Raskolnikov đi thẳng tới ngôi nhà bên bờ kênh nơi Sonia ở. Đó là một tòa nhà ba tầng cũ kỹ sơn màu xanh lá. Chàng tìm gặp người gác cổng và được ông ta chỉ dẫn mơ hồ về chỗ ở của thợ may Kapernaumov. Sau khi tìm thấy lối vào cầu thang tối tăm và chật hẹp ở góc sân trong, chàng bước lên tầng hai rồi bước ra một hành lang chạy vòng quanh cả tầng lầu phía trên sân. Trong khi chàng đang lần mò giữa bóng tối, chưa biết rẽ lối nào để tới cửa nhà Kapernaumov thì một cánh cửa cách đó chừng ba bước bật mở; chàng theo phản xạ bám lấy mép cửa.

"Ai đó?" một giọng phụ nữ cất lên vẻ thảng thốt.

"Tôi đây... đến thăm cô," Raskolnikov đáp rồi bước vào lối vào chật hẹp.

Trên một chiếc ghế gãy, một ngọn nến cắm trong chân đèn bằng đồng méo mó đang leo lét cháy.

"Anh đấy ư! Trời đất ơi!" Sonia thốt lên yếu ớt, người đứng sững như chôn chân tại chỗ.

"Phòng cô ở đâu? Lối này phải không?" Raskolnikov cố né tránh ánh nhìn của nàng, rảo bước đi vào.

Một lát sau, Sonia cũng cầm nến bước vào. Nàng đặt chân đèn xuống, vô cùng bối rối đứng trước mặt chàng, xúc động khôn xiết và dường như còn sợ hãi trước chuyến viếng thăm đường đột này. Đôi má xanh xao của nàng chợt ửng hồng, khóe mắt ngấn lệ... Nàng thấy ngột ngạt, xấu hổ, lại pha lẫn một niềm vui sướng... Raskolnikov vội quay đi, ngồi xuống một chiếc ghế cạnh bàn. Chàng đưa mắt nhìn lướt qua căn phòng.

Đó là một căn phòng rộng nhưng trần nhà lại thấp lè tè, là căn duy nhất mà gia đình Kapernaumov cho thuê; bên bức tường bên trái có một cánh cửa đóng kín dẫn sang các phòng của họ. Ở phía đối diện, trên bức tường bên phải, có một cánh cửa khác luôn khóa chặt. Lối đó thông sang căn hộ kế bên, vốn là một chỗ ở riêng biệt. Phòng của Sonia trông chẳng khác nào một cái chuồng thóc; nó có hình tứ giác lệch lạc, tạo nên vẻ dị thường quái đỗ. Bức tường có ba cửa sổ nhìn ra bờ kênh chạy xiên chéo, khiến một góc phòng tạo thành một góc rất nhọn, tối tăm đến mức nếu không có ánh sáng cực mạnh thì khó lòng nhìn rõ. Góc đối diện lại tù một cách mất cân đối. Đồ đạc trong căn phòng rộng thênh thang này hầu như chẳng có gì: ở góc bên phải kê một khung giường, cạnh đó, gần cửa ra vào nhất, là một chiếc ghế. Kê sát bức tường ấy, ngay cạnh cánh cửa thông sang căn hộ bên kia, là chiếc bàn gỗ thông mộc mạc trải tấm khăn xanh. Cạnh bàn có hai chiếc ghế mặt bện bằng cói. Ở bức tường đối diện, gần góc nhọn hoắt, có một chiếc tủ ngăn kéo nhỏ bằng gỗ mộc trơ trọi như lạc lõng giữa sa mạc. Cả căn phòng chỉ có ngần ấy thứ. Lớp giấy dán tường màu vàng úa, trầy xước và tồi tàn đã ngả sang màu đen kịt ở các góc. Mùa đông nơi đây hẳn phải ẩm mốc và nồng nặc mùi xú khí. Mọi dấu vết của sự bần cùng đều hiện rõ mồn một; ngay cả khung giường cũng chẳng có lấy một tấm màn che.

Sonia lặng lẽ nhìn vị khách đang săm soi căn phòng của mình một cách chăm chú và khiếm nhã đến thế. Cuối cùng nàng bắt đầu run lên vì sợ hãi, như thể đang đứng trước một vị thẩm phán nắm giữ vận mệnh của đời mình.

"Tôi đến muộn... Mười một giờ rồi phải không?" chàng hỏi, mắt vẫn không ngước lên.

"Vâng," Sonia lẩm bẩm, "vâng, đúng rồi," nàng vội nói thêm, như thể coi việc đó là chiếc phao cứu sinh của mình. "Đồng hồ của bà chủ vừa điểm xong... tự tai tôi nghe thấy mà..."

"Tôi đến gặp cô lần này là lần cuối," Raskolnikov ủ rũ tiếp tục, dù đây mới là lần đầu tiên chàng tới. "Có lẽ tôi sẽ không gặp lại cô nữa đâu..."

"Anh... sắp đi xa sao?"

"Tôi không biết... ngày mai..."

"Vậy ngày mai anh không đến chỗ Katerina Ivanovna ư?" giọng Sonia run rẩy.

"Tôi không biết nữa. Sáng mai rồi tôi mới hay... Thôi, chuyện đó không quan trọng: tôi đến đây chỉ để nói vài lời..."

Chàng ngước đôi mắt u uẩn nhìn nàng và chợt nhận ra mình đang ngồi, trong khi nàng vẫn đứng trơ trọi trước mặt chàng suốt từ nãy đến giờ.

"Sao cô lại đứng thế? Ngồi xuống đi," chàng đổi giọng, dịu dàng và thân thiện hơn.

Nàng ngồi xuống. Chàng nhìn nàng bằng ánh mắt hiền từ, gần như xót thương.

"Sao cô gầy gò thế này! Bàn tay mới nhỏ làm sao! Trong suốt như tay người chết vậy."

Chàng nắm lấy tay nàng. Sonia mỉm cười yếu ớt.

"Xưa nay tôi vẫn thế mà," nàng nói.

"Cả hồi còn ở nhà ư?"

"Vâng."

"Hẳn rồi, dĩ nhiên là thế," chàng cộc cằn nói thêm, nét mặt và giọng nói đột ngột biến đổi.

Chàng lại đưa mắt nhìn quanh phòng.

"Cô thuê phòng này của nhà Kapernaumov à?"

"Vâng..."

"Họ sống ở bên kia cánh cửa kia sao?"

"Vâng... Họ cũng có một phòng rộng chừng này."

"Tất cả chen chúc trong một phòng thôi ư?"

"Vâng."

"Ở phòng này vào ban đêm chắc tôi sợ chết khiếp," chàng trầm ngâm nhận xét.

"Họ là những người rất tốt, rất đỗi nhân hậu," Sonia đáp, vẻ mặt vẫn còn ngơ ngác, "toàn bộ đồ đạc, tất cả mọi thứ... đều là của họ cả. Họ tốt bụng lắm, lũ trẻ con cũng hay chạy sang chơi với tôi."

"Nhà họ ai cũng nói lắp cả, phải không?"

"Vâng... Ông ấy vừa nói lắp lại vừa thọt chân. Vợ ông ấy cũng thế... chẳng hẳn là nói lắp, mà là nói không ra tiếng rõ ràng. Bà ấy hiền từ lắm. Còn ông ấy trước kia vốn là nông nô gia bộc. Nhà họ có bảy đứa con... chỉ có đứa lớn nhất là nói lắp thôi, mấy đứa kia thì cứ đau ốm quặt quẹo... chứ không bị lắp... Nhưng làm sao anh biết về họ thế?" nàng ngạc nhiên hỏi thêm.

"Hôm nọ cha cô kể cho tôi nghe đấy. Ông ấy kể cho tôi nghe mọi chuyện về cô... Cả chuyện cô bước chân ra khỏi nhà lúc sáu giờ rồi trở về lúc chín giờ, và Katerina Ivanovna đã quỳ xuống bên giường cô ra sao."

Sonia ngượng ngùng bối rối.

"Hôm nay tôi cứ ngỡ như vừa nhìn thấy cha," nàng ngập ngừng thì thầm.

"Nhìn thấy ai cơ?"

"Cha tôi. Lúc khoảng mười giờ, tôi đi trên phố ở góc đằng kia, thấy bóng một người đi phía trước. Trông giống cha hệt như đúc. Tôi toan chạy sang chỗ Katerina Ivanovna..."

"Cô đi lang thang ngoài phố ư?"

"Vâng," Sonia thì thầm vội vã, lại bối rối cúi gằm mặt xuống.

"Chắc Katerina Ivanovna thường đánh đập cô lắm nhỉ?"

"Ôi không, sao anh lại nói thế? Không đời nào!" Sonia nhìn chàng, ánh mắt gần như kinh hoàng.

"Thế ra cô yêu thương bà ấy à?"

"Yêu thương ư? Đương nhiên rồi!" Sonia thốt lên bằng giọng nghẹn ngào ai oán, hai bàn tay nàng đau đớn siết chặt vào nhau. "Ôi, anh không hiểu đâu... Giá như anh biết được! Khổ thân bà ấy, bà ấy chẳng khác nào một đứa trẻ con... Đầu óc bà ấy bấn loạn cả rồi... vì quá đỗi đau thương. Ngày trước bà ấy thông minh biết bao... độ lượng biết bao... nhân hậu biết bao! Than ôi, anh không hiểu được đâu, anh chẳng hiểu gì hết!"

Sonia nói những lời ấy như trong cơn tuyệt vọng, đôi bàn tay vặn vẹo vì xúc động và khổ ải. Đôi má nhợt nhạt của nàng ửng đỏ, trong mắt ánh lên nỗi đau đớn cùng cực. Rõ ràng tâm can nàng đang bị khuấy đảo dữ dội, nàng khao khát được giãi bày, được bênh vực, được thốt lên một điều gì đó. Từng nét trên gương mặt nàng đều toát lên một nỗi trắc ẩn khôn cùng, nếu có thể diễn đạt như thế.

"Đánh tôi ư! Sao anh có thể nghĩ vậy được? Lạy Chúa, đánh tôi sao! Mà dẫu bà ấy có đánh tôi thì đã sao nào? Có hề gì đâu? Anh chẳng biết gì cả, chẳng biết tí gì đâu... Bà ấy bất hạnh lắm... ôi, đau khổ khôn cùng! Lại còn bệnh tật nữa... Bà ấy luôn khao khát lẽ công bằng, tâm hồn bà ấy trong sạch lắm. Bà ấy luôn tin tưởng rằng ở đời ắt phải có lẽ phải và lúc nào cũng trông mong điều đó... Dẫu có tra tấn, bà ấy cũng quyết không làm điều sai trái. Bà ấy không chịu hiểu rằng người đời chẳng thể nào luôn sống trọn đạo nghĩa, thế nên bà ấy mới phẫn uất. Cứ như một đứa trẻ, hệt như một đứa trẻ vậy. Bà ấy tốt bụng lắm!"

"Thế rồi số phận cô sẽ ra sao?"

Sonia ngơ ngác nhìn chàng dò hỏi.

"Gia đình ấy giờ trút cả lên vai cô rồi đấy. Dẫu rằng trước đây cô cũng phải cáng đáng hết thảy... Cả người cha cứ tìm đến cô để vòi tiền uống rượu. Giờ đây rồi sẽ thế nào?"

"Tôi không biết nữa," Sonia rầu rĩ thốt lên.

"Họ có được ở lại đó không?"

"Tôi chẳng rõ... Họ còn nợ tiền thuê nhà, mà nghe đâu hôm nay bà chủ nhà bảo muốn đuổi họ đi rồi, còn Katerina Ivanovna thì khăng khăng nói rằng bà ấy chẳng thèm ở lại đó thêm một phút nào nữa."

"Sao bà ấy lại cứng cỏi thế được? Trông cậy vào cô cả ư?"

"Ôi không, xin anh đừng nói như thế... Chúng tôi là một, sống nương tựa vào nhau." Sonia lại cuống quýt, thậm chí còn tỏ ra giận dữ, hệt như một chú chim hoàng yến hay một cánh chim nhỏ bé đang nổi giận vậy. "Thế bà ấy còn biết làm gì bây giờ? Biết làm gì, làm gì được cơ chứ?" nàng gặng hỏi, giọng mỗi lúc một gay gắt và kích động. "Hôm nay bà ấy đã khóc lóc thảm thiết biết bao! Đầu óc bà ấy bấn loạn rồi, anh không nhận ra sao? Vừa mới lúc trước, bà ấy còn lo thắt ruột như một đứa trẻ con rằng ngày mai mọi sự phải tươm tất, từ bữa trưa cho đến mọi thứ... Rồi ngay sau đó bà ấy lại vò đầu bứt tai, ho khạc ra máu, khóc lóc thảm thiết, rồi bỗng nhiên đập đầu vào tường trong cơn tuyệt vọng. Thế rồi bà ấy lại nguôi ngoai. Bà ấy đặt trọn niềm tin vào anh; bà ấy bảo rằng giờ đây anh sẽ giúp đỡ, rồi bà ấy sẽ vay mượn đâu đó một ít tiền để cùng tôi trở về quê nhà, mở một trường nội trú dành cho con gái các gia đình quý tộc và giao cho tôi cai quản, rồi chúng tôi sẽ bắt đầu một cuộc đời mới rạng rỡ. Bà ấy ôm hôn tôi, vỗ về tôi, anh có biết chăng bà ấy tin tưởng, tin tưởng đến mù quáng vào những ảo tưởng ấy dường nào! Chẳng ai nỡ cãi lại bà ấy. Suốt cả ngày hôm nay bà ấy cứ giặt giũ, lau chùi, khâu vá. Bà ấy dùng đôi bàn tay yếu ớt kéo chậu giặt vào phòng rồi gục xuống giường, thở dốc không ra hơi. Sáng nay chúng tôi có ra phố tìm mua giày cho Polenka và Lida vì giày của chúng đã rách bươm cả rồi. Ngặt nỗi số tiền dự tính lại chẳng thấm tháp vào đâu, thiếu hụt nhiều quá. Bà ấy chọn được mấy đôi ủng xinh xắn lắm, bà ấy có khiếu thẩm mỹ tinh tế mà anh không biết đấy thôi. Thế rồi ngay tại cửa hàng, bà ấy đã òa khóc nức nở trước mặt những người bán hàng chỉ vì không đủ tiền mua... Chao ôi, trông cảnh ấy mà đau lòng xót dạ..."

"Thảo nào, sau chừng ấy chuyện, tôi cũng hiểu vì sao cô lại sống thế này rồi," Raskolnikov cay đắng mỉm cười nói.

"Chẳng lẽ anh không thấy thương họ sao? Anh không thấy thương họ chút nào ư?" Sonia lại sấn tới chàng. "Tôi biết chứ, chính anh đã dốc đến đồng xu cuối cùng của mình, dù anh chưa từng chứng kiến cảnh ngộ của họ, mà nếu anh thấy hết mọi sự thì trời ơi đất hỡi! Đã bao lần, bao nhiêu lần chính tôi đã làm bà ấy phải rơi nước mắt! Mới chỉ tuần trước thôi! Phải, chính tôi đấy! Chỉ một tuần trước ngày cha mất. Tôi đã tàn nhẫn biết bao! Mà tôi đã làm thế biết bao nhiêu lần rồi! Chao ôi, suốt cả ngày nay tôi cứ cắn rứt, dằn vặt khôn nguôi khi nghĩ về chuyện đó!"

Vừa nói, Sonia vừa vặn vẹo đôi bàn tay trong nỗi đớn đau khi hồi tưởng lại.

"Cô mà lại tàn nhẫn ư?"

"Phải, chính tôi—chính tôi đây. Hôm ấy tôi sang thăm họ," nàng vừa khóc vừa kể tiếp, "cha bảo: 'Sonia, đọc cho cha nghe cái gì đi con, cha nhức đầu quá, đọc cho cha nghe đi, có cuốn sách này này.' Cha có một cuốn sách mượn của Andrey Semyonovitch Lebeziatnikov, anh ta ở trọ cùng chỗ đó, anh ta lúc nào cũng vớ được những cuốn sách kỳ quặc. Nhưng tôi lại bảo: 'Con không ở lại được đâu,' vì tôi không muốn đọc, vả lại tôi ghé qua chủ yếu là để khoe với Katerina Ivanovna mấy cái cổ áo. Lizaveta, cái chị bán hàng rong ấy, đã bán rẻ cho tôi mấy cái cổ áo và cổ tay áo thêu ren mới tinh, đẹp lắm. Katerina Ivanovna thích mê; bà ấy ướm thử vào người rồi soi gương, ngắm nghía đầy thích thú. 'Sonia ơi, con tặng cho mẹ đi,' bà ấy nài nỉ, 'làm ơn cho mẹ đi con.' 'Làm ơn đi mà,' bà ấy van vỉ như thế, bà ấy thèm muốn chúng đến thế cơ mà. Nhưng bà ấy thì còn dịp nào để mặc nữa đâu? Chúng chỉ gợi cho bà ấy nhớ lại những chuỗi ngày êm ấm xa xưa mà thôi. Bà ấy cứ đứng soi gương, tấm tắc ngắm mình, trong khi bao năm nay bà ấy chẳng có lấy một bộ quần áo đàng hoàng, chẳng có chút đồ đạc nào của riêng mình! Mà tính bà ấy xưa nay chưa từng mở miệng xin xỏ ai điều gì; bà ấy kiêu hãnh lắm, thà cho đi tất cả chứ không chịu xin. Thế mà lần này bà ấy lại ngỏ lời xin, vì bà ấy thích quá đỗi. Vậy mà tôi lại tiếc của. 'Katerina Ivanovna ơi, mẹ giữ những thứ này thì làm được tích sự gì?' tôi đã nói như thế đấy. Tôi đã buông ra những lời như vậy với bà ấy, lẽ ra tôi không bao giờ được nói thế! Bà ấy nhìn tôi bằng một ánh mắt như chết lặng. Bà ấy buồn bã biết bao, tủi thân biết chừng nào khi bị tôi từ chối. Trông cảnh tượng ấy mà thắt cả ruột gan... Mà bà ấy đâu có tiếc mấy cái cổ áo, bà ấy đau lòng chỉ vì bị tôi cự tuyệt thôi, tôi nhìn ra điều đó chứ. Chao ôi, giá như tôi có thể quay ngược thời gian, thay đổi tất cả, rút lại những lời độc địa ấy! Giá như tôi... nhưng anh thì bận tâm làm gì những chuyện này!"

"Cô có quen biết Lizaveta, người bán hàng rong đó sao?"

"Có chứ... Anh cũng biết chị ấy ư?" Sonia ngạc nhiên hỏi.

"Katerina Ivanovna mắc bệnh lao phổi rồi, lao tiến triển nhanh lắm; bà ấy sắp chết rồi," Raskolnikov nói sau một thoáng im lặng, lờ đi câu hỏi của nàng.

"Ôi không, không, không đời nào!"

Sonia vô thức nắm chặt lấy hai bàn tay chàng, như muốn cầu xin cho điều đó đừng trở thành sự thật.

"Nhưng bà ấy chết đi thì tốt hơn cho bà ấy."

"Không, không tốt hơn đâu, chẳng tốt hơn chút nào đâu!" Sonia thảng thốt lặp lại một cách vô thức.

"Thế còn lũ trẻ? Ngoài việc đón chúng về ở cùng cô, cô còn có thể làm gì khác được?"

"Ôi, tôi không biết nữa," Sonia ôm đầu, thốt lên gần như tuyệt vọng.

Rõ ràng ý nghĩ ấy đã dằn vặt nàng từ rất lâu rồi, và chàng chỉ vừa khơi lại vết thương lòng ấy mà thôi.

"Thế nếu ngay lúc này, khi Katerina Ivanovna vẫn còn sống, cô lại ngã bệnh rồi bị tống vào nhà thương thì mọi chuyện sẽ ra sao?" chàng tàn nhẫn dồn ép.

"Sao anh lại nói thế? Không thể có chuyện đó được!"

Khuôn mặt Sonia méo mó vì một nỗi kinh hoàng tột độ.

"Không thể có chuyện đó sao?" Raskolnikov cười khẩy cay độc. "Cô đâu có được ai bảo đảm tránh khỏi điều đó, phải không? Rồi lúc ấy chúng sẽ ra sao? Cả lũ sẽ bị tống ra ngoài đường cái, bà ấy sẽ vừa ho sù sụ vừa đi ăn xin, rồi lại đập đầu vào tường như hôm nay, còn lũ trẻ thì khóc lóc thảm thiết... Rồi bà ấy sẽ ngã quỵ, bị giải về đồn cảnh sát rồi đưa vào nhà thương, bà ấy sẽ chết, và lũ trẻ..."

"Ôi, không đâu... Chúa lòng lành sẽ không để chuyện đó xảy ra đâu!" cuối cùng từ lồng ngực trĩu nặng của Sonia cũng thốt ra một tiếng kêu nghẹn ngào.

Nàng lắng nghe, đưa mắt nhìn chàng đầy khẩn khoản, đôi bàn tay chắp lại trong lời cầu xin câm lặng, như thể mọi sự lúc này đều phó mặc vào tay chàng.

Raskolnikov đứng dậy và bắt đầu đi đi lại lại trong phòng. Một phút trôi qua. Sonia vẫn đứng buông thõng hai tay, đầu gục xuống trong nỗi chán chường u uất khôn cùng.

"Thế cô không tiết kiệm được chút nào sao? Không dành dụm được đồng nào phòng khi cơ nhỡ à?" chàng đột ngột dừng lại trước mặt nàng và hỏi.

"Không," Sonia thì thầm.

"Hẳn rồi. Cô đã thử bao giờ chưa?" chàng hỏi thêm, giọng gần như châm biếm.

"Có rồi."

"Và chẳng đâu vào đâu cả! Đương nhiên rồi! Khỏi cần hỏi cũng biết."

Chàng lại rảo bước quanh phòng. Lại một phút nữa trôi qua.

"Không phải ngày nào cô cũng kiếm được tiền, đúng không?"

Sonia càng thêm bối rối, mặt nàng lại đỏ ửng lên.

"Vâng," nàng khó nhọc thì thầm đáp.

"Rồi số phận Polenka ắt cũng sẽ như thế thôi," chàng đột ngột buông một câu.

"Không, không! Không thể nào như thế được, không bao giờ!" Sonia gào thét trong tuyệt vọng, như vừa bị một nhát dao đâm trúng tim. "Chúa sẽ không bao giờ dung thứ cho một điều khủng khiếp đến thế!"

"Ngài vẫn để những kẻ khác rơi vào cảnh ngộ đó đấy thôi."

"Không, không! Chúa sẽ che chở cho con bé, Chúa sẽ che chở!" nàng cuống cuồng lặp lại như người mất trí.

"Nhưng biết đâu chừng, chẳng có Chúa nào tồn tại trên đời cả," Raskolnikov đáp bằng một giọng đầy ác ý, chàng bật cười rồi nhìn thẳng vào nàng.

Sắc mặt Sonia đột ngột biến đổi; một cơn run rẩy chạy dọc khắp người nàng. Nàng nhìn chàng bằng ánh mắt trách móc khôn xiết, toan nói điều gì đó nhưng không thể thốt nên lời, rồi ôm mặt òa khóc nức nở, cay đắng khôn cùng.

"Cô bảo Katerina Ivanovna bấn loạn tâm thần; chính đầu óc cô cũng bấn loạn rồi đấy," chàng nói sau một thoáng im lặng.

Năm phút trôi qua. Chàng vẫn lặng lẽ đi đi lại lại trong phòng, không nhìn về phía nàng. Cuối cùng, chàng bước lại gần; mắt chàng ánh lên những tia sáng kỳ lạ. Chàng đặt hai tay lên vai nàng, nhìn thẳng vào gương mặt đầm đìa nước mắt của nàng. Ánh mắt chàng lạnh lùng, sốt sắng và soi mói, đôi môi giật giật. Bỗng nhiên, chàng nhanh chóng cúi rạp người xuống, quỳ sụp dưới sàn và hôn lên chân nàng. Sonia lùi phắt lại như đứng trước một kẻ điên. Mà quả thực trông chàng lúc này chẳng khác nào một kẻ mất trí.

"Anh làm gì tôi thế này?" nàng tái mặt lẩm bẩm, một nỗi đau nhói đột ngột bóp nghẹt lấy trái tim nàng.

Chàng đứng phắt dậy ngay.

"Tôi không quỳ lạy trước cô, tôi quỳ lạy trước toàn thể nỗi thống khổ của nhân loại," chàng hoang dại thốt lên rồi bước lại phía cửa sổ. "Nghe này," một phút sau, chàng quay lại phía nàng và nói thêm. "Vừa nãy tôi có bảo với một gã xấc xược rằng gã không đáng xách dép cho ngón tay út của cô... và việc tôi để em gái tôi ngồi cạnh cô chính là một niềm vinh hạnh cho nó."

"Trời ơi, anh nói thế với họ sao? Trước mặt cả cô ấy ư?" Sonia kinh hãi thốt lên. "Ngồi cạnh tôi ư! Một vinh hạnh sao! Nhưng tôi là... một kẻ nhơ nhuốc cơ mà... Chao ôi, sao anh lại nói những lời ấy?"

"Không phải vì nỗi ô nhục hay tội lỗi của cô mà tôi nói thế, mà là vì nỗi thống khổ lớn lao của cô. Dẫu vậy, việc cô là một kẻ đại tội nhân cũng là sự thật," chàng nói thêm bằng giọng trang nghiêm đến kỳ lạ, "và tội lỗi nặng nề nhất của cô là đã tự hủy hoại và phản bội chính bản thân mình một cách vô ích. Điều đó không đáng sợ sao? Chẳng lẽ không đáng sợ khi cô phải sống ngập ngụa trong đống nhơ bẩn mà mình ghê tởm tột cùng này, trong khi chính cô cũng tự biết rõ (cô chỉ cần mở mắt ra mà nhìn thôi) rằng cô chẳng giúp ích được cho ai, chẳng cứu rỗi được ai thoát khỏi bất cứ điều gì cả? Hãy nói cho tôi hay," chàng tiếp tục, giọng gần như cuồng loạn, "làm sao nỗi nhục nhã và sự tha hóa này lại có thể cùng tồn tại song hành trong tâm hồn cô với những tình cảm thiêng liêng, trái ngược hoàn toàn kia chứ? Nhảy xuống nước mà kết liễu mọi sự đi còn tốt hơn, tốt hơn và khôn ngoan hơn gấp ngàn lần!"

"Thế nhưng họ rồi sẽ ra sao?" Sonia thều thào hỏi, đôi mắt đau đáu nhìn chàng, dường như chẳng hề ngạc nhiên trước lời gợi ý ấy.

Raskolnikov nhìn nàng một cách kỳ lạ. Chàng đọc được tất cả trên gương mặt nàng; ra là nàng đã từng nghĩ đến điều đó, có lẽ đã nghĩ đến rất nhiều lần, và trong cơn tuyệt vọng nàng đã tha thiết toan tính cách kết liễu đời mình, tha thiết đến nỗi giờ đây nàng chẳng hề lấy làm lạ trước lời gợi ý của chàng. Nàng thậm chí còn không nhận ra sự tàn nhẫn trong từng lời chàng thốt ra. (Ý nghĩa sâu xa trong những lời trách móc của chàng cùng thái độ kỳ quặc của chàng trước nỗi nhục nhã của nàng, dĩ nhiên nàng cũng chẳng hề nhận thấy, và điều đó chàng cũng thấy rõ mười mươi.) Nhưng chàng nhận ra ý nghĩ về thân phận nhục nhã, nhơ nhớp của mình đã và đang giày vò nàng một cách ghê gớm dường nào. "Điều gì, điều gì," chàng tự nhủ, "từ trước tới nay đã ngăn cản nàng kết liễu cuộc đời?" Chỉ đến lúc này, chàng mới thấu hiểu những đứa trẻ mồ côi tội nghiệp kia cùng một Katerina Ivanovna đáng thương, nửa điên nửa dại đang ho lao đập đầu vào tường có ý nghĩa to lớn dường nào đối với Sonia.

Tuy vậy, chàng lại hiểu rõ một điều rằng với tính cách của nàng cùng chút học thức mà nàng đã tiếp thu được, nàng quyết không thể cứ tiếp tục sống như thế này mãi được. Chàng vẫn vương vấn mãi một câu hỏi: làm sao nàng có thể sống mòn mỏi ngần ấy thời gian trong hoàn cảnh đó mà không hóa điên, một khi đã không đủ can đảm để gieo mình xuống dòng nước? Dĩ nhiên chàng biết cảnh ngộ của Sonia là một trường hợp cá biệt, dẫu rằng điều bất hạnh ấy chẳng phải duy nhất và trên thực tế cũng không hề hiếm hoi; thế nhưng chính sự khác biệt ấy, chút học thức mỏng manh ấy, cùng cuộc sống trước kia của nàng, người ta cứ ngỡ rằng đã có thể giết chết nàng ngay từ bước chân đầu tiên trên con đường ghê tởm này rồi chứ. Điều gì đã nâng đỡ nàng—chẳng lẽ là sự trụy lạc sao? Rõ ràng mọi nỗi ô uế kia chỉ mới chạm vào thể xác nàng một cách máy móc, chưa một giọt bùn nhơ trụy lạc thực sự nào ngấm được vào tâm can nàng; chàng thấy rõ điều đó. Chàng nhìn thấu tâm can con người đang đứng trước mặt mình...

"Trước mắt nàng có ba con đường," chàng thầm nghĩ, "nhảy xuống dòng kênh, vào nhà thương điên, hoặc... cuối cùng là chìm đắm trong trụy lạc, thứ sẽ làm lu mờ lý trí và hóa đá con tim."

Ý nghĩ cuối cùng ấy là điều đáng ghê tởm nhất, nhưng chàng vốn là một kẻ hoài nghi, lại còn trẻ tuổi, ưa trừu tượng và bởi thế mà tàn nhẫn, nên chàng không thể không tin rằng kết cục sau cùng là điều dễ xảy ra nhất.

"Nhưng liệu điều đó có thật chăng?" chàng thầm thốt lên. "Chẳng lẽ một sinh linh vẫn còn gìn giữ được sự trinh bạch trong tâm hồn lại có thể dần dà bị lôi kéo một cách có ý thức vào vũng lầy nhớp nhúa và tội lỗi ấy sao? Phải chăng tiến trình ấy đã bắt đầu rồi? Chẳng lẽ sở dĩ bấy lâu nay nàng chịu đựng được chỉ là vì sự đồi bại đã bắt đầu bớt phần ghê tởm đối với nàng rồi ư? Không, không, không thể nào có chuyện đó được!" chàng gào lên trong tâm tưởng, hệt như Sonia vừa thốt lên lúc nãy. "Không, điều bấy lâu nay ngăn nàng lao xuống dòng kênh chính là ý niệm về tội lỗi, và chính là họ, những đứa trẻ kia... Và nếu nàng chưa mất trí... nhưng ai bảo là nàng chưa mất trí cơ chứ? Đầu óc nàng có còn tỉnh táo không? Người ta có thể nói năng, có thể lý luận như nàng được sao? Làm sao nàng có thể ngồi bên bờ vực thẳm của sự nhơ nhớp đang chực nuốt chửng lấy mình mà lại bịt tai không chịu lắng nghe khi người ta báo trước mối nguy nan? Chẳng lẽ nàng đang trông chờ một phép màu sao? Hẳn là thế rồi. Tất cả những điều đó chẳng phải là điên rồ thì là gì?"

Chàng khăng khăng bám lấy ý nghĩ ấy. Chàng thấy cách giải thích này vừa ý mình hơn cả. Chàng bắt đầu chăm chú nhìn nàng kỹ hơn.

"Thế ra cô cầu nguyện Chúa nhiều lắm phải không, Sonia?" chàng hỏi nàng.

Sonia không đáp; chàng đứng bên cạnh chờ đợi một câu trả lời.

"Không có Chúa thì tôi là cái gì cơ chứ?" nàng dồn dập thì thầm đầy quả quyết, đôi mắt chợt lóe lên những tia sáng rực rỡ khi nhìn chàng, bàn tay nàng siết chặt lấy tay chàng.

"À, ra là thế!" chàng nghĩ bụng.

"Thế Chúa đã làm được gì cho cô?" chàng hỏi dồn, muốn dò xét sâu hơn nữa.

Sonia im lặng hồi lâu, như thể không sao cất nên lời. Lồng ngực yếu ớt của nàng cứ phập phồng vì xúc động.

"Anh im đi! Đừng hỏi nữa! Anh không xứng đáng được hỏi đâu!" nàng bỗng hét lên, ánh mắt nhìn chàng đầy nghiêm khắc và giận dữ.

"Đúng rồi, chính là nó đấy," chàng tự nhủ.

"Người làm tất cả mọi sự cho tôi," nàng vội thì thầm, lại cúi gằm mặt xuống.

"Đấy chính là lối thoát! Đấy là lời giải thích," chàng thầm kết luận, săm soi nhìn nàng với vẻ tò mò tha thiết, cùng một cảm giác mới lạ, kỳ quặc, gần như bệnh hoạn. Chàng ngắm nhìn gương mặt nhỏ nhắn xanh xao, gầy guộc, không cân đối và góc cạnh ấy, đôi mắt xanh dịu dàng có thể bùng lên ngọn lửa mãnh liệt cùng nghị lực kiên cường đến thế, cái thân hình nhỏ thó vẫn đang run lên vì phẫn uất và giận dữ—và tất cả những điều ấy đối với chàng dường như mỗi lúc một kỳ lạ hơn, gần như không tưởng. "Một kẻ cuồng tín tôn giáo!" chàng thầm lặp lại.

Trên nóc tủ ngăn kéo có một cuốn sách đang nằm đó. Mỗi lần rảo bước qua lại trong phòng chàng đều để mắt tới nó. Giờ đây chàng cầm nó lên xem. Đó là cuốn Tân Ước bản dịch tiếng Nga, bìa bọc da đã cũ sờn.

"Cô lấy cuốn này ở đâu ra thế?" chàng nói vọng qua phòng hỏi nàng.

Nàng vẫn đứng nguyên chỗ cũ, cách chiếc bàn ba bước chân.

"Có người mang đến cho tôi," nàng đáp, vẻ như miễn cưỡng, không buồn nhìn chàng.

"Ai mang đến?"

"Chị Lizaveta, tôi nhờ chị ấy mang cho."

"Lizaveta ư! Lạ lùng thật!" chàng nghĩ bụng.

Mọi điều về Sonia mỗi lúc một kỳ lạ và bí ẩn hơn trong mắt chàng. Chàng mang cuốn sách lại gần ngọn nến và bắt đầu lật từng trang.

"Chỗ kể về Lazarus ở đâu nhỉ?" chàng đột ngột hỏi.

Sonia khăng khăng nhìn xuống đất, nhất quyết không đáp lời. Nàng đứng nghiêng người về phía bàn.

"Đoạn Lazarus sống lại ở chỗ nào? Tìm hộ tôi đi, Sonia."

Nàng liếc nhìn chàng một cái trộm.

"Anh tìm không đúng chỗ rồi... Đoạn ấy ở Phúc Âm thứ tư kia," nàng nghiêm giọng thì thầm, mắt không nhìn chàng.

"Tìm ra rồi đọc cho tôi nghe đi," chàng bảo. Chàng ngồi xuống, chống khuỷu tay lên bàn, tựa đầu vào tay rồi lầm lì nhìn đi chỗ khác, chuẩn bị lắng nghe.

"Ba tuần nữa thôi là nhà thương điên sẽ dang tay chào đón mình rồi! Mình sẽ vào đó nằm, nếu không phải vào một nơi còn tồi tệ hơn thế nữa," chàng lẩm bẩm một mình.

Sonia nghe lời thỉnh cầu của Raskolnikov với vẻ đầy nghi ngại, nàng ngập ngừng bước lại gần bàn. Dẫu vậy, nàng vẫn cầm lấy cuốn sách.

"Anh chưa từng đọc đoạn này sao?" nàng ngước nhìn chàng qua mặt bàn và hỏi.

Giọng nàng mỗi lúc một nghiêm nghị hơn.

"Đọc lâu lắm rồi... Hồi còn đi học cơ. Đọc đi!"

"Thế anh chưa từng được nghe ở nhà thờ ư?"

"Tôi... không đi nhà thờ. Cô có hay đi không?"

"K-không," Sonia thì thầm.

Raskolnikov mỉm cười.

"Tôi hiểu rồi... Ngày mai cô cũng không đi dự đám tang cha mình chứ?"

"Có chứ, tôi sẽ đi. Tuần trước tôi cũng vừa đi nhà thờ... tôi xin làm lễ cầu siêu."

"Cầu siêu cho ai?"

"Cho chị Lizaveta. Chị ấy bị rìu chém chết."

Thần kinh chàng mỗi lúc một căng thẳng tột độ. Đầu óc chàng bắt đầu quay cuồng váng vất.

"Cô có thân với Lizaveta không?"

"Có... Chị ấy hiền lắm... chị ấy hay ghé qua... không thường xuyên lắm... chị ấy bận bịu suốt... Chúng tôi thường cùng nhau đọc sách và... trò chuyện. Chị ấy rồi sẽ được diện kiến Chúa."

Cụm từ cuối cùng vang lên thật kỳ lạ bên tai chàng. Lại thêm một điều mới mẻ nữa: những cuộc gặp gỡ bí mật với Lizaveta, và cả hai người họ—đều là những kẻ cuồng tín tôn giáo.

"Chẳng mấy chốc mà mình cũng biến thành một kẻ cuồng tín mất thôi! Bệnh này dễ lây lắm!"

"Đọc đi!" chàng gắt gỏng giục giã.

Sonia vẫn ngập ngừng. Tim nàng đập thình thịch liên hồi. Nàng hầu như không dám đọc cho chàng nghe. Chàng nhìn "kẻ điên rồ khốn khổ" ấy gần như với vẻ bực dọc.

"Để làm gì cơ chứ? Anh có tin đâu?..." nàng thì thầm khẽ khàng, như hụt hơi.

"Đọc đi! Tôi muốn cô đọc," chàng khăng khăng. "Cô vẫn thường đọc cho Lizaveta nghe cơ mà."

Sonia mở sách ra và tìm thấy đoạn văn. Tay nàng run rẩy, giọng nàng nghẹn lại. Hai lần nàng toan cất tiếng nhưng không thể thốt ra nổi âm tiết đầu tiên.

"Bấy giờ, có một người đau ốm tên là Lazarus, ở làng Bethany..." cuối cùng nàng cũng gượng đọc được, nhưng đến từ thứ ba thì giọng nàng đứt quãng như một sợi dây đàn bị căng quá mức. Hơi thở nàng nghẹn lại trong lồng ngực.

Raskolnikov phần nào hiểu được vì sao Sonia lại không nỡ đọc cho chàng nghe, và càng thấy rõ điều đó, chàng lại càng thô bạo và bực bội thúc giục nàng đọc. Chàng hiểu quá rõ việc phải phơi bày và mở toang cõi lòng thầm kín nhất của mình đối với nàng là một điều đau đớn nhường nào. Chàng hiểu rằng những cảm xúc tôn giáo này thực sự là kho báu bí mật của riêng nàng, thứ mà nàng đã nâng niu gìn giữ có lẽ suốt bao năm qua, có lẽ từ thuở ấu thơ, giữa những chuỗi ngày sống bên người cha bất hạnh và người mẹ kế quẫn trí vì đau khổ, giữa bầy con thơ nheo nhóc đói ăn cùng những lời chửi bới, sỉ vả nhục nhã. Nhưng đồng thời giờ đây chàng cũng biết, và biết chắc chắn rằng, dẫu lòng tràn ngập nỗi sợ hãi và đớn đau, nàng vẫn mang một niềm khao khát khôn nguôi được đọc, được đọc cho chàng nghe để chàng thấu cảm, và phải đọc ngay lúc này, bất chấp hậu quả ra sao!... Chàng đọc thấy điều đó trong ánh mắt nàng, chàng nhìn thấy nó qua niềm xúc động tột cùng của nàng. Nàng trấn tĩnh lại, kìm nén cơn nghẹn ngào nơi cổ họng và tiếp tục đọc chương thứ mười một của Phúc Âm theo Thánh John. Nàng đọc tiếp cho đến câu thứ mười chín:

"Có nhiều người Do Thái đã đến an ủi Martha và Mary về việc anh em họ qua đời.

Khi Martha nghe tin Đức Chúa Jesus đến thì đi đón Người; còn Mary thì vẫn ngồi ở trong nhà.

Martha thưa với Đức Chúa Jesus: Lạy Chúa, nếu Chúa có mặt ở đây thì em con đã không chết.

Nhưng ngay cả bây giờ, con biết rằng bất cứ điều gì Người cầu xin cùng Đức Chúa Trời, Đức Chúa Trời cũng sẽ ban cho Người..."

Đến đó nàng lại ngừng lại, e sợ giọng mình sẽ lại run rẩy và lạc đi.

"Đức Chúa Jesus phán cùng nàng rằng: Em ngươi sẽ sống lại.

Martha thưa rằng: Con biết rằng đến ngày tận thế, trong sự sống lại, em con sẽ sống lại.

Đức Chúa Jesus phán cùng nàng rằng: Ta là sự sống lại và là sự sống; kẻ nào tin Ta, dẫu đã chết, cũng sẽ sống.

Và bất cứ ai sống mà tin Ta sẽ không bao giờ chết. Ngươi có tin điều đó chăng?

Nàng thưa cùng Người rằng:"

(Và hít một hơi thật sâu đầy nhọc nhằn, Sonia cất giọng đọc dõng dạc và quả quyết, như thể nàng đang công khai tuyên xưng đức tin của mình.)

"Lạy Chúa, vâng: Con tin Người là Đấng Christ, Con Đức Chúa Trời, Đấng phải đến thế gian."

Nàng dừng lại, ngước mắt nhìn nhanh về phía chàng, rồi tự chủ được bản thân, nàng đọc tiếp. Raskolnikov vẫn ngồi bất động, hai khuỷu tay chống trên bàn, ánh mắt ngoảnh đi nơi khác. Nàng đọc tiếp cho đến câu thứ ba mươi hai.

"Khi Mary đã đến nơi Đức Chúa Jesus ngự và thấy Người, nàng liền sụp lạy dưới chân Người mà thưa rằng: Lạy Chúa, nếu Chúa có mặt ở đây thì anh con đã không chết.

Khi Đức Chúa Jesus thấy nàng khóc, và những người Do Thái đi cùng nàng cũng khóc, thì Người xúc động trong lòng và bùi ngùi thương xót,

Người phán rằng: Các ngươi đã đặt người ở đâu? Họ thưa cùng Người rằng: Lạy Chúa, xin hãy đến xem.

Đức Chúa Jesus khóc.

Những người Do Thái bèn nói: Kìa, Người yêu thương anh ấy biết bao!

Nhưng có vài kẻ trong số họ lại bảo: Đấng này đã mở mắt kẻ mù, há chẳng có thể làm cho người này đừng chết sao?"

Raskolnikov quay lại nhìn nàng đầy xúc động. Phải rồi, chàng đã đoán trước được điều này! Nàng đang run lên bần bật trong một cơn sốt thực sự của thể xác. Chàng đã lường trước điều đó. Nàng đang tiến gần đến đoạn kể về phép màu vĩ đại nhất, và một cảm giác đắc thắng vô bờ bến trào dâng xâm chiếm lòng nàng. Giọng đọc của nàng vang lên rộn rã như tiếng chuông ngân; niềm hân hoan và sự khải hoàn đã tiếp thêm sức mạnh cho giọng nàng. Những dòng chữ nhảy múa trước mắt nàng, nhưng từng câu từng chữ nàng đều đã thuộc nằm lòng. Đến câu cuối cùng: "Đấng này đã mở mắt kẻ mù, há chẳng có thể làm cho người này đừng chết sao?..." nàng hạ thấp giọng, diễn tả một cách đầy đam mê nỗi ngờ vực, lời trách móc và sự chê bai của những kẻ Do Thái mù quáng, vô tín, những kẻ chỉ một thoáng sau đây thôi sẽ quỳ rạp dưới chân Người như bị sét đánh ngang tai, vừa thổn thức vừa tin phục... "Và chàng, chính chàng—cũng đang mù quáng và vô tín, rồi chàng cũng sẽ lắng nghe, chàng cũng sẽ tin theo, phải rồi, phải rồi! Ngay lập tức, ngay lúc này đây," nàng mơ tưởng như thế, toàn thân run rẩy trong niềm mong mỏi hân hoan.

"Bấy giờ Đức Chúa Jesus lại xúc động trong lòng, bèn đi đến mộ. Đó là một cái hang, có một tảng đá chặn phía trên.

Đức Chúa Jesus phán rằng: Hãy lăn tảng đá đi. Martha, chị của người chết, thưa cùng Người rằng: Lạy Chúa, người đã có mùi rồi, vì chôn đã được bốn ngày."

Nàng nhấn mạnh vào chữ bốn.

"Đức Chúa Jesus phán cùng nàng rằng: Ta há đã chẳng bảo ngươi rằng nếu ngươi tin thì sẽ thấy sự vinh hiển của Đức Chúa Trời sao?

Họ bèn lăn tảng đá khỏi nơi người chết nằm. Đức Chúa Jesus ngước mắt lên trời mà phán rằng: Lạy Cha, Con tạ ơn Cha vì Cha đã nhậm lời Con.

Con biết Cha vẫn hằng nhậm lời Con; nhưng Con nói điều này là vì đoàn dân đang đứng chung quanh, để họ tin rằng chính Cha đã sai Con đến.

Khi Người đã phán những lời ấy rồi, Người bèn kêu lên một tiếng lớn rằng: Hỡi Lazarus, hãy ra đây!

Người chết bèn bước ra."

(Nàng cất cao giọng đọc, người lạnh ngắt và run rẩy trong nỗi ngây ngất xuất thần, như thể chính nàng đang tận mắt chứng kiến cảnh tượng ấy hiển hiện trước mắt.)

"Chân tay còn quấn đầy vải liệm, mặt thì bọc bằng khăn tay. Đức Chúa Jesus phán cùng họ rằng: Hãy cởi trói cho người và để người đi.

Bấy giờ, có nhiều người Do Thái đã đến cùng Mary và thấy những việc Đức Chúa Jesus làm, thì tin nơi Người."

Nàng không thể đọc thêm được nữa, vội gập sách lại rồi đứng phắt dậy khỏi ghế.

"Đấy là toàn bộ chuyện về sự sống lại của Lazarus," nàng buông một câu cộc lốc và nghiêm nghị, rồi quay mặt đi, đứng lặng phắc, chẳng dám ngước mắt nhìn chàng. Nàng vẫn còn run lên từng chập như lên cơn sốt. Mẩu nến tàn leo lét sắp lụi trong chiếc chân đèn méo mó, rọi những vệt sáng lờ mờ trong căn phòng bần hàn lên hai con người kỳ dị: một kẻ sát nhân và một ả gái điếm, đang cùng nhau nghiền ngẫm cuốn sách vĩnh hằng. Năm phút hay nhiều hơn thế đã trôi qua.

"Tôi đến đây là có việc muốn nói," Raskolnikov cất tiếng phá vỡ sự im lặng, trán nhíu lại. Chàng đứng dậy bước lại gần Sonia. Nàng lặng lẽ ngước mắt nhìn chàng. Gương mặt chàng nghiêm nghị lạ lùng, phảng phất một sự quyết tâm dữ dội, tàn nhẫn.

"Hôm nay tôi đã từ bỏ gia đình mình rồi," chàng nói, "tôi đã từ bỏ mẹ và em gái. Tôi sẽ không đến gặp họ nữa. Tôi đã đoạn tuyệt hoàn toàn với họ rồi."

"Sao lại thế?" Sonia kinh ngạc hỏi. Cuộc gặp gỡ vừa qua với mẹ và em gái chàng đã để lại trong nàng một ấn tượng sâu sắc mà nàng không sao cắt nghĩa nổi. Nàng đón nhận tin này gần như với một nỗi kinh hoàng.

"Giờ đây tôi chỉ còn có mỗi cô thôi," chàng nói thêm. "Chúng ta hãy đi cùng nhau... Tôi tìm đến cô đây, cả hai chúng ta đều là những kẻ bị nguyền rủa, hãy cùng nhau bước đi trên một con đường!"

Đôi mắt chàng ánh lên những tia sáng rực rỡ "như một kẻ điên dại," đến lượt Sonia thầm nghĩ như thế.

"Đi đâu cơ chứ?" nàng hốt hoảng hỏi và bất giác lùi lại một bước.

"Làm sao tôi biết được? Tôi chỉ biết rằng đôi ta cùng chung một con đường, tôi chỉ biết có thế thôi, không hơn. Chúng ta cùng hướng tới một đích đến!"

Nàng nhìn chàng mà chẳng hiểu gì cả. Nàng chỉ biết một điều duy nhất: con người này đang vô cùng, vô tận bất hạnh.

"Chẳng ai trong số họ có thể hiểu được nếu cô kể cho họ nghe đâu, nhưng tôi thì hiểu. Tôi cần có cô, chính vì thế tôi mới tìm đến cô."

"Tôi không hiểu gì cả," Sonia thì thầm.

"Rồi cô sẽ hiểu thôi. Chẳng phải cô cũng đã làm điều tương tự rồi sao? Cô cũng đã vượt qua lằn ranh... đã có đủ can đảm để phạm giới. Cô đã tự tay hủy hoại bản thân mình, cô đã chôn vùi một sinh mệnh... sinh mệnh của chính cô (thì cũng thế cả thôi!). Lẽ ra cô đã có thể sống trọn vẹn trong tâm hồn và lý trí, nhưng rồi cô sẽ kết thúc cuộc đời ở Quảng trường Sennaya mà thôi... Nhưng cô sẽ không thể nào chịu đựng nổi đâu, và nếu cứ ở lại một mình, cô rồi cũng sẽ hóa điên như tôi mất thôi. Bây giờ trông cô đã chẳng khác nào một kẻ điên dại rồi. Vì thế chúng ta phải cùng nhau bước đi trên một con đường! Đi thôi!"

"Để làm gì cơ chứ? Tất cả những chuyện này là vì cái gì?" Sonia nói, lòng xao động dữ dội và kỳ lạ trước những lời chàng nói.

"Để làm gì ư? Vì cô không thể cứ tiếp tục sống mãi như thế này được, chính là vì thế đấy! Rốt cuộc cô cũng phải nhìn thẳng vào sự thật, chứ không thể cứ khóc lóc như một đứa trẻ con rồi gào lên rằng Chúa sẽ không dung thứ cho điều đó. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu ngày mai cô thực sự bị tống vào nhà thương? Bà ấy thì điên dại lại còn ho lao, chẳng mấy chốc mà chết, thế rồi lũ trẻ sẽ ra sao? Cô muốn bảo tôi rằng Polenka sẽ không sa ngã sao? Chẳng lẽ cô chưa từng thấy lũ trẻ con ở các góc phố bị mẹ chúng xua ra ngoài đi ăn xin ư? Tôi đã tìm hiểu xem những bà mẹ ấy sống ở đâu và trong hoàn cảnh tồi tệ nào rồi. Lũ trẻ sống ở những nơi đó không thể nào giữ được nét ngây thơ của trẻ con! Lên bảy tuổi, một đứa trẻ đã trở nên đồi bại và thành kẻ trộm cắp rồi. Vậy mà cô biết đấy, trẻ thơ chính là hình ảnh của Chúa Kitô: 'Nước Thiên Đàng thuộc về những kẻ giống như con trẻ.' Người đã răn dạy chúng ta phải tôn kính và yêu thương chúng, bởi chúng chính là nhân loại của tương lai..."

"Biết phải làm sao bây giờ, biết làm sao đây?" Sonia lặp đi lặp lại, khóc lóc trong cơn cuồng loạn và vặn vẹo đôi bàn tay.

"Biết làm sao ư? Hãy đập tan những gì cần phải đập tan, một lần và mãi mãi, chỉ có thế thôi, và tự mình gánh lấy mọi nỗi thống khổ. Sao, cô không hiểu ư? Rồi sau này cô sẽ hiểu... Tự do và quyền lực, trên hết là quyền lực! Quyền lực ngự trị trên toàn thể lũ thụ tạo đang run rẩy kia và trên cả cái tổ kiến này!... Đó mới chính là mục đích, hãy nhớ lấy điều đó! Đây là lời trăn trối của tôi đấy. Có lẽ đây là lần cuối cùng tôi nói chuyện với cô. Nếu ngày mai tôi không đến, cô sẽ nghe tin về tất cả mọi chuyện, và lúc đó hãy nhớ lấy những lời này. Rồi một ngày nào đó sau này, nhiều năm về sau, có lẽ cô sẽ hiểu được ý nghĩa của chúng. Còn nếu ngày mai tôi đến, tôi sẽ nói cho cô biết ai là kẻ đã giết Lizaveta... Vĩnh biệt."

Sonia giật bắn mình vì kinh khiếp.

"Trời, anh biết ai đã giết chị ấy sao?" nàng run rẩy hỏi trong nỗi kinh hoàng tột độ, mắt nhìn chàng trừng trừng vẻ hoang dại.

"Tôi biết, và tôi sẽ nói... cho cô hay, chỉ một mình cô thôi. Tôi đã chọn cô. Tôi đến đây không phải để cầu xin sự tha thứ, mà chỉ đơn giản là để nói cho cô biết. Tôi đã chọn cô từ lâu để nghe điều này, từ hồi cha cô kể về cô và khi Lizaveta còn sống, tôi đã nghĩ đến điều đó rồi. Vĩnh biệt, đừng bắt tay tôi làm gì. Hẹn ngày mai!"

Chàng bước ra ngoài. Sonia ngơ ngác nhìn theo chàng như nhìn một kẻ mất trí. Nhưng chính nàng lúc này cũng chẳng khác nào một kẻ điên dại và tự cảm nhận rõ điều đó. Đầu óc nàng quay cuồng điên đảo.

"Lạy Chúa, làm sao anh ấy lại biết ai đã giết Lizaveta được chứ? Những lời ấy có ý nghĩa gì cơ chứ? Thật là kinh khủng!" Nhưng đồng thời, nàng không hề mảy may nghĩ tới điều ấy, dù chỉ trong một thoáng chốc! "Ôi, hẳn là anh ấy phải đau khổ ghê gớm lắm!... Anh ấy đã từ bỏ mẹ và em gái... Vì cớ gì chứ? Chuyện gì đã xảy ra vậy? Và trong đầu anh ấy đang toan tính điều chi? Anh ấy đã nói gì với mình cơ chứ? Anh ấy đã quỳ xuống hôn chân mình và bảo... bảo rằng (phải, anh ấy đã nói rành rọt như thế) rằng anh ấy không thể sống thiếu mình được... Ôi, lạy Chúa lòng lành từ bi bác ái!"

Sonia trải qua suốt cả đêm dài trong cơn mê sảng và sốt hầm hập. Thỉnh thoảng nàng lại bật dậy, khóc lóc và vặn vẹo đôi bàn tay, rồi lại thiếp đi trong giấc ngủ chập chờn đầy mộng mị, mơ thấy Polenka, Katerina Ivanovna và Lizaveta, mơ thấy cảnh đọc sách Phúc Âm và thấy chàng... chàng với gương mặt tái nhợt, đôi mắt rực lửa... đang quỳ hôn chân nàng, đang rơi lệ.

Ở phía bên kia cánh cửa bên phải, ngăn cách phòng của Sonia với căn hộ của bà Resslich, có một căn phòng đã bỏ trống từ lâu. Trên cổng có gắn một tấm biển và trên những ô cửa sổ nhìn ra bờ kênh có dán một tờ thông báo cho thuê phòng. Sonia từ lâu đã quen với việc căn phòng ấy không có người ở. Thế nhưng suốt khoảng thời gian qua, ông Svidrigaïlov đã đứng nấp bên cánh cửa của căn phòng trống ấy mà nghe lén. Khi Raskolnikov vừa bước ra ngoài, ông ta vẫn đứng lặng, ngẫm nghĩ một thoáng rồi rón rén đi nhón gót về phòng mình ở ngay sát căn phòng trống, vác một chiếc ghế rồi nhẹ nhàng đặt sát vào cánh cửa thông sang phòng Sonia. Cuộc trò chuyện vừa rồi đối với ông ta vô cùng thú vị và đặc sắc, khiến ông ta thích thú vô cùng—thích thú đến mức ông ta phải mang ghế ra ngồi, để sau này, chẳng hạn như ngày mai, ông ta khỏi phải chịu nỗi bất tiện khi phải đứng chôn chân suốt cả tiếng đồng hồ, mà có thể thảnh thơi ngồi nghe một cách thoải mái.