Hỏi: Ngài nói “nghi lễ” nghĩa là thế nào?

Đáp: Thì vào một số ngày nhất định anh phải cúng kiếng tổ tiên - như cúng đồ ăn chẳng hạn. Tôi cúng những gì mà người phụ việc trong nhà chuẩn bị. Nhưng từ thế hệ của tôi trở đi, phong tục này rồi sẽ phai nhạt dần. Nó cũng giống như đi tảo mộ tiết Thanh Minh vậy Cứ mỗi thế hệ trôi qua lại càng ít người đi hơn. Đó cũng là một nghi lễ.

Hỏi: Vậy ngài tìm thấy sự thanh thản từ đâu nếu không phải từ tôn giáo?

Đáp: Thanh thản là không phải chịu đựng đau đớn hay nhức nhối gì. Thế nên, tôi hy vọng mình sẽ ra đi nhanh chóng. Ở tuổi 89, tôi nhìn vào các trang cáo phó và thấy rất ít người sống lâu hơn mình. Và tôi tự hỏi: Họ đã sống ra sao? Đã ra đi thể nào? Sau khi bị bệnh rất lâu chăng? Già yếu bất lực? Khi anh 89 tuổi, anh sẽ suy nghĩ về những điều này Tôi sẽ khuyên rằng, nếu anh không muốn trải qua cảnh nằm hôn mê trên giường với một cái ống truyền thức ăn, hãy lập một di chúc y khoa. Mọi người đừng can thiệp để cứu mạng sống của tôi. Hãy để tôi ra đi một cách tự nhiên.

Hỏi: Số lượng người lập di chúc này ở Singapore vẫn còn rất thấp vì nhiều lý do.

Đáp: Đúng thế, bởi vì họ không muốn đối mặt với nó.

Hỏi: Ngài có ủng hộ vấn để cái chết nhân đạo mà một số quốc gia đã hợp pháp hóa?

Đáp: Tôi nghĩ rằng trong những điều kiện nhất định khi mục đích của nó không phải là để giảm bớt số người già mà nó là một quyết định cá nhân của một người lúc tỉnh táo muốn giải thoát bản thân khỏi phải chịu đựng đau đớn thì tôi sẽ đồng ý, giống người Hà Lan vậy. Vì thế, trong di chúc y khoa của mình, tôi đã nói rằng: “Hãy để tôi ra đi.”

Hỏi: Nếu một đứa cháu đến hỏi ngài xem một cuộc sống tốt đẹp là gì thì ngài sẽ trả lời ra sao?

Đáp: Tôi có mấy đứa cháu ở độ tuổi hai mươi. Chẳng thấy đứa nào hỏi tôi xem một cuộc sống tốt đẹp là thế nào. Tụi nó đã biết rõ cả rồi. Đã có nhiều thay đổi trong thế giới vật chất mà chúng đang sống, trong con người chúng gặp gỡ, thay đổi giữa các thế hệ và những mục tiêu sống khác nhau.

Hỏi: Ngài đang nói rằng ngày nay không điều gì có thể ảnh hưởng đến người trẻ nữa sao?

Đáp: Không, anh có thể tác động đến thái độ của chúng từ lúc mới sinh cho đến tầm 16, 17 tuổi. Sau đó - đôi khi sớm hơn - thì chúng đã có tư duy riêng và chỉ bị tác động bởi những gì chúng nhìn thấy xung quanh và bởi bạn bè đồng lứa với mình.

Hỏi: Ngài đã nói rằng mình không tin chuyện có thể gặp lại vợ ở thế giới bên kia. Ngài không giữ hy vọng đó sao, kể cả trong những khoảnh khắc riêng tư nhất? Hy vọng như vậy không đúng ư?

Đáp: Chông, điều đó không logic. Giả sử ai cũng có một cuộc sống khác sau khi chết thì cõi đó nằm ở đâu?

Hỏi: Thế giới siêu hình chăng?

Đáp: Vậy chúng ta sẽ có hình dạng như những bóng ma sao? Không, tôi không nghĩ vậy đâu.

Hỏi: Ngài có hay nghĩ về bà Lý không?

Đáp: Tôi có một chiếc bình đựng tro cốt của bà ấy và tôi cũng đã dặn con cháu hãy để tro cốt của tôi gần bà ấy ở nhà lưu tro cốt cho tình cảm.

Hỏi: Và ngài hy vọng?

Đáp: Cũng không hẳn là hy vọng gì. Bà ấy đã ra đi rồi. Tất cả những gì còn lại là tro cốt của bà ấy. Tôi sẽ tan biến đi và tất cả những gì còn lại của tôi cũng sẽ là tro cốt. Tôi muốn đặt tro gần nhau cho tình cảm. Nhưng còn gặp lại nhau ở thế giới bên kia ư? Điều đó quá tuyệt vời tới mức không thể có thật được. Nhưng người Hindu tin vào đầu thai đúng không?

Hỏi: Điều đó có trong tín ngưỡng Hindu, đúng thế.

Đáp: Nếu anh sống thiện thì ở kiếp sau sẽ có hình dạng đẹp đẽ. Nếu ở ác thì kiếp sau sẽ phải làm súc sinh.

Hỏi: Cả những người theo đạo Phật cũng tin như thế.

Đáp: Nhưng không quá khắt khe trong quan niệm về thế giới bên kia.

Hỏi: Thói quen của ngài trong những ngày này có quá khác so với lúc ngài vẫn còn làm trong nội các không?

Đáp: Dĩ nhiên là khác rồi. Bây giờ không áp lực như hồi đó.

Hỏi: Nhưng ngài là người luôn thích ứng rất tốt với áp lực.

Đáp: À, áp lực của công việc nằm ở chỗ phải ra được quyết định. Và khi nhiều vấn để cần phải được quyết cùng một lúc, anh phải xem xét vấn đề cẩn thận để ra quyết định. Một khi đã ra quyết định, anh không thể rút lại nó. Đó là một kiểu áp lực khác.

Hỏi: Ngài có nhớ cảm giác áp lực đó không?

Đáp: Không, không. Tại sao tôi phải nhớ chứ? Tôi đã làm xong phần việc của mình.

Hỏi: Thế ngài có nhớ việc tham dự các cuộc họp nội các, nhớ cơ hội tương tác với các bộ trưởng trẻ tuổi?

Đáp: Không, tôi nghĩ đã đến lúc mình phải bước tiếp rồi. Tôi đã 89 tuổi. So với thế giới của tôi và những địa điểm quan trọng mà tôi nghĩ đến trong đầu thì bản đồ của Singapore trong tâm trí tôi đã thay đổi. Tôi từng hay tới thăm các khu dân cư. Tôi từng biết rõ những người làm trong các ủy ban nhân dân. Tôi trò chuyện và lắng nghe họ. Tôi tự tin vì mình nắm tình hình dân chúng. Giờ thì tôi không còn làm được điều đó. Tôi phải nắm thông tin qua các bản báo cáo, thế thì đâu nắm chắc tình hình được. Vì vậy tôi đành phải nhường lại công việc đó cho những người phụ trách, những người sâu sát tình hình cơ sở.

Hỏi: Ngài có hối hận quyết định bước ra khỏi chính phủ ngay sau cuộc tổng tuyển cử năm 2011?

Đáp: Không. Làm sao tôi còn có thể tiếp tục ra quyết định khi tôi không còn sức để đi sâu đi sát cơ sở? Điều đó đòi hỏi sức khỏe thể chất phải tốt. Sức khỏe tinh thần thì tôi không lo bởi vì tôi không bị đột quỵ cũng chưa bị lẫn. Nhưng tôi không còn khỏe như xưa. Trước cuộc phỏng vấn này, tôi phải ăn nhẹ, chạy bộ trên máy rồi nghỉ ngơi 15 phút. Hồi trước tôi không cần phải tuân thủ như thế.

Hỏi: Vậy là ngài không còn công việc dang dở nào mà ngài muốn làm...

Đáp: Không, tôi đã làm được những gì mình muốn. Tôi đã giao lại trách nhiệm thủ tướng của mình cho Ngô Tác Đống. Tôi trợ giúp ông ấy. Ông ấy lại trao chức vụ cho Lý Hiển Long. Đó là một thế hệ khác rồi nên những đóng góp của tôi không còn mang nhiều ý nghĩa nữa - ngoại trừ lúc họ muốn đưa tiếng địa phương trở lại thì tôi phải can thiệp.

Hỏi: Nếu không phiền, liệu tôi có thể hỏi thăm sức khỏe của ngài thế nào rồi?

Đáp: Gần đây tôi đã phải nhập viện sau khi bị choáng vì thiếu máu, các bác sĩ nói thế. Nhưng tôi đã hoàn toàn bình phục và đã trở lại làm việc. Nếu anh tính đến việc tôi đã ở năm 90 của cuộc đời... các bác sĩ nói rằng ở tuổi này thì chẳng còn tiêu chuẩn gì để đánh giá nữa.

Hỏi: Bản thân ngài tự thiết lập các tiêu chuẩn. Thế nên ngài khá hài lòng với tình trạng thể chất và tinh thần của mình lúc này?

Đáp: Không, anh phải chấp nhận sự suy giảm sức khỏe dần dần. Cho đến nay đầu óc tôi vẫn chưa lẫn, mấy người bạn của tôi khi già đã bị thế. Tôi mừng vì mình còn được thể này. Tôi nghĩ rằng được như vậy phần lớn là do gen di truyền. Nhưng sự lão hóa vật lý - anh không thể ngăn chặn nó được.

Hỏi: Nhưng đầu óc minh mẫn của ngài cũng có thể là kết quả của những thói quen làm việc đầu óc chứ? Ngài là người luôn giữ đầu óc bận rộn và quan tâm tới những sự kiện hiện thời.

Đáp: Đúng thế, tất nhiên. Tôi vẫn tiếp tục học từ tiếng Trung mới, để buộc đầu óc phải làm việc. Nó cũng giống như chơi mạt chược.

Hỏi: Thói quen ăn uống của ngài có thay đổi trong những năm qua?

Đáp: À, tôi không còn ăn cho thỏa thích nữa. Tôi ngừng lại trước khi no. Tôi cũng cố gắng ăn nhiều rau hơn và ít protein.

Hỏi: Trong một cuộc phỏng vấn với tờ The Straits Times năm ngài 80 tuổi, ngài nói rằng một nỗi lo mà mình và những người già khác hay gặp phải là ô cửa sổ nhìn đời đang hẹp lại, và nếu ô cửa sổ đó ngày càng thu nhỏ lại, đó sẽ là điểm kết thúc của sự tồn tại. Ngài vẫn còn suy nghĩ về điều đó chứ - việc giữ cho ô cửa sổ này mở rộng?

Đáp: Đúng thế. Nếu không thì giờ tôi đã ngồi một mình nghỉ ngơi rồi chứ đâu có gặp gỡ và nói chuyện với anh nữa.

Hỏi: Có khi nào ngài thấy cô đơn?

Đáp: Anh phải phân biệt giữa cô đơn và cô độc. Tôi có một người bạn từng là một trong những sinh viên xuất sắc ở Cambridge. Giờ thì ông ấy đã mất rồi. Ông ấy tên là Percy Cradock. Ông ấy có vợ người Đan Mạch và bà ấy bị tiểu đường. Bà ấy đã mất hai chân. Percy thường nói: “Tôi thích sự cô độc của mình.” Và tôi nói với ông ấy: “Hãy mở máy tính và lên Google. Ông có thể tìm thấy những bài thơ mà ngày xưa ông yêu thích, những đoạn văn hoa mỹ trong các tác phẩm văn học. Ông chỉ cần nhập từ khóa là tất cả sẽ hiện ra.” Và ông ấy đã làm thế.

Hỏi: Ngài có thường xuyên đọc báo hay trang mạng nào không?

Đáp: Tôi đọc tờ The Straits Times và Lianhe Zaobao. Hồi trước tôi còn đọc tờ Berita Harian tiếng Mã Lai nhưng giờ thì không đọc nữa. Hồi trước tôi rất khá tiếng Mã Lai nhưng giờ thì không cần thiết phải vậy nữa vì hầu hết những người Mã Lai ở Singapore đểu nói được tiếng Anh. Trên Internet, tôi theo sát tin tức về Singapore, khu vực Đông Nam Á, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Ấn Độ và châu Âu. Tin về Trung Đông thì chỉ thỉnh thoảng. Còn Mỹ Latinh thì gần như bằng không bởi khu vực này không liên quan đến chúng ta. Quá xa.

Hỏi: Là những trang mạng cụ thể nào?

Đáp: Google. Tôi đã cài đặt sẵn để những tin tức từ các khu vực khác nhau được tự động hiện ra.

Hỏi: Gần đây ngài có đọc sách hay xem phim gì không?

Đáp: Tôi không xem phim.

Hỏi: Còn sách?

Đáp: Thường thì tôi đọc tiểu sử của những nhân vật thú vị. Tôi không thích tiểu thuyết lắm, chúng chỉ là những tác phẩm giả tưởng hoặc chỉ mang tính giải trí mà các tác giả gắn lên cuộc sống.

Hỏi: Cuốn sách gần đây nhất mà ngài thích?

Đáp: Là tiểu sử của Charles de Gaulle. Nước Pháp thua trận. Ông ấy chẳng là ai. Thế mà ông ấy dám đến London mà nói: “Tôi chính là nước Pháp.” Và ông ấy đã đến Angeria mà bảo với thống chế Juin (Alphonse Juin), người quy thuận chính phủ Vichy và đang lãnh đạo nơi này rằng: “Là một thống chế của Pháp, ông nên thấy hổ thẹn cho bản thân.” Đó là một người đàn ông khá táo bạo. Và rồi ông ấy trở lại Paris, dĩ nhiên lúc này đã được quân Đồng minh dọn đường.

Hỏi: Những ngày này, đâu là mối quan tâm hàng đầu của ngài? Những thứ gì khiến ngài tỉnh giấc?

Đáp: Tôi cho rằng đó là vấn để dân số thay đổi của chúng ta. Với tỷ suất sinh là 1,2, chúng ta không có sự lựa chọn nào khác là nhận người nhập cư vì rất khó để khiển người Singapore thay đổi tư duy Phụ nữ đã được ăn học. Họ muốn một cuộc sống khác đi, không phải lập gia đình sớm và nặng gánh con cái. Họ muốn trước đó mình được đi du lịch, được nhìn ngắm thế giới, tận hưởng cuộc sống rồi sau đó mới kết hôn, nhưng đến lúc đó thì họ đã lớn tuổi và sẽ khó có con.

Hỏi: Vậy còn hy vọng nào cho Singapore không?

Đáp: À, hy vọng rằng đất nước sẽ giữ vững hướng đi và duy trì mọi thiết chế hiện tại đang giúp nó tạo ra sự khác biệt với phần còn lại của khu vực.