Trang Tử dùng rất nhiều câu chuyện ngụ ngôn để nói với chúng ta rằng, sự lớn nhỏ của cảnh giới hoàn toàn có thể dùng để phán đoán một vật là hữu dụng hay vô dụng, đồng thời cũng có thể hoàn toàn thay đổi vận mệnh của một con người. Trong cuộc sống hiện thực, con người thường dùng ánh mắt thế tục để phán đoán sự vật, mà chỉ khi đứng ở cảnh giới cao hơn, hiểu được cách dùng tư duy ngược để quan sát vạn vật xung quanh, mới có thể đạt được một cuộc đời thành công. Giáo sư Vu Đan cho rằng, trong cuộc sống hiện đại, những câu chuyện ngụ ngôn của Trang Tử là lời nhắc nhở rất tốt cho những kẻ theo đuổi sự vụ lợi trước mắt. Tất cả vinh hoa phú quý, thị phi phân tranh đều hoàn toàn vô nghĩa. Khi bạn sở hữu cảnh giới lớn, bạn mới có thể hiểu thế nào là "trời sinh ta ắt có chỗ dùng", từ đó mới có được một cuộc đời vui vẻ. Vậy, làm thế nào để chúng ta có thể đạt đến cảnh giới lớn này? Và làm thế nào để có được một cuộc đời vui vẻ? Xin mời quý vị lắng nghe Giáo sư Vu Đan của Đại học Sư phạm Bắc Kinh chia sẻ về cảm ngộ "Trang Tử": Cảnh giới có lớn nhỏ.

Trong "Tiêu dao du" của Trang Tử, có một mệnh đề cốt lõi, đó chính là thế nào là lớn, thế nào là nhỏ. "Tiêu dao du" kỳ thực đã mở rộng không gian tưởng tượng của chúng ta một cách vô hình, cho chúng ta biết rằng cái lớn trên đời vượt xa trí tưởng tượng của chúng ta, và cái nhỏ trên đời cũng vượt xa trí tưởng tượng của chúng ta. Bởi vì đại và tiểu thực ra không chỉ nằm trong tầm mắt, mà còn nằm trong tâm trí con người. Cho nên lớn và nhỏ, nó tuyệt đối không đơn thuần là một cảnh giới miêu tả mang tính văn học, mà phần lớn thời gian nó thể hiện ở rất nhiều quy tắc thiết thực trong cuộc sống. Nói cách khác, đời người này, trong những năm tháng cuộc đời, việc ứng dụng cảnh giới lớn nhỏ hoàn toàn khác nhau, sẽ mang lại cho bạn những hiệu quả khác nhau và cuộc đời khác nhau.

Chắc mọi người đều biết, Huệ Sĩ và Trang Tử là bạn tốt, cho nên giữa Huệ Tử và Trang Tử tồn tại rất nhiều cuộc đối thoại. Trong "Trang Tử" có viết rằng, Huệ Tử có một hôm đến hỏi ông, nói rằng ngài xem Ngụy Vương đã cho tôi một hạt giống bầu, tôi đem về nhà trồng được cả một giàn bầu. Kết quả mọc ra một quả bầu lớn, to đến năm thạch. Quả bầu to như vậy trông rất sum suê đầy đặn, cuối cùng tôi lại đâm ra phiền muộn, bởi vì nó quá lớn mà chẳng có tích sự gì. Ông ấy nói nếu tôi bổ đôi quả bầu lớn này ra, dùng nó làm gáo để múc nước, thì vỏ bầu lại quá mỏng. Cho nên mới gọi là độ cứng của nó không đủ để tự nâng đỡ. Nếu múc nước vào, hễ nhấc lên là nó sẽ vỡ. Dùng nó để đựng gạo mì lương thực, đựng bất cứ thứ gì cũng không được, bởi vì vỏ mỏng mà thể tích lại quá lớn. Cho nên nghĩ tới nghĩ lui, nói quả bầu này trồng ra để làm gì, chẳng phải là cuối cùng để làm vật đựng, bổ ra làm gáo để đựng đồ vật hay sao? Giờ chẳng đựng được gì cả, thế là Huệ Tử nói: "Quả bầu này tuy lớn, nhưng lại lớn một cách vô dụng, tôi đập nát nó đi cho rồi." Còn Trang Tử thì ngẫm nghĩ rồi bắt đầu kể chuyện cho ông ấy nghe. Trang Tử tạm thời không bàn chuyện quả bầu này dùng để làm gì, mà nói tôi bảo ngρόi nhé, nước Tống có một hộ gia đình nọ. Nhà họ quả thực có báu vật hiếm thế, chính là trong nhà có một bài thuốc gia truyền. Bài thuốc này có thể khiến tay chân con người dính nước trong mùa đông giá rét mà không bị nứt nẻ. Nhà họ có thuốc chống nứt tay chân, cho nên đời này qua đời khác đều sống bằng nghề giặt giũ. Đến một ngày nọ, có một người qua đường tình cờ nghe ngóng được nhà họ có bài thuốc bí truyền này bèn tìm đến. Người đó bàn bạc với họ rằng, tôi xin bỏ trăm vàng để mua bài thuốc này. Cả nhà nghe xong, tối hôm đó liền triệu tập một cuộc họp. Nói bài thuốc nhà chúng ta tuy có từ lâu đời. Nhưng cả nhà cứ sống bằng nghề giặt giũ thế này. Chúng ta nào đã từng thấy trăm vàng đâu. Người ta bỏ ra số tiền lớn như vậy, chẳng qua là mua một cái phương thuốc thôi, sao lại không bán cho họ chứ, chúng ta bán đi thôi! Cho nên sau khi cầm trăm vàng thì cảm thấy quá mãn nguyện, cảm thấy điều này bớt đi biết bao nhiêu nhọc nhằn. Người qua đường nọ, lấy được bài thuốc này rồi rời đi, anh ta đi để làm gì? Lúc bấy giờ đang thời chiến quốc, các nơi đều nằm trong cảnh chư hầu hỗn chiến, vì tranh giành đất đai mà giao chiến. Vậy thì ở vùng đông nam chính là cuộc tranh chấp giữa Ngô và Việt. Vùng đất Ngô Việt, chúng ta đều biết là nơi giáp ranh sông nước. Người này từ nước Tống lấy được bài thuốc liền đi thẳng đến nước Ngô để yết kiến Ngô Vương. Nếu như ngài chọn đúng tháng chạp giá lạnh mà thực sự phát động thủy chiến với người Việt, thì có bài thuốc này trong tay, quân lính có thể không bị cóng tay chân. Tay không nổi mụn nhọt có thể cầm vũ khí. Mà người Việt không có bài thuốc này, ngài có thể thử nghiệm hiệu quả xem sao. Ngô Vương liền nghe theo kiến nghị của anh ta, cầm một bài thuốc nhỏ bé bắt đầu phát động thủy chiến đánh người Việt. Trận chiến này nước Ngô đại thắng. Cho nên người cung cấp bài thuốc này. Được cắt đất phong hầu, lập tức thân giá khác hẳn người thường. Bạn thử nghĩ xem, bài thuốc này đưa cho những người khác nhau sử dụng, nó có thể mang lại hiệu quả cuộc đời khác nhau. Nếu bạn có tầm nhìn lớn? Bạn sẽ nhìn thấy cùng một bài thuốc như vậy, nhưng nó sẽ gia tăng giá trị, nó có thể quyết định vận mệnh của một quốc gia. Từ đó nó sẽ mang lại sự thay đổi cho chính bản thân người cung cấp bài thuốc ấy. Thế là Trang Tử bảo ông ta rằng, quả bầu lớn cũng thế, sao ngươi cứ cho rằng nhất định phải bổ ra làm gáo mà dùng? Nếu nó là một quả bầu lớn nguyên vẹn, tại sao ngươi không dùng lưới bọc lại buộc vào eo, dùng nó làm phao bơi? Cho nên ngươi có thể thả sức bơi lội giữa sông hồ chứ! Mang theo một quả bầu lớn tự do tự tại mà phiêu bạt. Chẳng lẽ một thứ nhất định phải được gia công thành một loại sản phẩm có quy chế quy định nào đó, thì mới được gọi là hữu dụng hay sao?

Tại sao cùng một thứ nằm trong tay những người khác nhau lại có thể sản sinh ra giá trị hoàn toàn khác nhau. Câu chuyện ngụ ngôn của Trang Tử cho chúng ta biết, cảnh giới lớn nhỏ của một con người quyết định phương thức tư duy của họ. Mọi người thường dùng ánh mắt thế tục tuân theo những lề thói cũ để phán đoán giá trị của sự vật. Mà chỉ những người có cảnh giới lớn, mới có thể nhìn thấy giá trị thực sự của sự vật. Giáo sư Vu Đan cho rằng, tầm mắt cao thấp, cảnh giới lớn nhỏ có thể thay đổi vận mệnh của một con người. Ngay cả trong cuộc sống hiện đại, những ví dụ như thế này cũng nhiều không kể xiết.

Tôi đã từng đọc một cuốn sách được dịch lại, có tên là "Tài sản ẩn giấu". Trong đó kể một câu chuyện, chính là câu chuyện do Montgomery viết. Ông ấy nói có hai anh em vào năm 1845, đến New York lúc bấy giờ đang trong thời kỳ khai hoang. Hai anh em này phiêu bạt đến đây, cảm thấy cuộc sống rất khó duy trì. Mọi người mới bàn bạc với nhau rằng chúng ta làm thế nào để có thể sống sót? Là những người di cư tha hương, hai chàng trai gốc Đức, người anh vốn có một tay nghề sở trường, chính là hồi ở Đức làm dưa muối rất ngon. Người em thì quá trẻ chẳng biết làm gì cả. Cho nên người anh mới nói, New York là một đô thị phồn hoa như vậy, chúng ta là người xứ lạ thật quá khó sống, anh đi đây, anh sẽ đến một vùng quê ở California tiếp tục làm dưa muối của anh. Người em nghĩ thầm dằng dù sao mình cũng chẳng có tay nghề gì, thôi thì cứ liều một phen, dậm chân một cái, mình sẽ ở lại đây, ban ngày mình đi làm thuê ban đêm mình đi học. Mình thế nào cũng phải học lấy cái gì đó. Cậu ấy đã học cái gì nhỉ? Sau khi ở lại New York, cậu ấy đã đi nghiên cứu chuyên sâu về địa chất học và luyện kim học. Người anh đến một vùng quê tương đối sung túc ở California. Ở lại nhìn thấy một mảnh đất rất rẻ, mua lại và bắt đầu trồng cải búp ở đây – chính là cái mà chúng ta gọi là bắp cải Tây ấy. Trồng một mảnh đất bắp cải, mục đích cuối cùng là để muối dưa. Người anh này rất chăm chỉ. Bởi vì cậu ấy cảm thấy mình có sở trường, nên ngày nào cũng trồng rau. Bốn năm sau, người em tốt nghiệp đại học, đến California thăm người anh. Người anh liền hỏi: "Trong tay em bây giờ đang có những gì vậy?" Người em đáp, em ngoài việc cầm lấy một tấm bằng ra, chẳng có cái gì khác cả. Người anh liền nói, em vẫn nên cùng anh làm lụng một cách thiết thực đi chứ. Anh dẫn em đi xem vườn rau mà anh trồng nhé. Thế là dẫn người em ra cánh đồng bắp cải bạt ngàn. Cậu ấy nói em nhìn xem, thành tựu của anh làm ra thế này đây. Người em bèn ngồi xổm xuống xem rau, rồi bới lớp đất dưới gốc rau lên, xem xét ở đó rất lâu, đi vào nhà lấy một chậu rửa mặt múc đầy nước, múc từng vốc đất bỏ vào đó để vo rửa. Nhìn xuống dưới nữa, rồi cậu ấy vô cùng kinh ngạc ngẩng đầu nhìn người anh của mình. Cậu ấy nói em bây giờ phải đo đạc mảnh đất này của anh. Bởi vì cậu ấy phát hiện ra dưới đáy chậu rửa mặt, có một số vụn kim loại lấp lánh ánh vàng. Đợi đến khi cậu ấy vận dụng tất cả kiến thức luyện kim và khai mỏ của mình để giám định. Cậu ấy ngửa cổ dài thở dài một tiếng, cậu ấy nói anh có biết không? Anh đang trồng bắp cải trên một mỏ vàng đấy. Kỳ thực có quá nhiều khi, khi chúng ta an nhiên tận hưởng trật tự mà cuộc sống mang lại cho chúng ta. Chúng ta ngày qua ngày, sáng thức dậy ban ngày làm việc ban đêm đi ngủ, nhìn cách mọi người sống rồi chúng ta cũng sẽ sống như vậy. Chúng ta nghĩ rằng trong tay có một kỹ năng sở trường, mình có thể nuôi gia đình, mình có thể sống một cuộc sống rất tốt. Chúng ta chưa từng nhảy ra khỏi hệ thống kinh nghiệm hiện có của bản thân, để chất vấn lại rằng tôi còn có thể đổi một góc độ khác không? Những kỹ năng tôi hiện đang sở hữu đây, tôi còn có khả năng nào để nó phát huy tác dụng lớn hơn nữa không? Nói cách khác, Trang Tử trong "Tiêu dao du" đã đặt ra cho chúng ta một câu hỏi muôn thuở: Thế nào gọi là hữu dụng.

Là cha mẹ, chúng ta thường hay nói với con cái rằng, con dán mặt vào bệ cửa sổ ngắm bướm cả buổi chiều, việc con làm là việc vô ích. Buổi chiều này nếu con luyện piano thì đó là việc hữu ích. Chúng ta có lẽ sẽ nói với con rằng, con cứ vọc bùn nghịch đất, xây lâu đài suốt buổi chiều nay, đây là việc vô ích. Nếu buổi chiều này, con luyện gõ máy chữ thì đó là việc hữu ích. Kỳ thực tôi đã từng chứng kiến một thí nghiệm khoa học. Chính là bỏ một con côn trùng nhỏ biết nhảy vào trong cái lọ. Nó rõ ràng có thể nhảy rất cao, sau khi đậy nắp lọ lại rồi để cho nó nhảy. Nó nhảy một cái, bộp! đụng phải đỉnh nắp rồi rơi xuống. Bộp! nhảy thêm cái nữa đụng đỉnh nắp lại rơi xuống. Nhìn nó nhảy đi nhảy lại, đợi đến khi nó nhảy càng lúc càng thấp. Bạn vặn nắp lọ ra lại, bạn nhìn xem con sâu nhỏ này vẫn đang nhảy. Nhưng nó sẽ không bao giờ nhảy ra khỏi cái lọ này nữa. Bởi vì nó cho rằng, cái nắp ở trên đỉnh đầu kia sẽ là thứ không thể vượt qua được. Khi nào bạn mở cái nắp này ra rồi, nó đã không còn biết là vẫn còn có khả năng vượt qua nữa. Giáo dục của chúng ta ngày nay có một hiện tượng đáng buồn, chính là cha mẹ dùng toàn bộ tình yêu thương của mình để định nghĩa quá nhiều cái nắp hữu ích cho con cái. Khiến cho lũ trẻ cho rằng, làm một quả bầu thì sau này nó chỉ có thể trở thành cái gáo chứ tuyệt đối không thể trở thành một chiếc phao bơi khổng lồ mang theo người bơi lội giữa sông hồ; làm một mảnh đất thì trên đó có thể trồng rau có lẽ có thể trồng lương thực, nhưng không một ai đi sâu truy vấn xem dưới lòng đất có thể chôn giấu những mỏ khoáng sản nào. Tất cả những điều này là gì? Chính là chúng ta dùng một tư duy thông thường để trói buộc tâm trí của mình, mà thái độ sống của chúng ta đã quyết định sự hạn hẹp đáng thương của chúng ta. Sự hạn hẹp này vốn dĩ là có thể phá vỡ. Phá vỡ sự hạn hẹp này chúng ta mới có khả năng hướng về một màn Tiêu dao du thực thụ.

Sự tiêu dao thực thụ, kỳ thực là không vướng bận không ràng buộc.

Có lẽ mọi người sẽ nói, bạn kể những chuyện về quả bầu lớn này, chúng ta đi tìm cái này tìm cái kia, thì cái này đối với cuộc sống ngày nay có thể có ích lợi bao nhiêu chứ? Chúng ta không bàn luận tư tưởng triết học quá sâu sắc của Trang Tử. Chúng ta chỉ đơn thuần nhìn từ điểm sự chuyển hóa lẫn nhau giữa hữu dụng và vô dụng, chúng ta cùng bàn luận về tư duy ngược. Nói cách khác, con người ta có nhất định phải theo khuôn phép, theo chương trình, theo quy tắc để thiết kế bản thân mình không? Tôi đã từng thấy một câu chuyện thế này. Nói có một công ty lớn nọ đang tuyển nhân viên điện báo, sử dụng mật mã Morse thông dụng quốc tế. Vậy thì họ nói ai quen thuộc loại mật mã này thì có thể đến đây ứng tuyển. Sau đó có rất nhiều rất nhiều người nói tôi rất quen thuộc với thứ mật mã này ngồi ở bên ngoài ứng tuyển hết hàng người này đến hàng người khác. Mọi người đến đây xong thì cảm thấy môi trường này quá hỗn tạp. Bởi vì đây là một công ty lớn người qua kẻ lại, bên trong không gian lớn này còn có bốn năm chục người chạy qua chạy lại, hơn nữa còn có âm thanh rất hỗn tạp, mọi người đang nói chuyện với nhau đều đang gọi điện thoại. Bạn nghĩ xem anh ta phải dùng mật mã, anh ta còn có rất nhiều mật mã công khai, bọn họ đang nói chuyện với nhau, tràn ngập âm thanh hỗn tạp. Sau đó bên ngoài có khoảng hai ba mươi người ngồi từng hàng từng hàng ở đó đợi phỏng vấn. Phỏng vấn ở ngay căn phòng nhỏ vô cùng thần bí ở trong cùng. Mọi người cứ đợi xem khi nào thì gọi đến mình. Lúc này có một chàng trai đến muộn cậu ta đến ngay cả chỗ ngồi cũng không có, cậu ta đứng giữa những người này, cậu ta đứng một lúc. Sau đó cậu ta đi thẳng về phía cánh cửa kia. Tất cả mọi người đều cảm thấy rất kỳ lạ nói chưa gọi chúng ta cơ mà, cậu ta cũng không xếp hàng sao lại đi thế nhỉ? Thế là cậu ta đi vào. Đi vào một lát, người quản lý nhân sự phụ trách tuyển dụng dẫn chàng trai đi ra, nói với tất cả những người ứng tuyển đang ngồi ở đây rằng: "Xin lỗi, vị trí này đã có người rồi, các bạn có thể về được rồi." Mọi người có biết đáp án là gì không?

Chàng trai đến muộn này, tại sao lại đi thẳng vào căn phòng nhỏ thần bí đó. Mà chàng trai xông vào đó tại sao lại có được vị trí nhân viên điện báo. Bí mật ở trong này lại biểu thị vấn đề gì, sau quảng cáo xin mời tiếp tục đón xem Vu Đan "Trang Tử" cảm ngộ "Cảnh giới có lớn nhỏ".

Một công ty lớn đang tuyển nhân viên điện báo, mấy chục người đang đứng đợi ứng tuyển bên ngoài một căn phòng nhỏ thần bí. Mà một chàng trai đến muộn lại đi thẳng xông vào cửa.

Đi vào một lúc, người quản lý nhân sự phụ trách tuyển dụng dẫn chàng trai đi ra, nói với tất cả những người ứng tuyển đang ngồi ở đây rằng: "Xin lỗi, vị trí này đã có người rồi, các bạn có thể về được rồi." Tất cả mọi người đều vô cùng ấm ức, nói cậu ta đến muộn, cậu ta đi thẳng vào trong. Chúng ta đợi lâu như thế, sao các anh một câu hỏi cũng không hỏi thậm chí cơ hội cũng không cho chúng tôi, chúng tôi không tham gia phỏng vấn mà đã bị loại rồi. Người quản lý nhân sự nói, bí mật thực sự nằm ở chỗ, chúng tôi đặc biệt tạo ra một môi trường hỗn tạp như thế này, mà ngay trong môi trường này sóng điện của mật mã Morse vẫn luôn phát ra câu nói 'ai mà nghe hiểu được mật mã này, bây giờ xin hãy trực tiếp đi vào căn phòng nhỏ'. Chàng trai này đến, đứng ở đây một lúc, cậu ta nghe thấy thế nên cậu ta đã đi vào. Mà tất cả mọi người lại tuân theo quy tắc đã định sẵn cho rằng tôi phải ngồi ở đây chờ đợi. Cho nên tất cả mọi người sẽ không còn nghĩ đến chuyện lúc này tôi phải đi phân biệt xem trong âm thanh hỗn tạp nhường này, vẫn còn có một thứ ngôn ngữ mật mã. Cho nên thế nào là người thực sự hiểu được thứ mật mã này? Cậu ta thông qua bài kiểm tra này đã biết được chàng trai này với sự nhạy bén của cậu ta, với tư duy ngược của cậu ta, với sự dũng cảm nắm bắt cơ hội của cậu ta, cậu ta xứng đáng nhận được vị trí này. Đây là một câu chuyện của cuộc sống hiện đại. Cơ hội kiểu này ai dám nói là sẽ không xuất hiện bên cạnh chúng ta bất cứ lúc nào? Chúng ta đều biết Trang Tử là bậc đại trí. Kỳ thực bậc đại trí huệ vĩnh viễn không dạy chúng ta những thủ thuật nhỏ, cái mà ông dạy chúng ta là cảnh giới và tầm nhìn. Cảnh giới tiêu dao du thế này, chúng ta vô cùng khao khát hướng tới. Nhưng cái tầm nhìn xem xét một sự vật một cách lớn lao mà hữu dụng trọn vẹn này đã thực sự được chúng ta thấu hiểu rành mạch ở trong lòng chưa? Nếu chúng ta có được tầm nhìn như thế này có lẽ bạn cũng sẽ nắm bắt được từng cơ hội lướt qua trước mắt mình.

Ngày nay chúng ta thảo luận về văn hóa doanh nghiệp, quản trị hiện đại, có một từ rất thịnh hành gọi là năng lực cốt lõi. Kỳ thực mỗi người chúng ta hãy tự hỏi cuộc đời của mình, năng lực cốt lõi của tôi là gì. Cái gọi là năng lực cốt lõi chính là thứ không thể bắt chước, cũng tức là tính duy nhất. Trong thời đại ngày nay không có cái gọi là tốt nhất, chỉ có cái gọi là duy nhất. Một quả bầu nếu mọc ra nhỏ thì có thể dùng làm gáo, nó hữu dụng; một cái cây mọc ra nhỏ thì nó có thể đi làm bàn ghế, nó hữu dụng; nhưng một quả bầu mọc đến to nhất thì không cần bổ ra làm phao bơi, nó vẫn hữu dụng; một cái cây mọc đến to nhất thì có thể dùng để che gió tránh mưa cho con người, nó cũng hữu dụng. Con người ta vĩnh viễn đừng nên ngưỡng mộ người khác.

Câu chuyện về cây được kể rất nhiều trong "Trang Tử", không chỉ trong "Tiêu dao du", mà ở phần sau "Nhân gian thế" Trang Tử vẫn đang kể. Ông ấy nói tôi ra cửa nhìn thấy có một cây sồi, cái cây này được người dân ở vùng này tôn kính làm thần xã, đã là một cây thần rồi. Cái cây này to cỡ nào cơ chứ. Lời ông ấy nói rất khoa trương, ông ấy nói mấy nghìn con trâu đứng tránh mát dưới gốc cây này, mà bóng râm của cái cây ấy vẫn che phủ được hết. To đến như vậy đấy. Ông ấy nói cái cây lớn này to đến mấy trăm trùn. Rồi cao bao nhiêu đây? Chính là nhìn vào không biết bao nhiêu trùn mà không đâm cành. Những cành cây đó đều ở trên độ cao vài trùn, cái cây này lớn phải không nào. Thế nhưng mọc ngay giữa đường, không có một người thợ mộc nào chịu chặt nó cả, đây là vì sao thế? Người thợ mộc liền nói, loại gỗ này gọi là gỗ tản, chính là vì mọc ra quá lớn, cho nên cái cây này nó không chắc chắn, chất gỗ cực kỳ tản mác. Dùng theo thuật ngữ trong ngành của thợ mộc mà nói thì sao? Một cái cây như thế này nếu đem làm thuyền, thì thuyền rất nhanh chìm; nếu đem làm rường nhà, thì rường nhà rất nhanh mục; nếu đem làm ván cửa, cái cửa đó rất nhanh sẽ rời rã; làm đồ vật, đồ vật này rất nhanh sẽ gãy, cho nên một thứ như thế này, nó làm cái gì cũng không được. Thế thì trong "Nhân gian thế", đã nói một câu khiến người ta phải suy ngẫm sâu sắc. Ông ấy nói mơ thấy khúc gỗ này đến đối thoại với con người "Này này này, ban ngày anh nói nhảm gì thế, anh nói tôi là một cái cây vô dụng, nếu như tôi có ích thì chẳng phải đã sớm bị mấy người chặt đi rồi sao? Tôi làm sao có thể sống đến ngày hôm nay chứ?" Khúc gỗ tản này nói, anh nhìn tôi là một cây lớn thế này đây, chính vì tôi chẳng làm được gì cả, cho nên tôi ở chỗ này mới được tôn làm thần xã. Thế thì nếu như tôi là một cái cây hữu dụng thì sao? Cây lớn ấy nói anh cảm thấy tôi nên ngưỡng mộ ai? Tôi nên ngưỡng mộ đám dưa hấu quả lê quả đào những cây ăn quả kia chắc? Đó là những thứ được mọi người cho là tài liệu hữu dụng nhất, mỗi năm quả sai trĩu cội, mọi người khen ngợi không dứt lời đối với nó. Sau đó cây sồi này nói, anh nhìn xem những cành lớn của nó đều bị bẻ gãy hết, cành nhỏ cũng đều bị uốn cong, hoa quả kết trên đó, năm nào đến mùa chín là người ta lại đến tước đoạt nó. Cho nên sinh mệnh của nó năm nào cũng phải trả giá rất nhiều, năm nào cũng phải chịu tổn thương. Dằn vặt như thế liệu nó có thể không chết sớm cho được ư? Nó nói anh nhìn tôi xem nào có phải chết sớm đâu. Kỳ thực trong "Nhân gian thế" kể rất nhiều những câu chuyện như thế này. Nó nói loại cây cối này, nếu như ngươi mà mọc đến độ lớn tầm một vòng hai vòng tay thì có rất nhiều kẻ buộc dê buộc khỉ muốn dùng làm cọc thấy cây to chừng này liền đến chặt ngươi rồi. Nếu như ngươi lại mọc to đến ba vòng bốn vòng, ôm rộng hơn một chút nói là có rất nhiều người làm rường nhà bắt đầu tính toán ngươi chặt ngươi mang đi rồi. Nếu như ngươi mọc to hơn nữa, là cái cây to tầm bảy tám vòng tay thì nói là có những gia đình quyền quý cần quan tài lớn, làm mộc tài thì nên tính toán rồi, dùng cái này làm ván quan tài thì tốt biết bao. Nói cách khác ngươi từ nhỏ đến lớn, mọc đến cái quy chuẩn kia, thì tổng sẽ có một loại giá trị quan hữu dụng rẻ mỉm mai đánh giá ngươi, điêu khắc ngươi thành một loại dụng cụ nào đó. Nhưng nếu như ngươi mọc vượt quá sức tưởng tượng của con người. Ngươi thực sự mọc đến trăm vòng ôm xuể, một cây lớn như thế này tôi đã từng nhìn thấy ở vùng Lâm Tri Tây Tạng. Đó là cái cây lớn nhất mà tôi từng thấy, phải tầm hai mươi mấy người nắm tay nhau vây quanh cái cây này, một cái cây lớn đến nhường ấy. Mọc thành một cái cây lớn như thế, điều này liền biến thành nơi mọi người hành hương chiêm bái, ai đi qua cũng đều phải ngắm nhìn nó, rồi mọi người cùng ca hát nhảy múa uống rượu lúa mạch dưới gốc cây này. Cảnh tượng đó giống y hệt như những gì Trang Tử miêu tả. Khi mọi người dùng tâm thái thế này để đối đãi với nó, thì còn ai nói là chặt cái cây này về đóng cái rương nữa. Ý nghĩ này cậu thậm chí còn chẳng có nổi đâu, đây chính là bởi vì độ lớn của nó đã vượt quá sức tưởng tượng của con người đối với quy chuẩn thông thường.

Một cái cây không thể trở thành rường cột, nhưng lại có thể mọc thành cây cổ thụ chọc trời trở thành đối tượng để mọi người hành hương chiêm bái. Những câu chuyện ngụ ngôn của Trang Tử há chẳng phải là lời nhắc nhở đối với sự theo đuổi vụ lợi nóng vội trong cuộc sống hiện đại của chúng ta hay sao? Khi chúng ta dùng cảnh giới nhỏ bé mang tính thế tục để quan sát sự vật thường hay dùng sự hữu dụng và vô dụng trước mắt để tiến hành phán đoán. Khi bạn có được cảnh giới lớn, mới có thể hiểu được thế nào là "trời sinh ta ắt có chỗ dùng". Vậy thì chúng ta làm thế nào mới có thể đạt đến cảnh giới lớn này?

Cái gọi là hữu dụng của chúng ta ngày nay, có lẽ đều là những thứ hữu dụng cục bộ. Mà thực sự làm như vậy để bảo toàn cuộc đời lớn lao, dùng tầm mắt lớn lao để hành động. Thế thì Tô Đông Pô có một câu nói gọi là "Thuyền con từ đó mất, sông bể gửi đời thừa". Đây chính là điều ông ấy nói vô sự được đời này. Lý Bạch cũng vậy, cả đời ngạo nghễ cười cợt, cả đời không khuất phục quyền quý. Đến lúc về già Đỗ Phủ đến thăm ông, nói xem thử ông tuổi già còn có chuyện gì tiếc nuối không. Nhìn lại, Lý Bạch nói, tôi chính là đi cầu tiên học đạo luyện đan ở đây mà vẫn chưa luyện thành. Cho nên ông ấy nói tôi nhớ đến vị Cát Hồng tiên nhân viết sách thần kinh "Bão Phác Tử" thời Tấn. Tôi từ đáy lòng cảm thấy tôi có lỗi với ông ấy. Đỗ Phủ nghe xong kinh ngạc đến ngây người. Ông ấy nói một người như thế này trên không thẹn với hoàng đế dưới không phụ với cha mẹ, lại cứ cảm thấy mình có lỗi với một kẻ luyện đan không đàng hoàng như thế. Đây là cuộc đời gì thế này? Cho nên Đỗ Phủ đã làm một bài tuyệt cú cho ông: "Thu lại tương cố thượng phiêu bồng, vị tựu đan sa quý Cát Hồng. Thống ẩm cuồng ca không độ nhật, phiêu dương bạt hộ vi thùy hùng." Đỗ Phủ nói đây chính là cuộc đời của Lý Bạch. "Thu lại" chỉ tuổi xế chiều của nhân gian. Cả đời lúc phải nhìn lại bản thân mình, trong lòng có gì hổ thẹn không? Người này vẫn đang trôi dạt vẫn cứ là một kẻ không có gốc rễ, đây gọi là "thu lại tương cố" vẫn cứ phiêu bạt giống như cỏ bồng. Hỏi ông có tiếc nuối không? Ông ấy nói "vị tựu đan sa quý Cát Hồng". Thế thì Đỗ Phủ nói hay lắm, cuộc đời của anh chính là "túng tửu cuồng ca không độ nhật, phiêu dương bạt hộ vi thùy hùng." Ba chữ "vì thùy hùng" ở câu này hỏi hay lắm. Điều này biểu thị rằng trên thế giới này, ông không vì quân vương, không vì thanh sử, không vì công danh. Ông không cần để lại một phong hiệu, cái ông vì chỉ là trái tim của chính mình. Cho nên ông là một vị anh hùng trời đất không bị vướng bận điều gì. Bị vị anh hùng trời đất loại này chính là điều mà Lý Hạ thời Trung Đường đã nói trong thơ: "Người anh hùng trên đời vốn không có chủ." Chúng ta đừng có lúc nào cũng cảm thấy cái loại anh hùng tận trung vì nước hiệu trung với quân vương hoặc là hiệu trung với một vị chủ nhân mới là bề tôi trung hiếu chết vì xã tắc. Những người này là anh hùng ư? Anh hùng thực sự là những người có thể làm chủ trái tim của chính mình. Một cuộc đời do tâm trí của chính mình quyết định như thế này sẽ mở ra cho mỗi người chúng ta những cảnh giới khác nhau. Đây là cái gì, đây chính là sự giác ngộ của sinh mệnh. Từ giác ngộ này là một thuật ngữ Phật giáo. Mọi người có thể nhìn xem cách viết của hai chữ giác ngộ rất thú vị. Chữ giác là ở dưới có một chữ kiến. Chữ ngộ là gì? Bên trái là bộ tâm đứng bên phải là chữ ngũ. Nói cách khác, ngộ kỳ thực chính là tâm của chúng ta. Giác ngộ, dùng lời nói của chúng ta ngày nay mà nói chính là nhìn thấy trái tim mình. Sự giác ngộ này chúng ta hãy tự hỏi bản thân mình, suốt đời suốt kiếp có mấy người nhìn thấy trái tim của chính mình. Bạn có thể hiểu được toàn thế giới, bạn có thể hiểu được người khác. Thế giới này quá khó hiểu chính là nhìn thấy trái tim mình, đây mới là giác ngộ. Mà giác ngộ trong sự khai ngộ của Thiền tông Phật giáo, được miêu tả thành hai giai đoạn. Giác là một giai đoạn. Ví dụ như bạn nghe được một loại tri thức nào đó, có một người nói với bạn một câu. Cái gọi là cam lộ rưới đỉnh, đột nhiên tầm mắt thông suốt, đây gọi là có sở giác. Nhưng sự tu dưỡng suốt một đời dài đằng đẵng của bạn, gặp bất kỳ một chuyện gì đều phản quan nội tâm, đi suy ngẫm để rồi đột nhiên lại hiểu ra thêm một chút nào đó. Trải nghiệm dài đằng đẵng này và quá trình làm thế nào để tham ngộ ấy gọi là ngộ. Nói cách khác giác là một khoảnh khắc, ngộ là một quá trình. Đem tất cả những khoảnh khắc của điểm chấm kết hợp với trải nghiệm của một đời dài đằng đẵng, thứ mà bạn đạt đến chính là cuối cùng đã nhìn thấy trái tim mình. Đây là sự đại giác ngộ của cuộc đời.

Mọi người có thể xem tiểu thuyết võ hiệp Trung Quốc. Tiên sinh Kim Dung từng nói, tôi viết tiểu thuyết võ hiệp, cái tôi viết là hiệp chứ không phải võ. Nói cách khác ông chưa bao giờ sùng bái kỹ thuật. Ông chưa bao giờ sùng bái võ nghệ đơn thuần. Thứ ông sùng bái là tình hoài hiệp khách. Nói cách khác hiệp là người như thế nào? Bọn họ là những kẻ mang đạo nghĩa đến với thiên hạ để dẹp yên những chuyện bất bình trên thế gian. Cho nên những đại hiệp thực sự do tiên sinh Kim Dung viết ra, chưa bao giờ tin tưởng kỹ thuật, chúng ta sẽ nhìn thấy sự miêu tả quá trình cuộc đời thế này. Nói một thiếu hiệp khi mới bước chân vào giang hồ cậu ta sẽ dùng một thanh thanh phong bảo kiếm vô song trong thiên hạ, vô cùng sắc bén, sắc bén đến mức có thể quét sạch mọi chướng ngại. Đây là hình ảnh của một thiếu hiệp. Cùng với việc tu luyện nội công của cậu ta, cùng với cảnh giới chuyển sâu cho đến lúc trung niên, cậu ta sẽ dùng một thanh kiếm cùn không có lưỡi. Mặc dù vẫn là kim loại, nhưng cậu ta đã không cần lưỡi sắc nữa rồi. Thế rồi tiếp đó cho đến lúc tráng niên cậu ta đã bước ra khỏi sự hạn hẹp của một môn phái, cậu ta có thể trở thành một vị anh hùng được giang hồ tôn sùng, hoặc cậu ta có thể trở thành một vị chưởng môn nhân rồi. Lúc này bạn đi nhìn cậu ta, cậu ta liền trở nên đạm bạc hơn nhiều. Trong tay cậu ta có lẽ chỉ có một cây gậy gỗ mà thôi. Cậu ta đã không cần mượn đến đồ vật bằng kim loại nữa. Cho nên cho đến lúc tuổi già, cũng chính là cảnh giới cao nhất mà chúng ta gọi là Độc Cô Cầu Bại. Sự cô độc của đời này chỉ cầu một lần thất bại, nhưng giang hồ đã không còn đối thủ. Một người như thế này, bạn nhìn võ công của cậu ta thậm chí đến gậy gỗ cũng không có. Mười tám ban võ nghệ của thân thể này hoàn toàn hóa thành một loại nội công tinh xảo. Cậu ta có lẽ chỉ cần hai ngón tay điểm ra là có thể thét thành kiếm khí; cậu ta có lẽ chỉ cần vung hai tay đấm ra, đây chính là song chùy; cậu ta có lẽ chỉ cần đánh một chưởng xuống tay, đây chính là đao pháp. Cho nên kẻ thù của cậu ta vĩnh viễn không phân biệt được cậu ta ra đòn từ phương hướng nào cũng như cậu ta sử dụng binh khí gì. Mọi người đều biết mười tám ban võ nghệ, có phổ võ thì có phá phổ. Nói cách khác, chỉ cần bạn có thể giảng giải rành mạch sự tinh diệu của võ nghệ đó, thì bộ pháp phá trận kia đã ở đó chờ sẵn rồi. Duy chỉ có loại nội công này mang theo trên người, mà không ai có thể nhìn ra được là thứ không thể phá giải. Kỳ thực tiên sinh Kim Dung cũng thế, tất cả các tiểu thuyết gia cổ điển Trung Quốc miêu tả cảnh giới tột cùng của võ hiệp này rốt cuộc nằm ở cái gì? Kỳ thực nằm ở chỗ vô vi mà đạt đến vô sở bất vi.

Tôi nhớ tiên sinh Phong Tử Khải từng giảng thế này. Ông nói, cuộc sống của con người có thể có ba tầng cảnh giới, lần lượt là chủ chân, chủ thiện, chủ mỹ. Đời sống vật chất của chúng ta là chủ chân, nói cách khác mỗi người bọn họ trong hiện thực có quy tắc có nghề nghiệp, phải thuận theo rất nhiều rất nhiều yêu cầu, chỉ cầu chân thực là được vậy thôi. Tầng sống thứ hai chính là đời sống thẩm mỹ của anh ta, sự thẩm mỹ này là vài ba người bạn thân một nhóm người thân bạn bè cùng nhau nghe âm nhạc, xem triển lãm này, mọi người đọc thơ từ này, hoàn thành một thứ sự tôi luyện mang tính văn học sự thụ hưởng mang tính nghệ thuật như thế, mọi người cảm thấy đã rất cao cấp rồi. Nhưng tiên sinh Phong Tử Khải nói tầng sống này là chủ mỹ, bởi vì anh ta đã hoàn thành một quá trình thẩm mỹ. Thế rồi ông nói, cảnh giới tối cao của đời người chính là đời sống linh hồn, đời sống linh hồn này là chủ thiện.

Trong "Tam tự kinh" có nói nhân chi sơ, tính bản thiện. Nhưng tại sao từ xưa đến nay, thế giới này luôn tràn ngập tranh đấu. Giáo sư Vu Đan cho rằng, triết học nhân sinh của Trang Tử chính là dạy chúng ta phải dùng cảnh giới lớn để nhìn nhận cuộc đời. Tất cả vinh hoa phú quý, thị phi phân tranh đều hoàn toàn vô nghĩa. Quan trọng nhất là, bạn có thể có được một cuộc đời vui vẻ hay không. Vậy thì chúng ta làm thế nào mới có thể có được một cuộc đời vui vẻ? Sau quảng cáo xin mời tiếp tục đón xem Vu Đan "Trang Tử" cảm ngộ "Cảnh giới có lớn nhỏ".

Giáo sư Vu Đan cho rằng triết học nhân sinh của Trang Tử chính là dùng cảnh giới lớn để nhìn nhận cuộc đời. Tất cả vinh hoa phú quý, thị phi phân tranh đều hoàn toàn vô nghĩa, nhưng tại sao từ xưa đến nay, thế giới này vẫn luôn tràn ngập tranh đấu cơ chứ?

Muôn vàn cuộc tranh đấu trên thế giới này, thoạt nhìn rất tàn khốc, thế nhưng dưới ngòi bút của Trang Tử lại vô cùng buồn cười. Cái gọi là cảnh giới lớn nhỏ, chúng ta có thể thấy Trang Tử đem công dụng của một cái cây, một quả bầu, nói đến lớn như thế. Thế nhưng ông ấy lại có thể đem rất nhiều phân tranh kéo dài đằng đẵng trên thế gian nói đến nhỏ bé như vậy. Ông ấy từng kể một câu chuyện thế này. Ông ấy nói có hai nước đánh nhau, một nước gọi là Xúc Sĩ một nước gọi là Man Sĩ. Hai nước tranh giành đất đai mà giao chiến. Vì đánh trận tranh giành đất đai này, đánh đến mức máu chảy thành sông, hơn nữa còn truy sát lẫn nhau. Truy sát mười lăm ngày rồi mới quay về. Hễ truy sát là nửa tháng trời. Sau đó nhân dân hai nước lầm than. Quy mô chiến tranh này đánh vô cùng lớn. Tất cả những thứ này đều đem ra khoa trương nói xong xuôi hết rồi. Cuối cùng ông ấy nói cho bạn biết hai quốc gia này tranh giành đất đai lớn bao nhiêu? Xúc Sĩ và Man Sĩ này, một nước ở trên sừng bên trái con ốc sên, một nước ở trên sừng bên phải con ốc sên. Điều này chẳng phải buồn cười lắm sao? Cho nên mọi người đi xem "Tả truyện", xem tản văn sử truyện thời Tiên Tần, sẽ phát hiện ra một quan điểm gọi là Xuân Thu vô nghĩa chiến. Mọi người đều giương cao ngọn cờ chính nghĩa, thế nhưng kỳ thực trong cuộc tranh đấu theo đuổi lợi ích thổ địa bản xứ này. Không có ai là hoàn toàn chính nghĩa cả. Chính nghĩa chẳng qua chỉ là một cái cớ để chém giết mà thôi. Cho nên nhìn chán chê những cảnh máu chảy thành sông ấy, khi bạn hiểu được đất đai mà bọn họ có thể tranh giành, lớn nhất cũng lớn không quá một cái vỏ ốc sên, thì chúng ta sẽ rút ra kết luận gì? Sinh mệnh của chúng ta đều giống như ánh chớp lóe lên rồi tắt, trôi qua trong chớp mắt. Cho nên trong sinh mệnh vô cùng hạn hẹp này, dù giàu sang đến đâu dù bạn nghèo hèn hay giàu có, bạn đi con đường cuộc đời thế nào, thứ kém cỏi nhất không nên vứt bỏ chính là niềm vui. Cho nên ông ấy nói, nếu như ai cứ so đo tính toán, ai lòng dạ hẹp hòi, đời này không thể hé miệng cười. Thì người không hé miệng cười chính là kẻ ngốc nghếch. Chính là bởi vì con người anh vẫn còn quá nhiều quá nhiều sự mê muội, mà chưa nhìn thấu suốt. Cho nên kỳ thực có người từng hỏi đức Phật rằng, thế nào gọi là Phật. Câu trả lời loại này của đức Phật gọi là vô ưu là Phật. Nói cách khác thực sự muốn đạt đến cảnh giới tiêu dao, cần phải phá vỡ sự trói buộc thông thường của chúng ta, để cho bản thân mình bằng một góc độ tư duy ngược mà nhìn nhận rất nhiều chuyện thoạt nhìn là tày đình trên thế gian này, liên quan đến chiến tranh, liên quan đến chính trị, liên quan đến thù sát, liên quan đến rất nhiều ân oán tình thù. Chúng ta tạm thời xem nó nhỏ thôi, xem nó là phân tranh trong chiếc vỏ ốc sên, xem nó là chuyện trong khoảnh khắc ánh chớp lóe lên. Mà mặt khác, linh hồn tự chủ của chúng ta tạm thời hãy phóng nó lớn đến vô cùng.

Cảnh giới cuộc đời có lớn nhỏ, mà cuộc sống trước đây của chúng ta đại khái đều giống nhau. Không nằm ở việc khách quan cung cấp cho chúng ta những cơ hội nào, mà nằm ở chỗ tâm trí của chúng ta xác lập giá trị quan gì trong việc phán đoán hữu dụng và vô dụng, từ đó mà tận dụng cơ hội. Kỳ thực, đổi một góc độ để suy nghĩ, khi chúng ta quá mức vụ lợi nóng vội, hoa xuân trăng thu mà chúng ta đánh mất, chẳng phải đáng tiếc lắm sao? Niềm vui sum họp gia đình bên con cái người già mà chúng ta đánh mất, chẳng phải đáng tiếc lắm sao? Chúng ta đã đánh mất rất nhiều cơ hội tiêu dao du, để năm tháng của bản thân già đi một cách nhanh chóng, mà tích lũy một đống công lao sự nghiệp vô dụng chuyển hóa thành danh thiếp của mình, nghĩ đến trong lòng chẳng lẽ không hổ thẹn hay sao? Nếu hôm nay chúng ta dùng thái độ giác ngộ để phản quan nội tâm, nhìn nhận lại Trang Tử. Vậy thì kỳ thực mục đích của mỗi người chúng ta là giải phóng bản thân, cố gắng đạt đến cảnh giới tiêu dao du nhiều nhất có thể.