Hôm nay chúng ta nói về một nhân vật, đó là Trang Tử. Cái tên Trang Tử đã được mọi người ca tụng từ lâu, nhưng Trang Tử rốt cuộc là người thế nào, lời đồn vẫn luôn rất mơ hồ và mâu thuẫn. Ai cũng biết Trang Tử là một người "thừa vật dĩ du tâm", có thể đơn độc cùng tinh thần trời đất vãng lai.

[Lời bình]: Những gì Trang Tử để lại cho chúng ta, chính là những bài văn đẫm ngụ ngôn và chuyện ngụ ngôn nhỏ. Trang Tử cả đời nghèo túng khốn cùng, nhưng lại có thể vượt qua sự nghèo khó để tìm niềm vui trong đó. Trang Tử ăn nói sắc sảo, giỏi hùng biện, đặc biệt giỏi dùng ngụ ngôn và chuyện nhỏ để bày tỏ quan điểm của mình, đồng thời châm biếm những kẻ tiểu nhân theo đuổi danh lợi. Văn chương của ông châm biếm đả kích cay độc sắc sảo, hành vi cử chỉ của ông thường khiến người ta kinh ngạc đến ngây người, lại khiến người ta vỗ bàn thán phục. Ông nhìn thấu công danh, coi nhẹ lợi lộc, thậm chí đối với cái chết, ông cũng có những kiến giải độc đáo của riêng mình. Trang Tử rốt cuộc là một người như thế nào?

Mọi người cũng đều biết, Kim Thánh Thán bình sáu tài tử thư, đứng đầu chính là Nam Hoa Kinh của Trang Tử. Một con người như thế, cười mắng đả kích, có thể nói là lên tận trời xanh xuống tận tuyền vàng, mắng sạch anh hùng thiên hạ, nhưng thực ra nội tâm của ông không hề dữ dội. Chúng ta cũng biết, Trang Tử nói, "Thiên địa hữu đại mỹ nhi bất ngôn" (Trời đất có vẻ đẹp lớn mà không nói), những gì ông viết trong sách, đều là những lời hoang đường vô căn cứ, những lời lẽ không bờ bến, thoạt nhìn thì mông lung vô tận, nhưng thực ra trong đó chứa đựng trí tuệ lớn lao. Con người Trang Tử giữa trời đất, có thể nói là đã nhìn thấu sinh tử, vượt lên trên danh lợi, nhìn thấu tất cả mọi thứ. Nhưng ông nói mình là ai? Trang Sinh mộng điệp, là thật hay giả, không ai biết được chân nhân Trang Tử, cuộc đời ông rốt cuộc có bao nhiêu câu chuyện.

[Lời bình]: Theo Sử ký của Tư Mã Thiên ghi chép, Trang Tử tên Châu, tự Tử Khâu, người đất Mông nước Tống thời Chiến Quốc, năm sinh năm mất không thể xác định, khoảng từ năm 369 đến năm 286 trước Công nguyên, cùng thời với Lương Huệ Vương, Tề Tuyên Vương, Mạnh Tử, Huệ Thi v.v. Ông từng ẩn cư ở núi Nam Hoa, nên đầu niên hiệu Thiên Bảo đời nhà Đường, vua Đường Huyền Tông truy phong Trang Tử là Nam Hoa Chân Nhân.

Con người Trang Tử có thể nói là, trong một thời loạn thế, từ đại đạo trời đất cho đến danh lợi sinh tử cõi nhân gian, những thứ nhìn thấu, vượt qua, tất cả đều tường tận trong tâm. Cuốn sách "Trang Tử" lưu truyền đến ngày nay có 7 thiên Nội, 15 thiên Ngoại, 11 thiên Tạp. Vậy, trong cuốn sách này của Trang Tử, chúng ta có thể nhìn thấy những gì? Thực ra trong cuốn sách này, tư tưởng thực sự được lưu truyền lại, nên là một sự tiêu dao du tự tại giữa trời đất, mà trong một chuyến tiêu dao du như thế, những thứ Trang Tử nhìn thấu có quá nhiều, quá nhiều. Cái gọi là "Thiên hạ hi hi, giai vi lợi lai; thiên hạ nhương nhương, giai vi lợi vãng" (Thiên hạ tấp nập đều vì lợi mà đến, thiên hạ nhốn nháo đều vì lợi mà đi). Con người sống ở đời, từ xưa đến nay, khó nhìn thấu nhất chính là hai chữ danh và lợi.

Phải nói rằng trước hết mọi người đều phải đối mặt với sự nhiễu nhương của lợi ích, sự cám dỗ của lợi ích, bởi vì trên thế giới này, ai ai cũng sẽ phải đối mặt với vấn đề kinh tế, sự khốn đốn về sinh kế. Vậy cuộc sống của Trang Tử ra sao? Thực ra cuộc sống của Trang Tử, có thể thấy được phần nào qua những câu chuyện ngụ ngôn của ông, cuộc sống của ông vẫn luôn vô cùng nghèo túng. Trang Tử từng kể một câu chuyện.

Có một ngày, trong nhà nghèo đến mức không còn hạt gạo nào để nấu cơm, ông phải đi mượn gạo để nấu bữa cơm qua ngày. Ông bèn đi tìm người đương thời gọi là Giám Hà Hầu, một vị quan nhỏ chuyên quản lý thủy lợi, trông coi việc sông ngòi, cuộc sống khá giả hơn ông một chút, ông bảo: "Ngươi hãy cho ta mượn chút lương thực đi." Vị Giám Hà Hầu đó liền nói năng rất hay, cực kỳ nhiệt tình với ông, nói: "Ngươi xem, ta hiện tại đang bận thu thuế má, ngươi hãy đợi đấy, hễ ta thu xong thuế, ta sẽ cho ngươi mượn ngay ba trăm kim."

Câu nói này nghe rất hay, ba trăm lạng vàng, đây là một tài sản lớn cỡ nào chứ! Trang Tử nghe xong, bèn bảo: "Hôm qua ta cũng đi ngang qua đây, ta nghe thấy có người gọi tên mình, nhìn xung quanh bốn phía thì không thấy ai, tìm lại một vòng, cuối cùng cúi đầu nhìn xuống, hóa ra là trong vũng nước do vết bánh xe nghiến ra, có một con cá diếc nhỏ đang nhảy nhót ở đó."

[Lồng tiếng] Cá diếc nhỏ: "Ngươi cho ta chút nước uống được không?" Trang Tử: "Được chứ, nhưng hiện tại ta không có nước, đợi khi ta đến nước Ngô và nước Việt, sẽ xin vua Ngô Việt khơi thông dòng nước Tây Giang, dẫn nước quay về đón ngươi trở về đại hải nhé?" Cá diếc nhỏ: "Ngươi ngày mai hãy ra chợ cá mua ta về là được rồi."

Ông nói, con cá diếc nhỏ nghe xong, liền thản nhiên nói với ông một câu: "Ngươi chỉ cần một thưng nước là có thể cứu được mạng ta ngay bây giờ. Đợi đến khi ngươi điều động nước ở nơi xa xôi thế kia, thì ngươi hãy ra hàng bán cá khô mà tìm, họa may còn tìm thấy ta đấy."

Trang Tử nói xong câu ấy liền bỏ đi. Điều này cho thấy cái gì? Cho thấy Trang Tử trong hoàn cảnh thực tế, không phải là một người vượt thoát, tiêu dao, có cuộc sống phú quý vô ưu; có thể nói cuộc sống của ông túng quẫn giật gấu vá vai, ông phải đi cầu cạnh khắp nơi, phải chờ gạo nấu cơm, sự khốn đốn của kiểu cuộc sống này, có lẽ còn kém hơn cả người bình thường.

Thế thì mọi người có lẽ lại càng thấy kỳ lạ hơn, một con người như thế, lấy tư cách gì mà tiêu dao du? Khi một con người mà cơm ăn áo mặc không đủ ấm no, thì làm sao họ còn có thể có những mưu cầu cao hơn? Trong chuyện này thực ra có một bí mật, thứ thực sự có thể che chắn lòng người, vĩnh viễn chính là tiêu chuẩn mà họ coi trọng nhất (Lời tâm sự của Vu Đan).

Hôm đó Trang Tử đi yết kiến Lương Huệ Vương, ông mặc một bộ áo bằng vải gai thô, miếng vá chồng lên miếng vá, giày cũng không có dây giày, tùy tiện lấy một sợi dây cỏ buộc lại mà cứ thế đi đến.

[Lồng tiếng] Lương Huệ Vương: "Tiên sinh, sao ông lại khốn đốn thế này?" Trang Tử: "Đây là nghèo chứ không phải khốn đốn đâu ạ; có đại trí tuệ mà không thể hóa độ thiên hạ, đó mới là khốn đốn! Ngươi xem loài vượn trên cây nam mộc, chuyền cành nhảy nhót, duy ngã độc tôn, Hậu Nghệ cũng chẳng làm gì được chúng, nhưng khi ở trong bụi gai rậm rạp, loài vượn đành phải cẩn trọng từng li từng tí, không dám tung tăng nhảy nhót bừa bãi nữa. Còn ta hiện tại chính là sinh bất phùng thời, đang ở trong bụi gai rậm rạp đây."

Ông nói, bậc nhân nhân chí sĩ thực sự, không sợ sự nghèo khó về vật chất, cái sợ là sự sa sút về tinh thần. Một người có thể khốn cùng vì nghèo khó, nhưng nội tâm của người đó có thực sự bận tâm đến sự nghèo khó ấy hay không, việc họ coi trọng chữ "lợi" đến mức nào sẽ quyết định thái độ của họ khi đối mặt với nghèo khó. Bản thân Trang Tử có coi trọng chữ "lợi" này không? Xung quanh ông thiếu gì người giàu có, thế nên tự ông đã ghi lại câu chuyện thế này.

Ông nói ngay tại nước Tống của họ, có một người tên là Tào Thương, người này có một hôm rất vinh hạnh, mang sứ mệnh quốc gia đi sứ nước Tần. Mọi người đều biết vào thời đó, nước Tần là quốc gia hùng mạnh nhất ở phương Tây, lúc đi, triều đình cấp cho ông ta mấy cỗ xe ngựa, đến nơi hoàn thành xuất sắc sứ mệnh, làm xong việc, đặc biệt được Tần Vương yêu quý. Lúc trở về vô cùng rầm rộ, mang theo hàng trăm cỗ xe ngựa trở về.

Người này sau khi trở về liền ra vẻ phách lối, vô cùng kiêu căng khoác lác với mọi người, ông ta nói: "Một người như tôi đây, nếu nói về năng lực và bản lĩnh, mà bắt tôi ở trong một ngôi nhà rách, bắt tôi chịu cảnh khổ cực đắng cay như rễ hoàng liên, ngày ngày đan giày cỏ, làm thủ công để sống, thì tôi e rằng không có năng lực ấy. Năng lực của tôi là gì? Chính là hễ nhìn thấy quốc quân, những kẻ đứng ở vị trí cao, tôi chỉ cần dăm ba câu là có thể lấy lòng họ, rồi tôi có thể đổi lấy sự giàu có như thế này." Ông ta nói năng lực của mình đại khái cũng chỉ có thế.

Sau khi ông ta khoác lác xong, thái độ của Trang Tử ra sao? Ông thản nhiên nói với người này, bảo: "Tôi cũng từng nghe nói, Tần vương lúc nào đó có bệnh tật, khắp nơi tìm kiếm danh y trong thiên hạ, khi mọc nhọt, mọc nhọt độc, nếu có người có thể chữa lành một khối u nhọt cho hắn, thì được thưởng một chiếc xe ngựa; nếu có người chịu cúi mình liếm bệnh trĩ cho hắn, thì được thưởng năm cỗ xe ngựa. Tào Thương ơi, có phải anh đã đi chữa bệnh trĩ cho Tần Vương rồi không? Bằng không sao anh có thể mang về nhiều xe ngựa thế? Thôi anh đi đi, những thứ này của anh, trong lòng tôi căn bản chẳng thèm khát gì."

Thực ra ngài xem, một câu nói cực kỳ châm biếm cay độc đến mức tận cùng như thế, cho thấy điều gì? Cho thấy chữ "lợi" không thể trói buộc được tâm hồn của Trang Tử.

[Lời bình]: Người ta gọi Khổng Tử là "Thánh nhân", nhưng lại gọi Trang Tử là "Thần nhân". Nếu nói Khổng Tử là đại diện của Nho gia, thì Trang Tử chính là hóa thân của Đạo gia. Giáo sư Vu Đan cho rằng, văn chương của Trang Tử tràn ngập trí tưởng tượng bay bổng không giới hạn, tràn ngập sự châm biếm và mỉa mai cay độc. Thế nhưng, tư tưởng của Trang Tử mang lại sự gợi mở gì cho con người hiện đại chúng ta?

Thực ra nói đến chúng ta ngày nay, một người có 10 đồng chưa chắc niềm vui đã kém hơn một người có tài sản vạn quan trong nhà. Tức là có bao nhiêu tiền trong tay, hoàn toàn không thể quyết định trọng lượng của nó trong lòng bạn. Thực ra hiện tại trong xã hội của chúng ta, những người vui vẻ nhất, không phải là những kẻ nghèo rớt mồng tơi, cũng chẳng phải là những kẻ gia tài vạn dũng giàu ngang nước, mà thường là nhóm người từ đủ ăn đủ mặc vươn lên mức tiểu khang.

Bởi vì điểm mồn đáy cuộc sống của họ không đến nỗi quá túng quẫn, nhưng họ cũng không bị tài sản trói buộc, bị tha hóa trong tài sản, hay lo lắng vì tài sản. Nói toẹt ra là, chúng ta có lẽ mỗi người ngồi đây, đa số chúng ta trong xã hội này, đều thuộc nhóm người có tư cách hạnh phúc, nhưng hạnh phúc hay không, thì nằm ở trong lòng bạn.

Thực ra tôi đã từng gặp những người bạn như thế. Tôi có một người bạn vốn xuất thân làm truyền thông, sau đó bắt đầu làm bất động sản, tài sản ngày càng lớn. Khi rời bỏ ngành truyền thông, anh ấy vô cùng đau khổ, anh ấy nói truyền thông là việc tôi thích nhất trong đời, nhưng tại sao tôi lại phải đi làm bất động sản? Bởi vì tôi phải có con, tôi buộc phải chịu trách nhiệm với con cái, phải mang lại cho nó cuộc sống hạnh phúc. Anh ấy nói vì tôi trái với lòng mình, tôi buộc phải có lợi ích tiền tài lớn hơn.

Rồi anh ấy kết hôn, có một cậu con trai vô cùng đáng yêu. Lúc này chúng tôi cảm thấy tiền anh ấy kiếm cũng hòm hòm rồi, cuộc sống chắc cũng khá tốt. Sau đó anh ấy lại nói tôi buộc phải di cư. Thực ra là anh ấy di cư đến một quốc gia rất xa rất xa, hơn nữa lại phải để vợ con đến nơi đó trước, còn bản thân anh ấy vẫn phải ở lại trong nước để kiếm tiền. Tất cả chúng tôi đều nói anh tại sao lại phải làm cho vợ ly tán thế này? Anh thích đứa con út như thế, sao lại nỡ để nó rời đi?

Câu trả lời của anh ấy có lẽ mọi người không thể ngờ tới, anh ấy nghiêm túc nói: "Với gia sản hiện tại của nhà tôi, nếu đứa trẻ này mà đi học trong nước, ngày nào tôi cũng sẽ nợn nợn lo lắng con mình bị bắt cóc, thế nên tôi phải đưa nó đến nơi xa xôi như thế." Thực ra đây chính là câu chuyện thân ở nơi xa, mọi người có lẽ xung quanh cũng có những chuyện như vậy, nghĩa là cái lợi này thực sự càng lớn càng tốt sao?

Bây giờ trên mạng đang thịnh hành một đoạn tấu hài thế này, nói đời người chẳng qua vì mấy tờ giấy, cả đời vì mấy tờ giấy: tiền bạc thì vì mấy tờ nhân dân tệ; danh vọng thì vì mấy tờ giấy khen, văn bằng, hồ sơ. Con người đến khi chết rồi, là vì bia mộ, là vì đốt tiền vàng mã. Bạn xem cả đời, chẳng qua chỉ là mấy tờ giấy mà thôi.

Trang Tử vào thời đó, coi những thứ này quá đỗi nhẹ nhàng, cho nên, thứ gọi là lợi không thể trói buộc được ông. Ông cảm thấy bản thân mình vất vả cực nhọc, vì lợi mà đánh mất đi rất nhiều tự do, rất nhiều tâm trí, bắt tâm hồn mình vì hình thể mà nhọc nhằn thì không đáng. Đạo lý này cũng có một số bậc cao sĩ có thể hiểu được.

Thế nhưng, nói đến tầng thứ hai, phá bỏ chữ "danh" còn khó hơn phá bỏ chữ "lợi". Rất nhiều người nói, tôi có thể không vì tiền bạc mà lay động, nhưng chúng ta hãy nhìn xem từ cổ chí kim, có bao nhiêu người sống trọn một đời, vì để sau khi chết được triều đình truy phong một thụy hiệu, được vua chúa truy phong là trung, là hiếu, là văn, là võ, đây là những điều thường thấy trong thụy hiệu.

Thế rồi khi thụy hiệu ấy được khắc lên bia mộ, họ sẽ cảm thấy mọi sự mất mát thuở sinh thời đã được bù đắp trên tấm bia mộ vĩnh hằng này. Đây chính là điều mà Tấn Cư Kiệt gọi là: "Liễu khuyết quân vương thiên hạ sự, oanh đắc sinh tiền hậu thế danh, khả lân bạch phát sinh" (Xong việc thiên hạ cho quân vương, giành lấy tiếng thơm khi còn sống và sau khi chết, đáng thương thay tóc bạc mọc lúc nào). Cả một đời cứ thế trôi qua.

[Lời bình]: Người ta thường nói, nhạn bay qua để lại tiếng kêu, người đi qua để lại tiếng thơm. Phá bỏ chữ "lợi" không dễ, phá bỏ chữ "danh" lại càng khó hơn. Có bao nhiêu người có thể không bị lợi làm cho mê hoặc, nhưng lại bị danh làm cho vướng lụy. Ngay cả một vị cao nhã chi sĩ, cũng hy vọng lưu danh muôn thuở, vậy Trang Tử có coi trọng danh phận không? Trước danh vọng cao sang và những lời khen ngợi, Trang Tử sẽ có thái độ thế nào?

Trang Tử có coi trọng danh vọng không? Chúng ta đều biết con người Trang Tử, bản thân ông vốn có hùng tài vĩ lược, nhưng ông lại không thích nói. Bởi vì ông nói trời đất chìm đục, không thể cùng Trang Tử trò chuyện. Ông cho rằng người đời chẳng có tiền đề gì để trò chuyện với ông cả, vả lại ông nói vẻ đẹp lớn lao của trời đất vốn dĩ là không nói. Cho nên, bản thân ông không thích nói năng gì.

Cứ thế, ông lang thang khắp nơi, lúc này, ông lại vừa vặn gặp được một người bạn tốt của mình là Huệ Thi. Huệ Tử lúc bấy giờ đang làm tể tướng ở nước Lương. Trang Tử lang thang đi dạo vừa vặn đến nước Lương, có rất nhiều người bèn chạy đi nói với Huệ Tử rằng: "Trang Chu cái gã này tài ăn nói và hùng biện vượt xa ngài đấy, mặc dù hắn không nói gì, nhưng hễ hắn mà mở miệng thì ngài không phải là đối thủ của hắn đâu."

Thực ra Huệ Thi vào thời điểm đó nổi danh với học thuyết "Kiên bạch luận" nổi tiếng của mình, là một nhà hùng biện có tiếng trong thiên hạ. Huệ Tử nghe xong, rốt cuộc cũng thấy gấp gáp và sợ hãi. Hơn nữa nước Lương cũng chẳng lớn, thế nên ông ta liền huy động người dưới quyền lùng sục khắp thành tìm Trang Tử, nhất định phải tìm cho bằng được người này, ngàn vạn lần không thể để hắn trực tiếp yết kiến Lương Huệ Vương. Vỡ lở ra nếu đem chức tể tướng nhường cho hắn thì tính sao?

Sau đó, Trang Tử nghe ngóng được chuyện này, ông liền chủ động đi tìm Huệ Tử.

[Lồng tiếng] Huệ Tử: "Ngươi đến tìm ta rốt cuộc có mục đích gì đặc biệt không?" Trang Tử: "Ở phương Nam có một loài chim gọi là uyên sơ (một loài chim giống phượng hoàng), khi bay từ Nam Hải đến Bắc Hải, trên con đường xa xôi này, không phải ngô đồng thì không đậu, không phải hạt tre thì không ăn, không phải suối ngọt thì không uống. Có một hôm nó bay qua đầu một con diều hâu (loài mãnh cầm giống cú mèo), con diều hâu này đang ăn một con chuột thối, diều hâu sợ uyên sơ cướp mất con chuột của mình, bèn ngẩng đầu kêu ré lên một tiếng. Ngươi bây giờ phỏng chừng cũng muốn cất tiếng kêu é lên với ta một tiếng thế này phải không? Danh vị đối với thế tục tuy có sự cần thiết phải thiết lập, nhưng đối với người có trí tuệ lớn mà nói, danh vị cũng giống như quán trọ vậy, chẳng có gì đáng để lưu luyến cả."

Thực ra đây chính là danh vọng trong mắt Trang Tử. Đương nhiên mọi người có thể nói, đây là chuyện thuận theo tự nhiên, bản thân ông vốn không tham lam cái chức tể tướng ấy, vả lại nước Lương là một nước nhỏ như vậy, có lẽ ông cũng chẳng thèm để ý. Nhưng thực ra còn có chức tể tướng lớn hơn dâng tận cửa.

Mọi người đều biết nước Sở lớn chứ? Lúc nãy chúng ta nói nước Tề lớn, nước Sở lớn, nước Tần lớn, đây là ba nước lớn nhất trong thời Chiến Quốc. Thế rồi, Tuewr Vương sai đại thần của mình đến chỗ Trang Tử tận tình tìm kiếm ông, hy vọng giao chức tể tướng nước Sở cho ông.

Lúc đó Trang Tử đang làm gì? Lúc đó ông đang thảnh thơi câu cá trên sông Bộc Thủy. Lúc này có hai vị đại thần đến nơi, cung kính cẩn thận nói với ông rằng: "Muốn nhờ cậy việc nước chúng tôi, làm phiền ngài một chút." Nói năng vô cùng khách khí, muốn mời ông xuất sơn làm tể tướng.

Trang Tử lại bắt đầu kể chuyện, vòng vo tam quốc mãi mới vào đề.

[Lồng tiếng] Trang Tử: "Tôi nghe nói ở nước Sở có một con rùa thần, chết đã ba nghìn năm rồi, xương cốt của nó vẫn được đặt trong tông miếu, dùng để bói toán. Ngươi nói xem, nó thà hy sinh tính mạng để lại bộ xương cốt được người đời tôn kính tốt hơn, hay là thà sống vùng vẫy trong vũng bùn lầy tốt hơn?" Đại thần: "Tôi đoán nó nhất định thích vùng vẫy trong bùn lầy hơn." Trang Tử: "Vậy các ông về đi, tôi cũng giống như nó, thích lê cái đuôi vùng vẫy trong vũng bùn lầy hơn."

Trang Tử lúc đó mỉm cười bảo bọn họ: "Các ông còn bắt tôi lê cái đuôi sống trong bùn lầy, thôi các ông cứ cáo từ đi." Thực ra đây chính là thái độ của Trang Tử đối với cái danh tự dưng dâng tận cửa. Mọi người nói xem ông có nhìn thấu không? Tại sao lòng người lại có tự do? Tự do chính là vì người ta không bận tâm.

Thực ra, cuộc đời con người ta chỉ có những chuyện được bạn thực sự quan tâm, mới có thể thực sự trói buộc được bạn. Cho nên, sự nhọc nhằn của đời người rất nhiều khi, phải hỏi cho rõ mục đích là gì trước đã? Rất nhiều việc là một vòng tuần hoàn, có lẽ điểm xuất phát trước mắt của bạn, câu trả lời cho bản thân, là một sự đáp trả vô cùng cao thượng, ví dụ như là vì người nhà, vì thành tựu của bản thân, vì sự cống hiến cho xã hội. Nói ra thì là một tiếng thơm rất hay, nhưng động cơ tiềm ẩn đằng sau thì sao? Mỗi người chúng ta hãy tự hỏi nội tâm mình, đây có phải là cái cớ đường hoàng mà chúng ta ngụy trang cho danh và lợi hay không?

Đôi khi, chính vì bị danh lợi từng bước từng bước lôi kéo ở phía trước, con người ta sẽ rơi vào một vòng tuần hoàn nhân sinh bận rộn vô nghĩa (Lời tâm sự của Vu Đan).

Mọi người đã từng nghe qua câu chuyện thế này chưa? Nói chúng ta hiện tại ai nấy đều biết, con người đôi khi có ngọn lửa vô danh, bạn không thể nói với người khác rằng: "Tôi là vì cái chức quan nào đó không được bổ nhiệm, hay là vì tôi kiếm tiền không được nên mới thế." Con người ta luôn có lý do vô cùng đường hoàng của mình, biến thành ngọn lửa vô danh, ngọn lửa vô danh này cứ lặp đi lặp lại xuất hiện.

Có một câu chuyện thế này: Bảo rằng một công ty, một cơ quan, người có tư cách đứng ở vị trí cao nhất có lẽ chính là vị sếp đó. Người này ở vị trí cao nhất, thế nên ông ta có thể tùy ý quát mắng bất kỳ nhân viên cấp dưới nào, chỉ trích họ: "Công việc này sao các cậu lại làm không ra hồn thế? Các cậu làm không tốt thì tôi không có thành tích, làm không tốt thì đơn vị này không có tiếng tăm gì, mọi lỗi lầm đều do năng lực thao tác của một mình cậu đấy. Các cậu nghĩ xem năng lực chấp hành của mình thế nào hả, quay về tự kiểm điểm lại đi!"

Là cấp dưới của ông ta, chỉ đành dạ ran vâng vạ, gật đầu đồng ý. Về đến nhà, ngọn lửa vô danh này liền trút lên đầu vợ, hướng về phía vợ quát tháo ầm ĩ: "Tôi vất vả bươn chải kiếm tiền bên ngoài, gánh vác cái danh phận của cái nhà này, cô mới được sống cuộc sống tốt đẹp thế này, thế mà cô không quản nổi cái nhà, không dạy nổi con cái, lại để tôi sống cái cảnh thế này hả?" Mắng vợ một trận xối xả, người vợ cũng đành phải gật đầu khom lưng, bởi vì mỗi tháng phải ngửa tay xin tiền từ chồng.

Thế nhưng, quay đầu lại trong lòng lại thấy bất bình, bèn quay sang mắng con: "Mày nhìn tao vất vả vì mày thế này, cả đời tao hy sinh nhọc nhằn biết bao, mày học hành còn không chịu cố gắng, cái thành tích hiện tại của mày, có xứng đáng với tao không?" Đứa trẻ này cũng đành phải gật đầu khom lưng, nhưng quay đầu lại càng phẫn nộ hơn, đứa trẻ này bắt đầu mắng con chó cưng ở nhà: "Mày nhìn xem mày chẳng hiểu chuyện gì cả, đám người lớn trên đầu bắt nạt tao, tao về nhà mày lại còn không đối xử tốt với tao!" Liền nện cho con chó một trận.

Con chó thì sao, buộc phải nghe lời chủ, nó biết mình phải ở lại đây, nó cũng có ngọn lửa vô danh, ở nhà không dám sủa năng gì, đợi đến khi ra ngoài, ngọn lửa vô danh liền trút lên mấy con mèo hoang, cứ đuổi theo cắn mấy con mèo hoang. Con mèo biết đánh không lại chó, nó cũng đành ngậm bồ hòn làm ngọt, rồi con mèo này liền liều mạng đi tìm lũ chuột. Bởi vì chỉ có trên thân lũ chuột, sự phẫn nộ của con mèo mới có thể được trút xả.

Thực ra nếu chúng ta cứ thế này mà suy diễn mãi, thì cơn giận của một người sếp với sự ấm ức của một con chuột rốt cuộc còn cách nhau mấy mắt xích nữa? Đây chính là một thứ quy tắc ngầm trong thế gian con người chúng ta. Thực ra, trong lòng ai nấy chúng ta đều có ngọn lửa vô danh, nếu chúng ta thực sự muốn bản thân bình tĩnh lại, hãy quay đầu nhìn xem Trang Tử, xem thử có phải do nguyên nhân từ nội tâm hay không: Là người khác mang lại cho chúng ta quá nhiều sự uất ức, hay là chính chúng ta không nhìn thấu hai chiếc thuyền danh và lợi?

Mọi người xem người cổ đại tạo chữ rất hay, thế nào gọi là lòng người buồn bực? Chữ "muộn" (buồn bực) này chẳng qua chỉ là chữ "tâm" (lòng) nằm bên trong chữ "môn" (cái cửa) mà thôi. Tức là bạn tự giam cầm trái tim mình trong một cánh cửa đấy thôi, còn trách móc nỗi buồn bực gì nữa? Có thể mở cánh cửa này ra hay không, hoàn toàn nằm ở chính bạn. Cái gọi là hai chữ "nhìn thấu", chẳng qua chỉ là mở ra một cánh cửa mà thôi.

Thế nên khi con người sống trên đời, hai chữ danh và lợi là nặng nề nhất, đến cực hạn cuối cùng, bạn nói danh lợi tôi còn có thể nhìn thấu, nhưng sinh tử thì quả thực quá khó. Nơi hồng trần thế gian, Trang Tử còn nói, thà sống mà lê cái đuôi trong vũng bùn, sống ở vũng bùn còn hơn là chết cơ mà. Trang Tử chẳng phải cũng giảng thế sao, liệu ông có thực sự phá bỏ được sinh tử không?

Lúc đó có một câu chuyện nổi tiếng thế này, đó là người vợ kết tóc se tơ của Trang Tử qua đời trước ông, Huệ Tử quả nhiên là một người bạn tốt của ông, bèn đến phúng viếng. Đến nhà ông nhìn thấy, Trang Tử đang ngồi gõ chậu hát nghêu ngao, gọi là "cỗ bồn nhi ca" (gõ chậu ca hát).

[Lời bình]: Người thân qua đời, con người ta thường đau buồn thương nhớ, mà vợ Trang Tử qua đời, tại sao ông lại "gõ chậu ca hát"? Trang Tử đạm bạc phú quý, nhìn thấu danh lợi, chẳng lẽ đối với cái chết, Trang Tử cũng có những kiến giải độc đáo của riêng mình? Trang Tử nhìn nhận sinh tử ra sao?

[Lồng tiếng] Huệ Tử: "Vợ ông vì lo toan gia đình con cái, nay tuổi già sức yếu qua đời, ông không những không đau buồn khóc lóc, lại còn gõ chậu ca hát, ông thật sự là quá đáng lắm rồi đấy." Trang Tử: "Ây da, ông nghe tôi nói đã nào..."

Trang Tử thản nhiên bảo ông ta, ông nói: "Ây da, lúc nàng ấy mới đi, trong lòng tôi sao lại có thể không đau lòng cho được? Nhưng hiện tại tôi chợt nghĩ thông suốt một đạo lý, gọi là "sát kỳ thủy nhi bản vô sinh" (xét từ thuở ban đầu của nó vốn dĩ không có sự sống), tôi thực sự ngược dòng tìm cội nguồn để quan sát thuở ban đầu xưa nhất, con người chẳng phải đều không có sinh mệnh đó sao?"

Ông nói ban đầu con người không có sinh mệnh, không có sinh mệnh thì không có hình thể, không có hình thể thì không có khí tức. Đúng như câu nói cửa miệng của người bình thường, gọi là con người sống là nhờ một hơi thở. Ông nói thực ra bạn hãy nhìn xem giữa trời đất, chẳng qua chỉ là sự tụ tập của luồng khí này luồng khí nọ, rồi luồng khí tức này dần dần tìm kiếm một hình thể, từ hình thể lại sinh sôi ra sinh mệnh, con người chính là đến như thế.

Mà giờ đây vợ tôi đã thuận theo con đường ấy mà quay về rồi, nàng ấy đi trước tôi, vào giờ khắc này, nàng ấy có lẽ đang ở trong một căn phòng kín to lớn, ngủ một giấc thật say thật thoải mái, nàng ấy đã được giải thoát rồi, thế thì tôi lại không vui mừng sao?" Ông nói, mỗi khi tôi nghĩ đến những điều này, tôi lại không kìm được mà muốn gõ chậu ca hát đấy.

Xem kìa, đây là cái chết của người thân. Đối mặt với cái chết của người thân, mà có thể có được một sự thản nhiên an ủi nhường ấy. Kỳ thực loại tâm thái này, chúng ta nói trong dân gian Trung Hoa, đôi khi những bậc đại trí tuệ cũng có thể làm được. Dân gian coi trọng việc hỉ sự có hai loại, gọi là hồng bạch hỉ sự (hỉ sự đỏ và hỉ sự trắng). Không chỉ hỉ sự đỏ là cưới hỏi, sự khởi đầu của sự sinh sôi nảy nở sinh mệnh là một niềm vui, mà hỉ sự trắng là thọ chung thiên niên tiễn đưa người cao tuổi, cũng là một niềm vui.

Cái gọi là hồng bạch, chẳng qua chỉ là hai đầu của sinh mệnh. Sống là sự nghênh đón trước khi sinh mệnh giáng lâm, trắng là sự tiễn đưa sau khi sinh mệnh tiêu vong. Mà giữa sống và chết chẳng qua chỉ là một sự chuyển hóa hình thái mà thôi.

[Lồng tiếng] Trang Tử: "Tự nhiên phú cho tôi hình thể, dùng cuộc sống để làm tôi nhọc nhằn, dùng năm tháng để làm tôi già đi, dùng cái chết để làm tôi được nghỉ ngơi vĩnh hằng. Tự nhiên là vạn vật biến hóa, con người bắt buộc phải thuận theo tự nhiên, như thế mới có thể không mừng không sợ."

Nếu chúng ta thực sự có được tâm thái như Trang Tử, có lẽ chúng ta sẽ bớt đi rất nhiều sự vướng bận và nỗi khổ đau.

Thế thì mọi người có lẽ sẽ nói: "Đúng thế, sinh lão bệnh tật, người xung quanh luôn không tránh khỏi có một màn tiễn đưa như thế, nhưng đến khi tự mình đối mặt một mình mới là điều khó khăn nhất, liệu bản thân có đối mặt nổi với sinh tử không?" Từ xưa đến nay, có bao nhiêu kẻ luyện đan, bắt đầu từ thời Ngụy Tấn, luyện những thứ như ngũ thạch tán, sau khi uống xong thì phải mặc áo rộng tay thùng thình đi dạo để tiêu độc. Tại sao tất cả sự theo đuổi của con người lại luôn nghĩ đến chuyện có thể trường sinh bất tử? Vậy Trang Tử cũng phải đối mặt với cái chết của chính mình chứ? Ông có rất nhiều học trò ai nấy đều đang bàn bạc: "Thầy nếu quả thực có một ngày, đến trăm tuổi sau này, chúng ta lo liệu hậu sự cho thầy thế nào đây?"

Trang Tử bèn bắt đầu bảo các học trò của mình: "Sau khi ta chết đi, đừng chuẩn bị thứ gì cả, ta dùng cả trời đất làm áo quan, làm cỗ quan tài lớn của ta; lấy nhật nguyệt làm ngọc liên bích, lấy tinh thần làm châu ngọc, vạn vật làm vật mai táng của ta."

Chà chà, nói như thế này, so với lăng mộ vua Sở, lăng mộ vua Hán mà chúng ta thấy, so với bất kỳ vương lăng nào còn xa hoa hơn. Ông dùng trời đất nhật nguyệt làm ngọc liên bích, ngọc báu châu giấu đều làm vật tùy táng cùng với ông. "Ta muốn có một tang lễ lớn như thế, cứ trực tiếp quăng ta ra ngoài là xong."

Các học trò không dám, nghĩ ngợi rồi nói: "Thầy ơi, nếu chúng ta không làm cho thầy một chiếc quan tài nhỏ, vứt ra ngoài lỡ bị dã thú ăn thịt thì tính sao?"

Sau đó, Trang Tử suy nghĩ rồi bảo các học trò của mình: "Ta mà vứt ở hoang sơn vu lĩnh, ta có lẽ sẽ bị đám chim ưng, quạ đen, tức là những loài chim bay cầm thú trên trời, mổ xẻ thi thể ta; nếu các ông tử tế, làm một chiếc quan tài nhét ta vào trong, chôn dưới lòng đất, đợi đến một ngày gỗ mục người rữa, thì thứ ta nuôi dưỡng chính là đám kiến, dế trũi dưới lòng đất, tất cả côn trùng nhỏ dưới lòng đất, ta chẳng qua cũng chỉ là một phần thức ăn mà thôi, cớ sao các ông lại phải cướp lấy thức ăn trong miệng của lũ chim chóc trên trời mà đem đi nuôi đám côn trùng dưới đất chứ? Đằng nào thì chẳng là sự bảo toàn vật chất thế này, chẳng phải đều bị ăn thịt hết hay sao?"

Chính loại quan điểm này của Trang Tử đối với hình thể và sinh tử của bản thân. Kỳ thực cách nói này, khiến chúng ta liên tưởng đến phong tục thiên táng hiện vẫn đang thịnh hành ở một số vùng Tây Tạng, tức là con người sau khi chết đi, hy vọng thi thể của mình được mang đi bởi những loài chim chóc bay lượn trên bầu trời, có thể quay trở lại cội nguồn sinh mệnh của mình ở thiên giới bằng một hình thái hữu hình. Có lẽ trong rất nhiều nền văn hóa, có một số lý niệm đều thông suốt với nhau, đó chính là sự hào sảng phóng khoáng là tiền đề để con người được giải thoát.

Trong xã hội chúng ta có rất nhiều câu lạc bộ chống ung thư, có rất nhiều ngôi sao chống ung thư. Kỳ thực trước kia hễ nghe tin mắc bệnh ung thư, thì gần như đó là bản án tử hình. Thế nhưng bây giờ tại sao có người lại có thể sống thêm rất nhiều năm? Bởi vì họ có một sự điều tiết nội tâm, họ lạc quan. Bản thân họ không sợ hãi cái chết, "nại hà dĩ tử cụ chi" (lấy cái chết mà dọa họ sao được). Cái chết này là một thứ ám thị trong lòng bạn, kỳ thực Trang Tử từ xưa đến nay là một người không sợ hãi cái chết, cách không sợ hãi của ông chính là hai chữ "lạc sinh" (vui sống), nghĩa là sống cho tốt còn mạnh hơn nhiều so với việc sợ chết.

Quan điểm này, lại ăn khớp với tư tưởng của Nho gia, đây chính là sáu chữ mà Khổng Phu Tử trả lời học trò của mình, gọi là "vị tri sinh, yên tri tử" (chưa biết sống, làm sao biết chết). Con người ta, sống còn chưa sống cho rõ ràng, cớ gì phải nghĩ đến chuyện chết chóc? Về điểm này có thể nói Nho Đạo thông suốt với nhau, mang lại cho chúng ta đều là một thứ tình hoài ấm áp, cùng với một thứ giá trị phác thảo mộc mạc, đó là "sống trong hiện tại", vĩnh viễn là bốn chữ này.

Con người ta sống trong hiện tại, nhìn thấu chữ danh trong hiện tại, xuyên thấu chữ lợi trong hiện tại, thậm chí không sợ hãi sinh tử, vậy không gian tâm linh của chúng ta có thể lớn cỡ nào chứ! Đây là một cảnh giới lớn lao (Lời tâm sự của Vu Đan).

Mọi người sẽ nói Trang Tử nhìn thấu nhiều như thế, con người này có phải rất tiêu cực không? Đối với ông mà nói, đã chẳng còn vướng bận gì nữa, thế thì ông còn bận tâm điều gì? Kỳ thực, Trang Tử trong thời đại của ông, là một người có phán đoán trong nội tâm, nhưng không nhất thiết phải chuyển hóa thành hành động.

Dân gian có một câu chuyện cười thế này, nói có hai người đang ở đầu ruộng, một người đang nỗ lực trồng lúa mạch dưới ánh nắng gay gắt, làm việc mồ hôi đầm đìa. Một người khác thì nằm dưới bóng râm uống trà, ngâm nga khúc hát.

Rồi người làm việc đương nhiên sẽ cảm thấy mình là người chăm chỉ, về mặt đạo đức nhất định có tư cách để quở trách kẻ lười biếng kia, thế nên anh ta mới nói: "Anh xem anh kìa, lười biếng thế này, sau này anh ăn gì uống gì đây, sao anh lại có thể lãng phí thời gian đại hảo thế này ngày này qua ngày khác chứ?"

Rồi người đang hóng mát kia mới thong thả nói: "Tôi hỏi anh nhé, anh bây giờ bán mạng chịu khổ chịu cực thế này, rốt cuộc là vì cái gì?"

Anh ta đáp: "Tôi vì được mùa chứ."

Hắn lại hỏi: "Anh được mùa thì để làm gì?"

Anh ta đáp: "Được mùa rồi tôi có thể dùng lương thực đem bán lấy tiền."

Người hóng mát lại hỏi: "Anh bán lấy tiền rồi muốn làm gì?"

Người trồng lúa mạch đáp: "Đợi khi tôi bán được tiền, tôi cơm áo không lo, lại gặp phải những ngày nắng gắt thế này, tôi có thể không cần xuống ruộng làm việc, tìm một bóng râm nằm uống trà ngâm nga khúc hát, tôi có thể thong thả tận hưởng cuộc sống rồi."

Rồi người đang hóng mát lúc ấy mới bảo anh ta rằng: "Cuộc sống thế này tôi hiện tại đã và đang trải qua rồi. Cho nên, cuộc sống hiện tại của tôi, chính là giấc mơ tương lai của các anh."

Thực ra mọi người ngẫm lại xem, đây chỉ là một câu chuyện cười thôi sao? Rất nhiều khi, những thứ chúng ta có được trong tầm tay, lại bị che khuất bởi một góc khuất sai lầm trong quan niệm của chúng ta.

Có thể nói Trang Tử trong một cuốn sách của mình, đã lưu lại rất nhiều hình bóng mờ ảo về cuộc sống của ông, ở đây có rất nhiều phán đoán hô ứng lẫn nhau với Nho gia. Chỉ có điều những gì Nho gia coi trọng, vĩnh viễn là đạo đức của bậc thánh hiền trên mặt đất, vĩnh viễn coi trọng là sự lập công lập nghiệp của con người trong kiếp sống này, một thứ sự thành toàn như thế; còn Đạo gia coi trọng là sự tự do tinh thần của con người trên bầu trời cao khoáng đạt hơn, thứ mà họ coi trọng là sự vượt thoát của con người sau khi được thành toàn tối hậu.

Có thể nói, tư tưởng Nho gia của Trung Quốc, trên thước đo xã hội, yêu cầu con người gánh vác, nhưng tư tưởng của Đạo gia lại yêu cầu con người bay vút lên ở tầng diện sinh mệnh. Gánh vác là một phần trách nhiệm xã hội của chúng ta, vượt thoát là cảnh giới sinh mệnh của chúng ta (Lời tâm sự của Vu Đan).

Cho nên xét từ ý nghĩa này mà nói, đọc qua rất nhiều câu chuyện của Trang Tử, bạn sẽ đả thông được một bộ triết học sinh mệnh của ông, đây không đơn giản chỉ bàn về sự tích cực hay tiêu cực, mà là xây dựng cho chúng ta hệ thống quy chiếu trên các hệ thống sinh mệnh khác nhau. Nói theo lời của Trang Tử, cảnh giới tối cao của đời người chính là hoàn thành một chuyến tiêu dao du giữa trời đất.

Nói cách khác, nhìn thấu những tầng tầng lớp lớp hàng rào chướng ngại trong nội tâm, đạt được sự định vị của nhân nhân trong sự tĩnh quan vũ trụ giữa trời đất bao la, trên một hệ tọa độ mênh mông nhường ấy, để con người thực sự trở thành con người, để nội tâm chúng ta thực sự không bị câu thúc trói buộc, để chúng ta hăng hái phấn phát, trở thành phiên bản lý tưởng của chính mình, để muôn vàn sự khốn đốn trong hiện thực, chỉ có thể nhìn thấu ngay trong hiện tại, mà dưới sự dẫn dắt của sinh mệnh vĩnh hằng, có được một cảnh giới tiêu dao du như thế, rất đáng để mỗi chúng ta vĩnh viễn theo đuổi.