Thực ra cho đến tận giây phút cuối cùng, ông ta chưa từng ngờ tới một cái kết như vậy; trước đó ông ta ngạo mạn tới tột cùng, không bao giờ mường tượng nổi hai người đàn bà bần cùng, không nơi nương tựa ấy lại có thể thoát khỏi vòng kiềm tỏa của mình. Niềm tin chắc nịch đó càng được củng cố bởi thói tự phụ và kiêu căng đến mức ngu xuẩn. Pyotr Petrovitch, kẻ đi lên từ thân phận thấp hèn hèn mọn, mắc chứng tự sùng bái bản thân một cách bệnh hoạn, luôn tự đánh giá rất cao trí thông minh cùng tài năng của mình, thậm chí đôi khi còn đứng ngắm nghía chiếc bóng trong gương lúc cô độc với vẻ đầy hả hê. Nhưng thứ ông ta yêu quý và trân trọng hơn hết thảy lại là số tiền mồ hôi nước mắt chắt chiu, tích cóp bằng đủ mọi mưu mô thủ đoạn: chính đồng tiền ấy đã giúp ông ta ngồi ngang hàng với những kẻ từng đứng trên đầu trên cổ mình.
Khi cay đắng nhắc nhở Dounia rằng mình đã quyết định cưới nàng bất chấp những lời đồn thổi xấu xa, Pyotr Petrovitch đã nói bằng sự chân thành tuyệt đối và quả thực cảm thấy vô cùng phẫn uất trước “sự bội bạc đen tối” đến nhường ấy. Thế nhưng, khi ngỏ lời cầu hôn Dounia, ông ta thừa biết những lời đàm tiếu kia hoàn toàn vô căn cứ. Câu chuyện đã bị Marfa Petrovna bác bỏ khắp nơi, và lúc ấy toàn thể dân thị trấn đều chẳng còn tin vào điều đó nữa, họ còn nhiệt thành đứng ra bênh vực Dounia. Bản thân ông ta cũng chẳng thể phủ nhận rằng vào thời điểm đó mình đã biết rõ mọi chuyện. Vậy mà ông ta vẫn tự hào coi quyết định nâng Dounia lên ngang hàng với mình là một nghĩa cử hào hiệp. Khi giãi bày chuyện ấy với Dounia, ông ta đã để lộ nỗi niềm thầm kín mà bấy lâu nay mình hằng trân quý và ngưỡng mộ, rồi lại không tài nào hiểu nổi tại sao những người khác lại không chịu trầm trồ tán thưởng nó. Ông ta đến gặp Raskolnikov với tâm thế của một ân nhân chuẩn bị gặt hái thành quả từ những việc thiện của mình và được lắng nghe những lời xu nịnh bùi tai. Bởi thế, khi lê bước xuống cầu thang vào lúc này, ông ta cảm thấy mình là kẻ bị tổn thương và bị đối xử bất công một cách vô lý nhất trần đời.
Dounia đơn giản là người không thể thiếu đối với ông ta; cuộc sống thiếu vắng nàng là điều không tưởng. Đã bao năm qua, ông ta ôm ấp những giấc mộng nhục dục về chuyện hôn nhân, song vẫn lần lữa chờ đợi để gom góp thêm của cải. Trong sâu thẳm tâm can, ông ta thích thú mường tượng ra hình bóng một cô gái—đoan trang, nghèo khó (nhất định phải nghèo), trẻ trung, xinh đẹp, thuộc dòng dõi gia giáo và có học thức, rụt rè nhút nhát, một người đã nếm trải nhiều cơ cực và hoàn toàn khúm núm trước mặt ông ta, một người sẽ suốt đời tôn sùng ông ta như đấng cứu thế, sùng bái và ngưỡng vọng một mình ông ta mà thôi. Sau mỗi giờ làm việc, biết bao hoạt cảnh, biết bao khúc đoạn lãng mạn đã được ông ta vẽ ra quanh cái chủ đề đầy khêu gợi và thú vị ấy! Và kìa, ước mơ bao năm dường như đã sắp thành hiện thực; nhan sắc cùng học thức của Avdotya Romanovna đã hớp hồn ông ta; hoàn cảnh bơ vơ không nơi nương tựa của nàng lại càng là miếng mồi béo bở; ở nàng, ông ta tìm thấy nhiều hơn cả những gì mình từng mơ ước. Đây là một cô gái kiêu hãnh, bản lĩnh, đức hạnh, có học thức và nền tảng giáo dưỡng vượt trội hơn hẳn ông ta (ông ta cảm nhận được điều đó), và sinh linh ấy sẽ suốt đời mang ơn như một kẻ tôi đòi trước sự hạ cố đầy nghĩa hiệp của ông ta, sẽ sụp lạy dưới chân ông ta, để ông ta nắm trọn quyền sinh quyền sát tuyệt đối, vô biên!... Cách đó không lâu, sau chuỗi ngày đắn đo suy tính, ông ta cũng vừa thực hiện một bước ngoặt lớn trong sự nghiệp và đang bước chân vào một thương trường rộng lớn hơn. Với bước chuyển mình này, giấc mộng ấp ủ bấy lâu về việc chen chân vào tầng lớp thượng lưu dường như sắp thành hiện thực.... Trên thực tế, ông ta hạ quyết tâm tìm kiếm vận may tại Petersburg. Ông ta hiểu rất rõ phụ nữ có thể làm nên chuyện lớn đến mức nào. Sức quyến rũ của một người phụ nữ đoan trang, duyên dáng và học thức uyên bác có thể trải hoa hồng cho con đường của ông ta, có thể làm nên điều kỳ diệu trong việc lôi kéo thiên hạ, khoác lên mình ông ta một vầng hào quang rực rỡ, vậy mà giờ đây tất cả đã tan tành như mây khói! Sự đổ vỡ đột ngột và kinh hoàng này giáng xuống đầu ông ta như sét đánh ngang tai; nó tựa như một trò đùa quái đản, một sự phi lý nực cười. Ông ta mới chỉ hơi lên giọng độc đoán một chút xíu, thậm chí còn chưa kịp giải thích ngọn ngành, chỉ buông một lời đùa cợt, lỡ lời một thoáng—vậy mà cơ sự lại hóa ra nghiêm trọng đến nhường này. Vả lại, dĩ nhiên theo cách của riêng mình, ông ta cũng có yêu Dounia; trong tâm tưởng, ông ta đã chiếm trọn được nàng—thế rồi đùng một cái! Không! Ngày mai, ngay ngày mai, mọi chuyện phải được chấn chỉnh lại, phải được dàn xếp êm xuôi, đâu vào đấy. Trước hết, ông ta phải đè bẹp tên nhãi ranh tự phụ vốn là căn nguyên của mọi rắc rối này. Lòng đầy khó chịu, ông ta bất giác nhớ đến Razumihin, nhưng rồi cũng nhanh chóng tự trấn an; loại người như thế làm sao đủ tư cách đứng chung mâm với ông ta được! Kẻ thực sự khiến ông ta phải kiêng dè, e sợ chính là Svidrigaïlov.... Tóm lại, ông ta còn bề bộn bao nhiêu việc phải lo toan....
“Không, con, chính con mới là người đáng trách nhất!” Dounia vừa nói vừa ôm hôn mẹ. “Con đã bị tiền bạc của ông ta cám dỗ, nhưng con xin thề danh dự, anh à, em không hề biết ông ta lại là kẻ đê tiện đến thế. Nếu nhìn thấu tim đen ông ta từ trước, thì chẳng có gì cám dỗ nổi em đâu! Xin anh đừng trách em!”
“Chúa đã cứu vớt chúng ta! Chúa đã cứu vớt chúng ta!” Pulcheria Alexandrovna lẩm bẩm trong cơn mê muội, dường như vẫn chưa thể tin nổi những gì vừa xảy ra.
Mọi người đều trút được gánh nặng, và chỉ năm phút sau họ đã bật cười. Chỉ thỉnh thoảng Dounia mới tái mặt và cau mày khi nhớ lại biến cố vừa qua. Pulcheria Alexandrovna cũng lấy làm ngạc nhiên khi thấy bản thân lại vui mừng đến thế: mới ban sáng bà còn nghĩ việc đoạn tuyệt với Luzhin là một đại họa kinh hoàng. Razumihin thì hân hoan khôn xiết. Chàng chưa dám bộc lộ trọn vẹn niềm vui sướng, nhưng trong người rạo rực như vừa trút bỏ được cả tấn đá đè nặng trong lòng. Giờ đây chàng đã có quyền cống hiến cuộc đời mình cho họ, được phụng sự họ.... Chuyện gì cũng có thể xảy ra từ đây! Nhưng chàng lại thấy sợ hãi khi nghĩ tới những khả năng xa hơn và không dám để trí tưởng tượng bay bổng. Trái lại, Raskolnikov vẫn ngồi bất động tại chỗ cũ, nét mặt gần như ủ rũ và thờ ơ. Dù là người kiên quyết nhất trong việc tống cổ Luzhin, nhưng lúc này trông anh lại có vẻ ít bận tâm nhất trước những gì vừa diễn ra. Dounia không khỏi nghĩ rằng anh vẫn còn giận mình, còn Pulcheria Alexandrovna thì len lén nhìn con trai với vẻ e dè.
“Svidrigaïlov đã nói gì với anh vậy?” Dounia tiến lại gần hỏi anh.
“Phải đấy, phải đấy!” Pulcheria Alexandrovna kêu lên.
Raskolnikov ngẩng đầu lên.
“Ông ta muốn tặng em mười nghìn rúp và mong được gặp em một lần trước sự chứng kiến của anh.”
“Gặp con bé ư! Tuyệt đối không đời nào!” Pulcheria Alexandrovna thảng thốt. “Và sao ông ta dám cả gan đề nghị cho tiền nó chứ!”
Đoạn Raskolnikov thuật lại (với giọng khá khô khốc) cuộc trò chuyện với Svidrigaïlov, lờ đi chuyện hồn ma Marfa Petrovna hiện về để tránh những lời bàn tán không cần thiết.
“Anh đã trả lời ông ta thế nào?” Dounia hỏi.
“Lúc đầu anh bảo sẽ không chuyển bất cứ lời nào tới em. Sau đó ông ta nói sẽ tìm mọi cách để được gặp em mà không cần anh giúp. Ông ta quả quyết rằng niềm si mê dành cho em chỉ là một cơn say nắng thoáng qua, giờ ông ta chẳng còn tình ý gì với em nữa. Ông ta không muốn em lấy Luzhin.... Lời lẽ của ông ta nói chung khá lộn xộn.”
“Anh thấy ông ta là người thế nào, Rodya? Ông ta để lại ấn tượng gì cho anh?”
“Anh phải thú thật là anh không hiểu nổi ông ta. Đề nghị cho em mười nghìn, vậy mà lại bảo mình không dư dả gì. Vừa nói là sắp đi xa, thế mà mười phút sau đã quên khuấy mất lời mình nói. Rồi lại bảo sắp lấy vợ và đã nhắm được một cô.... Chắc chắn ông ta có mưu đồ gì đó, và có lẽ là mưu đồ xấu. Nhưng thật kỳ lạ là nếu có dã tâm với em thì sao ông ta lại hành động vụng về đến thế.... Lẽ dĩ nhiên, anh đã thay mặt em từ chối dứt khoát số tiền ấy rồi. Nhìn chung, anh thấy ông ta rất kỳ quặc.... Cứ như thể một kẻ điên. Nhưng biết đâu anh lầm; có khi đó chỉ là màn kịch ông ta dựng lên. Cái chết của Marfa Petrovna dường như đã tác động mạnh đến ông ta.”
“Cầu cho linh hồn bà ấy được yên nghỉ,” Pulcheria Alexandrovna thốt lên. “Mẹ sẽ luôn luôn cầu nguyện cho bà ấy! Nếu không có ba nghìn rúp này thì giờ mẹ con mình biết xoay xở ra sao hả Dounia! Cứ như của trời cho vậy! Rodya này, sáng nay trong túi mẹ con mẹ chỉ còn vẻn vẹn ba rúp, mẹ và Dounia đã tính đem cầm chiếc đồng hồ của con bé để khỏi phải vay mượn người đàn ông kia trước khi ông ta chủ động giúp đỡ.”
Dường như lời đề nghị của Svidrigaïlov đã để lại một ấn tượng kỳ lạ trong lòng Dounia. Nàng vẫn đứng trầm ngâm suy nghĩ.
“Ông ta đang ấp ủ một âm mưu khủng khiếp nào đó,” nàng khẽ thầm thì với chính mình, người run lên bần bật.
Raskolnikov nhận ra nỗi kinh hãi thái quá này.
“Anh e là anh sẽ còn phải gặp lại ông ta nhiều lần nữa,” anh nói với Dounia.
“Chúng ta sẽ theo dõi ông ta! Tôi sẽ lần ra tung tích của hắn!” Razumihin sôi nổi kêu lên. “Tôi sẽ không để hắn lọt khỏi tầm mắt đâu. Rodya đã cho phép tôi rồi. Ban nãy chính cậu ấy đã bảo tôi: ‘Hãy chăm sóc em gái tôi.’ Cô cũng cho phép tôi chứ, Avdotya Romanovna?”
Dounia mỉm cười và chìa tay ra, nhưng nét lo âu vẫn không tan biến trên gương mặt nàng. Pulcheria Alexandrovna nhìn con gái đầy e ngại, dẫu vậy ba nghìn rúp kia rõ ràng đã phần nào xoa dịu được nỗi lòng bà.
Mười lăm phút sau, họ đã cùng nhau trò chuyện rôm rả. Ngay cả Raskolnikov cũng chăm chú lắng nghe suốt một hồi lâu, dù anh không hề mở miệng. Razumihin là người thao thao bất tuyệt.
“Mà tại sao, tại sao hai bác cháu lại phải rời đi cơ chứ?” chàng tuôn ra đầy hào hứng. “Về cái thị trấn nhỏ bé ấy thì làm được trò trống gì? Điều quan trọng nhất là mọi người đang được sum họp ở đây và cần có nhau—tin tôi đi, mọi người thực sự cần có nhau đấy. Ít nhất là trong lúc này.... Hãy cho tôi hùn vốn cùng, tôi cam đoan chúng ta sẽ vạch ra một kế hoạch làm ăn tuyệt vời. Nghe này! Tôi sẽ giải thích tường tận toàn bộ dự án cho hai bác cháu nghe! Tất cả vừa lóe lên trong đầu tôi ban sáng, trước khi mọi chuyện xảy ra... Tôi bảo này: tôi có một người chú, tôi nhất định phải giới thiệu chú ấy với mọi người (một ông già cực kỳ dễ tính và đáng kính). Chú ấy có một số vốn tròn một nghìn rúp, hiện sống bằng tiền lương hưu nên chẳng động đến món tiền ấy làm gì. Suốt hai năm qua chú ấy cứ nài nỉ tôi vay lại rồi trả lãi sáu phần trăm. Tôi hiểu bụng chú; chú chỉ muốn giúp tôi mà thôi. Năm ngoái tôi chưa cần đến, nhưng năm nay tôi đã định bụng hễ chú ấy lên tới nơi là tôi sẽ vay liền. Rồi hai bác cháu cho tôi vay thêm một nghìn trong số ba nghìn của mọi người nữa là chúng ta có đủ vốn liếng để khởi sự, thế là ta cùng nhau lập nghiệp, và ta sẽ làm gì nào?”
Thế rồi Razumihin bắt đầu giãi bày cặn kẽ dự án của mình; chàng giải thích dông dài rằng hầu hết các nhà xuất bản và chủ hiệu sách của ta hiện nay hoàn toàn mù tịt về những thứ họ đang bán, chính vì thế họ thường là những nhà xuất bản tồi, trong khi bất kỳ ấn phẩm tử tế nào về cơ bản cũng đều bán chạy và sinh lời, đôi khi là món hời lớn. Quả thực Razumihin đã từng mơ ước mở một nhà xuất bản. Suốt hai năm qua chàng đã làm việc tại các văn phòng xuất bản và thông thạo ba thứ tiếng châu Âu, dù sáu ngày trước chàng từng nói với Raskolnikov rằng tiếng Đức của mình rất “schwach” cốt để thuyết phục bạn nhận dịch một nửa bản thảo và hưởng một nửa tiền công. Hồi đó chàng đã nói dối, và Raskolnikov cũng thừa biết là bạn mình nói dối.
“Tại sao, tại sao ta lại để vuột mất cơ hội khi đã nắm trong tay yếu tố then chốt để thành công—chính là đồng vốn của mình cơ chứ!” Razumihin nhiệt huyết kêu lên. “Tất nhiên sẽ có bộn bề công việc, nhưng chúng ta sẽ cùng nhau làm, cô Avdotya Romanovna, tôi, cả Rodion nữa.... Thời buổi này có những cuốn sách mang lại lợi nhuận kếch xù đấy! Điểm mấu chốt của công việc kinh doanh này là chúng ta biết chính xác cuốn nào cần dịch, và chúng ta sẽ vừa dịch thuật, vừa xuất bản, lại vừa học hỏi cùng một lúc. Tôi có thể giúp ích được vì tôi đã có kinh nghiệm. Gần hai năm nay tôi lăn lộn khắp các xưởng in nhà xuất bản, giờ thì tôi nắm rõ từng chân tơ kẽ tóc ngóc ngách của cái nghề này rồi. Bịt vồ thủng đâu cần phải thánh thần, xin hãy tin tôi! Và tại sao, tại sao ta lại bỏ lỡ cơ hội này chứ! Này nhé, tôi biết—và tôi vẫn giữ kín như bưng—hai ba cuốn sách mà chỉ riêng ý tưởng đem dịch và xuất bản chúng thôi cũng đáng giá cả trăm rúp rồi. Thậm chí có cuốn, trả năm trăm rúp chỉ để mua riêng cái ý tưởng thôi tôi cũng chẳng thèm bán. Mà hai người nghĩ xem? Nếu tôi hé răng cho một nhà xuất bản nào đó, dám chắc hắn sẽ ngập ngừng đắn đo ngay—lũ họ toàn một phường ngu xuẩn! Còn về khâu kinh doanh, in ấn, giấy má, phát hành, mọi người cứ tin tưởng ở tôi, tôi rành đường đi nước bước lắm. Chúng ta sẽ bắt đầu từ quy mô nhỏ rồi mở rộng dần ra. Dù thế nào đi nữa thì việc này cũng nuôi sống được chúng ta và ta sẽ thu hồi lại vốn liếng.”
Ánh mắt Dounia sáng lên.
“Tôi rất thích những gì anh vừa nói, Dmitri Prokofitch!” nàng lên tiếng.
“Tất nhiên là bác chẳng hiểu gì về mấy chuyện này cả,” Pulcheria Alexandrovna xen vào, “ý tưởng thì có vẻ hay đấy, nhưng trời mới biết được. Chuyện này mới mẻ và chưa ai kiểm chứng bao giờ. Dĩ nhiên là mẹ con bác phải ở lại đây, ít nhất là trong thời gian này.” Bà đưa mắt nhìn Rodya.
“Anh nghĩ sao, anh trai?” Dounia hỏi.
“Anh nghĩ cậu ấy có một ý tưởng rất hay,” anh đáp. “Tất nhiên, giờ mà mơ mộng lập ngay một nhà xuất bản thì hơi sớm, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể cho ra mắt năm sáu đầu sách và chắc chắn sẽ gặt hái thành công. Bản thân anh cũng biết một cuốn sách cầm chắc sẽ bán rất chạy. Còn về khả năng xoay xở của cậu ấy thì cũng chẳng có gì phải hoài nghi. Cậu ấy rành nghề lắm.... Nhưng chuyện đó ta có thể bàn bạc sau....”
“Hoan hô!” Razumihin reo lên. “Khoan đã nào, ngay trong tòa nhà này có một căn hộ của cùng một chủ nhà. Đó là một căn hộ riêng biệt, không thông với phòng trọ này. Đồ đạc đã có sẵn, giá thuê vừa phải, gồm ba phòng. Chi bằng hai bác cháu cứ thuê căn đó trước mắt đã. Ngày mai tôi sẽ đem cầm chiếc đồng hồ của cô rồi mang tiền về, thế là mọi chuyện sẽ được thu xếp êm xuôi. Cả ba người có thể dọn về sống chung một nhà, và Rodya cũng sẽ ở bên cạnh hai người. Nhưng cậu định đi đâu thế hả Rodya?”
“Sao thế Rodya, con lại đi bây giờ ư?” Pulcheria Alexandrovna hoảng hốt hỏi.
“Ngay vào cái lúc này sao?” Razumihin kêu lên.
Dounia nhìn anh trai với ánh mắt ngạc nhiên đầy hoài nghi. Anh đang cầm chiếc mũ trong tay, sửa soạn rời khỏi họ.
“Cứ làm như mọi người sắp chôn cất con hay vĩnh biệt con không bằng ấy,” anh nói với vẻ kỳ quặc. Anh cố nở một nụ cười, nhưng không thành. “Mà ai biết được, có lẽ đây là lần cuối cùng chúng ta nhìn thấy nhau...” anh vô tình buột miệng. Đó chính là điều anh đang nghĩ, và chẳng hiểu sao nó lại bật thốt ra thành lời.
“Con làm sao thế hả con?” bà mẹ hốt hoảng kêu lên.
“Anh đi đâu vậy, Rodya?” Dounia hỏi với giọng khác lạ.
“À, anh buộc phải đi...” anh trả lời vu vơ, như thể đang ngập ngừng không biết nên nói gì. Nhưng trên gương mặt nhợt nhạt của anh lại lộ rõ nét kiên quyết đến lạnh lùng.
“Lúc nãy trên đường tới đây... con đã định nói... con định bảo với mẹ và Dounia rằng tốt hơn hết là chúng ta nên tạm xa nhau một thời gian. Con thấy trong người không khỏe, tâm can con chẳng được yên ổn.... Sau này con sẽ tới, con sẽ tự tìm đến... khi nào có thể. Con vẫn luôn nhớ và yêu thương mọi người.... Hãy để con yên, cứ để mặc con. Con đã quyết định chuyện này từ trước rồi... con tuyệt đối kiên định với nó. Dù chuyện gì có xảy đến với con chăng nữa, dù con có thân tàn ma dại hay không, con vẫn muốn được ở một mình. Hãy quên hẳn con đi, như thế sẽ tốt hơn. Đừng dò la tin tức về con làm gì. Khi nào có thể, con sẽ tự về hoặc... con sẽ cho người nhắn mọi người. Biết đâu rồi mọi thứ sẽ trở lại như xưa, nhưng lúc này nếu còn thương con thì hãy buông tha cho con... bằng không con sẽ bắt đầu căm ghét mọi người mất, con cảm thấy rõ điều đó.... Tạm biệt!”
“Lạy Chúa tôi!” Pulcheria Alexandrovna thét lên. Cả mẹ lẫn em gái anh đều kinh hoàng tột độ. Razumihin cũng sững sờ không kém.
“Rodya, Rodya, hãy làm lành với mẹ con mẹ đi! Hãy để mọi chuyện lại như xưa đi con!” người mẹ khốn khổ gào khóc.
Anh chậm rãi quay người về phía cửa rồi thong thả bước ra khỏi phòng. Dounia đuổi theo anh.
“Anh làm cái gì với mẹ thế hả anh?” nàng thì thầm, đôi mắt bừng lên ngọn lửa phẫn nộ.
Anh nhìn nàng bằng ánh mắt đờ đẫn.
“Không sao đâu, rồi anh sẽ đến.... Anh sẽ đến mà,” anh lẩm bẩm trong cổ họng, như thể không hoàn toàn ý thức được lời mình đang nói, rồi bước hẳn ra ngoài.
“Đồ ích kỷ độc ác, vô tâm!” Dounia gào lên.
“Cậu ấy bị loạn trí, chứ không phải vô tâm đâu. Cậu ấy mất trí rồi! Em không nhận ra sao? Em nói thế mới là nhẫn tâm đấy!” Razumihin ghé sát tai nàng thì thào, siết chặt lấy bàn tay nàng. “Cháu sẽ quay lại ngay,” chàng hét với người mẹ đang chết lặng vì kinh hãi, rồi lao vội ra khỏi phòng.
Raskolnikov đang đứng đợi chàng ở cuối hành lang.
“Tôi biết thế nào cậu cũng chạy đuổi theo tôi,” anh nói. “Quay lại với họ đi—hãy ở bên họ... hãy ở bên họ ngày mai và mãi mãi về sau.... Tôi... có lẽ tôi sẽ đến... nếu có thể. Tạm biệt.”
Và không hề chìa tay ra bắt, anh quay lưng cất bước.
“Nhưng cậu đi đâu? Cậu đang làm cái trò gì thế? Cậu bị làm sao vậy? Sao cậu có thể đối xử như thế được chứ?” Razumihin lẩm bẩm, cuống cuồng không hiểu ra sao.
Raskolnikov lại dừng bước một lần nữa.
“Tôi nói một lần dứt khoát nhé, đừng bao giờ hỏi han tôi bất cứ điều gì nữa. Tôi chẳng có gì để nói với cậu đâu. Đừng đến tìm tôi. Có thể tôi sẽ tự đến đây.... Hãy để tôi yên, nhưng đừng bỏ rơi họ. Cậu hiểu tôi không?”
Hành lang tối lờ mờ, hai người đứng lặng dưới ánh đèn leo lét. Trong suốt một phút, họ nhìn nhau trừng trừng không nói một lời. Suốt cuộc đời mình, Razumihin không bao giờ quên được cái phút giây định mệnh ấy. Đôi mắt rực lửa và đăm đắm của Raskolnikov mỗi lúc một thêm xoáy sâu, như đâm xuyên vào tâm can, vào tận cùng ý thức của chàng. Bất chợt Razumihin giật mình rùng mình. Dường như có một điều gì đó kỳ lạ vừa thoáng qua giữa hai người.... Một ý nghĩ, một tia ám thị nào đó vừa vụt lóe, một điều gì đó kinh hoàng, ghê tởm, mà cả hai phía bỗng chốc cùng thấu hiểu tường tận.... Mặt Razumihin cắt không còn giọt máu.
“Giờ thì cậu hiểu rồi chứ?” Raskolnikov cất tiếng, khóe mặt giật giật đầy kích động. “Quay lại đi, hãy về với họ,” anh đột ngột dứt lời, rồi thoăn thoắt quay gót bước ra khỏi ngôi nhà.
Tôi sẽ không cố miêu tả lại cảnh tượng Razumihin quay trở lại với hai người phụ nữ ra sao, chàng đã an ủi họ thế nào, đã quả quyết rằng Rodya cần được nghỉ ngơi vì đang ốm đau, đoan chắc rằng Rodya nhất định sẽ đến, ngày nào anh cũng sẽ ghé qua, rằng anh đang bị chấn động tinh thần rất nặng nề, không được làm anh kích động, và rằng chàng, chính Razumihin, sẽ trông nom anh chu đáo, sẽ tìm cho anh một bác sĩ, vị bác sĩ giỏi nhất, rồi mở một cuộc hội chẩn.... Thực tế là kể từ buổi tối hôm ấy, Razumihin đã thay thế vị trí của một người con trai, một người anh em trong gia đình họ.
