[Lời bình] Chúng ta thường cho rằng người hiểu rõ chúng ta nhất đương nhiên là chính mình, nhưng giáo sư Vu Đan lại cho rằng, điều khó nhận thức nhất lại chính là bản thân chúng ta. Tại sao lại như vậy? Trong "Trang Tử" có rất nhiều câu chuyện ngụ ngôn bảo chúng ta rằng, vì chúng ta quen tự cho là đúng, thường đem chủ ý nguyện chủ quan của mình áp đặt lên sự vật khách quan, từ đó sẽ xuất hiện hiện tượng có lòng tốt mà làm việc xấu. Mà chúng ta lại thường bị các loại đánh giá bên ngoài trong xã hội ảnh hưởng, nên không thể thực nhận thức nội tâm của mình, kết quả bị cái gọi là trào lưu chi phối, lạc lối giữa thế giới lớn lao phức tạp. Làm thế nào chúng ta mới có thể giống như Bò Chợ Bánh mà nhìn thấu thế giới một cách chính xác và toàn diện? Làm thế nào chúng ta mới có thể đạt được sự tự mình hiểu biết? Lại làm thế nào mới có thể không bị ảnh hưởng bởi đánh giá bên ngoài mà nhận thức bản thân một cách chính xác?

Hôm nay chúng ta nói về một chủ đề: Nhận thức chính mình. Kỳ thực mệnh đề này từ ngàn xưa là một mệnh đề khó nhất, trong hệ thống thần thoại ngụ ngôn phương Tây, điều này được biểu đạt thành câu đố Nhân Sư nổi tiếng. Con quái thú Nhân Sư mình sư tử đầu người mỗi ngày đều hỏi người qua đường một câu hỏi: Ai biết được đây là loài động vật gì, buổi sáng nó có bốn chân, buổi trưa hai chân, buổi tối ba chân, vậy con vật có đôi chân không ngừng thay đổi này là gì? Người đi qua mà đáp không được sẽ bị tượng nhân sư ăn thịt. Về sau chàng Oidiypus trẻ tuổi khi đi qua đã nói ra đáp án cuối cùng, chàng nói con vật này chính là con người. Nhân Sư liền kêu lên một tiếng, rồi lao xuống vách đá tự vẫn.

Câu chuyện này đang nói lên điều gì? Nói lên rằng thứ ở gần chúng ta nhất thường là thứ khó nhận thức nhất. Trong suốt quá trình trải nghiệm trưởng thành của một đời người, chúng ta có thể không ngừng nhận thức vạn vật trời đất, tăng trưởng kinh nghiệm, nhưng duy chỉ có việc nhìn nhận rõ bản thân là khó khăn nhất. Bởi vì sự thay đổi của đời người vốn dĩ diễn ra trong lúc vô tình, có quá nhiều giai đoạn. Ví dụ như buổi sáng, một đứa trẻ khi nó bò bằng tứ chi, đây là trước khi sinh mệnh trưởng thành; đến một giai đoạn nhất định con người có thể đứng thẳng lên, trên thế giới này bắt đầu có rất nhiều thứ cần tích lũy, cần thiết lập, cũng có rất nhiều sự bàng hoàng và hoang mang trong nội tâm. Đến tuổi xế chiều, những tài sản, danh tiếng, tình cảm mà chúng ta tích lũy được, tất cả mọi gánh nặng đè nặng lên tâm can khiến sinh mệnh già đi, khiến chúng ta ngày càng mệt mỏi phải nhờ cậy gậy gối, lại trở thành ba chân. Trong một tiến trình như vậy, giai đoạn nào là giai đoạn chúng ta vui vẻ nhất? Giai đoạn nào là giai đoạn chúng ta nhận thức bản thân rõ ràng nhất? Giai đoạn nào trong lòng chúng ta là không chút hứa hẹn tiếc nuối mà tràn ngập cảm giác ấm áp sung túc? Trong quá trình này, hệ thống văn hóa Trung Tây vẫn không ngừng truy vấn bằng những chủ đề khác nhau. Toàn bộ cuốn sách "Trang Tử" nửa ảo nửa thực, tràn ngập những câu hỏi truy vấn như thế. Trang Tử đôi khi nói, chính mình mơ thấy mình là một con bướm lớn, nhưng rốt cuộc là bướm hóa thành mình, hay mình biến thành bướm, điều này rất khó nói rõ.

[Lời bình] Trang Tử dùng câu chuyện Trang Chu mộng bướm để nói với chúng ta rằng, vì sao nhận thức bản thân là khó nhất, chính là vì đứng ở những góc độ khác nhau, sự vật nhìn thấy sẽ hoàn toàn khác biệt. Nếu chúng ta chỉ đứng ở góc độ của mình, lấy lòng mình để suy đoán tất cả sự vật, sẽ sinh ra sai lệch to lớn, đây cũng là chướng ngại thứ nhất khiến chúng ta khó lòng nhận thức chính mình một cách chính xác.

Có rất nhiều khi, con người chúng ta dùng tiêu chuẩn của mình để suy đoán các loài động vật khác, có rất nhiều quy tắc mà chúng ta không hề hay biết. Ông ấy nói ví dụ như con người mà ngủ ở nơi ẩm ướt lạnh lẽo, thì tỉnh dậy nhẹ thì đau lưng, nặng thì bại liệt nửa người. Sau đó ông ấy hỏi bạn có cho rằng con trạch cũng như vậy không? Con trạch sống ở đó thì vừa vặn, nếu bạn bắt nó ở cái sưởi ấm của loài người, thì chưa chừng đã nướng thành cá khô rồi. Trang Tử thậm chí còn nói như Lệ Cơ, như Mao Sương đều là những đại mỹ nhân trên đời. Chúng ta hình dung mỹ nhân thường có một từ gọi là "trầm ngư lạc nhạn", nói là nhìn thấy nàng ta thì chim nhạn bay tản mác, cá vì hổ thẹn nên lặn xuống đáy nước. Trang Tử nói đám chim nhạn đó cũng sợ chạy mất, cá cũng hoảng sợ trốn đi, bọn chúng thực sự cho rằng người đẹp đó đẹp đến thế sao? Có lẽ bọn chúng cho là xấu nên mới hoảng sợ bỏ chạy. Cho nên đây là quan điểm mà Trang Tử nêu ra trong "Tề Vật Luận", vạn vật trên thế giới này quan sát bằng góc độ của chính nó, vĩnh viễn đều có mật mã của riêng nó, mật mã này không thể nhìn thấu. Cho nên xét từ ý nghĩa này, Trang Tử bảo chúng ta rằng thứ khó nhận thức nhất ở con người chính là trái tim của mình. Điều khó giải đáp nhất ở con người chính là rốt cuộc bản thân là ai, cuộc sống mà bạn muốn là gì. Chỉ khi tâm hồn của chính mình đã rõ ràng, mới có thể tìm thấy điểm xuất phát cơ bản nhất trên thế giới này, mới có thể đối xử tử tế với người khác (Lời tâm sự của Vu Đan).

Tôi nghĩ một người không thể thực sự nhìn nhận rõ bản thân, thì cũng không thể thực sự nhìn nhận rõ người khác. Có đôi khi ý tốt của bạn có khả năng sẽ gặp phải kết cục ác nghiệt, bởi vì bạn đang đem cách thức của mình áp đặt lên người khác. Trang Tử đã kể không chỉ một câu chuyện như thế. Trong chương "Chí Lạc", ông nói quân vương nước Lỗ gặp một con hải âu rất lớn, đột nhiên bay tới, quốc quân cảm thấy vô cùng cung kính.

[Lồng tiếng] Quốc quân: Đây là âm nhạc hay nhất nước ta, có hay không? Những miếng thịt này đều cho ngươi ăn đấy, mau ăn đi; đây là loại rượu ngon nhất nước Lỗ, ngươi uống đi, nào, cạn chén.

Mỗi ngày dùng lễ nghi như vậy để cúng tế con hải âu này, mà con hải âu này ánh mắt thẫn thờ, nét mặt u sầu, không thèm ăn một miếng thịt, không uống một ngụm rượu, cứ thế chán nản u sầu, ba ngày sau liền chết.

[Lồng tiếng] Quốc quân: Sao ngươi lại không ăn chứ? Ta đã cho ngươi những gì tốt nhất rồi cơ mà.

Đây là vì sao chứ? Trang Tử tổng kết rằng đây gọi là lấy cách nuôi người để nuôi chim, chứ không phải lấy cách nuôi chim để nuôi chim, là dùng lễ nghi mà con người ưa thích để đối đãi với nó, chứ không phải dùng tâm tư của chính nó để đối đẳng với nó. Những chuyện thế này trong cuộc sống của chúng ta còn ít sao? Kỳ thực đừng nói là đối với bạn bè hay người khác, có rất nhiều người đối với đứa con trai yêu quý sâu sắc của mình có phải cũng đang nuôi dạy như thế không?

[Lời bình] Câu chuyện ngụ ngôn của Trang Tử bảo chúng ta rằng, mọi sự vật trên thế gian, đều nên thuận theo tự nhiên, chứ không thể tự cho là đúng mà đem suy nghĩ của mình áp đặt lên người khác. Có đôi khi chúng ta thường nhấn mạnh lòng tốt của mình, lại đi ngược lại quy luật khách quan của tự nhiên. Ngay đến bản thân mà chúng ta còn chưa nhận thức rõ ràng, thì làm sao có thể nhìn rõ sự vật khách quan đây?

Kỳ thực hồi nhỏ, phương thức nuôi dạy con cái truyền thống của Trung Quốc có một cách gọi là quấn tã chặt, nói là chân của đứa trẻ muốn mọc cho thẳng, vừa sinh ra liền dùng chăn nhỏ quấn chặt đứa trẻ lại, hơn nữa sợ đứa trẻ cứ mút ngón tay, sợ ngón tay nhỏ đó mút thành phồng rộp, hoặc cắn rách, liền đeo găng tay bằng vải xô nhỏ cho đứa trẻ, quấn tã chặt. Nhưng theo khoa học nuôi dạy khoa học nhất ngày nay mà nói, tay của đứa trẻ chính là đại não thứ hai của nó, nếu như bạn bọc tay nó lại, tất nhiên nó sẽ không cào rách mặt mình, nó cũng không cắn rách tay mình, nhưng thần kinh nhận thức của nó ngay từ đầu đã bị hạn chế. Cho nên bây giờ các bệnh viện thà rằng đề xướng thường xuyên trông nom đứa trẻ, cắt móng tay cho nó, chứ nhất định không được trói buộc nó, hơn nữa kiểu quấn tã chặt này bây giờ cũng đã cởi bỏ rồi. Những điều này xét từ mặt khoa học, đã có thể giải quyết, nhưng chúng ta hãy nghĩ xem có bao nhiêu bậc phụ huynh trong suốt quá trình trưởng thành của cuộc đời đứa con, đã quấn cho nó một lớp tã tinh thần, luôn dùng tiêu chuẩn thế giới của người lớn để bảo với nó rằng, chân của con nếu muốn mọc cho thẳng, thì bắt buộc phải bó lại; con sau này muốn nổi danh, muốn lập công lập nghiệp trong xã hội, từ ba tuổi con bắt buộc phải đánh đàn piano, từ bốn tuổi bắt buộc phải học mỹ thuật, từ năm tuổi bắt buộc phải nhảy múa ba lê. Nếu không làm thế, thì năm sáu tuổi con đi học tiểu học, con lấy gì để cạnh tranh với người khác? Mà sáu tuổi vừa đi học, con bắt buộc phải đăng ký thêm một lớp học toán tư duy, có như thế con mới có thể giống như chúng ta cạnh tranh trong xã hội, con mới có thể học đại học, bước vào thế giới người lớn, một loại quy tắc cạnh tranh như thế. Mà những cách thức này chẳng lẽ không phải là một phương pháp dọn rượu thịt cho hải âu đó sao?

Kỳ thực ngụ ngôn của Trang Tử có bao nhiêu câu được dùng làm tấm gương cho ngày nay, chúng ta đối với đứa con yêu quý nhất của mình đôi khi không hề dùng phương thức của nó để nuôi dạy nó, không hề đem khoảng thời gian vui vẻ của nó trả lại cho nó, mà lại dùng tiêu chuẩn của người lớn để tước đoạt. Vậy thì lòng tốt này có đôi khi có khả năng dẫn đến ác quả bất ngờ, ác quả này giống như ngụ ngôn mà Trang Tử viết trong "Ứng Đế Vương". Ông nói phương nam có vùng đất gọi là Đôn, phương bắc có vùng đất gọi là Hốt, điều này cũng giống như Nam Minh Bắc Minh mà ông viết, là hai nơi vô cùng rộng lớn, vô cùng xa xôi. Bọn họ nếu muốn gặp gỡ, thường hay hội ngộ ở nơi trung ương, vị đế vương ở giữa tên là Hỗn Độn. Thế nào gọi là Hỗn Độn? Chính là sinh ra giống như một khối thịt lớn mơ hồ chưa khai hóa. Hỗn Độn cứ luôn nghênh đón tiễn đưa, thiết đãi Đôn và Hốt bằng đồ ăn thức uống ngon. Đôn và Hốt nhìn Hỗn Độn này, trong lòng cảm thấy vô cùng áy náy, cảm thấy con người anh ta ngay cả niềm vui tối thượng trên đời cũng không thể tận hưởng, cho nên Đôn và Hốt bàn tính trả ơn Hỗn Độn. Hai người vì báo ơn nên mới cùng nhau bàn bạc, nói con người ta ai cũng có bảy lỗ, có bảy lỗ thì có thể ăn, có thể uống, có thể nghe, có thể nhìn, hỉ nộ ái ố, thanh sắc đẹp đẽ trên đời, đều có thể thu vào mắt, vậy nói Hỗn Độn không có, làm sao đây? Chúng ta đục thủng cho nó đi. Trọn vẹn đục suốt bảy ngày, kết quả là gì? Là bảy ngày bảy lỗ thành, mà Hỗn Độn chết. Lúc thực sự đục thủng thì Hỗn Độn đã đánh mất bản chất chân thật của mình. Nguyên nhân anh ta có thể sống sót, chính là vì trạng thái "hỗn độn" của anh ta, anh ta có thể quan sát bao quát trời đất. Đợi khi bạn đem các lỗ chia tách ra cho anh ta, anh ta đã rời xa bản thể sinh mệnh của mình rồi. Kỳ thực câu chuyện ngụ ngôn này chỉ đơn thuần là ngụ ngôn thôi sao? Cái gọi là xã hội hóa của con người, chính là trong quá trình chúng ta trưởng thành, bị xã hội đục thủng từng cái lỗ này đến cái lỗ khác của chúng ta. Đục đến cuối cùng thì sao? Chúng ta biến thành một người thành công theo tiêu chuẩn xã hội, nhưng khoảng cách với tâm hồn ngây thơ thuở ban đầu, trạng thái "hỗn độn" còn lại bao xa nữa? (Đừng vì tiêu chuẩn thế tục mà rời xa tâm hồn ngây thơ ban đầu của mình. Lời tâm sự của Vu Đan)

Chúng ta rất ít khi truy vấn mệnh đề này trong nội tâm, bởi vì chúng ta đã cách xa bản thân mình quá rồi. Rất nhiều thuộc tính vật lý, chúng ta nhìn một cái là có thể thấy rõ mồn một, nhưng về bản thân chúng ta thì rốt cuộc vẫn không nhìn thấu. Rất nhiều chuyện trên đời này hiệu suất xuất phát từ tính khoa học của nó, nghĩa là dùng một phương thức chính xác để chiều theo vật tính mà làm, đây chính là hiệu suất cao nhất, mà đừng đi ngược lại nó, dùng tưởng tượng nhân tạo để phán đoán, để xử lý, để áp đặt lên người khác. Kỳ thực những ngụ ngôn mà Trang Tử kể, thực sự cách chúng ta rất xa sao? Những gì chúng ta nghe thực sự chỉ là một vài câu chuyện thôi sao? Có rất nhiều câu chuyện có lẽ cách chúng ta rất gần, rất gần. Tôi cũng từng nhìn thấy một câu chuyện thế này, nói có một chú chim ưng nhỏ, nó từ nhỏ đã lớn lên cùng bầy gà, chủ nhân thả nó vào bầy gà nuôi lớn từ nhỏ, nó vẫn luôn cho rằng mình là một chú gà. Cho nên khi chủ nhân thực sự muốn thả chú chim ưng này đi, đánh thế nào, mắng thế nào, cho nó đồ ăn thế nào, dụ dỗ nó thế nào cũng không được, nó cứ cho rằng mình là gà không bay lên được. Cuối cùng người chủ này quá thất vọng, ông ấy nói tôi nuôi nhầm một chú chim ưng non rồi, chẳng có tích sự gì cả, tôi vứt nó đi vậy. Bèn mang chú chim ưng này đến bên vách đá, giống như một chú gà con buông tay một cái, rơi thẳng xuống dưới vách đá.

[Lời bình] Chú chim ưng non rơi xuống vách đá, sẽ gặp phải vận mệnh gì? Một chú chim ưng nhỏ lớn lên cùng gà rốt cuộc còn có thể khôi phục bản tính của loài chim ưng dũng mãnh hay không? Mà một câu chuyện như thế, lại hé lộ cho chúng ta đạo lý làm người như thế nào?

Ngay trong quá trình rơi xuống, chú chim ưng này vỗ vỗ đôi cánh, trong lúc chưa rơi xuống đất, đột nhiên bay vút lên. Đây là vì sao? Là bởi vì ngay trong khoảng cách rơi từ trên cao của vách đá như thế, thiên tính của nó đã được khôi phục, bởi vì nó biết đôi cánh của mình là có ích, mà trong quá trình bạn nuôi dưỡng nó trước đây, vẫn luôn nuôi nó chung với bầy gà, chưa từng dùng đến đôi cánh của mình. Kỳ thực trong quá trình trưởng thành của chúng ta, có bao nhiêu người nhất định có một loại tiềm năng nào đó chưa từng được khai phá (Lời tâm sự của Vu Đan).

Nghĩa là bạn chưa từng gặp được một nghề nghiệp mà mình thực sự yêu mến, khiến bạn dốc lòng làm việc, chứ không phải dùng đại não để kiếm sống mưu sinh. Bạn chưa từng trong nghề nghiệp này, có được niềm vui được kích thích, bạn chưa từng tận hưởng niềm hạnh phúc được thăng hoa, cho nên có một số kỹ năng vĩnh viễn sẽ bị che khuất. Lại ví dụ như trên thế giới này có một số tình yêu, nếu không gặp được người mà mình thực sự yêu thương, sức mạnh tình yêu của người này cả đời có lẽ bị che khuất. Mặc dù anh ta có gia đình với những người khác, sinh con đẻ cái, trải qua cuộc đời trong mắt người bình thường, nhưng sinh mệnh của anh ta chưa từng bùng cháy, bởi vì anh ta chưa gặp đúng người đó.

Kỳ thực chúng ta hãy nghĩ xem, mỗi một câu hỏi phải chăng, bướm hay Trang Chu, câu chuyện ngụ ngôn lớn trong cuộc đời này chúng ta đã từng bỏ lỡ chính mình bao nhiêu lần, đây là mệnh đề chúng ta cần không ngừng tự hỏi. Chúng ta đã thực sự tìm thấy cơ hội được khai phá đó chưa? Vậy thì làm thế nào để tìm thấy cơ hội đó? Trang Tử lại dạy chúng ta một năng lực nhận thức chính mình, tổng kết lại thành hai chữ, gọi là "tâm trai". Dùng sự chay tịnh của tâm hồn, để thực sự quay về nội tâm tự kiểm điểm, ngắm nhìn lại chính mình. Lời này Trang Tử mượn lời của Khổng Tử để nói. Nói học trò của Khổng Tử là Nhan Hồi kể với ông rằng con muốn ra ngoài làm việc, con muốn đến nước Vệ, để ngăn cản vị vua bạo ngược. Người thầy của cậu ta vô cùng coi thường, nói con đừng đi nữa, giống như con đi rồi, một kẻ bạo ngược như thế, con khuyên không tốt nổi hắn, trái lại còn bị hắn giết chết. Nhan Hồi nói vậy con vẫn cứ muốn ra ngoài làm việc, thầy nói bây giờ con vẫn còn quá nông nổi, con vẫn chưa nhìn rõ chính mình, con đi ra ngoài làm việc gì cũng sẽ chuốc lấy thất bại mà thôi, con hãy tự mình đi trai tịnh trước đã. Nhan Hồi liền hỏi thầy mình, nói nhà chúng ta nghèo lắm, con đã nhiều năm nay không được ăn thịt rồi, con vẫn luôn sống cái khổ hạnh này, thế này có được tính là trai tịnh không? Thầy liền cười, nói thế không phải là trai tịnh, không phải chỉ sự trai tịnh trong tế tự bên ngoài, mà là sự chay tịnh của trái tim. Nhan Hồi liền hỏi thế nào là chay tịnh của trái tim, Khổng Tử bảo cậu ta: Đừng nghe bằng tai, mà hãy nghe bằng trái tim; đừng nghe bằng trái tim, mà hãy nghe bằng khí. ("Trang Tử - Nhân Gian Thế") Dùng hơi thở của con để cảm nhận tất cả, quay trở về với trái tim, đạt được sự tự mình xác nhận, đây chính là tâm trai. Đoạn văn này tuy mượn lời Khổng Tử, nhưng xuất phát từ "Trang Tử". Vậy thì trong "Trang Tử - Nhân Gian Thế", đoạn văn này ông viết là để bảo chúng ta một phương thức nhận thức bản thân của mỗi người. Kỳ thực đôi mắt của mỗi người chúng ta có hai năng lực nhìn ra bên ngoài và nhìn vào bên trong. Nhìn ra bên ngoài có thể phát hiện ra một thế giới vô cùng rộng lớn, nhìn vào bên trong có thể phát hiện ra một nội tâm vô cùng sâu thẳm. Có thể nói thế giới bên ngoài lớn bao nhiêu, độ sâu của nội tâm sâu bấy nhiêu, điều này hoàn toàn tỉ lệ thuận. Tiếc là cuộc đời này của chúng ta, vẫn luôn dùng cho việc phát hiện bên ngoài, mà từ trước tới nay chưa từng nhìn thấy tâm nguyện rốt cuộc của mình là gì.

Rất nhiều khi, là bởi vì trong quá trình chúng ta trưởng thành, có quá nhiều quá nhiều việc đã được người khác sắp đặt sẵn. Ví dụ như việc đọc sách từ nhỏ, nghề nghiệp khi trưởng thành, gia đình sau này, có quá nhiều việc bởi vì đã được sắp đặt sẵn, cho nên không có sự theo đuổi của riêng mình, không có sự thử nghiệm, thậm chí không có trắc trở, cho nên liền không thể thực sự xác nhận tâm nguyện trong lòng. Có một câu chuyện thế này, nói có một người gọi là Ngư Vương, người này có kỹ năng bắt cá quá siêu việt, anh ta trong phạm vi vạn dặm, được gọi là vua câu cá, thậm chí là thần câu cá. Anh ta có ba người con trai, ba người con trai này từ nhỏ theo anh ta ra khơi, nhưng kỹ năng bắt cá của ba đứa con này lại kém xa người bình thường, huống chi là so với cha mình. Cho nên cha bọn chúng vô cùng chán nản, nói tại sao ba đứa con mà không đứa nào bằng ta cả? Sau đó có một nhà hiền triết đến điểm hóa ông ta. Ông ta hỏi vị Ngư Vương này: Ông nói ba đứa con của ông bắt đầu làm nghề đánh cá là từ khi nào? Người cha nói đặc biệt sớm, bọn chúng từ nhỏ đã lớn lên trên thuyền, bọn chúng chưa từng rời khỏi thuyền đánh cá. Sau đó lại hỏi ông ta, nói ba đứa con của ông học kỹ nghệ đều là học từ ông sao? Ngư Vương nói từ nhỏ tôi tay cầm tay dạy dỗ chúng, không có lấy một chút sai sót nào, tôi luôn đem bí quyết cao nhất của mình không giữ lại chút nào dạy cho từng đứa con. Sau đó người này hỏi câu hỏi thứ ba, nói vậy thực tiễn đánh cá của chúng đều ở đâu? Ngư Vương nói đương nhiên ở trên thuyền của tôi, bởi vì có tôi nắm giữ cửa ải cho chúng, chúng không thể có sai sót, tôi luôn nói cho bọn chúng biết dấu hiệu nào sẽ có cá lớn, làm thế nào cất lưới sẽ có thu hoạch tốt nhất. Hỏi xong ba câu hỏi này, vị hiền triết này liền bảo ông ta, bi ai của ba đứa con ông chính là mọi thứ của bọn chúng đều đã được ông sắp đặt sẵn, cả đời bọn chúng nhận được kinh nghiệm của ông, nhưng cả đời bọn chúng thiếu đi bài học xương máu về đánh cá, hơn nữa nói bởi vì bọn chúng chưa từng rời khỏi ông đi ra ngoài thực tập, bọn chúng vốn không biết kinh nghiệm được đúc kết từ những trắc trở và bài học của bọn chúng là gì. Những gì chúng cầm trong tay là kinh nghiệm được đúc kết từ bài học cả đời của ông, nhưng đối với bọn chúng mà nói, chỉ là một vài giáo điều tầm thường. Kỳ thực câu chuyện này, cũng áp dụng cho trái tim của mỗi người. Những kinh nghiệm gián tiếp mà chúng ta có được, thực sự đều là quý giá sao? Ngày nay chúng ta hay có một câu nói, nói đời người phải đi ít đường vòng. Kỳ thực xét theo một ý nghĩa nào đó, đời người không có đường vòng nào để nói cả, nếu như bạn không đi qua đoạn đường đó, làm sao có thể đặt chân đến hiện tại? Nếu không đứng ở hiện tại, làm sao bạn có thể quay đầu lại, nói đó là đường vòng? Kỳ thực mỗi một con đường đều là con đường mà bạn bắt buộc phải dùng bước chân của mình để đo lường (Lời tâm sự của Vu Đan), và trong quá trình này, để chúng ta khám phá ra bản thân, và nhận được sự xác nhận.

Trang Tử luôn giữ gìn sự soi xét tỉnh táo đối với bản thân, từ trạng thái nhân sinh mang ý nghĩa vật lý đến cảnh giới nhân sinh mang ý nghĩa tinh thần, ông luôn duy trì sự quan tâm tỉnh táo. Nghĩa là một con người phải ở ngoài thân xác của mình, duy trì một đôi mắt linh hồn. Việc này không có người thứ hai nào làm thay được, mặc dù vĩnh viễn có người đang nhắc nhở sự được mất của bạn, đúng sai của bạn, nhưng chúng ta thường trong những lời nói quá nhiều của người khác mà hùa theo người khác rồi đánh mất trái tim mình. Nếu duy trì một đôi mắt linh hồn như thế, luôn soi xét bản thân, thì mới có thể đạt được sự vinh nhục không thèm để ý, nắm bắt được tâm nguyện thực sự trong nội tâm.

Trong "Dưỡng Sinh Chủ" của Trang Tử, có một câu chuyện mà mọi người rất quen thuộc, gọi là Bò Chợ Bánh. Chúng ta tạm thời xem sinh mệnh của mình giống như con bò trong tay Bò Chợ Bánh, liệu hôm nay chúng ta có thực sự giải khai nổi không? Bò Chợ Bánh đã giải phẫu con bò như thế nào? Một Bò Chợ Bánh xuất sắc như thế, ông ta biểu diễn trước mặt vua. Lúc biểu diễn, tay ông ta tì vào, đầu gối dựa vào, toàn bộ động tác của con người giống như múa mà mổ xẻ một con bò. Toàn bộ trong quá trình này, cảm thấy tư thế ra dao của ông ta, tiết tấu của ông ta, phù hợp với rất nhiều chương nhạc cổ đại, vừa hợp với vũ điệu Tang Lâm, lại vừa hợp với khúc nhạc Kinh Thủ, đây quả thực giống như một màn biểu diễn, chính là một nghệ thuật hành vi. Hơn nữa con dao trong tay ông ta cầm, là có thể vang lên leng keng, hoàn toàn phù hợp với nhịp phách của chương nhạc, biểu hiện vô cùng ung dung đẹp đẽ. Con bò đó xào xạc được mổ xẻ ra xong, như một vũng bùn thả xuống đất, xương cốt rõ ràng, thịt bò đều được lột sạch xuống. Vậy thì người xem tất nhiên phải kinh ngạc, nói tại sao ông lại có thể làm được như vậy? Lời giải thích của Bò Chợ Bánh, ông nói, thứ mà thần yêu thích, chính là đạo, mà tiến xa hơn kỹ thuật ("Trang Tử - Dưỡng Sinh Chủ"). Ông nói con người nếu có một đôi mắt cao minh hơn, chúng ta có thể suy luận từ Đạo, chứ không chỉ dựa vào kỹ thuật nữa, ba năm sau ta nhìn thấy toàn bộ con bò. Trong mắt ta, chính là xương cốt của nó. Là xuyên qua lớp da dày và lông bò dày, ta có thể nhìn thấy xu hướng của cơ bắp xương cốt. Lúc này ta có thể dùng con dao để đi vào khe hở xương cốt của nó một cách chính xác, mà không đi va chạm cứng nhắc nữa. Như thế này thì ta sẽ thu hoạch được một hiệu suất, ta có thể khiến nó trong quá trình ta dư sức ứng phó, giống như bùn thả xuống đất. Cho nên vị Bò Chợ Bánh này nói, Bò Chợ Bánh với Bò Chợ Bánh là không giống nhau, mọi người đều là đồ tể, nhưng các vị nhìn xem: Đồ tể giỏi mỗi năm đổi dao một lần, là vì cắt thịt; đồ tể tầm thường mỗi tháng đổi dao một lần, là vì chặt xương ("Trang Tử - Dưỡng Sinh Chủ"). Một người đồ tể xuất sắc, anh ta trọn một năm mới đổi một con dao, bởi vì anh ta đang cắt thịt ở đó, anh ta ở giữa các xương cốt, nhiều nhất là chặt đứt gân, những gì anh ta gặp phải đều là những thứ mềm mại. Mà đồ tể tầm thường mỗi tháng đổi dao một lần, là vì chặt xương. Ông nói người thợ múa không cao tay, một tháng đã phải đổi con dao mới, tại sao vậy, bởi vì anh ta đang chặt xương ở đó. Nếu cứ luôn chặt xương, con dao này tự nhiên sẽ bị hỏng. Vị Bò Chợ Bánh này vô cùng tự hào nói, mà con dao này của ta dùng 19 năm rồi, vẫn giống như mới vậy. Là vì sao chứ? Ông ấy tự mình nói một câu rất kỳ diệu, gọi là lấy cái không dày để lọt vào chỗ có khe hở. Ông nói con dao của ta vốn dĩ là mỏng, không hề dày, mà giữa các xương cốt là có khe hở, ta dùng con dao không dày đi vào khe hở một cách chính xác, thì sao lại bị mài mòn chứ? Cho nên trọn vẹn 19 năm cầm con dao trong tay, vẫn giống như mới vậy.

Chúng ta đem câu chuyện này áp dụng vào cuộc sống ngày nay, nếu như mỗi người chúng ta làm được một Bò Chợ Bánh như thế, khiến trên linh hồn của chúng ta có một con dao có thể luôn sắc bén như thế, khiến quỹ tích cuộc sống bị lạc lối giữa thế giới lớn lao phức tạp biến thành một con bò nguyên vẹn, khiến chúng ta luôn có thể nhìn thấy những khe hở đó, có thể giải quyết nó một cách chính xác, mà không cần phải đi chặt xương, đi gánh vác gánh nặng, mọi người không cần phải mỗi ngày làm ra một tư thế bi tráng trong tiếng thở dài, khiến cuộc đời đánh mất đi rất nhiều giá trị, vậy thì những gì chúng ta thu hoạch được sẽ là hiệu suất nhân sinh.

[Lời bình] Giống như Bò Chợ Bánh giải phẫu con bò, nhận thức chính xác và toàn diện sự vật trên thế giới, lại là một điều kiện quan trọng nữa để chúng ta có thể nhận thức rõ bản thân. Nhưng giáo sư Vu Đan cho rằng, nhận thức bản thân một cách chính xác điều quan trọng nhất, là cần chúng ta có thể có sự tự mình hiểu biết. Vậy thì chúng ta phải làm thế nào mới có thể đạt được sự tự mình hiểu biết, mà làm thế nào mới có thể không bị ảnh hưởng bởi đánh giá bên ngoài, nhận thức năng lực của bản thân một cách chính xác?

Trang Tử bảo chúng ta, chỉ cần trong lòng bạn có cảnh giới lớn, bạn mới có thể nhìn rõ bản chất thực sự của nội tâm vượt lên trên hành vi. Nghĩa là đại đạo, đại ngôn, đại nhân, đại liêm, đại dũng thực sự ở bên trong tâm hồn này, tất cả mọi thứ đều thu liễm ở trong tâm mà không phô trương. Sự thu liễm ở trong tâm này được Trang Tử gọi là "Thiên phủ". Tâm của một con người phải giống như Thiên phủ chứa đựng vạn vật trời đất, mà trong Thiên phủ có gì? Lại có hai chữ gọi là "bảo quang". Ông nói cái bảo quang này là cái gì? Chính là nội tâm của bạn bảo toàn một thứ ánh sáng lớn. Ánh sáng này chính là khi vạn vật trời đất đều thay đổi, ví dụ như biển cả đều dâng lên, thì mực nước của nó cũng không dâng lên, mà mọi người đều múc nước từ đây, mực nước của nó cũng không hạ xuống. Bạn không biết nguồn gốc của nó ở đâu, nhưng nó lấy không cạn, dùng không vệt, chiếu rọi vạn vật, đây là một loại ánh sáng của nội tâm. Nghĩa là từ nhận thức chính mình đến phát hiện lắng nghe chính mình, đến hàm dưỡng nuôi nấng chính mình, đây là một tiến trình. Mỗi một con người đều sở hữu một Thiên phủ, có thể có một loại năng lực bảo quang. Đến lúc này, con người sẽ không dùng công tích bên ngoài, để bàn luận về năng lực của bản thân mình nữa.

Mọi người đều biết danh y Biển Thước. Hoa Đà, Biển Thước được dùng làm đại diện cho danh y Trung Quốc. Nhưng có một lần Ngụy Vương hỏi Biển Thước, nói ta nghe nói nhà các ngươi ba anh em, đều giỏi y thuật, ngươi nói cho ta nghe trong ba người các ngươi, ai là người y thuật cao minh nhất? Biển Thước thành khẩn nói, y thuật của đại ca ta là cao nhất, nhị ca ta đứng thứ hai, trong ba người chúng ta, y thuật của ta là kém nhất. Ngụy Vương nói vậy tại sao ngươi nổi tiếng thiên hạ, mà bọn họ lại vô danh tiểu tốt? Biển Thước nói bởi vì đại ca ta chữa bệnh cho người ta luôn có thể làm được việc phòng ngừa từ trước khi bệnh phát sinh. Người này bệnh còn chưa lộ ra dấu hiệu, anh ta đã ra tay là bệnh khỏi, nhổ tận gốc rễ bệnh tật, người này giống như chưa từng mắc bệnh vậy, cho nên tất cả mọi người đều không biết anh ta là đang thực sự loại bỏ căn bệnh từ trước cho bệnh nhân. Thế là ông ấy nói nhị ca ta thì sao? Có thể chữa bệnh là lúc mầm bệnh mới chớm khởi phát, vừa mới bắt đầu, anh ta dùng y dùng dược, liền đè bệnh xuống, cho nên mọi người luôn cho rằng anh ta có thể chữa là bệnh nhỏ, không biết căn bệnh này nếu cứ ủ tiếp, thì chính là căn bệnh lấy mạng người, cho nên danh tiếng anh ta có thể chữa bệnh nhỏ, được truyền tụng ở hương lý. Ông ấy nói tại sao ta nói kỹ thuật của ta kém nhất? Là bởi vì ta chỉ có thể ra tay khi người ta đã lâm vào cảnh nguy kịch cận kề cái chết. Những gì ta có thể làm chính là mổ mủ máu, làm phẫu thuật, đắp thuốc cho người ta, nhìn có vẻ máu me đầm đìa, những việc này đều là do ta làm, kết quả làm xong là cải tử hoàn sinh, cho nên danh tiếng của ta truyền khắp thiên hạ. Nhưng bạn thực sự nhìn xem giai đoạn của ba người chúng ta, người phòng ngừa từ trước khi bệnh phát sinh là cao nhất, nhưng thiên hạ không xưng tụng tên tuổi; bệnh mới chớm khởi phát mà ra tay là bệnh khỏi, bị người ta cho là chữa bệnh nhỏ, danh truyền hương lý; đến khi người ta lâm nguy cận kề cái chết lúc này mới cứu vãn người ta, cứu vãn thế nào thì cũng có di chứng, người này đều đã bị tổn thương, nhưng ta lại danh truyền thiên hạ. Đạo lý này nói cho chúng ta điều gì? Chính là tiêu chuẩn phán giá của thế tục, chưa chắc đã thực sự đánh giá được phẩm chất của một con người. Sự đánh giá của chúng ta đối với bản thân mình, chỉ có nội tâm mới có thể đưa ra câu trả lời chính xác (Lời tâm sự của Vu Đan).

Dân gian Trung Quốc có câu nói thế này, nói có một gia chủ nọ mang theo một con khỉ nhỏ và một con lừa nhỏ sống cùng nhau. Con khỉ nhỏ này rất lanh lợi, nó cứ luôn nhảy nhót trên mái nhà. Vị gia chủ đó gặp người liền khoe, nói con khỉ nhỏ của tôi thông minh quá. Sau đó con lừa nhỏ nhìn thấy nó cứ được khen ngợi, bản thân mình cũng rất gắng sức, một hôm cuối cùng giẫm lên đống củi leo lên mái nhà một cách khó nhọc, kết quả vừa lên đến mái nhà liền giẫm vỡ ngói của chủ nhân, kết quả bị chủ nhân lôi xuống đánh cho một trận tơi bời. Con lừa nhỏ này vẫn luôn nghĩ tại sao ta cuối cùng cũng làm việc của con khỉ nhỏ, tại sao nó lại được khen ngợi, mà ta lại bị ăn đòn? Đây là vì sao? Kỳ thực cảnh ngộ như thế, xảy ra trên thân của rất rất nhiều người, chính là chúng ta quá mức mô phỏng hành vi của người khác, chúng ta cố ý nhấn mạnh tiêu chuẩn lưu hành của xã hội, cái gọi là mốt, cái gọi là thịnh hành, là có một xu hướng trào lưu, khiến chúng ta mê muội trái tim mình mà hùa theo tiêu chuẩn thống nhất. Những chuyện thế này nhiều vô kể. Trang Tử vẫn luôn nhắc nhở chúng ta, làm thế nào mới có thể không trôi theo thói tục đây? Trước tiên hãy nhận thức rõ tâm nguyện trong nội tâm của bạn, bạn có thực sự dùng phương thức sinh mệnh của chính mình để đối xử tử tế với bản thân không?

Ngày nay có thể nói trong một thời đại truyền thông phát triển đầy đủ, tiêu chuẩn thịnh hành là rất đáng sợ. Thịnh hành là một thứ thế lực, điều này giống như mỗi một người đều sẽ chịu sự quấy nhiễu của quảng cáo, để quyết định phương hướng mua sắm của bản thân. Thịnh hành là một sự tẩy não, thịnh hành có thể nói cho bạn biết, nó chưa chắc đã là tốt, nhưng bạn bắt buộc phải a dua theo số đông. Chúng ta thường có một quan niệm lẫn lộn, cho rằng thịnh hành chính là mốt. Nhưng kỳ thực mốt đôi khi là sở thích của số ít người, mà thịnh hành đôi khi giống như bệnh cúm vậy, nó chỉ biểu thị một loại số lượng, chứ không đại diện cho sự cao cấp về phẩm chất.

Trong thời đại ngày nay, có lẽ so với thời đại của Trang Tử, có lẽ càng cần đôi mắt tinh anh như thế này hơn, càng cần sự phản tỉnh nhìn vào bên trong hơn, càng cần thoát khỏi tiêu chuẩn bên ngoài hơn, mà đánh giá năng lực của bản thân, và đánh giá năng lực của người khác. Chỉ khi xác lập tất cả những điều này, dùng lý tính sáng suốt của chính mình, rồi mới đi đối xử tử tế với người khác, đối xử tử tế với bạn bè, đối xử tử tế với con cái, mới có thể làm được việc không áp đặt mà tôn trọng thực sự. Đối với xu hướng giá trị của mỗi một người, đối với phương thức sinh hoạt của mỗi một độ tuổi theo dáng vẻ vốn có của nó, để khiến nó phát huy đến mức độ tốt nhất. Chỉ khi trả lời được bản thân mình là ai, câu hỏi thứ hai mới có thể trả lời bản thân mình muốn gì nhất, câu hỏi thứ ba mới có thể trả lời làm thế nào để dùng phương thức của mình tôn trọng người khác, điều phối xã hội. Tôi nghĩ trong từng câu chuyện ngụ ngôn móc nối lẫn nhau của "Trang Tử", nếu chúng ta quan sát bao quát, đứng ở hiện tại, sẽ giải mã được những huyền cơ trong đó. Chúng ta đều sẽ có một đôi mắt linh hồn, đều sẽ có một con dao sắc bén của Bò Chợ Bánh, chúng ta có thể nhìn thấu thị phi đúng sai trên thế gian, cuối cùng thu hoạch được một phần lý tính sáng suốt, mà hoàn thành một cuộc đời độc nhất vô nhị của chính mình.