[Dẫn thoại] Tư Mã Thiên đã nói trong Sử ký rằng: "Thiên hạ hi hi, giai vi lợi lai; thiên hạ nhương nhương, giai vi lợi vãng", có thể thấy hai chữ danh lợi là sự theo đuổi mà người đời khó lòng buông bỏ. Thế nhưng, triết học nhân sinh của Trang Tử xem sự đạm bạc là lớn lao, chỉ khi vượt qua được tất cả tâm lý công danh lợi lộc, mới có thể lĩnh hội được cảnh giới cao nhất của cuộc đời. Đó chính là Tiêu Dao Du. Giáo sư Vu Đan cho rằng, muốn thực sự lĩnh hội cảnh giới Tiêu Dao Du của Trang Tử, nhất định phải vượt qua được danh lợi, mà có một tâm thái đạm bạc chính là nền tảng để vượt qua danh lợi. Vậy, làm thế nào mới có thể đạt được sự đạm bạc là lớn lao, làm thế nào để từ những câu chuyện của Trang Tử mà ngộ ra đạo lý thế gian; làm thế nào để vượt qua chính mình, đạt đến một cảnh giới lý tưởng đây?

Chủ đề siêu việt là điều mà trong cuộc sống ngày nay, chúng ta vẫn thường hay nhắc đến. Thế nào là siêu việt chân chính, siêu việt nằm ở nhận thức tỉnh táo đối với thực tại, mà nhận thức này nằm ở chỗ chúng ta có thể phân biệt trong tất cả những bộn bề phức tạp của cuộc sống, đâu là điều hằng định bất biến, bản chất của nó là gì.

Xin nói một chuyện ngoài lề. Khi Càn Long hoàng đế tuần du Giang Nam, đi đến khắp nơi ngắm nhìn thế thái nhân tình, ông đã hỏi rất nhiều câu hỏi ngẫu nhiên, nhưng đôi khi ông lại nhận được những câu trả lời bất ngờ. Tại Kim Sơn Tự, ông hỏi vị cao tăng Thiền tông lúc bấy giờ là Pháp Bàn, rằng dòng sông Trường Giang tấp nập ngược xuôi thế này, một ngày ước chừng có bao nhiêu chiếc thuyền qua lại? Đại sư Pháp Bàn liền đáp với ông rằng, có hai chiếc thuyền. Càn Long hỏi sao một ngày mà chỉ có hai chiếc thuyền? Pháp Bàn đáp: Một chiếc vì danh, một chiếc vì lợi, toàn bộ Trường Giang chẳng qua cũng chỉ có hai chiếc thuyền mà thôi. Đây chính là điều mà Tư Mã Thiên đã nói trong Sử ký, "Thiên hạ hi hi, giai vi lợi lai, thiên hạ nhương nhương, giai vi lợi vãng". Thế thì, điều mà lòng người coi trọng tiếp theo chính là danh. Vì vậy, sự bôn ba của biết bao nhiêu con người vì danh với lợi cuối cùng đều quy tụ về hai điểm tựa cơ bản này. Vậy, trong Trang Tử, danh và lợi được nhìn nhận như thế nào? Trong Tiêu Dao Du có kể câu chuyện thế này: Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do.

[Lồng tiếng] Nghiêu: Nhật nguyệt đã ló dạng mà còn cần ngọn đuốc nhỏ này của ta làm gì? Mưa móc đã rơi mà còn cần tưới tiêu nhân tạo làm gì? Ta thực sự không bằng ngươi, thế nên xin cho phép ta giao thiên hạ lại cho ngươi nhé. Trang Tử: Thôi đi thôi, chuột chũi uống nước sông, thứ cần thiết cũng chỉ là đầy bụng mà thôi. Ngươi bảo nhường thiên hạ cho ta, ta lấy nó để làm gì chứ? Vả lại thiên hạ đã được ngươi trị vì rất tốt rồi, ngươi muốn nhường hư danh cho ta, ta cần những hư danh trống rỗng này để làm gì?

Nghiêu và Thuấn từ xưa đến nay vốn được mọi người công nhận là đứng đầu các bậc thánh nhân, là đại diện cho những minh quân hiền chủ trong thiên hạ, thế nhưng Nghiêu vẫn rất nghiêm túc nói với Hứa Do rằng: "Thưa tiên sinh, ta thấy ngài thì biết, nhật nguyệt xuất nhi quế hỏa tức, khi những vầng tinh tượng quang minh vĩnh hằng của trời đất nhật nguyệt đều xuất hiện cả rồi, chúng ta còn cần phải cầm đuốc, giữa ban ngày ban mặt mà cầm đuốc đi tìm đường nữa không?" Hiển nhiên là ngọn đuốc nhỏ này nên tắt đi; nếu trời sắp đổ mưa lớn, vạn vật đều đã chịu sự nhuần thấm, tưới tắm của cam lâm rồi, chúng ta còn đáng đời nào phải ngày ngày gánh thùng nước, từng chút từng chút một đi tưới hoa nữa chứ? Không cần thiết nữa. Ông nói thưa tiên sinh, ta thấy ngài thì mới biết, ta đến trị vì thiên hạ, giống như ngọn đuốc gặp ánh thái dương, giống như một thùng nước gặp trận mưa cam lâm từ trời rơi xuống, ta thật là không xứng chức. Thế nên ta xin được nhường thiên hạ lại cho ngài. Mọi người xem, đây đâu phải là nhường một chiếc chức quan nhỏ bé đâu, Đường Nghiêu đứng ra muốn nhường cả thiên hạ cho Hứa Do. Hứa Do lại nói thế nào? Hứa Do nhạt nhẽo đáp: Ngươi trị vì thiên hạ đã tốt đến thế này rồi, vậy thì ta còn cần thiên hạ để làm gì? Chẳng lẽ ta lại vì cái danh ư? Danh giả, thực giả tân nhi dã.

Ông nói con người thực mới là chủ, danh chỉ là khách, chẳng lẽ ta lại vì cái chức khách sáo này mà đến hay sao? Thế nên ông bảo thôi đi, Hứa Do nói tiếp một phép ẩn dụ rất kinh điển: "Quạ xanh làm tổ trong rừng sâu, chẳng quá một cành; chuột chũi uống nước sông, chẳng quá đầy bụng" (Trang Tử - Tiêu Dao Du). Ông nói một con chim nhỏ bé, ở trong rừng râm, cho dù có khu rừng rộng lớn đến đâu để cho nó đậu, thì nó có thể làm tổ cũng chỉ cần một cành cây mà thôi. Ông nói chuột chũi uống nước sông, một con sông lớn cuồn cuộn, một con chuột chũi nhỏ bé nói tôi ra uống hớp nước nhỏ, nó uống được bao nhiêu chứ, no bụng là được rồi. Uống no cái bụng nhỏ của nó rồi, thì nó cũng chẳng uống thêm được nữa. Ý ngoài lời ở đây chính là, đời người có hạn cho dù ngươi sở hữu bao nhiêu đi nữa, chúng ta thử nghĩ xem, một đời người, ngươi có thể ăn bao nhiêu cơm, ngươi có thể ở nhà rộng bao nhiêu, con người nằm lên giường rồi, chỗ mà ngươi chiếm thực ra có thể lớn bao nhiêu chứ? Cho dù ngươi ở biệt thự 600 mét vuông, hay biệt thự 1000 mét vuông, thì không gian của chính ngươi thực ra có thể ở được bao nhiêu chứ? Đôi khi đạm bạc là lớn lao, chính là một loại tĩnh lặng chí viễn ấy, chính là một loại tâm trí đạm bạc ấy, có thể nhường cả thiên hạ đi, đây vẫn là một tấm lòng rộng lớn vô cùng. Nói cách khác, con người nhìn rõ mục đích của mình, nhìn rõ phương hướng của mình, nhìn rõ sự cân nhắc trước mắt, đây không phải là điều dễ dàng (Lời tâm tình của Vu Đan).

Cuộc sống của chúng ta ngày nay, thường là gì? Thường là vô sự bận rộn. Tôi đã từng xem một phép ẩn dụ thế này: Nói có một ngày nọ có người muốn treo bức tranh lên tường, thế là bận rộn chạy đi tìm búa, tìm đinh, đóng một cái, phát hiện ra cái đinh này không giữ được bức tranh, vậy thì phải làm sao? Bảo là tôi phải đẽo một cái nêm gỗ nhỏ, để cái đinh có thể giữ được, rồi đi tìm gỗ, tìm được rồi lại bảo không được, tôi nhất định phải đi tìm cái rìu, thế là đi tìm rìu, tìm được rồi lại thấy rìu cũng không ổn, phải có cưa, lại đi tìm cưa, tìm được lưỡi cưa rồi lại bảo không có cán, thế là lại đi tìm cán, cứ thế hết vòng này đến vòng khác tìm kiếm, đợi đến khi gom đủ tất cả mọi thứ rồi, thì anh ta đã sớm quên mất mình muốn làm gì từ lâu, anh ta sớm đã quên mất bức tranh đó rồi. Thực ra điều này hơi giống với cuộc sống của chúng ta ngày nay, cuộc sống của chúng ta giống như nhà thơ lớn người Li-băng Cát-bran đã nói, chúng ta đã đi quá xa, đến mức chúng ta quên mất vì sao mình xuất phát. Rất nhiều khi chúng ta sẽ đặt mình vào sự mông lung thế này. Chúng ta đang bước đi, chúng ta đang bôn ba, chúng ta đầu tắt mặt tối suốt cả ngày, nhưng lại quên mất vì sao mình lại xuất phát.

[Dẫn thoại] Khi một người lạc lối giữa công danh lợi lộc, thường sẽ quên mất ý nghĩa bản thân của cuộc đời. Trang Tử đạm bạc công danh, tuy cuộc sống vô cùng nghèo khó, nhưng khi đại thần nước Sở đến mời ông ra làm quan, ông lại nhất quyết không đi. Giáo sư Vu Đan cho rằng: Sự nghèo khó lại chính là điều đã thành tựu nên Trang Tử, khiến ông có thể trong cảnh giới đạm bạc là lớn lao, lĩnh hội được rất nhiều đạo lý chân chính trong cuộc đời.

Chỉ cần chúng ta có thể làm cho tâm hồn tĩnh lặng lại, thực sự sẽ có cảnh giới trống trải thanh nhã, làm cho đôi mắt của chúng ta sắc bén lên, chúng ta sẽ nhìn thấy ở những chốn vô tình có rất nhiều đạo lý tối thượng. Tôi từng xem qua một bản tin thế này: Đây là một cái tên mà ai cũng quen thuộc - nam cao âm nổi tiếng thế giới Pa-va-rô-ti. Pa-va-rô-ti khi còn trẻ, vào thời điểm mới bắt đầu nổi danh khắp chốn, tinh thần vô cùng căng thẳng, hơn nữa anh cảm thấy cổ họng của mình không chịu nổi gánh nặng. Có một lần trong quá trình đi lưu diễn khắp thế giới, anh vô cùng mệt mỏi, thế là ở trong một khách sạn, trằn trọc mãi không ngủ được, cứ sợ rằng mình hát tiếp nữa thì cổ họng sẽ không chống đỡ nổi. Lúc này rất phiền phức, căn phòng khách ở vách tường bên cạnh có một đứa trẻ sơ sinh, đứa bé này lại chính là một đứa trẻ khóc đêm. Đứa nhỏ cứ khóc không ngừng, khóc từng tiếng từng tiếng một. Pa-va-rô-ti càng không ngủ được càng phiền muộn, càng không ngủ được lại càng phiền muộn, sau đó cuối cùng anh cũng không ngủ nổi nữa, anh chợt nghĩ đến một vấn đề: Chính là tiếng khóc của trẻ sơ sinh, khóc một tiếng hai tiếng, tại sao âm thanh của nó vẫn vang dội như tiếng khóc đầu tiên? Thế rồi anh cứ nghe mãi, cứ nghĩ mãi, sau đó anh phát triển ra rằng vì trẻ sơ sinh tất cả mọi thứ đều chưa phát triển, trẻ sơ sinh không biết dùng riêng cổ họng, cho nên tiếng khóc của trẻ sơ sinh là khí đan điền, nó là một luồng khí đang dồn lên trên. Pa-va-rô-ti chợt nghĩ thông suốt, người trưởng thành chính là tứ chi của chúng ta đã phát triển quá rộng rồi, các bộ phận khác nhau của chúng ta có thể sử dụng độc lập, cho nên con người ta thường hay cô lập việc luyện giọng, hát chưa qua một tiếng đồng hồ là đã khàn đặc rồi. Nếu như chúng ta quay trở về thời kỳ thơ ấu mông muội, chúng ta học cách dùng khí đan điền, thì có lẽ sẽ đỡ hại cổ họng hơn. Thế là anh bắt đầu luyện cách dùng khí đan điền, vậy nên anh không chỉ đại thắng trong buổi biểu diễn lần này, mà còn củng cố địa vị bá chủ của mình trên sân khấu opera thế giới. Câu chuyện này nói cho chúng ta biết điều gì? Chính là con người từ những nơi vô tình ấy, từ những chỗ tinh vi nhỏ bé nhất có thể nhìn ra được đại đạo tinh diệu. Điểm này nằm ở chỗ bạn có dùng tâm hay không, có thực sự có thể từ trong những chi tiết này, thu hoạch được tri thức và cảm ngộ mà bản thân cần hay không (Lời tâm tình của Vu Đan).

Có rất nhiều người cả đời theo đuổi sự huy hoàng, luôn hy vọng giữa chốn ồn ào huyên náo, đừng nói là nhường thiên hạ, ngay cả một chức vị, một cơ hội kiêm nhiệm nhỏ bé, chúng ta cũng không nỡ buông tay. Bởi vì chúng ta không chịu nổi sự cô độc, chúng ta cần những sự huy hoàng bên ngoài này để chứng minh năng lực của chính mình. Nhưng thực ra mà nói, có câu ngạn ngữ thế này, nói trong cuộc thi chân chính, quán quân luôn chạy trước tiếng vỗ tay. Câu nói này rất đáng để suy ngẫm, mọi người thử nghĩ xem, thực ra một cuộc thi kéo dài, cho dù là mấy trăm mét hay là marathon, trước khi quán quân chạy về đích, trên khán đài là không có tiếng vỗ tay đâu. Chỉ khi quán quân đã vượt qua vạch đích, tiếng vỗ tay mới vang lên. Mà những tiếng vỗ tay ở phía sau nhiều hơn là để cổ vũ cho những người đi sau, là bởi vì họ bị tụt lại phía sau, nên đang cổ vũ họ. Cho nên những người tụt lại phía sau nghe thấy tiếng vỗ tay còn nhiều hơn cả quán quân, thực ra quán quân là người cô độc lớn lao nhất chạy về đích đầu tiên, mà sự cô độc lớn lao này cuối cùng sẽ mở ra sự huy hoàng của tiếng vỗ tay. Cho nên câu nói này cũng rất đáng để suy ngẫm, gọi là quán quân luôn chạy trước tiếng vỗ tay. Kỳ thực câu nói này cũng là một sự gợi mở đối với mỗi chúng ta, chính là sự đạm bạc của người xưa, sự điềm tĩnh của người xưa, sự nhường nhịn của người xưa nằm ở đâu? Nằm ở chỗ họ chừa lại một phần sự cô độc cho sinh mệnh, khiến cho sinh mệnh cuối cùng có thể trở nên khoáng đạt (Lời tâm tình của Vu Đan).

Còn chúng ta ngày nay lại hy vọng dùng sự bận rộn để xua tan đi sự cô độc, không để sự cô độc lưu lại trong lòng. Cô độc chẳng lẽ không phải là một điều tốt hay sao? Cô độc đôi khi không có nghĩa là sầu khổ, cô độc thực ra có nghĩa là một khoảng thời gian lắng đọng lại, khi bạn tự mình đối mặt, có lẽ sẽ nhìn thấy cảnh giới mà bạn không thể ngờ tới. Cảnh giới này trong Tiêu Dao Du có rất nhiều miêu tả, có đôi khi nó mượn một loại ngụ ngôn, nó kể về hai người tu đạo, Kiên Ngô đi hỏi Liên Thúc.

[Lồng tiếng] Kiên Ngô: Ta nghe nói có một con người không thể tưởng tượng nổi, anh ta có thể không ăn, không uống, mà vẫn có thể tự do bay lượn giữa trời đất, ngươi bảo làm sao lại có con người như thế được chứ? Liên Thúc: Ngươi không tin những chuyện như thế này, là bởi vì ngươi không có nhãn giới khoáng đạt, và lồng ngực rộng lớn, ta nói cho ngươi biết, con người như thế quả thực là có tồn tại, anh ta có thể bao hàm vạn vật, làm việc thì khí định thần nhàn.

Liên Thúc nói, vị thần nhân như thế hoàn toàn có thể làm được, mà sự khí định thần nhàn của người này đến mức độ nào, năm đại hạn có thể làm cho kim thạch chảy tan, núi đất tơi tả mà không thấy nóng, hạn hán đến mức trời sụp đất nứt, đất đai đều bị nướng chín mà người này không cảm thấy nóng, tại sao vậy? Bởi vì tâm của ông ta có định lực như thế. Thế thì Liên Thúc còn nói kỳ quặc hơn nữa, nói con người như thế cho dù là những mảng da chết, những cấu bẩn trên người họ, cũng đủ để vo viên thành một Đường Nghiêu Tấn Thuấn rồi, người này có đạo đức lớn lao đến thế, có công lực và cảnh giới như thế. Thực ra một con người như thế, hiển nhiên là nhân vật thần thoại do người đời sau bịa đặt ra, thế nhưng nó chứng minh sự phân biệt giữa cái nhỏ và cái lớn của Trang Tử, điểm rơi cuối cùng, không phải là kể thần thoại cho bạn nghe, mà là bàn chuyện nhân sinh với bạn. Chính là trải nghiệm nhân sinh khác nhau, do trải nghiệm và ngộ tính cuối cùng đã quyết định nhãn giới của bạn (Lời tâm tình của Vu Đan).

Thế thì nhãn giới này ngược lại, cuộc sống của một con người hoàn toàn có thể được thay đổi bởi thái độ. Nói cách khác tính cách bẩm sinh và cơ duyên hậu thiên của một con người, cho đến cả giá trị quan của anh ta, cuối cùng sẽ quyết định vận mệnh. Chúng ta thường nói thứ gọi là vận mệnh này, thường là quá khách quan, hoàn toàn dựa dẫm vào cơ duyên, thực ra bạn có giá trị quan thế nào, sẽ quyết định sự thủ xả của bạn, trong này cần phải có một sự lý trí, lý trí trong sáng chính là một thứ sức mạnh cứu rỗi sinh mệnh trong thế giới vật hóa ồn ào náo nhiệt này. Nhưng đồng thời chúng ta cần một thứ cảm tính hoan hỉ, tấm lòng cảm tính này khiến cho những nơi mắt ta chạm đến đều sinh ra mùa xuân. Nơi nào chúng ta với tới cũng đều tràn ngập niềm vui, thế thì ý tượng này trong các bài bút ký đời Tống có ghi chép lại một câu chuyện cực kỳ hay. Lại là nói về Tô Đông Cao Phố và Phật Ấn, cặp oan gia này thường hay cùng nhau đi du ngoạn, nhìn thấy rất nhiều cảnh tượng thế thái, nhưng họ lại có sự giải thích của riêng mình. Có một ngày hai người kết bạn cùng đi du ngoạn, đi đến một xưởng mộc tùy tiện nào đó, nhìn thấy thợ mộc này đang làm đồ đạc ở đó, lấy ra một chiếc hộp mực, phập một cái bật đường mực ra, Phật Ấn vừa thấy, lập tức liền cầm lấy chiếc hộp mực này, làm một bài thơ rằng: "Ngô hữu lưỡng gian phòng, nhất gian cho thuê với Chuyển Luân Vương, hữu thời kéo ra một đường tuyến, thiên hạ yêu ma bất cảm đương." Lời này nói là hộp mực, ông nói căn phòng này của tôi, có một gian cho Chuyển Luân Vương thuê rồi, trong hộp mực chẳng phải có một cái vòng luân hồi sao, rồi có thể kéo sợi dây này ra, ông nói khi tôi kéo ra một đường tuyến, thiên hạ yêu ma không dám đương đầu, tại sao vậy? Đường mực này chính là thứ gọi là thước tấc của quy củ, cái bật này đưa ra chính là sự chính trực, đường mực đại biểu cho chính trực và chuẩn tắc. Thế nên ông nói dưới sự kiềm chế tiêu chuẩn của sự chính trực và chuẩn tắc như thế này, tất cả yêu ma quỷ quái đều không thể xuất hiện. Đây chính là căn phòng trong lòng người, phải có một chiếc thước đo, phải có sự công bằng, làm người phải có ranh giới cuối cùng, không được vượt qua, như thế mới có thể làm được quy tắc hành xử trên thế giới này. Tiếp đó Tô Đông Cao Phố liền nói: "Ngô hữu nhất trương cầm, ngũ tiơ ty huyền tàng tại phúc, hữu thời tương lai mã thượng phản đạn, tận xuất thiên hạ vô thanh khúc." Tô Đông Cao Phố nói tôi cũng có một vật, không phải hộp mực mà là một cây đàn. Thế thì năm dây đàn đều giấu trong bụng của tôi, có lúc tương lai chính là lúc tâm ý của tôi trôi nổi đến đâu, lấy ra là đàn, thực ra người khác các ngươi không nghe thấy, âm thanh mà tâm trí tôi có thể nghe thấy chính là tận xuất thiên hạ vô thanh khúc. Thế thì âm nhạc vô thanh, chính là thiên lại tối thượng, cây đàn này là gì, đây chính là sự hoan hỉ cảm tính trong lòng người mà chúng ta vẫn hay nói. Mỗi khi đến một phong cảnh, đến một nơi chốn nào đó, trong lòng có một thứ tình cảm bi mẫn, có một ý vị hoan hỉ có thể tuôn trào ra. Thực ra Tô Thức và Phật Ấn lần lượt đại biểu cho hai điểm tựa của Trung Quốc đối với lý tưởng nhân cách, đây gọi là y vu nhân, du vu nghệ. Y vu nhân, chính là chỉ nội tâm của một người quân tử phải có chuẩn tắc nhân ái, đây là một tiêu chuẩn, giống như đường mực do chiếc hộp mực bật ra vậy, rõ mồn một không cho phép hoài nghi, đặt ở đó làm ranh giới cuối cùng; mà du vu nghệ chính là cảnh giới tự do của con người, chữ nghệ này là nghệ trong nghệ thuật, cũng chính là cây đàn trong lòng Tô Đông Cao Phố, một con người có được một thứ âm nhạc mà tâm có thể dạo chơi muôn dặm để nương tựa thế này, thì anh ta ở trong một thế giới cô độc, anh ta còn không cam chịu nữa sao? Thế thì anh ta đối mặt với tất cả những thế thái phức tạp, anh ta có thể không siêu việt nổi sao?

[Dẫn thoại] Trang Tử sống trong thời đại Chiến Quốc khói lửa mịt mù, quần hùng tranh bá, thế nhưng tâm của ông lại vô cùng đạm định. Giáo sư Vu Đan cho rằng, con người có giá trị quan khác nhau khi trải qua những chuyện giống nhau, sẽ thu được những cảm ngộ nhân sinh hoàn toàn khác biệt. Chính vì Trang Tử siêu việt công danh lợi lộc, mới có thể tiêu dao nhân sinh. Mà trong xã hội hiện đại, chúng ta có thể nhìn thấy rất nhiều những kẻ phất lên nhanh chóng ấy, tâm thái của chúng ta còn có thể duy trì sự cân bằng không? Cuộc đời của chúng ta còn có thể tiêu dao nổi không? Mà chữ "du" trong Tiêu Dao Du của Trang Tử rốt cuộc là cảnh giới gì?

"Du" là một động từ, "Du" nói cho chúng ta biết, con người muốn trải nghiệm sự tiêu dao, nhất định phải có một hệ thống động thái, nói cách khác là làm cho cuộc sống của bạn linh động nhiều hơn, đừng làm cho nó cứng nhắc, phải giỏi phá bỏ quy củ, bởi vì trên thế giới này, có một mối quan hệ biện chứng thế này, những thứ thực sự vững vàng đều nằm trong động thái. Ví dụ như bạn thử nghĩ đến con quay xem, con quay là một hiện tượng cực kỳ thú vị, người thực sự chơi con quay giỏi, chính là làm cho nó không ngừng quay tròn, khi quay tròn chính là giá trị của nó, đợi đến khi nó vừa tĩnh lại, liền mất cân bằng, liền ngã xuống, cho nên động thái chính là sự cân bằng tốt nhất. Chúng ta lại nói ví dụ ngay trước mắt. Mọi người đều biết đi xe đạp, xe đạp nếu như tĩnh lặng đặt ở đó thì phải dựa vào cái khung mới đứng vững được, hai cái bánh xe thì không đứng vững nổi. Nhưng sau khi đạp đi rồi thì hai bánh xe có thể tiến về phía trước, tại sao vậy? Bởi vì nó duy trì được sự cân bằng trong động thái, trong trạng thái tĩnh thì không làm được. Cuộc sống của chúng ta ngày nay, có quá nhiều người khi đối mặt với sự thách thức của toàn bộ thế giới, cảm thấy mất đi sự cân bằng tâm lý, đó là bởi vì thế giới đang chuyển động, mà bạn thì không nhúc nhích (Lời tâm tình của Vu Đan).

Nếu như toàn bộ thời đại đang biến chuyển, một con người thực sự có thể làm được việc thích ứng với thời đại, không ngừng có sự thủ xả của riêng mình, bằng một nhãn giới rõ ràng, để bản thân xác định chuẩn tắc, và bằng một không gian tự do tâm dạo muôn dặm ấy, điều chỉnh trật tự cuộc sống của chính mình, vĩnh viễn duy trì một sự cân bằng trong chuyển động, thế thì bạn sẽ không ngã, bạn vĩnh viễn là chiếc xe đạp đang tiến lên và con quay đang quay tròn, bạn sẽ không ngã. Chỉ khi bạn tĩnh lại, bạn mới thực sự ngã xuống. Mà khi bạn ngã xuống rồi, thì không có ngoại lực nào có thể cứu vãn được. Mà trong Tiêu Dao Du, chúng ta nhìn thấy tất cả những điều này, bạn đều sẽ thể hiện được một loại giao lưu với trật tự vạn vật trong cả đại thiên thế giới, sự giao lưu này kể ra rất nhiều ví dụ, đều là những chuyện trước mắt chúng ta, đều là những thứ trong mắt chúng ta có nhưng trong lòng chúng ta không có, nói cách khác là thế giới mà mỗi người nhìn thấy đại khái là giống nhau, nhưng kinh nghiệm và đạo lý mà mỗi người rút ra được lại hoàn toàn khác biệt. Điều này liên quan đến hai điểm, thứ nhất là trí tuệ, chính là chúng ta có thể từ đó phân tích ra ý nghĩa gợi mở hay không, thứ hai là từ bi, chúng ta có thể dùng một sự lương thiện để chắt lọc toàn bộ ánh sáng của thế giới, phản chiếu lên một đóa hoa một chiếc lá để mang lại sự gợi mở cho chúng ta hay không. Cho nên bạn xem, Trang Tử đối với một quả bầu, một cái cây, một con chồn nhỏ, một con chim nhỏ đều mang theo lòng từ bi. Ông đều sẽ tự nhiên tôn trọng bản tính vốn có của chúng chưa từng nói dùng một tiêu chuẩn con người để cố ý thay đổi, khiến chúng trở thành một sự việc hữu dụng theo phán đoán giá trị của con người, đây chính là chuyện mà Trang Tử lại nói một ví dụ như thế trong câu chuyện của mình. Nói có những người cứng nhắc tuân theo tiêu chuẩn trong lòng mình, muốn đi bán quần áo, bán mũ nón, thương nhân này muốn đến vùng đất hoang vu của người Việt, người phương Nam Việt, con người ở nơi đó, có lẽ chưa được khai hóa, quần áo, mũ nón những thứ này bọn họ đều chưa từng nhìn thấy, nếu như tôi đến đó bán, việc kinh doanh nhất định sẽ hưng thịnh. Cho nên chất đầy xe chất đầy đinh, rầm rộ hoành tráng, vận chuyển rất nhiều quần áo mũ nón đi đến đó.

[Lồng tiếng] Thương nhân: Đến rồi đây, mau đến mua quần áo đi, quần áo vừa đẹp vừa hợp mốt đây, mũ mới đẹp làm sao, quần áo vừa đẹp vừa hợp mốt, mau đến mua đi! Người Việt: Ha, ha, ha

Người ta người Việt là cạo tóc xăm mình, đây chính là văn hóa bản địa, bởi vì nơi đó nóng, bọn họ không cần mặc quần áo, trang trí của bọn họ chính là xăm mình, bởi vì nơi đó nóng, cho nên đàn ông không để tóc dài, tóc đều bị cắt ngắn đi, cho nên hoàn toàn không cần đến mũ nón. Nói cách khác là câu chuyện này của Trang Tử nói cho chúng ta biết, đừng dùng giá trị quan đương nhiên của chính mình để đánh giá thế giới này, chúng ta trong rất nhiều thời điểm, phẫn nộ bất bình, nói tại sao lại thế này, đây là vì tâm của chúng ta mang theo thành kiến, chúng ta đã làm biết bao nhiêu chuyện thế này, đi đến vùng đất "cạo tóc xăm mình", để tiếp thị những bộ quần áo và mũ nón mà chúng ta tự cho là đúng, rồi lại oán trách cơ hội mà cuộc sống cho tôi không đủ tốt, thực ra đây chính là một loại phán đoán thiếu trí tuệ.

[Dẫn thoại] Đại trí tuệ của Trang Tử nằm ở chỗ ông có thể dung hòa bản thân và vạn vật tự nhiên thành một thể, văn chương ngôn từ của ông sắc bén, nhưng đối với vạn vật tự nhiên lại tràn ngập tấm lòng bi mẫn, Trang Tử đối với cuộc sống của chính mình, chỉ cầu sự đạm bạc bình yên, giáo sư Vu Đan cho rằng, tại sao ngày nay tâm thái của rất nhiều người chúng ta, luôn luôn không cân bằng, đó là bởi vì trong đôi mắt của chúng ta, đã nhìn thấy quá nhiều công lợi.

Bởi vì những việc hữu ích mang tính công lợi mà chúng ta nhìn thấy quá nhiều, cho nên chúng ta đã đánh mất tấm lòng thương người xót vật này, cho nên chúng ta có lẽ sẽ đánh mất rất nhiều cơ hội, rất nhiều câu chuyện. Cảnh giới tiêu dao của sinh mệnh là gì? Sự tiêu dao này tuyệt đối không phải là khi sinh mệnh con người cưỡi lên trên thế giới bên ngoài đối kháng với ngoại vật trở thành một vị bá chủ chí tôn nào đó, sự tiêu dao này cần phải dùng trái tim của chúng ta, thân nhiệt của chúng ta, hơi thở của chúng ta, hành động của chúng ta để móc nối dung hợp với vạn vật thế gian, hòa quyện như nước với sữa, cần chúng ta có thể đi thưởng thức hoa nở, nghe thấy tiếng chim bay lướt qua bầu trời, có thể nghe hiểu tiếng nước chảy, có thể đi ngắm nhìn hoa xuân trăng thu, như vậy thì tâm của chúng ta mới thực sự trong sạch, cho nên tại sao lại có câu nói thế này, xuân có bách hoa thu có trăng, hạ có gió mát đông có tuyết, nếu không có chuyện vặt vãnh vướng bận trong lòng, chính là ngày lành tháng tốt ở nhân gian (Vô Môn Quan). Ngày lành tháng tốt thực sự ở nhân gian, chính là không có chuyện vặt vãnh vướng bận trong lòng, thế thì những chuyện vặt vãnh ấy thường biểu hiện thành cái gì? Nằm ở chỗ những chướng ngại mà chúng ta tự thiết lập cho chính mình, khiến cho cảnh giới của chúng ta không thể khoáng đạt, chúng ta nhìn Trang Tử nói, nhìn trời, có cả một con chim đại bàng lớn, bầu trời chín vạn dặm không gì ngăn cản; nhìn nước, có con cá kình lớn ở biển Bắc, có thể bơi lặn dưới đáy, một vùng biển cả mênh mông như thế, nói cách khác là cả trời và biển này đều cần nhãn giới không che không chắn của chúng ta, nhãn giới trong cuộc sống làm thế nào mới có thể nhìn thực sự khoáng đạt đây? Thiền tông có câu nói thế này: "Tròng mắt có bụi tam giới hẹp, trong lòng không việc một giường rộng." Nói nếu như trong mắt có việc, trong mắt con người có việc, thì trong lòng liền có việc, nó sẽ nhìn tam giới thành chật hẹp. Tam giới là gì? Tiếp trước, hiện tại, kiếp sau. Con người ta không chỉ là chuyện uất ức trong đời này, mà là bạn đã uất ức cả kiếp trước lẫn kiếp sau luôn rồi. Cái này gọi là tam giới chật hẹp, chỉ cần những chuyện trong mắt bạn không thể hóa giải, bạn suốt ngày vướng bận, bạn sẽ nhìn thấy ngay cả kiếp trước kiếp sau cũng đều bị gán nợ vào đó, thế nhưng nếu trong lòng không việc một giường rộng, không cần phải đi dã ngoại đến những nơi quá xa, ngồi trên chiếc giường trong nhà mình, bạn sẽ cảm thấy chiếc giường này rộng rãi vô cùng. Cho nên thực ra muốn đạt đến cảnh giới cùng du ngoạn với trời đất chân chính, cần phải làm cho nhãn giới khoáng đạt trước đã, mà nhãn giới này nằm ở đâu, nằm ở xuất phát điểm triết học cơ bản nhất của Đạo gia, Đạo pháp tự nhiên. Bởi vì Đạo không đâu là không có mặt, Đạo pháp tự nhiên chính là cổ vũ mỗi một con người, dùng bước chân của chính mình, để đo đạc chặng đường của bạn, dùng trải nghiệm của chính mình, để khai mở tâm trí của bạn. Đạo pháp tự nhiên, liền khiến cho bạn đi đến đâu cũng nhìn thấy Đạo, Đạo rốt cuộc ở nơi nào? Đông Quách Tử từng đi hỏi Trang Tử.

[Lồng tiếng] Đông Quách Tử: Đạo mà ông nói, rốt cuộc ở nơi nào? Trang Tử: Vậy ta nói cho ngươi biết, thực ra Đạo là không đâu không có mặt. Đông Quách Tử: Thế thì xin ông hãy chỉ rõ một địa điểm ra xem nào. Trang Tử: Đạo á, ngươi xem kìa ở ngay trong những đám cỏ dại đó. Đông Quách Tử: Cỏ dại sao lại ti tiện thấp kém như thế chứ? Trang Tử: Đạo ở ngay trên người con kiến. Đông Quách Tử: Đạo sao lại càng lúc càng thấp kém vậy kìa? Trang Tử: Đạo ở ngay trong gạch ngói. Đông Quách Tử: Đạo sao lại còn thấp kém hơn nữa cơ chứ? Trang Tử: Đạo ở trong phân nước tiểu, hì hì, quả là quá thấp kém rồi. Đông Quách Tử: Ừm?

Kỳ thực nếu như thực sự nhìn hiểu đoạn đối thoại này, chúng ta sẽ hiểu được, cái gọi là Đạo pháp tự nhiên, nói cách khác là trong tự nhiên đều là đạo lý, chỉ xem bản thân bạn có thể phát hiện ra hay không, chúng ta có đôi mắt như thế nào, thì sẽ có cuộc sống như thế ấy, mọi người đều từng nghe câu ngạn ngữ này: Nói trên sườn núi nở đầy hoa tươi, trong mắt trâu dê thì nó chỉ là thức ăn gia súc thôi, đúng không? Đây chính là cuộc sống của chúng ta. Có đôi khi, chúng ta có thể nhìn thấy hoa tươi, nhưng khi tâm của một con người bị che lấp bởi hai chiếc thuyền mà Càn Long hoàng đế hỏi đến, vì danh, vì lợi, thế giới mà chúng ta có thể nhìn thấy, xấp xỉ cũng phủ đầy thức ăn gia súc, bởi vì thức ăn gia súc là thứ có thể ăn được, là hữu ích, mà hoa tươi là để thưởng thức cái đẹp, là để khơi gợi tâm trí, đừng cho rằng chỉ có trâu dê mới nhìn thấy thức ăn gia súc, thực ra chính bản thân chúng ta ngày nay cũng thường hay oán trách thức ăn gia súc quá nhiều, mà hoa tươi thì quá ít, điều này đòi hỏi chúng ta phải quay trở về với Đạo mà Trang Tử đã nói, chúng ta hãy đi xem thử trong những thứ ti tiện nhất thậm chí là dơ bẩn nhất không chịu nổi nhất ấy, có đạo lý chân chính hay không. Thế thì hạ thấp tâm mình xuống để phát hiện, đây là một thứ thái độ. Mọi người đều biết tăng nhân của Phật gia, lúc xuất gia họ đều đi giày tu hành, hình dáng của chiếc giày này rất thú vị, cho dù là mùa đông, họ mang loại tất vải trắng rất dày đó, chiếc giày ấy thế mà vẫn hở năm ngón chân ở phía trước, hở gót chân ở phía sau, tại sao vậy? Tại sao lại là chiếc giày như thế này? Tăng nhân có kiệm ước đến đâu, thì cũng không đến mức tiếc chút vải này chứ.

[Dẫn thoại] Trang Tử là nhân vật đại biểu của Đạo gia, Trang Tử cho rằng Đạo không đâu không có mặt, chỉ xem bạn có thể lĩnh hội được hay không. Thế thì trong chiếc giày hở năm ngón trước, hở gót sau của tăng nhân, có ẩn chứa Đạo hay không?

Thực ra mang chiếc giày như thế này, là để nhắc nhở một đạo lý, thực ra lục căn thông suốt phải vứt bỏ tham, sân, tham sân si, oán, nghi, mạn, những chướng ngại nội tâm này, nếu lục căn muốn thanh tịnh, thì khiến cho bạn nhìn thấy sáu cái lỗ này, sáu cái lỗ này trên thực tế là muốn bạn nhìn thấu suốt, phải có thể thông suốt, nhưng bí quyết thực sự chính là tại sao lại đặt bạn ở dưới chân? Tại sao lại là một đôi giày? Dùng lời của Phật gia mà nói, con người chỉ có cúi đầu xuống, mới có thể nhìn thấu suốt, ngươi không cúi đầu xuống, thì là không nhìn thấy được. Cho nên thực ra cảnh giới của Tiêu Dao Du, nói cho chúng ta biết hãy phóng tầm mắt nhìn bầu trời dài; nhưng Tiêu Dao Du lại nói cho chúng ta biết Đạo không đâu không có mặt, trong cuốn sách Trang Tử, nó có thể nói cho chúng ta biết Đạo ở trong phân nước tiểu, chỉ là bạn có chịu dùng tâm để phát hiện hay không, Phật tổ lúc giảng kinh thuyết pháp, có câu nói thế này, cái gọi là Thích Ca Mâu Ni niêm hoa mà trong các đệ tử chỉ có Ca Diếp mỉm cười, cho nên khoảnh khắc Ca Diếp mỉm cười ấy gọi là có sự tâm hội, tâm lãnh thần hội ông ấy đã hiểu rồi. Chúng ta lại giả thiết hai kết quả, thứ nhất là Phật tổ niêm hoa cả hội trường một đám khúc gỗ, không có một ai cười, thế thì buổi giảng kinh này thất bại rồi; loại thứ hai chính là Phật tổ vừa niêm hoa, người cả hội trường đều cười rộ lên, thực ra điều đó cũng rất thất bại, cũng không thể nào xảy ra, bởi vì đạo lý trên thế giới này, hễ nó là một thứ tinh diệu, hễ nó là một thứ đạo lý gần gũi với lòng người, sự lĩnh ngộ của con người đều sẽ có sâu có nông, đều sẽ có xa có gần, đều sẽ căn cứ theo sự khác biệt trong tâm trí con người, sự từng trải của con người khác nhau, giá trị quan khác nhau, cùng với cảnh giới lý tưởng của anh ta khác nhau, mà có sự phân định cao thấp (Lời tâm tình của Vu Đan).

Thế giới này vĩnh viễn không có một món đồ quy chuẩn nào, nói cho bạn biết mỗi người đều hiểu đạo lý chính xác không chút sai sót giống như một cộng một bằng hai cả. Cho nên khi Phật tổ niêm hoa, chỉ có Ca Diếp mỉm cười, khi Trang Tử trưng ra Tiêu Dao Du của ông, lại có bao nhiêu tâm hồn thực sự được du ngoạn chốn không trung, thực sự có bao nhiêu người có thể cùng đến cùng đi với tinh thần trời đất của ông? Câu nói này chúng ta không thể đi truy vấn Trang Tử, nhưng chúng ta có thể truy vấn nội tâm của chính mình, u nhiên tâm hội, diệu xứ nan dữ quân thuyết, đây là một câu từ do Trương Hiếu Tường Nam Tống viết, thực ra khi chúng ta đọc Trang Tử, mỗi một người đều có được cảm ngộ kiểu niêm hoa mỉm cười, khi chúng ta từ từ khép lại một trang sách, cảm thấy u nhiên tâm hội, giá trị của Trang Tử mới thực sự được thể hiện. Bởi vì Tiêu Dao Du của ông đã cho một sinh mệnh phàm tục chúng ta, một đôi cánh phi phàm.