［Lồng tiếng］Trang Tử nói cho chúng ta biết, cảnh giới cao nhất của nhân đời chính là tiêu dao du, nhưng đối với người hiện đại chúng ta mà nói, cảnh giới du ngoạn này dường như rất khó đạt đến. Giáo sư Vu Đan cho rằng đây là vì con người đã bị quá nhiều lợi ích vật chất mê hoặc. Sự mê hoặc nhỏ có lẽ chỉ làm thay đổi phương hướng của cuộc đời, còn sự mê hoặc lớn lại làm thay đổi bản tính của con người. Dục vọng vật chất của con người là không có điểm dừng, trong lúc điên cuồng theo đuổi lợi ích vật chất, con người đồng thời cũng đánh mất đi cuộc sống hạnh phúc. Mà chỉ có nhìn thấu công danh lợi lộc, mới có thể duy trì được bản tính vốn dĩ tự do tự tại, không vướng bận. Làm thế nào để chúng ta không bị lợi ích vật chất mê hoặc? Làm thế nào để chúng ta duy trì được bản tính, đi tìm kiếm hạnh phúc của cuộc đời? Xin hãy lắng nghe giáo sư Vu Đan của Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng về tâm đắc "Trang Tử" của Vu Đan: Bản tính và ngộ tính.
Đọc "Trang Tử", ai cũng biết có một cảnh giới cao nhất, gọi là tiêu dao du. Chữ "du" này được Trang Tử sử dụng rất nhiều, ví dụ như ông nói ở giữa trời đất, phải cưỡi lên vạn vật, có thể cuối cùng đạt đến cảnh giới du tâm. Vậy thế nào là "du"? Mỗi người chúng ta gạt bỏ những con đại bàng Côn Bằng ấy, những vật tự tại thoát khỏi hình tượng vật chất ấy sang một bên, liệu bản thân chúng ta có thể đạt đến cảnh giới "du" hay không? Có một thiên tên là "Tại Hựu" (Tại Hựu), trong thiên này, Trang Tử đã kể một câu chuyện như thế này. Ông nói Vân Tướng đi chơi hướng đông, đi qua cành Phù Dao, lúc đi qua cành cây thần ở phía đông, đã nhìn thấy một người, người này tên là Hồng Mông, kì thực Hồng Mông cũng chính là một người hỗn độn chưa khai mở như vậy. Thấy ông lão này rất thú vị, dùng tay vỗ đùi, giống như một con chim sẻ, nhảy nhót ở đò, vui vẻ vô cùng, nhảy qua nhảy lại chơi đùa. Sau đó Vân Tướng liền ngẩn người ra, nói "Ông là người nào vậy?" Đây là người gì thế này? Ông lão này đang làm gì vậy? Sau đó bèn dừng lại nghiêm túc hỏi ông ấy, nói ngươi đang làm gì thế? Hồng Mông cũng không dừng lại, vẫn đang dùng tay vỗ đùi, nhảy qua nhảy lại giống như chim sẻ, đáp lại một chữ, ông ấy đang làm gì cơ chứ? Chữ này chính là "du", nói ta chính là ngao du đây, chơi đùa thôi, làm cái này đấy. Sau đó Vân Tướng nói, vậy ta có vấn đề muốn đến thỉnh giáo ngài, ông lão này ngây thơ như một đứa trẻ, quả nhiên ngẩng mặt nhìn Vân Tướng, đáp một tiếng rằng: Được, ngươi cứ hỏi đi. Sau đó Vân Tướng liền đưa ra một đạo lý lớn.
Ông nói ngài xem, khí trời không hòa hợp, khí đất u kết, sáu khí không thuận, bốn mùa không điều hòa, một vạn tượng trời đất như thế này, không có việc gì là mưa thuận gió hòa cả, chính trị nhân gian, toàn bộ mọi thứ đều không trong sáng, mà hoài bão vĩ đại của ta là gì? Chính là muốn gom hết tất cả khí tinh hoa của trời đất, để nuôi dưỡng muôn dân trăm họ, ta khiến cho cuộc sống của nhân dân bách tính được mưa thuận gió hòa, ngài xem lý tưởng xã hội lớn lao như thế của ta, ngài giúp ta giải đáp với, làm thế nào để đạt được điều đó? Nào ngờ Hồng Mông này vẫn tiếp tục vỗ đùi nhảy tưng tưng như chim sẻ, miệng đáp rằng: "Ta không biết, ta không biết". Ta không biết đâu, vấn đề này ta chịu thôi, cuối cùng Vân Tướng chẳng hỏi ra được gì, đành phải bỏ đi.
Lại qua ba năm nữa, ông tiếp tục đi chơi về phía đông, tại đất Tống tình cờ lại một lần nữa chạm mặt Hồng Mông. Lần này Vân Tướng vô cùng nghiêm túc, tiến lên tôn sùng Hồng Mông là trời, ông nói ngài còn nhận ra ta không? Ta cuối cùng lại gặp được ngài rồi, lần này ngài nhất định, nhất định phải trả lời câu hỏi của ta đấy, những vấn đề ta hỏi ngài, mấy năm trôi qua, trong lòng hoàn toàn không có chút giải đáp nào cả, ngài vẫn là chỉ bảo ta đi. Thế nhưng, Hồng Mông vẫn ở đó vui vẻ chơi đùa như một đứa trẻ, bảo với ông rằng ta ấy à, ta phù du, phù du giữa trời đất, ta không biết nhiều đạo lý về sự đến đi, ta cuồng ngông, ta một mình có thể khiến cho thứ khí này của ta hoàn toàn vui vẻ, đều phát tiết ra ngoài, nhưng ta cũng không biết nhiều nghĩa lý, cho nên ngài đừng hỏi ta, ta vẫn không biết đâu.
Cuối cùng dưới sự kiên trì hết lần này đến lần khác của Vân Tướng, Hồng Mông này cuối cùng cũng cởi bỏ đi cái vẻ ngoài lão ngoan đồng ấy, đem chân lý phác thảo nhất trong lòng nói ra với ông. Ông đã nói với ông ấy hai chữ, làm thế nào để làm tốt mọi chuyện đây? Hai chữ này gọi là "tâm dưỡng", cũng chính là dùng tâm của mình để nghiêm túc ấp ủ. Chúng ta đều biết hai chữ "tâm dưỡng" này kỳ thực cũng có thể đảo ngược lại, nói thành là "dưỡng tâm", cũng có thể nói là khiến trong lòng các bạn có một vài ý niệm, có một vài sự triệt ngộ, có một vài đạo lý chí lý của trời đất và nguyện vọng tinh thuần nhất của sinh mạng, có thể thực sự sinh ra và có thể khiến cho chính mình nhìn thấu.
Chúng ta ngày nay đều có thuyết dưỡng sinh, nhưng rất ít thuyết "dưỡng tâm", kỳ thực nhỏ đến sinh mạng của một cá nhân, lớn đến đạo lý vạn vật dung thông của xã hội, đều ở chữ "tâm dưỡng", thứ ý chí trong lòng đó chúng ta đã thực sự nhìn thấu chưa? Chúng ta làm thế nào mới có thể giống như Hồng Mông vỗ đùi nhảy nhót như chim sẻ vui chơi ngây thơ như một đứa trẻ, đáp rằng trên đời chỉ có một việc, chính là chỉ có duy nhất một chữ "du", ta có thể tùy tâm mà dạo chơi, muốn để tâm thực sự bay lượn lên, trước tiên phải giải phóng nó ra, thả lỏng nó ra.
［Lồng tiếng］Trang Tử cho rằng: Chỉ có giải phóng bản tính của con người, mới có thể đạt đến cảnh giới tiêu dao du. Nhưng đối với người hiện đại chúng ta mà nói, khi chúng ta ở dưới áp lực của cuộc sống, khi chúng ta ở trong các loại vai trò mà xã hội ban cho, chúng ta đã từng nghĩ đến cảm xúc thực sự trong nội tâm của chính mình chưa? Phải chăng bản tính của chúng ta đã bị trói buộc, mà hoàn toàn không hề hay biết?
Kỳ thực chúng ta từ khi còn rất trẻ, khi một người thực sự bước vào xã hội, khi chúng ta bị một vai trò quy phạm, khi chúng ta theo đuổi một danh dự, chúng ta đã sớm bị trói buộc rồi. Trong quá trình này, không có ai khác có thể giải phóng bản thân, chỉ có chính mình giải thích tâm can của mình, giải phóng linh hồn của mình, đạt đến mức độ hờ hững vô hồn, hết thảy mọi thứ đều đã tự nhiên rồi, đến lúc như thế này, muôn vật ngổn ngang trong thiên hạ, sẽ quay về với cội nguồn của chúng, bởi vì con người không còn làm vẻ ta đây nữa, con người không còn gượng ép nữa, gạt bỏ đi tất cả sự gượng ép, thế giới này sẽ là một diện mạo xanh tươi mơn mởn.
Ví dụ như chúng ta nhìn những con đường bên ngoài ngày nay. Mọi người đều có trải nghiệm thế này, ví dụ như đi chơi kỳ nghỉ dài ngày, mùng 1 tháng 5, mùng 1 tháng 10, Tết Nguyên Đán đều đi dạo công viên, cảnh vật chúng ta nhìn thấy là dạng gì? Thường thì cây cối đều đã bị cắt tỉa qua, ta đến một số thành phố, người ta luôn giới thiệu với ta, ngài xem công viên của chúng ta này, có một dải phong cảnh vô cùng kỳ lạ, chính là con đường dài mấy ngàn mét, mấy kilômét này, hoàn toàn đều là động vật được cắt tỉa từ thực vật, kỳ thực khi ta nhìn thấy cảnh quan như thế này, trong lòng ta vô cùng thắc mắc, bản thân thực vật không phải là động vật, giống như chúng ta ngày nay không thể yêu cầu tất cả ngựa, trâu, dê rằng các ngươi đứng dậy nhất định phải thành một khu rừng, chúng ta không cần thiết phải ép động vật thành thực vật chứ, chúng ta hà cớ gì cứ phải ép thực vật mô phỏng hình dáng động vật chứ?
Kỳ thực thế giới vật chất phồn hoa ngày nay của chúng ta, không phải là không đủ tốt đẹp, mà là sự tốt đẹp này có quá nhiều dấu vết mang tính nhân tạo và tiêu chuẩn hóa xã hội, có nghĩa là, nơi chúng ta có thể đến gần tự nhiên, đã quá ít rồi. Nếu vạn vật có thể quay về với cội nguồn của chúng, thì giữa trời đất, mịt mờ hỗn độn, suốt đời không rời xa; nếu kẻ kia biết được, ấy chính là rời xa nó; không hỏi tên của nó, không dò xét tình trạng của nó, vạn vật vốn dĩ tự sinh ("Trang Tử - Tại Hựu"). Trên thế giới này, vạn vật đều sẽ tự do sinh trưởng, bạn không cần phải dò xét đạo lý bên trong của nó, không cần phải truy vấn không cần phải so đo, sự hài hòa thực sự của thế giới kỳ thực nằm ngay trong những thứ mọc um tùm hỗn tạp này, để các loại sinh mệnh tự nhiên tươi tốt phơi phới từ đó cấu thành sự hài hòa của trời đất (lời tâm sự của Vu Đan).
Chúng ta ngày nay rời xa cảnh giới này đã quá xa quá xa rồi, chúng ta đã có quá nhiều lần quen với việc truy vấn, chúng ta nhất định phải truy cùng diệt tận nghĩa lý, kỳ thực ta nhìn thấy một ngụ ý nhỏ thế này, nói con ếch nhìn thấy con rết đi đường, vô cùng tò mò, nó nhìn thấy con rết có rất nhiều chân bước đi, sạt sạt sạt đi ở đó, con ếch liền nhảy nhót đi qua, nói ngài xem ta chỉ có bốn cái chân, ta còn có sự phân công trước sau, ta cứ mãi không hiểu nổi, ngươi nhiều chân thế, là một con sâu trăm chân, bước đầu tiên ngươi nhấc là cái chân nào? Câu hỏi này vừa thốt ra, con rết, pẹc, liền khựng lại ở đó, không biết đi đường nữa rồi. Con rết nói ngươi không thể hỏi ta câu hỏi này nữa, hy vọng sau này ngươi cũng đừng hỏi bất kỳ con rết nào câu hỏi này nữa, ta mà suy nghĩ trong từng ấy cái chân rốt cuộc phải nhấc chân nào trước, tất cả các chân của ta đều sẽ không cử động được nữa, ta sẽ ngã liệt xuống đất ngay lập tức.
Kỳ thực điều này giống cuộc sống của chúng ta biết bao, cuộc sống của chúng ta mọi người hãy sắp xếp đầu mối rồi suy nghĩ mà xem, chúng ta chỉ có nhiều hơn con rết chứ không có ít hơn con rết đâu, cuộc sống của bạn, công việc của bạn, việc kết giao bạn bè của bạn, từ người già cho đến trẻ nhỏ hết thảy mọi thứ này, khi nó thuận theo tự nhiên trở thành cuộc sống của bạn rồi, chúng ta là không thể suy nghĩ quá nhiều.
Mọi người đều biết câu nói này, gọi là con người vừa suy nghĩ, Thượng đế liền bật cười. Chúng ta vừa suy nghĩ, những ngày tháng của chúng ta sẽ giống như con rết vậy, liền khựng lại ở đó, chúng ta sẽ không thể vận hành tiếp được nữa. Là bởi vì chúng ta đã đi ngược lại với một loại chân thực thuận theo tự nhiên, cho nên Trang Tử mới nói kẻ có đại vật, không thể bị vật sai khiến ("Trang Tử - Tại Hựu"). Có nghĩa là trên thế giới này, hãy đem vật chất thực sự coi là vật chất để sai khiến, đừng thực sự câu nệ vào loại vật chất này, nhất định phải cố ý muốn làm thế nào đó, thuận theo tự nhiên, đây vẫn luôn là quan điểm đơn giản tối cao gốc rễ của Đạo gia.
[Lồng tiếng] Trang Tử đề xướng thuận theo tự nhiên, nhưng trong cuộc sống hiện thực, có biết bao nhiêu tiêu chuẩn xã hội, bày ra trước mặt chúng ta, ai ai cũng khao khát thành công, mà tiêu chuẩn thành công thế tục có lẽ chính là việc mưu cầu danh và lợi, vậy chúng ta làm thế nào mới có thể không bị lợi ích vật chất mê hoặc, không bị câu nệ bởi công danh thành tựu đây?
Trang Tử nói, trong cái tiêu chuẩn giá trị coi bậc thánh hiền làm khuôn phép, pháp độ như thế này của chúng ta, từ thời Tam đại trở xuống, thiên hạ không ai là không đem vật chất đánh đổi lấy bản tính của mình cả ("Trang Tử - Biện Mẫu"). Câu nói này nói ra khiến người ta chấn động tâm can, không ai là không đem vật chất đổi lấy bản tính của mình cả, có nghĩa là không có cái gì là không dùng tiêu chuẩn vật chất bên ngoài, để thay đổi bản tính tình cảm của con người, ông nói chỉ có thời kỳ hồng hoang thượng cổ đời Tam đại, là không có loại lo lắng này, mà hiện nay không có cái gì là không thay đổi như thế.
Ông nói ai ai cũng đang coi trọng một số thứ của bản thân mình, ông nói tiểu nhân thì vì thân mình mà chết vì lợi, [lồng tiếng] danh tính là cái thá gì, lợi mới là thứ thiết thực nhất; kẻ sĩ thì vì thân mình mà chết vì danh; đại phu thì vì thân mình mà chết vì gia tộc, vì quốc, vì nhà, tính mạng không tiếc; mà bậc thánh nhân thì vì thân mình mà chết vì thiên hạ.
Nghe có vẻ hình như không giống nhau, tiểu nhân mất đi tính mạng, là vì chút lợi đó, điều này ai ai cũng khinh bỉ, vậy nếu nói đến người tốt hơn thì sao? Kẻ sĩ nếu như vì một anh danh mà tuẫn tế tính mạng, mọi người sẽ cảm thấy anh ta rất tuyệt, bậc đại phu tốt hơn anh ta, có thể vì lợi ích của một gia tộc mà hy sinh bản thân, mà thánh nhân có thể nói ta vì thiên hạ mà hy sinh cá nhân, đây gọi là sự sùng cao.
Nhưng đối với Trang Tử mà nói, ông nói tất cả những điều này đều giống nhau cả. Chẳng qua chỉ là sự nghiệp khác nhau, danh tiếng khác nhau, nhưng từ điểm đem vật chất đổi lấy bản tính mà xét, thì đều là cùng một đạo lý. Đối với Trang Tử mà nói, tất cả những điều này đều là không nên, ông cho rằng mọi người đừng vì bất kỳ mục đích vật chất bên ngoài nào, mà làm thay đổi bản tính tình cảm của chính mình, theo cách nói của ông, thì trên thế giới này, có rất nhiều rất nhiều sự dụ dỗ và mê hoặc, mà sự mê hoặc nhỏ làm thay đổi phương hướng, sự mê hoặc lớn làm thay đổi bản tính, hai câu nói này cũng rất đáng để chúng ta ngày nay nghiền ngẫm cho kỹ, sự mê hoặc nhỏ làm thay đổi phương hướng của cuộc đời, sự mê hoặc lớn làm thay đổi bản tính của con người (lời tâm sự của Vu Đan).
Thế giới ngày nay sự mê hoặc ít sao? Sự dụ dỗ ít sao? Sự khốn hoặc ít sao? Sự hoài nghi ít sao? Chúng ta ngập tràn khắp trời đất một chữ "hoặc", từ xưa chí kim, không có thời nào vượt qua được thế kỷ 21 này có nhiều như vậy, mà chúng ta ở trong cái sự hoặc này, sự hoặc nhỏ liền thay đổi phương hướng của chúng ta, ví dụ như đứa trẻ thi đại học, một đứa trẻ có lẽ nói nguyện vọng ban đầu của tôi chính là muốn học vật lý, tôi chính là có hứng thú với sự huyền bí của vật lý này, đối với hố đen thiên thể, sau đó người lớn nói, học khoa học lý thuyết thì có thể học ra cái gì chứ? Chúng ta học tài chính quản lý đi, sau này có thể kiếm tiền đấy. Một đứa trẻ học văn nói, tôi chính là muốn làm nhà thơ, tôi chính phải học khoa Trung văn, người lớn nói làm nhà thơ sau này có thể kiếm cơm ăn không? Học luật đi, sau này làm luật sư, kỳ thực cái này gọi là gì, cái này chính là thay đổi phương hướng của nó, nghĩa là sẽ vì một mục đích vật chất nào đó mà thay đổi phương hướng lý tưởng trong lòng.
Nhưng cái này chưa tính là lớn, là mê hoặc nhỏ; mà mê hoặc lớn sẽ làm thay đổi bản tính, có nghĩa là khiến cho một người làm ra những việc đi ngược lại với bản tính sinh học này, ví dụ như sự bất trung, bất hiếu, bất nghĩa của thế giới này, tất cả những điều này đều là vì cái gì, cái gọi là lợi khiến cho trí tuệ mờ mịt, một bậc trí giả thực sự là người không bị mê hoặc, nhưng khi lợi có thể khiến cho trí tuệ mờ mịt, trong lòng chúng ta không còn trí tuệ sáng suốt trong trẻo nữa, thì tất cả sự mê hoặc sẽ khiến chúng ta thay đổi bản tính thuở ban đầu, cho nên từ ý nghĩa này mà nói, Trang Tử nói trên thế giới này, có bao nhiêu thứ chính là do dục vọng trong lòng chúng ta khôn cùng, tham vọng quá nhiều, không ngừng gộp thêm gộp thêm, mà cuối cùng làm tổn hại đến bản tính của chính mình.
Có một câu chuyện thế này. Nói có một người, ông ta có được một chiếc cung gỗ tử đàn quý hiếm vô song trong thiên hạ, cây cung này rất nặng, rất đầm tay, đây chính xác là thứ mà dũng sĩ cần, loại gỗ tử đàn này, là gỗ cổ thụ nhiều năm, vô cùng trầm chắc, đè nặng trên tay dùng cực kỳ thích hợp.
Sau đó người này ngắm nghía cây cung này hồi lâu, nói cây cung này là cây cung tốt nhất trong thiên hạ, khi nó được sử dụng thì chắc chắn là tốt nhất, nhưng nó chưa đủ hoa mỹ, quá mức phác thảo, phải làm sao đây? Nói gỗ tử đàn đã có tay cầm cung lớn như vậy, cho nên ông ta đã tìm một thợ giỏi khéo tay nhất trong thiên hạ, nói ngài khắc giúp ta lên đây toàn bộ một bức tranh đi săn nhé, người thợ khéo này đương nhiên phát huy hết kỹ năng trên người, sống động như thật, vẽ một bức tranh đi săn lên toàn bộ phần tay cầm của cung này, có ngựa đang phi nước đại, có con mồi đang đuổi theo, có người giương cung bắn tên, có mặt trời trên trời, mặt đất ở dưới, khắc cây cung đến mức khắp nơi đều là hoa văn, chủ nhân cầm trong tay nói, cây cung này đến bây giờ mới thực sự được gọi là hoàn mỹ đến cùng cực, tất cả những gì tốt nhất đều được thêm lên người nó.
Lúc này ông ta giương cung đặt tên, dùng sức kéo một cái, rắc một tiếng, cây cung gãy đứt trong tay ông ta. Chính xác là vì miếng gỗ này gánh chịu quá nhiều hoa văn.
Trong cuộc sống của chúng ta, thế nào gọi là bỏ gốc đuôi theo ngọn? Có bao nhiêu lần chúng ta, chính vì loại trang sức bề ngoài này, mà đánh mất đi chất liệu thuở ban đầu của sinh mạng, có nghĩa là vì để miếng gỗ nhìn cho đẹp mắt, mà đánh mất đi khả năng trở thành một cây cung tốt của nó.
Chính bản thân chúng ta há chẳng phải cũng là một cây cung như thế hay sao? Bản thân chúng ta vốn dĩ có lẽ còn tốt hơn bây giờ, thế nhưng, chúng ta vì không nhìn thấy sinh mạng thuở ban đầu thực sự của chính mình, không nhìn thấy diện mạo nguyên thủy lúc chưa được chạm trổ và nguyện vọng trong lòng, chúng ta liền sẽ làm ra cái loại việc tổn hại tính tình và tổn hại tính mạng mà Trang Tử đã nói.
[Lồng tiếng] Tham vọng thường làm tổn hại bản tính của con người, mà khiến con người trở thành nô lệ của vật chất. Giáo sư Vu Đan cho rằng, dục vọng của con người là không có điểm dừng, nếu một người đánh mất đi bản tính của mình, trong lúc điên cuồng theo đuổi lợi ích vật chất, tai họa cũng sẽ theo đó mà giáng xuống. Vậy chúng ta làm thế nào mới không bị lợi ích vật chất mê hoặc, giữ gìn bản tính, để đi tìm kiếm cuộc sống thực sự hạnh phúc đây?
Điều này giống như một câu chuyện ngụ ý được truyền tụng rất rộng rãi mà chúng ta từng nghe qua. Nói có một con chó nhỏ, nó hỏi mẹ của nó, nói con có một người bạn, cá cược với con, nó nói mày nhất định phải hoàn thành một việc, mày mới có thể có được hạnh phúc lớn nhất, niềm vui lớn nhất. Việc gì thế? Rất đơn giản ở ngay trên người mày thôi, mày tự tóm lấy cái đuôi của mày ấy, con chó nhỏ nói con tốn bao nhiêu sức lực, con cứ ngày nhảy nhót đuổi theo cái đuôi của mình, tóm thế nào cũng không tóm được, nó nói mẹ ơi có phải cả đời này con không có hạnh phúc để mà nói đến nữa không? Tại sao cái ở ngay trên người con mà con lại cứ không tóm được cơ chứ?
Mẹ nó liền bật cười, nói kỳ thực hạnh phúc và niềm vui cũng giống như cái đuôi của chính con vậy, lúc con không có tâm đi chiếm lấy nó, con cứ tự mình đi về phía trước, nó vĩnh viễn đều đi theo con, con người ta vĩnh viễn đừng có so kè với phần mà mình đã có được rồi, cái đuôi vẫn còn ở trên người con đấy thôi, nó là một phần cơ thể của con, tại sao con cứ nhất định phải tóm lấy nó cho bằng được chứ? Con quên nó đi, con cứ tự mình đi về phía trước, mọi thứ sẽ đi theo con.
Kỳ thực đây gọi là vô tâm đắc. Cho nên Đạo gia có một quan điểm, nói tâm của mỗi một người chúng ta, nên giống cái gì nhỉ? Nên giống như một chiếc gương, bởi vì nước lặng còn sáng huống chi là tinh thần, tâm của bậc thánh nhân thật tĩnh lặng làm sao!
Nói nước lúc nào mới có thể soi thấy vạn vật trời đất, chỉ có một trường hợp duy nhất, chính là lúc nước tĩnh lặng. Chúng ta thử nghĩ mà xem, có thể trong dòng nước xiết, trong sóng lớn mà soi thấy cái bóng của mình không? Không soi thấy được. Bởi vì khi tâm của chúng ta giống như dòng nước cuồn cuộn, giống như sóng lớn dâng trào, vạn vật thế gian cũng không thể soi vào tận đáy lòng của chúng ta.
Thế nào là "tâm dưỡng"? Chúng ta làm thế nào để ngộ thấu chí lý thế gian, tâm của chúng ta nên giống như một tấm gương, là cái gương của trời đất, là tấm gương của vạn vật ("Trang Tử - Thiên Đạo"). Có nghĩa là, cái tâm như thế đối với vạn vật thế gian vốn không hề phụ họa, cũng không từ chối, nó chỉ là một sự chiếu rọi vô cùng đường hoàng thẳng thắn mà thôi, ông nói khi tâm linh của chúng ta duy trì trạng thái như thế này, chúng ta sẽ bằng một trạng thái trong sáng nhất để nhìn thấy thế giới, cũng là nhìn thấy chính mình (lời tâm sự của Vu Đan).
Chính là mọi người có thể suy nghĩ một chút, gương là gì, từ bề mặt gương mà nói, suy cho cùng cũng chỉ là một lớp thủy tinh, nhưng sự khác biệt giữa gương và thủy tinh là gì, nằm ở chỗ bên trong nó còn có thêm một lớp thủy ngân mỏng, cho nên không có cái màng thủy ngân này thì thủy tinh, bạn chỉ có thể nhìn xuyên qua nó để thấy thế giới bên ngoài, nhưng có một lớp màng thủy ngân chặn ở đó, bạn có thể thông qua nó để soi thấy chính mình, đồng thời bạn cũng có thể nhìn thấy thế giới.
Cho nên kỳ thực trong lòng chúng ta liệu có thể có thêm một lớp thủy ngân như thế, để tấm gương trước mắt chúng ta hóa thành một tấm gương, không chỉ nhìn thế giới bên ngoài, mà còn tự nhìn thấu nội tâm, để một vùng trời đất gương soi như thế này có thể soi thấy nguyện vọng sinh mạng của chính mình, cho nên Đạo gia kỳ thực vẫn luôn đề xướng lòng người nhất định phải tự nhiên, đừng có quá nhiều sự trói buộc cố ý, và rất nhiều rất nhiều sự tôi luyện mang tính bên ngoài này.
"Trang Tử" có một thiên tên là "Mã Đề" (Móng ngựa), ông nói con ngựa là một sinh vật, móng có thể đạp sương tuyết, lông có thể chống gió lạnh, nó có thể ở trên thế giới này, thường xuyên nhảy nhót tung tăng, vui vẻ thoải mái, có thể đi tung hoành, đây chính là bản tính của ngựa, con ngựa này, ngươi cho nó ngôi nhà rất cao, cho nó đồ ăn rất ngon thì nó đều không có hứng thú, thứ mà nó muốn chính là tính tình của chính nó mà thôi, nhưng không may là nó lại gặp phải một người mà nhân gian chúng ta gọi là bậc chí thánh, gọi là Bá Lạc.
Khi Bá Lạc nói ta giỏi thuần ngựa, lúc này ông ta đối xử với ngựa thế nào? [Lồng tiếng] Ông ta cắt tỉa lông ngựa, cạo gọt móng ngựa, đóng dấu lên người ngựa, làm như vậy, ngựa đã chết mất mười phần hai ba rồi.
Sau đó đợi đến lúc ông ta tiến một bước muốn để những con ngựa này ở cùng một chỗ, có thể huấn luyện cho thật tốt, gọi là để cho nó đói, để cho nó khát, phải bỏ đói nó, bỏ khát nó, phải chỉnh đốn nó, sắp xếp cho thật tề chỉnh, rồi sau đó lại đi huấn luyện, huấn luyện xong rồi, đằng trước có cái hàm thiếc ngựa, phải trói nó lại, đằng sau phải có roi thúc giục nó, nói đến lúc này, con ngựa đã chết bị thương quá nửa rồi.
Cho nên mọi người có thể thấy, Trang Tử còn cung cấp cho chúng ta một sự phán đoán giá trị khác biệt với số đông, khi chúng ta đứng ở góc độ xã hội, đánh giá Bá Lạc - một bậc kỳ tài có thể phát hiện ra thiên lý mã trong thiên hạ này, thì Trang Tử cho rằng Bá Lạc chính là kẻ hung thủ tàn hại thiên tính của động vật lớn nhất, bởi vì ông ta đã vi phạm niềm vui vốn có của ngựa, vì để nó trở thành tài liệu hữu dụng, mà trên người nó lại có ngần ấy sự đục đẽo cố ý, cho nên dưới cái nhìn của Trang Tử, tất cả sự đục đẽo mang tính bên ngoài này thực ra đều trái ngược với ý chí thuở ban đầu, có nghĩa là, mỗi một sinh mạng đều yêu cầu được tôn trọng, một sinh mạng nó vốn dĩ ban đầu như thế nào thì chính là như thế ấy, bạn hãy để cho nó tự mình vui vẻ vui tươi.
Cho nên Trang Tử nói tiếp rằng: Cái gọi là sự khôn ngoan của ta, không phải nói là nó có thể nghe được tất cả mọi thứ ấy đâu ("Trang Tử - Biện Mẫu"). Cái sự khôn mà ta nói, tai tinh tường, không phải chỉ việc nó có thể nghe được tất cả mọi âm thanh trên thế gian, mà là tự nghe thấy mà thôi. Nó có thể tự nghe thấy âm thanh của chính mình, có thể nghe được âm thanh tĩnh lặng, ông nói cái mà ta gọi là đối lập với khôn là gì, chính là sự sáng suốt, nói thế nào là sáng? Cũng không phải cái gọi là có thể nghe thấy cái kia, thấu tỏ cái kia, có thể nhìn thấy tất cả những cái kia, mà là sự tự sáng suốt ở trong lòng.
Sự khôn và minh thực sự của một người, đều không phải là nhìn thế giới bên ngoài, mà là tĩnh lại để nghe xem nguyện vọng thuở ban đầu nhất của sinh mạng là gì (lời tâm sự của Vu Đan).
Mọi người hãy nhìn trẻ con, một đứa trẻ sơ sinh rất nhỏ, hệ giá trị của nó không giống với chúng ta, tôi không biết mọi người đã từng nhìn thấy cảnh tượng thế này chưa, một đứa trẻ sơ sinh sáu bảy tháng tuổi vừa mới học ngồi, có xung quanh nó có lẽ chất đống đủ các loại đồ chơi điện tử nào là, khối gỗ xa hoa nào là, gấu bông xinh đẹp nào là, nó hoàn toàn không có chút hứng thú nào cả, trong tay có lẽ đang mân mê một chiếc lọ thuốc rỗng, hoặc là cầm một cái nút chai, nó cứ chơi cái đó đấy, chúng ta có bao nhiêu bậc phụ huynh, có bao nhiêu người bảo mẫu, sẽ dựa theo phán đoán của chúng ta, nói ngài xem con búp bê điện tử này đẹp biết bao nhiêu này, ngài xem chuyến tàu nhỏ này nó đắt lắm đấy, sao cháu lại không chơi đồ chơi phát triển trí tuệ này, khối gỗ này chứ, cháu chơi những thứ này đi, cái lọ này là đồ bỏ đi, cái này bây giờ cô nên vứt đi cho cháu rồi, chúng ta không chơi cái này nữa.
Bạn cho rằng chiếc lọ thuốc rỗng này thực sự là đồ bỏ đi sao? Có lẽ một đứa trẻ khi nó đang vặn cái nắp đó, khi nó cầm thứ đó lắc lư trong tay, đây chính là sự khai phá trí tuệ của nó, mà đối với những món đồ chơi đắt đỏ, hoa mỹ, phát triển trí tuệ mà người lớn gọi là gì đó, trong mắt của nó, có lẽ xem như phân thổ, cho nên có thể thực sự tôn trọng con người không?
Chúng ta hãy nghĩ xem với tư cách là cha mẹ, chúng ta có mấy người từng tôn trọng đứa trẻ sơ sinh của chúng ta. Chúng ta luôn cho rằng một người có phán đoán giá trị độc lập của chính mình là khi nó lớn lên, mà phán đoán này vẫn còn nên chịu sự dạy bảo của người lớn, nào ngờ trong lòng của một đứa trẻ sơ sinh, bằng đôi mắt của nó có niềm vui mà nó tận hưởng.
Có một câu chuyện thế này, nói có một người thợ mộc, người thợ mộc này trong lúc làm việc rất ồn ào, tay cầm cái bào đang làm việc thì tay hất ra, pẹc, chiếc đồng hồ trên cổ tay rơi mất, sau đó ông ta đi tìm khắp nơi, nhưng khắp nơi toàn là dăm bào, còn có rất nhiều mảnh vụn gỗ, sau đó rất nhiều đồ đệ dưới tay ông ta bắt đầu thắp đèn lồng, tất cả mọi người bào tới bào lui trong căn phòng này, chính là tìm mãi không thấy chiếc đồng hồ nhỏ xíu ấy, tìm thế nào cũng không thấy, tất cả mọi người đều đã đi rồi, lúc này trời đã tối hẳn, khóa cửa lại nói ngày mai trời sáng tìm tiếp vậy.
Đứa con trai nhỏ của người thợ mộc một mình chơi đùa ở đây, đến nửa đêm cậu bé quay về nói với bố mình rằng, bố ơi con tìm thấy đồng hồ cho bố rồi đây, người thợ mộc kinh ngạc đến ngây người, nói trời tối thế này rồi, con tìm thấy bằng cách nào vậy?
[Lồng tiếng] Một đám người lớn thắp đèn lồng tìm không ra chiếc đồng hồ, tại sao một đứa trẻ nhỏ lại có thể tìm thấy? Đứa trẻ này đã dùng phương pháp gì, câu chuyện này lại nói lên một đạo lý gì?
Đứa trẻ nói, chẳng qua là vì tất cả mọi người các người đều đã đi hết rồi, con một mình ngồi ở đó, con không dùng mắt để đi tìm đâu, con ngồi ở đó lắng nghe, con chỉ nghe tiếng kim giây tích tắc tích tắc ở đó thôi, con đi theo hướng âm thanh đó, gạt đăm bào ra một cái, liền cầm được chiếc đồng hồ lên rồi.
Kỳ thực điều này nghe giống như một việc trong cuộc sống, nhưng chúng ta có bao nhiêu thời gian trong lúc tìm kiếm, bởi vì sự huyên náo mà tìm mãi không thấy, chúng ta vẫn luôn cầm đèn lồng, cầm đèn pin, chỉ sợ không đủ sáng, chỉ sợ không đủ người tay, rất nhiều người ở đó tìm kiếm này nọ, nhưng chúng ta lại không bằng tâm của một đứa trẻ yên tĩnh, bằng một thứ âm thanh ngây thơ để lắng nghe, chúng ta dùng một đôi tai ngây thơ để nghe thấy tiếng kim giây nhỏ nhấp nhất, lúc này chính là căn cứ để chúng ta tìm thấy, cho nên kỳ thực thế nào là thiên tính, thế nào là những con ngựa chưa từng được chỉnh đốn kia? Dù chúng có thể không phải là chiến mã, nhưng chúng có thể có tính tình vui vẻ, chúng ta ngày nay thường ôm lấy một giá trị của xã hội, mà đục đẽo quá nhiều quá nhiều vật tính.
Có một câu chuyện rất đơn giản thế này: Chúng ta đều đã nhìn thấy nhà điêu khắc đi điêu khắc một bức tượng đá một bức tượng gỗ như thế nào rồi đấy, bắt đầu bạn sẽ nhìn thấy một khối đá lớn, mịt mờ không rõ, hỗn độn đặt ở đó, sau đó nhà điêu khắc bắt đầu điêu khắc rồi, điêu khắc một ví dụ như bức tượng chân dung một người đẹp, câu chuyện này chính là nói, đứa trẻ ngạc nhiên nhìn con dao khắc trong tay nhà điêu khắc, gọt bỏ từng khối từng khối đá ra, một mỹ nhân băng thanh ngọc khiết từ trong đá từng chút từng chút nổi bật lên, nổi bật lên đôi mắt của cô ấy, đôi mắt ấy linh động có thần, nổi bật lên cái miệng của cô ấy, cái miệng khéo ăn khéo nói của cô ấy dường như có thể nói chuyện, nổi bật lên gò má của cô ấy, trên gò má của cô ấy có một tầng ánh sáng giống như sắc hồng vờn quanh, đứa trẻ này liền vô cùng kỳ lạ, cậu bé nói sao cô biết cô ấy giấu ở bên trong thế, cô làm thế nào để tìm cô ấy ra hay vậy, sau đó nhà điêu khắc này liền đáp lại cậu bé một câu, nhà điêu khắc nói, ta không biết cô ấy giấu ở đây, cô ấy thực ra giấu trong lòng ta, ta chẳng qua chỉ là đem người đẹp giấu trong lòng mình chuyển đến trong đá mà thôi.
Kỳ thực câu nói này giống như công việc hằng ngày của chúng ta vậy, chúng ta có thể coi điêu khắc là một nghề nghiệp, thứ hoàn thành chỉ là một món đồ vật, nhưng rất nhiều lúc, nó không hề cấy ghép nguyện vọng trong lòng chúng ta, có nghĩa là nghề nghiệp trong tay chúng ta, không biến thành một vật mang chở, không đem một mỹ nhân giấu trong lòng chúng ta nổi bật ra ngoài, cho nên chúng ta không thể hoàn thành sự thông suốt giữa sinh mạng và nghề nghiệp, vậy làm thế nào mới có thể làm được những điều này? Trước tiên không dựa vào kỹ thuật, mà dựa vào hình thái hoàn chỉnh trong lòng chúng ta, mà hình thái hoàn chỉnh này cần phải có sự dũng cảm, là bởi vì nó cần mỗi một người chúng ta thực sự có thể dưỡng tâm, để tâm của mình hòa hợp với tự nhiên, dùng lời của Trang Tử mà nói, gọi là du tâm nơi đạm bạc, hợp khí nơi tịch mịch ("Trang Tử - Ứng Đế Vương").
Chúng ta ngày nay hay nói đạm bạc đạm bạc, có vẻ như là một từ mang nghĩa xấu, nhưng khi thế giới này quá nồng nàn rồi, chúng ta quả thực cần một chút sự thanh đạm, khi tâm của chúng ta có thể điềm nhiên đối mặt, rất nhiều việc có thể được lâu dài (lời tâm sự của Vu Đan).
Một câu chuyện nhỏ kể rất thú vị, nói có một vị quốc vương nhận được ba tiểu kim nhân tiến cống, ba tiểu kim nhân này hình dáng y hệt nhau, ông ta nói pho tượng nào trân quý hơn một chút nhỉ? Cân thử xem. Cân thử, trọng lượng của ba tiểu kim nhân không chênh lệch nửa phân nửa li, cũng giống hệt nhau, ông ta nói thế này thì phiền phức rồi, pho tượng nào tốt hơn đây?
Có một vị đại thần thông thái bảo ông ta, nói ngài hãy thử đường đi của chúng xem, ngài lấy một cọng cỏ, thọc từ tai của nó vào, ngài xem nó đi ra từ đâu. Tiểu kim nhân thứ nhất thọc cỏ vào, tai trái đi vào, tai phải đi ra.
Tiểu kim nhân thứ hai tai trái đi vào, từ miệng đi ra. Từ tiểu kim nhân thứ ba, từ tai trái đi vào, tót một cái rơi vào bụng, chẳng đi ra đâu cả.
Sau đó vị quốc vương này bỗng nhiên tỉnh ngộ, nói trẫm hiểu rồi, tiểu kim nhân thứ ba là trân quý nhất, tại sao vậy? Những thứ khác cái này giống như cuộc sống của chúng ta.
Trong một thế giới quá ư nồng nàn như ngày nay, những lời lẽ, tin tức chúng ta nghe được, bao gồm cả tin tức quá nhiều quá nhiều rồi, tai trái vào tai phải ra là tình huống của đại đa số mọi người, hoàn toàn không đi qua não bộ.
Loại người thứ hai ấy mà, là tai vào miệng ra, nghe thấy lời đồn đại nhảm nhí gì đó, tin hay không tin đều đem đi truyền bá.
Mà loại người thứ ba, tai vào, rơi vào bụng, đây là một người trầm mặc, nhưng anh ta là một người có sự phân biệt, anh ta hiểu rõ nguyện vọng của chính mình, anh ta có thể phân biệt được chân giả ở thế gian, rất nhiều thứ đừng nên bằng một tư thế nhiệt liệt để phụ họa, mà bằng một tư thế trầm mặc, để bản thân hòa tâm vào sự đạm bạc, hòa khí vào sự tịch mịch, như thế này, tâm sẽ bình yên, mà khí huyết thông suốt.
Ta tin rằng một thế giới tinh thần thực sự minh lãng kiện tráng, là phải dựa vào những chi thể tràn đầy sức sống tự nhiên, phác thảo, khỏe mạnh của chúng ta. Cơ thể của chúng ta làm thế nào mới có thể khỏe mạnh, hãy để chúng ta buông bỏ nhiều hơn những sự so đo, buông bỏ nhiều hơn những sự nồng nàn, buông bỏ nhiều hơn những sự nóng vội trước mắt quá đỗi hám lợi, nhìn thấy tương lai lâu dài, bằng một loại đạm và mịch như thế, để duy trì cái tâm trường tồn của chúng ta, loại đạm và mịch này, vốn không hề làm tiêu tan đi sự nhiệt tình của sinh mạng chúng ta, nó biến tình cảm của chúng ta, thành một thứ sức mạnh trong sinh mạng càng trường tồn hơn càng liên tục hơn, nó sẽ khiến cho chúng ta suốt đời giữ gìn được bản chân của chính mình, cho nên tính tình của nhân đời từ lúc bắt đầu không chịu sự đục đẽo của xã hội, không đi ngược lại bản chân trong nội tâm, nhìn cho rõ nguyện vọng trong lòng, đi cho thật chân thật, trong cái đạm và mịch thế này, trong cái sự không đi ngược lại sự chân thực này, hòa hợp với đại đạo trời đất, đây chính là điều mà Đạo gia nói cho chúng ta biết, sự tự tu luyện mà đại hóa thành thiên thành.
