Đó là một người đàn ông không còn trẻ, có dáng điệu cứng nhắc, đường bệ cùng vẻ mặt dè dặt và cau có. Hắn bắt đầu bằng việc khựng lại ngay ngưỡng cửa, đưa mắt nhìn quanh với vẻ kinh ngạc chướng tai và chẳng thèm che giấu, như tự hỏi không biết mình đã đặt chân đến cái xó xỉnh nào đây. Với sự ngờ vực cùng thái độ làm ra vẻ hoảng hốt và gần như bị xúc phạm, hắn săm soi cái “chuồng ngựa” thấp và chật hẹp của Raskolnikov. Với ngần ấy vẻ kinh ngạc, hắn trừng trừng nhìn Raskolnikov – kẻ đang nằm bất động, đầu tóc bù xù, mặt mày bợm bạp và chưa rửa ráy trên chiếc ghế sô-pha rách rưới bẩn thỉu, đăm đăm nhìn thẳng vào hắn. Rồi với cung cách chậm rãi hệt như thế, hắn tỉ mỉ quan sát dáng vẻ thô kệch, nhếch nhác cùng bộ mặt chưa cạo râu của Razumihin – người vẫn đang ngẩng cao đầu nhìn thẳng vào hắn với vẻ dò xét mà không thèm đứng dậy khỏi ghế. Một sự im lặng gượng gạo kéo dài chừng vài phút, và rồi, đúng như dự đoán, màn kịch liền đổi chiều. Chắc là nhận ra qua vài dấu hiệu rành rành rằng hắn chẳng thể moi được gì ở cái “chuồng” này bằng cách dùng uy thế để áp đảo họ, người đàn ông dịu giọng đôi chút, rồi lịch sự nhưng nghiêm nghị, nhấn nhá rõ từng âm tiết trong câu hỏi, quay sang cất lời với Zossimov:
– Rodion Romanovitch Raskolnikov, một sinh viên, hay trước đây là sinh viên?
Zossimov khẽ cựa mình và định đáp lời, nếu Razumihin không nhanh hơn một bước.
– Hắn đang nằm lì trên ghế kìa! Anh muốn gì?
Câu hỏi “anh muốn gì” mang đầy vẻ suồng sã ấy hình như đã làm gã quý ông hợm hĩnh chết đứng giữa đàng. Hắn định quay sang chất vấn Razumihin, nhưng kịp kiềm chế lại và quay phắt về phía Zossimov.
– Đây chính là Raskolnikov, – Zossimov lẩm bẩm, hất cằm về phía người kia. Rồi cậu ta ngáp dài một cái thật rõ, há hốc miệng rộng hết cỡ. Tiếp đó, cậu lười biếng thọc tay vào túi áo ghi-lê, lôi ra một chiếc đồng hồ vàng to tướng nằm trong chiếc hộp tròn, mở nắp ra, nhìn ngắm rồi cũng với vẻ uể oải chậm chạp ấy nhét nó trở lại.
Bản thân Raskolnikov vẫn nằm ngửa không nói năng gì, đăm đăm nhìn vị khách với ánh mắt kiên định nhưng vô hồn. Giờ đây, khi khuôn mặt hắn không còn quay về phía bông hoa kỳ lạ trên giấy dán tường nữa, trông nó tái nhợt vô cùng và thoáng hiện nét đau đớn tột cùng, hệt như thể hắn vừa trải qua một ca phẫu thuật ghê rợn hay vừa mới bị lôi ra khỏi cỗ máy tra tấn. Thế nhưng, người mới đến dần dần khơi dậy sự chú ý ở hắn, rồi đến sự kinh ngạc, rồi sự nghi ngờ và thậm chí cả nỗi hoảng sợ. Lúc Zossimov cất tiếng “Đây chính là Raskolnikov”, hắn liền chồm dậy rất nhanh, ngồi bệt lên ghế sô-pha và cất giọng gần như thách thức nhưng yếu ớt và đứt quãng:
– Phải, tôi là Raskolnikov! Anh muốn gì?
Vị khách săm soi hắn rồi dõng dạc tuyên bố:
– Pyotr Petrovitch Luzhin. Tôi tin rằng mình có lý do để hy vọng cái tên này không đến nỗi quá xa lạ với anh?
Nhưng Raskolnikov, người vốn đang chờ đợi một điều hoàn toàn khác, lại thẫn thờ nhìn hắn với ánh mắt ngẩn ngơ mộng mị, chẳng đáp một lời, cứ như thể hắn vừa nghe thấy cái tên Pyotr Petrovitch lần đầu tiên trong đời.
– Lẽ nào cho đến lúc này anh vẫn chưa nhận được chút thông tin nào sao? – Pyotr Petrovitch hỏi, có đôi chút lúng túng.
Đáp lại, Raskolnikov rũ người ngả phịch xuống gối, gap hai tay sau gáy và đăm đăm nhìn lên trần nhà. Vẻ hoang mang hiện lên mặt Luzhin. Zossimov và Razumihin nhìn hắn chằm chằm với vẻ tò mò hơn bao giờ hết, và cuối cùng thì hắn cũng để lộ rõ mồn một sự bối rối.
– Tôi vẫn đinh ninh và tính toán rằng, – hắn ấp úng, – một bức thư được gửi đi đã hơn mười ngày, nếu không muốn nói là nửa tháng nay...
– Này anh bạn, sao cứ đứng lì ra ở cửa thế? – Razumihin đột ngột cắt ngang. – Nếu có chuyện gì muốn nói thì ngồi xuống đi. Chỗ Nastasya chật chội lắm đấy. Nastasya, dọn chỗ ra xem nào. Ghế đây này, lách vào đi chứ!
Cậu ta kéo ghế dịch ra khỏi bàn, tạo một khoảng trống nhỏ giữa mặt bàn và đầu gối mình, rồi ngồi chờ trong tư thế hơi gò bó để vị khách “lách vào”. Khoảnh khắc ấy được chọn khéo đến mức từ chối sao được, thế là vị khách đành chen qua, vừa vội vã vừa vấp váp. Đến bên chiếc ghế, hắn ngồi xuống, liếc nhìn Razumihin đầy vẻ nghi kỵ.
– Chẳng có gì phải căng thẳng thế đâu, – người kia bỗng tuôn ra. – Rodya đã ốm liệt giường suốt năm ngày nay và mê sảng ba hôm rồi, nhưng giờ thì đang hồi phục và đã thèm ăn trở lại đấy. Còn đây là bác sĩ của cậu ấy, vừa mới khám xong. Tôi là bạn tri kỷ của Rodya, cũng như cậu ấy, từng là sinh viên, và giờ tôi đang chăm sóc cậu ấy; thế nên anh cứ tự nhiên, chẳng phải bận tâm đến chúng tôi đâu, cứ lo việc của anh đi.
– Cảm ơn anh. Nhưng sự hiện diện và câu chuyện của tôi liệu có làm phiền đến người bệnh không? – Pyotr Petrovitch hỏi Zossimov.
– K-không, – Zossimov lẩm bẩm; – anh có thể làm cậu ấy khuây khỏa đấy. – Cậu ta lại ngáp.
– Cậu ấy đã tỉnh táo lâu rồi, từ hồi sáng cơ, – Razumihin nói tiếp, vẻ thân mật của cậu ta giống với bản tính tốt bụng chân chất đến nỗi Pyotr Petrovitch bắt đầu cảm thấy thoải mái hơn, một phần có lẽ vì gã ăn mặc lếu thế và xấc láo này đã tự giới thiệu mình là một sinh viên.
– Thân mẫu của anh... – Luzhin bắt đầu.
– Hừm! – Razumihin hắng giọng một tiếng thật to. Luzhin dò hỏi nhìn cậu ta.
– Không sao đâu, cứ nói tiếp đi.
Luzhin nhún vai.
– Thân mẫu của anh đã bắt đầu viết thư cho anh khi tôi còn đang lưu trú tại vùng quê của họ. Khi đến đây, tôi cố tình để lùi lại vài ngày rồi mới đến thăm anh, cốt để chắc chắn rằng anh đã nắm rõ mọi tin tức; thế nhưng giờ đây, điều khiến tôi kinh ngạc là...
– Tôi biết, tôi biết rồi! – Raskolnikov đột ngột kêu lên với vẻ bực bội thiếu kiên nhẫn. – Thế ra anh là vị hôn phu đấy phỏng? Tôi biết rồi, thế là đủ!
Phen này thì Pyotr Petrovitch chắc chắn đã bị xúc phạm thật rồi, nhưng hắn không nói năng gì. Hắn cố gắng hết sức để hiểu xem tất cả những chuyện này có ý nghĩa gì. Cả phòng chìm trong im lặng chốc lát.
Trong khi đó, Raskolnikov – người vừa hơi quay người về phía hắn khi cất lời đáp – bỗng nhiên lại bắt đầu đăm đăm nhìn hắn với vẻ tò mò rõ rệt, hệt như thể hắn vẫn chưa ngắm kỹ vị khách cho ra hồn, hoặc như thể có điều gì mới mẻ vừa đập vào mắt; hắn cố chồm người dậy khỏi gối chỉ để trân trân nhìn cho rõ. Quả thực, ngoại hình của Pyotr Petrovitch có gì đó rất kỳ lạ, thứ dường như đã biện minh cho cái danh hiệu “vị hôn phu” mà người ta vừa thản nhiên gán cho hắn. Trước hết, điều ấy phơi bày quá rõ, rõ đến mức lố bịch rằng Pyotr Petrovitch đã tận dụng đến mức tối đa mấy ngày ở thủ đô để tút tát và chưng diện cho xứng tầm mong đợi của vị hôn thê – một việc quả thật hoàn toàn vô tội và chính đáng. Ngay cả cảm giác tự mãn quá đà của chính bản thân hắn trước sự lột xác đầy dễ chịu về ngoại hình cũng có thể được tha thứ trong hoàn cảnh ấy, xét việc Pyotr Petrovitch đang sắm vai một người sắp sửa lấy vợ. Toàn bộ quần áo của hắn đều mới tinh vừa khâu xong ở tiệm may, diện lên người rất chuẩn, chỉ có điều chúng quá mới và quá mức bảnh tỏn một cách lộ liễu. Ngay cả chiếc mũ phớt tròn thời trang mới cứng cũng mang cái ý nghĩa ấy. Pyotr Petrovitch đối xử với nó vô cùng kính cẩn và nâng niu nó bằng cả hai tay. Cặp găng tay màu hoa oải hương tuyệt mỹ, đúng là đồ da Louvain chính hãng, cũng nói lên điều tương tự, chí ít là qua việc hắn không thèm đeo lên tay mà cứ cầm lom lom trên tay để khoe. Sắc màu tươi sáng và trẻ trung chiếm ưu thế trong bộ y phục của Pyotr Petrovitch. Hắn mặc chiếc áo khoác mùa hè xinh xắn màu nâu vàng, chiếc quần mỏng sáng màu, chiếc áo ghi-lê xuy-tông cùng chất liệu, áo sơ mi mới tinh mịn màng, chiếc cà-vạt bằng lụa mỏng nhẹ nhất có sọc hồng, và tuyệt nhất là tất cả những thứ đó đều rất hợp với Pyotr Petrovitch. Khuôn mặt rất tươi tắn và thậm chí là có nét khôi ngô của hắn trông trẻ hơn cái tuổi bốn mươi lăm của mình trong mọi hoàn cảnh. Bộ ria mép sẫm màu cắt tỉa theo kiểu bồ câu tạo thành một khung viền duyên nghiệp hai bên má, mọc rậm rạp xung quanh chiếc cằm nhẵn nhụi được cạo sạch sẽ. Ngay cả mái tóc điểm vài sợi bạc, dẫu đã được chải chuốt uốn lượn qua tay thợ hớt tóc, cũng không khiến hắn trông có vẻ ngốc nghếch như kiểu tóc uốn thường thấy, thứ vốn hay gợi liên tưởng đến một gã người Đức trong ngày cưới của hắn. Nếu thực sự có điều gì khó ưa và ghê tởm toát lên từ bộ dạng coi được và đường bệ của hắn, thì đó là do những nguyên nhân hoàn toàn khác. Sau khi thản nhiên săm soi ông Luzhin một lượt, Raskolnikov cười nhạt đầy ác ý, ngả người tụt xuống gối và lại đăm đăm nhìn trần nhà như cũ.
Nhưng ông Luzhin đã tự nhủ phải nén giận và dường như quyết định phớt lờ những sự kỳ quặc của họ.
– Tôi vô cùng tiếc nuối khi thấy anh trong hoàn cảnh này, – hắn mở lời, lại cố gắng phá vỡ sự im lặng. – Giả sử tôi biết anh lâm bệnh thì tôi đã đến thăm sớm hơn. Nhưng các anh thừa biết công việc bù đầu thế nào rồi đấy. Hơn nữa, tôi lại đang vướng vào một vụ kiện tụng hết sức quan trọng tại Viện Nguyên lão, chưa kể những bận rộn khác mà các anh hoàn toàn có thể đoán được. Tôi đang mong chờ thân mẫu và em gái anh tới từng phút đây.
Raskolnikov cựa mình và có vẻ như định nói gì đó; gương mặt hắn lộ rõ vẻ khích động. Pyotr Petrovitch ngưng lại, chờ đợi, nhưng chẳng có gì thốt ra, hắn bèn nói tiếp:
– ... Từng phút một. Tôi đã thuê sẵn chỗ ở cho họ ngay khi vừa đến nơi.
– Ở đâu? – Raskolnikov hỏi bằng giọng yếu ớt.
– Rất gần đây thôi, ở nhà Bakaleyev.
– Phố Voskresensky rồi, – Razumihin chêm vào. – Nhà đó có hai tầng phòng cho thuê, chủ nhà là một tay thương gia tên là Yushin; tôi từng đến đó rồi.
– Vâng, những căn phòng...
– Đúng là một chỗ tồi tệ tởm lợm – bẩn thỉu, hôi hám và hơn thế nữa, lại còn mang tiếng không đàng hoàng. Khối chuyện lôi thôi từng xảy ra ở đấy, với lại đủ thứ thành phần bất hảo dắt díu nhau sinh sống ở đó. Tôi từng đến đó vì một vụ bê bối. Được cái là rẻ...
– Đương nhiên là tôi không thể dò la kỹ đến thế, vì bản thân tôi cũng là kẻ chân ướt chân ráo đến St. Petersburg mà, – Pyotr Petrovitch đáp lại với vẻ hậm hực. – Dù sao đi nữa, hai căn phòng ấy cực kỳ sạch sẽ, và đằng nào thì cũng chỉ ở trong một thời gian ngắn... Tôi đã thuê sẵn một căn hộ dài hạn, nghĩa là tổ ấm tương lai của chúng tôi ấy mà, – hắn vừa nói vừa quay sang Raskolnikov, – và tôi đang cho người sửa sang lại. Trong lúc này, bản thân tôi cũng đành ở chật chội tại căn hộ của người bạn tôi, cậu Andrey Semyonovitch Lebeziatnikov, thuộc nhà của bà Lippevechsel; chính cậu ta cũng là người mách cho tôi nhà Bakaleyev đấy...
– Lebeziatnikov ư? – Raskolnikov chậm rãi hỏi, như đang hồi tưởng điều gì.
– Vâng, Andrey Semyonovitch Lebeziatnikov, một viên chức ở bộ. Anh quen cậu ta à?
– Có... không, – Raskolnikov đáp.
– Xin lỗi anh, nghe anh hỏi thế tôi cứ tưởng. Tôi từng là người giám hộ của cậu ta thuở trước... Một thanh niên rất tử tế và có tư tưởng cấp tiến. Tôi rất thích tiếp xúc với người trẻ: người ta học hỏi được bao điều mới mẻ từ họ. – Luzhin đưa mắt nhìn quanh mọi người với vẻ đầy kỳ vọng.
– Ý anh là sao? – Razumihin hỏi.
– Trong những vấn đề nghiêm túc và thiết cốt nhất, – Pyotr Petrovitch đáp, ra điều hứng khởi trước câu hỏi. – Các anh thấy đấy, đã mười năm nay tôi chưa đặt chân đến St. Petersburg. Mọi thứ tân kỳ, cải cách, tư tưởng đều đã len lỏi đến các tỉnh lẻ chúng tôi, nhưng để nhìn thấu đáo mọi chuyện thì phải tận mục sở thị ở St. Petersburg. Và theo quan điểm của tôi, việc quan sát thế hệ trẻ chính là cách giúp ta quan sát và học hỏi được nhiều nhất. Thú thật là tôi vô cùng phấn khởi...
– Về chuyện gì?
– Câu hỏi của anh rộng quá. Tôi có thể sai, nhưng hình như tôi tìm thấy những góc nhìn minh bạch hơn, có thể gọi là mang tính phê phán nhiều hơn, mang tính thực tiễn nhiều hơn...
– Đúng thế thật, – Zossimov lẩm bẩm.
– Tào lao! Chẳng có tí thực tiễn nào sất, – Razumihin sấn sổ. – Thực tiễn là một thứ khó kiếm lắm; nó chẳng rơi từ trên trời xuống đâu. Suốt hai trăm năm qua chúng ta đã bị tách rời khỏi mọi đời sống thực tế. Tư tưởng thì có đấy, nếu anh thích, đang sục sôi lên ấy chứ, – hắn bảo Pyotr Petrovitch, – và khát vọng làm điều tốt vẫn tồn tại, dẫu hãy còn ngây ngô theo kiểu trẻ con, rồi sự lương thiện anh cũng có thể tìm thấy, dẫu rằng nhan nhản ngoài kia là lũ côn đồ. Dù thế nào đi nữa, chẳng có cái gọi là thực tiễn đâu. Kẻ thực tiễn là kẻ đi giày tử tế kia.
– Tôi không đồng ý với anh, – Pyotr Petrovitch đáp lại với vẻ khoái chí rõ mệt. – Dĩ nhiên là con người ta đôi khi bị cuốn đi và mắc sai lầm, nhưng ta phải biết bao dung; những sai lầm ấy chỉ là bằng chứng cho lòng nhiệt thành đối với chính nghĩa và cho môi trường ngoại cảnh bất thường mà thôi. Nếu người ta làm được ít việc, thì thời gian trôi qua có đáng là bao; còn về phương tiện thì tôi xin miễn bàn. Theo quan điểm cá nhân của tôi, nếu anh muốn biết, thì đã có những thành tựu nhất định được thiết lập rồi đấy. Những tư tưởng mới mẻ, giá trị, những tác phẩm mới mẻ, giá trị đang thay thế cho những tác giả mơ mộng lãng mạn cũ kỹ của chúng ta. Văn học đang chuyển mình sang một hình thái trưởng thành hơn, nhiều thành kiến độc hại đã bị nhổ tận gốc và biến thành trò cười... Nói tóm lại, chúng ta đã dứt khoát cắt đứt với quá khứ, và theo suy nghĩ của tôi, đó là một điều to lớn...
– Hắn học thuộc lòng để khoe mẽ đấy! – Raskolnikov đột ngột cất giọng.
– Gì cơ? – Pyotr Petrovitch hỏi, không bắt kịp lời hắn; nhưng chẳng có câu trả lời nào đáp lại.
– Đúng thế thật mà, – Zossimov vội vã chêm vào.
– Chứ còn gì nữa? – Pyotr Petrovitch tiếp lời, niềm nở liếc nhìn Zossimov. – Các anh phải thừa nhận rằng, – hắn quay sang Razumihin với một chút đắc thắng và bề trên – suýt chút nữa thì hắn thốt ra từ “cậu thanh niên” –, rằng đã có một bước tiến, hay như người ta hay nói bây giờ là sự tiến bộ nhân danh khoa học và chân lý kinh tế...
– Sáo rỗng.
– Không, chẳng sáo rỗng chút nào! Chẳng hạn như trước đây, nếu có ai bảo tôi rằng “hãy yêu lấy người lân cận như mình”, thì kết quả ra sao? – Pyotr Petrovitch tiếp tục, có lẽ hơi quá hăng hái. – Kết quả là tôi xé đôi chiếc áo của mình để chia cho kẻ lân cận và rồi cả hai chúng tôi đều rơi vào cảnh rách rưới nửa thân. Giống như tục ngữ Nga có câu: “Bắt lắm thỏ rốt cuộc chẳng tóm nổi con nào”. Khoa học bây giờ bảo chúng ta rằng: hãy yêu lấy chính mình trước mọi người, bởi vạn vật trên thế gian này đều xoay quanh lợi ích bản thân. Anh yêu lấy chính mình và quản lý tốt công việc riêng của mình, thế là chiếc áo của anh vẫn còn nguyên vẹn. Chân lý kinh tế còn bồi thêm rằng việc các cá nhân trong xã hội tổ chức đời sống riêng tư tốt đẹp đến mức nào – xét theo một nghĩa nào đó là có bao nhiêu chiếc áo còn nguyên vẹn – thì nền móng của xã hội ấy càng vững chắc bấy nhiêu và phúc lợi chung cũng nhờ thế mà được tổ chức tốt hơn. Do đó, khi tôi mưu cầu tài sản chỉ và duy nhất cho riêng mình, thì thực ra tôi cũng đang mưu cầu cho tất cả mọi người, có thể nói là thế, và đang góp phần giúp cho người lân cận của tôi kiếm được một chiếc áo lành lặn hơn là một mảnh vải rách; và điều đó không xuất phát từ lòng bác ái cá nhân nhỏ nẻ, mà là hệ quả tất yếu của sự tiến bộ chung. Ý niệm ấy thật đơn giản, nhưng ngặt nỗi phải mất một thời gian rất dài nó mới đến được với chúng ta, vì bị chủ nghĩa duy tâm và sự ủy mị cản trở. Thế mà ngẫm lại, hình như chỉ cần chút ít óc thông minh là người ta đã có thể nhận ra điều đó rồi...
– Xin lỗi, bản thân tôi có ít óc thông minh lắm, – Razumihin sắc sảo ngắt lời, – thế nên chúng ta dẹp chuyện này đi. Tôi khơi mào cuộc tranh luận này vốn có mục đích của nó, nhưng suốt ba năm qua tôi đã quá ngán ngẩm cái thói ba hoa cốt để giải khuấy này, cái dòng chảy tràng giang đại hải gồm toàn những lời sáo rỗng trước sau như một ấy rồi, đến nỗi thề có Chúa, tôi thấy đỏ mặt ngay cả khi nghe người khác nói những lời như thế đấy. Chắc anh đang vội chưng diện mớ kiến thức học đòi của mình lắm nhỉ; tôi không trách anh đâu, điều đó hoàn toàn có thể châm chước được. Tôi chỉ muốn tìm xem anh là cái thứ người gì, bởi vì dạo gần đây có quá nhiều kẻ vô lương tâm bấu víu vào chính nghĩa tiến tiến và bóp méo nó theo tư lợi cá nhân đến độ mọi việc bị kéo lê lấm bùn cả lên. Thôi thế là đủ rồi!
– Xin lỗi anh nhé, – Luzhin phật ý, cất giọng đầy vẻ trịch thượng quá mức. – Ý anh là đang vô lễ ám chỉ rằng tôi cũng...
– Ồ, lạy ngài... sao tôi lại dám thế chứ?... Thôi nào, thế là đủ rồi, – Razumihin chốt lại, rồi quay phắt đi để tiếp tục câu chuyện dang dở với Zossimov.
Pyotr Petrovitch cũng khôn ngoan chấp nhận bỏ qua vụ này. Hắn tự nhủ sẽ đứng lên cáo từ trong chừng một hoặc hai phút nữa.
– Tôi hy vọng rằng mối quan hệ của chúng ta, – hắn quay sang Raskolnikov nói, – sau khi anh bình phục và chiếu theo những hoàn cảnh mà anh đã biết, sẽ trở nên khăng khít hơn... Trên hết, tôi mong anh sớm lấy lại sức khỏe...
Raskolnikov thậm chí chẳng buồn ngoảnh đầu lại. Pyotr Petrovitch bắt đầu lồm cồm đứng dậy khỏi ghế.
– Chắc chắn là một trong những khách hàng của bà ta đã ra tay sát hại mụ, – Zossimov quả quyết tuyên bố.
– Không còn nghi ngờ gì nữa, – Razumihin đáp. – Porfiry chẳng hé răng bình luận gì sất, nhưng hắn đang tiến hành tra khảo tất cả những kẻ từng đem đồ thế chấp ở chỗ mụ già.
– Tra khảo bọn họ á? – Raskolnikov lớn tiếng hỏi.
– Ừ. Thì sao nào?
– Không sao cả.
– Thế hắn lần ra bọn chúng bằng cách nào? – Zossimov hỏi.
– Koch đã cung cấp tên tuổi của vài kẻ, mấy cái tên khác thì được ghi trên các lớp giấy gói đồ thế chấp, còn một số thì tự đầu thú.
– Hắn phải là một tên hung thủ ranh mãnh và già dơ lắm đây! Thật là cả gan! Thật là điềm tĩnh!
– Chính thế mới không phải! – Razumihin ngắt lời. – Đó mới là thứ đánh lạc hướng tất cả các cậu. Nhưng tôi khẳng định rằng hắn không hề ranh mãnh, không hề già dơ, và có lẽ đây là vụ án mạng đầu tiên của hắn! Giả thiết cho rằng đây là một tội ác được tính toán kỹ lưỡng và do một tên ác ôn ranh mãnh thực hiện là không đúng sự thật. Cứ cho là hắn non tay đi, và rõ ràng là chỉ có sự may mắn mới cứu được hắn – mà may mắn thì có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Chẳng phải hắn đã không lường trước được những trở ngại đấy sao, có thể là thế! Và hắn đã ra tay thế nào chứ? Hắn vơ vét mấy món trang sức đáng giá mười hay hai mươi rúp, nhét đầy túi áo, lục lọi cả rương hòm và đống giẻ rách của mụ già – thế mà người ta lại tìm thấy tận một rưỡi nghìn rúp, chưa kể giấy bạc, nằm trong cái tráp ở ngăn kéo trên cùng của chiếc tủ đựng đồ! Hắn chẳng biết cách cướp của; hắn chỉ biết giết người mà thôi. Đoan chắc với các cậu đây là vụ án mạng đầu tiên của hắn, vụ đầu tiên đấy; hắn đã mất hết cả trí khôn. Và hắn thoát tội nhờ ăn may nhiều hơn là nhờ khôn ngoan!
– Các anh đang bàn về vụ án mạng mụ chủ hiệu cầm đồ già, phải thế không? – Pyotr Petrovitch chen vào, hướng về phía Zossimov. Hắn đang đứng, tay cầm mũ và găng tay, nhưng trước khi ra về, hắn vẫn thấy ngứa ngáy muốn phun ra thêm vài câu triết lý. Rõ ràng là hắn đang nôn nóng tạo ấn tượng tốt và sự hư vinh đã lấn át cả sự thận trọng của hắn.
– Vâng. Anh cũng nghe chuyện rồi chứ?
– Ồ, có chứ, vì tôi ở ngay khu vực này mà.
– Anh có biết tường tận chi tiết không?
– Tôi không dám chắc; nhưng có một tình tiết khác trong vụ án khiến tôi vô cùng quan tâm – toàn bộ vấn đề ấy mà, có thể nói là thế. Chưa thèm nói đến chuyện tội phạm gia tăng đáng kể trong tầng lớp lao động nghèo suốt năm năm qua, chưa thèm nói đến các vụ cướp của đốt nhà nhan nhản khắp nơi, điều khiến tôi thấy kỳ lạ nhất là tội phạm trong các tầng lớp thượng lưu cũng đang gia tăng theo một tỷ lệ tương đương. Nơi này thì nghe tin một sinh viên cướp bưu phẩm trên đường cái quan; nơi kia thì những kẻ có địa vị xã hội đàng hoàng lại đi làm tiền giả; ở Moscow dạo gần đây người ta tóm gọn cả một ổ chuyên làm vé số giả, và một trong những kẻ cầm đầu lại là giảng viên môn lịch sử thế giới; rồi thì viên thư ký của chúng ta ở nước ngoài bị sát hại vì một động cơ vụ lợi mờ ám nào đó... Và nếu mụ già chủ hiệu cầm đồ này bị sát hại bởi một kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu trong xã hội – bởi vì nông dân đâu có đem đồ trang sức bằng vàng đi cầm cố cơ chứ – thì chúng ta phải giải thích thế nào về sự suy đồi đạo đức này của bộ phận văn minh trong xã hội chúng ta?
– Có rất nhiều thay đổi về kinh tế mà, – Zossimov chêm vào.
– Giải thích thế nào ư? – Razumihin tiếp lời. – Có thể giải thích bằng cái thói vô thực tế đã ngấm vào xương tủy của chúng ta.
– Ý anh là sao?
– Gã giảng viên ở Moscow của anh đã đáp lại câu hỏi vì sao hắn làm tiền giả thế nào? “Mọi người đang phất lên bằng cách này hay cách khác, thế nên tôi cũng muốn mau chóng kiếm thật nhiều tiền”. Tôi không nhớ nguyên văn câu nói, nhưng đại ý là hắn muốn tiền mà chẳng cần chờ đợi hay lao động gì sất! Chúng ta đã quen với việc có sẵn mọi thứ dọn sẵn ra mâm, quen đi nạng, quen việc có kẻ nhai sẵn đút tận miệng. Rồi giờ khắc vĩ đại ấy đã điểm,[*] và mỗi kẻ đều lòi cái bộ mặt thật của mình ra.
[*] Ý chỉ lệnh giải phóng nông nô năm 1861. — CHÚ THÍCH CỦA DỊCH GIẢ.
– Thế còn đạo đức thì sao? Và có thể nói là cả các nguyên tắc nữa chứ...
– Nhưng sao anh phải bận tâm về chuyện đó làm gì? – Raskolnikov đột ngột chen ngang. – Nó hoàn toàn phù hợp với lý thuyết của anh đấy thôi!
– Phù hợp với lý thuyết của tôi á?
– Thì đấy, cứ luận giải một cách logic cái lý thuyết mà anh vừa tung hô ban nãy xem nào, suy ra thì người ta có quyền giết người chứ gì...
– Lạy Chúa tôi! – Luzhin kêu lên.
– Không, không phải thế đâu, – Zossimov xen vào.
Raskolnikov nằm đó với gương mặt tái nhợt, khóe môi giật giật, thở hổn hển đầy nhọc nhằn.
– Chuyện gì ra chuyện nấy chứ, – Luzhin ra điều bề trên tiếp lời. – Những tư tưởng kinh tế không phải là thứ xúi giục người ta phạm tội giết người, và ta chỉ cần giả định rằng...
– Thế có đúng là, – Raskolnikov lại đột ngột cắt ngang, vẫn bằng cái giọng run rẩy vì tức giận và sự thỏa mãn khi được lăng mạ hắn, – có đúng là anh đã nói với vị hôn thê của mình... chỉ một tiếng đồng hồ sau khi cô ấy nhận lời cầu hôn, rằng điều khiến anh hài lòng nhất... chính là việc cô ấy là một kẻ trắng tay... bởi vì vớt một người vợ nghèo khó lên sẽ tốt hơn, nhờ thế anh hoàn toàn có thể sai khiến cô ấy, và đay nghiến cô ấy rằng anh chính là ân nhân của cô ấy hay không?
– Lạy Chúa tôi, – Luzhin giận dữ cáu kíp kêu lên, mặt đỏ bừng vì bối rối, – sao lại xuyên tạc lời tôi một cách trơ trẽn thế này! Xin lỗi anh, xin phép cho tôi được quả quyết rằng cái tin đồn đã lọt tới tai anh, hay nói đúng hơn là đã được nhồi nhét vào đầu anh, hoàn toàn không có lấy một chút sự thật nào, và tôi... tôi nghi ngờ rằng... tóm lại... mũi tên này... tóm lại là thân mẫu của anh... Bà ấy có vẻ như trong những chuyện khác, dẫu sở hữu biết bao phẩm chất tuyệt vời, lại mang một lối suy nghĩ có phần bay bổng và lãng mạn... Nhưng tôi còn cách xa cả dặm không thèm nghĩ rằng bà ấy lại có thể hiểu lầm và bóp méo mọi chuyện theo cái lối hoang đường đến thế... Và quả thực... quả thực...
– Tôi bảo cho anh hay nhé, – Raskolnikov thét lên, chồm người dậy khỏi gối và trừng trừng nhìn hắn bằng đôi mắt sắc lạnh long sòng sọc, – tôi bảo cho anh hay cái điều này.
– Điều gì? – Luzhin đứng khựng lại, chờ đợi với gương mặt thách thức và đầy vẻ bị xúc phạm. Sự im lặng kéo dài suốt mấy giây.
– Ấy là, nếu có một lần nữa... anh dám thốt ra dù chỉ một từ... về mẹ tôi... tôi sẽ tống cổ anh bay thẳng xuống cầu thang!
– Cậu bị điên rồi à? – Razumihin hét lên.
– Thế ra là thế hả? – Luzhin tái mặt, cắn chặt môi. – Xin thưa với anh nhé, – hắn chầm chậm cất lời, cố gắng hết sức kìm nén nhưng thở hồng hộc, – ngay từ phút đầu tôi đã nhận ra anh có thành kiến với tôi, nhưng tôi vẫn cố tình ở lại để tìm hiểu cho ra ngô ra khoai. Tôi có thể châm chước cho rất nhiều thứ ở một kẻ đang ốm đau và lại là họ hàng, nhưng anh thì... sau chuyện này thì đừng hòng...
– Tôi không hề ốm! – Raskolnikov thét lên.
– Thế thì lại càng tệ hại hơn...
– Biến đi cho khuất mắt tao!
Nhưng Luzhin đã quay lưng bỏ đi trước khi kịp dứt lời, lách người qua khoảng trống giữa bàn và ghế; lần này Razumihin đứng dậy để nhường đường cho hắn. Chẳng buồn liếc nhìn ai, thậm chí chẳng thèm gật đầu chào Zossimov – người đã từ nãy đến giờ cứ ra hiệu bảo hắn hãy để mặc cho người bệnh nghỉ ngơi, hắn cứ thế bước ra ngoài, giơ chiếc mũ lên ngang vai để khỏi bị bóp méo lúc khom lưng lách qua cánh cửa. Ngay cả cái lưng còng của hắn lúc ấy cũng đủ nói lên nỗi nhục nhã tột cùng mà hắn vừa phải gánh chịu.
– Sao cậu lại làm thế – sao cậu lại làm thế cơ chứ! – Razumihin vừa lắc đầu ngao ngán vừa lẩm bẩm.
– Mặc kệ tôi – tất cả các người mặc kệ tôi đi! – Raskolnikov cuồng loạn gào lên. – Các người có buông tha cho tôi không hả? Tôi không sợ các người! Tôi chẳng sợ một ai hết, chẳng sợ một ai trên đời này nữa! Cút hết ra ngoài! Tôi muốn ở một mình, một mình, một mình!
– Đi thôi, – Zossimov nói, hất cằm ra hiệu với Razumihin.
– Nhưng chúng ta không thể bỏ mặc cậu ấy thế này được!
– Đi thôi, – Zossimov kiên quyết lặp lại rồi bước ra ngoài. Razumihin ngần ngừ giây lát rồi ba chân bốn cẳng chạy theo.
– Trái ý cậu ta lúc này có khi còn tệ hơn ấy chứ, – Zossimov vừa bước đi trên cầu thang vừa nói. – Không được để cậu ta cáu giận.
– Cậu ta bị làm sao thế nhỉ?
– Giá mà có được một cú sốc tâm lý nào đó theo hướng tích cực, thì may ra mới khá lên được! Ban đầu cậu ta có khá hơn đấy... Cậu biết không, chắc chắn cậu ta đang bận tâm chuyện gì đó! Có một ý nghĩ ám ảnh nào đó đang đè nặng lên đầu óc cậu ta... Tôi dám chắc là thế; chắc chắn phải có chuyện!
– Hay là tại gã đàn ông kia nhỉ, gã Pyotr Petrovitch ấy. Qua câu chuyện tôi đoán được là hắn sắp cưới em gái cậu ta, và cậu ta nhận được bức thư về chuyện đó ngay trước khiổm...
– Đúng thế, quỷ tha ma bắt cái gã đấy đi! Hắn có thể đã làm xáo trộn hoàn toàn tâm lý cậu ta rồi ấy chứ. Nhưng cậu có để ý không, cậu ta chẳng màng đến bất cứ chuyện gì, chẳng thèm đả động đến thứ gì ngoại trừ một điểm khiến cậu ta tỏ ra hào hứng – đó chính là vụ án mạng!
– Phải, phải, – Razumihin đồng tình, – tôi cũng nhận ra điều đó. Cậu ta vừa tò mò lại vừa sợ hãi. Nó từng giáng một đòn mạnh vào cậu ta hôm cậu ta ngất xỉu ở đồn cảnh sát.
– Tối nay hãy kể cho tôi nghe nhiều hơn về chuyện đó, rồi lát nữa tôi sẽ nói cho cậu vài điều. Cậu ta làm tôi hứng thú lắm đấy! Nửa tiếng nữa tôi sẽ qua thăm lại... Dù sao thì cũng sẽ không bị viêm nhiễm gì đâu.
– Cảm ơn cậu! Trong lúc đó tôi sẽ ở lại với mụ Pashenka và cắt cử Nastasya túc trực theo dõi cậu ấy...
Bị bỏ lại một mình, Raskolnikov trừng mắt nhìn Nastasya với vẻ sốt ruột và khổ sở, nhưng mụ vẫn nán lại chưa chịu đi.
– Cậu có muốn uống ngụm trà nào không? – mụ hỏi.
– Lát nữa! Tôi buồn ngủ rồi! Mặc kệ tôi.
Hắn phắt người quay mặt vào tường; Nastasya lặng lẽ bước ra.
