[Thuyết minh] Trên con đường đời, con người ta luôn gặp phải muôn vàn khó khăn, có kẻ bẩm sinh xấu xí, có người thân thể tàn tật, có kẻ vì tội lỗi mà chịu hình phạt, có người từng chịu tổn thương tâm lý. Khi đối mặt với những chuyện không như ý này, chúng ta nên làm thế nào? Giáo sư Vu Đan cho rằng, Trang Tử – bậc thầy kể chuyện ngụ ngôn – đã mượn những con vật hoặc quái nhân có vẻ ngoài xấu xí, gần như dữ tợn để bày tỏ một quan điểm của mình, đó chính là dù đời người gặp phải hoàn cảnh gì, trên thế giới này luôn có con đường để đi. Nếu cảm thấy đường cùng không lối thoát, đó là vì bạn giống như con ếch ngồi đáy giếng, tầm nhìn hạn hẹp, không nhìn thấy bầu trời rộng lớn hơn đang tồn tại.

Đời người giống như một chuyến hành trình, nếu chúng ta gặp phải núi cao sông dài, làm thế nào mới có thể tìm được một con đường thuộc về chính mình? Làm thế nào mới có thể đạt được thành công trong cuộc đời? Xin mời lắng nghe Giáo sư Vu Đan từ Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng bài "Vu Đan? Luôn có con đường để đi".

Hôm nay chúng ta nói về một chủ đề vô cùng kỳ lạ trong "Trang Tử", đó là tại sao trong các ngụ ngôn của "Trang Tử" lại xuất hiện nhiều người có hình dáng khác biệt với người bình thường đến vậy, ví dụ như những người tàn tật, những người từng chịu hình phạt, nói cách khác là nhìn từ bề ngoài, điều kiện thể xác của họ cách xa người bình thường rất nhiều, thế nhưng những người này hoặc có hoài bão, hoặc có lý tưởng, hoặc sống rất vui vẻ, hoặc sống rất thành công. Vậy đây lại là những loại người nào?

Trang Tử từng viết về một người tên là Chi Lịch Sơ, tên của người này đã đủ kỳ dị rồi, ông miêu tả dung mạo người này như thế nào? Ông nói rằng người này, hai vai cao hơn cái đầu, cái đầu thấp đến mức nào? Thấp đến dưới rốn, cái búi tóc vốn nên thả ở phía sau ấy vậy mà lại chĩa ngược lên trời, ngũ tạng lục phủ đều dồn hết ra sau lưng, lại còn bị gù, sau đó hai đôi chân thì mọc thẳng ngay cạnh xương sườn. Bạn xem sự miêu tả thế này xem, đây không chỉ là xấu xí nữa, mà gần như là dữ tợn rồi phải không? Một người như vậy bước ra, chẳng phải giống như quái vật sao? Vậy thì người này sống như thế nào đây? Trang Tử nói rằng anh ta nhận vá quần áo, giặt quần áo thuê cho người khác, cũng đủ để tự nuôi sống bản thân, ngoài ra anh ta còn có dư sức nhận sàng gạo, giần bột giúp người khác, số tiền kiếm được đủ nuôi sống mười miệng ăn. Thế là Trang Tử đưa ra kết luận, nói rằng bạn xem, những người như Chi Lịch Sơ, mặc dù trông anh ta dữ tợn xấu xí là thế, nhưng trên thực tế, lúc anh ta tự lực cánh sinh, những gì thu được lại nhiều hơn người khác.

Câu chuyện về Chi Lịch Sơ khiến tôi nhớ đến bộ sưu tập "Tứ Đại Danh Bộc" do tiểu thuyết gia võ hiệp Ôn Thụy An viết. Những ai quen thuộc với tiểu thuyết võ hiệp đều biết, đứng đầu trong Tứ đại danh bộ chính là Vô Tình. Vô Tình là một người như thế nào? Thực ra Vô Tình vốn xuất thân từ một thế gia võ học, nhưng vì cha mẹ hắn kết oán trên giang hồ, khi kẻ thù đến tàn sát cả nhà, cha mẹ hắn đều thiệt mạng. Lúc bắt được đứa trẻ sơ sinh này, kẻ thù của hắn vô cùng độc ác, nói rằng chúng ta không giết chết đứa trẻ này, hãy để nó sống sót, nhưng vì nó là hậu duệ đời sau của một dòng họ võ học, chúng ta sẽ phế bỏ võ công của nó từ nhỏ, khiến nó sống không bằng chết, không thể báo thù cho cha mẹ. Thế là chúng khiến gân chân của đứa trẻ ấy đứt lìa, khiến cho đứa trẻ ấy từ nhỏ khi chưa học biết đi đã bị tàn phế. Vì thế người khác nhìn vào thấy hắn là một kẻ trói gà không chặt, yếu đuối không chịu nổi. Thế nhưng kẻ thù luôn không hề đề phòng hắn, lúc chuẩn bị bắt hắn chịu trói, bước đến gần hắn vẫn nhìn thấy vị thư sinh này miệng ngậm nụ cười. Thế nhưng khi bước đến sát bên hắn rồi, tuyệt kỹ độc môn của Vô Tình là gì? Đó là khi đang mỉm cười, hắn có thể đột ngột phun ra một ngụm phi châm từ trong miệng, cây phi châm ấy có thể lấy mạng kẻ địch. Cho nên trong Tứ đại danh bộ, Vô Tình đứng đầu, hắn vượt qua cả những Thiết Thủ, Truy Mệnh, vượt qua tất cả bọn họ, là vì sao? Thực ra là bởi vì võ công của hắn đã được nội hóa. Do khiếm khuyết cơ thể từ bẩm sinh, hắn sở hữu một thứ nội công tinh xảo không ai bì kịp. Kỳ thực, câu chuyện như thế này, chẳng phải có thể xem là phần mở rộng của Chi Lịch Sơ hay sao? Những câu chuyện như vậy ở thời đại chúng ta, trong số những quần thể mà chúng ta có thể nhìn thấy, lại không có sao?

Giáo sư nổi tiếng người Đài Loan Phó Bội Vinh sau khi nghiên cứu Trang Tử đã rút ra một tâm đắc. Ông nói rằng thực sự đọc hiểu Trang Tử sẽ hiểu được trên thế giới này luôn có con đường để đi. Câu nói này thoạt nhìn có vẻ rất mộc mạc, hơn nữa nó không phải là một kết luận học thuật, mà là một kết luận nhân sinh. Thế nhưng mọi người hãy nghĩ xem, nếu từ trong kinh điển của các bậc thánh hiền cổ đại, chúng ta đều có thể rút ra một kết luận như thế này: bất cứ lúc nào trên thế giới này cũng luôn có con đường để đi, điều này đối với chúng ta mà nói, có lẽ chính là đại dụng của cuộc đời.

[Thuyết minh] Ngụ ngôn của Trang Tử cho chúng ta biết rằng, một con người cho dù ngoại hình xấu xí, thân thể tàn tật, cũng có thể tự lực cánh sinh, hưởng trọn tuổi trời. Đó là bởi vì anh ta đã tìm được cho mình một con đường nhân sinh thuộc về chính mình. Giáo sư Vu Đan cho rằng trong đời sống hiện thực của xã hội chúng ta ngày nay, cũng có một số người vô cùng bất hạnh trở thành những người khuyết tật về thể xác. Họ đã lựa chọn con đường nhân sinh của mình như thế nào? Và sự lựa chọn của họ lại mang lại cho chúng ta sự gợi mở gì?

Có lẽ trong cuộc sống thực tế của chúng ta, không có người nào sinh ra mang hình dáng như Chi Lịch Sơ, thế nhưng người tàn tật ở Trung Quốc có gần sáu mươi triệu người. Trên người đông đảo những người tàn tật ấy, hoặc là tàn tật chi thể, hoặc là có trở ngại về trí tuệ, nói tóm lại, họ cũng là một nhóm người như vậy mà chúng ta nhìn thấy ở góc khuất bên ngoài ánh mặt trời. Những con người này sẽ sống thành dạng gì đây?

Có một bộ phim tài liệu vô cùng nổi tiếng tên là "Thế giới của Chu Chu". Mọi người đều thấy ở Vũ Hán có một nam đồng như thế này. Đứa trẻ này bị thiểu năng trí tuệ bẩm sinh, mức độ kiểm tra trí tuệ của nó tương đương với trẻ em ba, bốn tuổi, hoàn toàn không phát triển trưởng thành thêm nữa. Lúc chúng ta xem bộ phim này, Chu Chu đã 26 tuổi, nhưng mức độ trí tuệ của cậu ấy, đáng tiếc thay đã dừng lại ở mức chuẩn này trong suốt cuộc đời. Thế nhưng cậu ấy có một thế giới ít người biết đến, đó chính là âm nhạc. Chu Chu là một thiên tài về chỉ huy. Đó là bởi vì cha cậu ở Nhà hát Ca vũ kịch Vũ Hán, cậu từ nhỏ đã sống trong môi trường này. Môi trường này đối với cậu mà nói, không phải là một sự học tập kiến thức, không phải là một sự đào tạo nghiệp vụ, mà là một sự thấm nhuần linh tính sinh mệnh. Cậu lớn lên trong môi trường này, được nuôi dưỡng bởi âm nhạc. Cho nên mỗi khi có buổi biểu diễn giao hưởng quy mô lớn, nhạc trưởng ở phía trước sân khấu, còn cậu ở hậu đài, một mình say sưa mê mẩn, chỉ huy có thể nói là nhịp nhàng ăn khớp. Giữa cậu và âm nhạc tồn tại một thứ sự ăn ý vượt lên trên bất kỳ kiến thức nào. Cho nên Chu Chu không chỉ nổi tiếng khắp nhà khắp cửa, trở thành nhân vật tên tuổi trên toàn quốc, mà còn có thể bước ra khỏi biên giới quốc gia, đi tham gia các cuộc thi chỉ huy tầm cỡ quốc tế. Đây lại là hiện tượng gì thế này? Kỳ thực đối với hiện tượng này, phải nói đây là một kỳ tích của sinh mệnh. Chính bởi vì trí tuệ khuyết thiếu của cậu, mà nó bộc lộ ra một thứ linh tính ngây thơ trong sinh mệnh của cậu, sự ngây thơ ấy đã vô tình có được một chút ăn ý với âm nhạc.

Sau chương trình Gala Xuân Vận năm ngoái, mọi người đều ghi nhớ "Thiên Thủ Quan Âm". Thực ra từ một người múa chính như Đài Lệ Hoa cho đến quần thể biểu diễn người khuyết tật trong "Thiên Thủ Quan Âm", khi mọi người nhìn thấy một quần thể đẹp đẽ hoàn mỹ, rực rỡ huy hoàng, thực sự khiến người ta cảm thấy đoan trang, nghiêm cẩn, đẹp không sao tả xiết ấy, có phải đã nghĩ đến việc chính bởi vì họ là những người câm điếc, nên tâm thần của họ mới được an định, nội liễm, họ tập trung, cho nên từ khí chất cát tường biểu lộ trên khuôn mặt họ, cho đến sự đều tề đồng nhất trên cơ thể họ, có lẽ đổi lại là một người lành lặn bình thường, chúng ta tuyệt đối không thể làm được. Cái gọi là tàn tật, chính là khi chức năng của một bộ phận cơ quan nào đó chịu tổn hại, các cơ quan khác trên cơ thể con người sẽ có chức năng bù đắp. Cho nên mọi người thường nói người mắt kém thì tai đặc biệt thính, đây chính là chức năng bù đắp. Thực ra cơ thể con người ẩn chứa rất nhiều điều huyền bí, chúng ta có quá nhiều, quá nhiều mật mã vẫn chưa được khai phá. Chi Lịch Sơ có lẽ chỉ là một hình ảnh tượng trưng, nhưng nếu phóng đại hình ảnh tượng trưng này lên, chúng ta sẽ cảm thấy có rất nhiều chuyện thoạt nhìn qua khiến chúng ta cảm thấy là tiếc nuối của cuộc đời, liệu có thực sự đáng tiếc đến thế không?

[Thuyết minh] Trong cuộc sống của chúng ta, những người khuyết tật về thể xác cũng có thể tìm được con đường nhân sinh phù hợp với mình. Thế nhưng trong đời sống hiện thực, vẫn tồn tại một loại người khác, bọn họ tuy thân thể lành lặn, nhưng từng vì phạm tội mà chịu hình phạt. Một nhóm người như vậy lại thường đứng ở ràиg giớі của xã hội, chịu đựng ánh mắt lạnh lùng và sự kỳ thị của thế tục. Vậy thì những kẻ từng phạm lỗi lầm chịu hình phạt này, có con đường nhân sinh thuộc về riêng mình hay không?

Trong "Trang Tử" vẫn còn rất nhiều câu chuyện như thế này. Có một người tên là Thân Đồ Gia, người này không phải bị tàn tật bẩm sinh, mà là do sau này chịu hình phạt. Thời cổ đại có một loại hình phạt gọi là hình chặt chân, chính là chém đứt một bên chân. Người này mất đi một chân, chắc chắn là từng phạm qua lỗi lầm. Anh ta cùng đại phu nước Trịnh là Tử Sản đồng thời làm học trò dưới môn hạ của Bá Hôn Vô Nhân. Mọi người đều cảm thấy đây là chốn thanh tịnh học phủ, cho nên Tử Sản vừa nhìn thấy mình lại có một người bạn học thế này, bản thân mình đường đường là đại phu cơ mà, trong lòng liền cảm thấy rất khó chịu. Có một ngày, ông không thể chịu đựng thêm được nữa liền nói với Thân Đồ Gia rằng, ông nói xem sau này hễ chúng ta tan học đi về, nếu như anh đi ra trước, thì tôi đợi một lát rồi hãy đi; nếu như tôi đi ra trước, thì anh cũng đợi một lát rồi hãy đi. Chúng ta đừng đi ra cùng nhau nữa. Ông xem bây giờ tôi đang có việc gấp phải đi, anh đi lại cũng không tiện, chi bằng anh cứ ở lại đây đợi thêm một lát đi, đợi tôi đi xa rồi anh hãy ra ngoài nhé. Thân Đồ Gia liền hỏi ông rằng, anh ta nói tôi nghe nói đi theo thầy học tập, giống như một tấm gương sáng, nếu nó thực sự sáng bóng, thì sẽ không vướng bụi trần, nếu thực sự vướng bụi trần thì không thể sáng được, lòng người cũng thế thôi! Sao anh lại cảm thấy ở cùng một người như tôi lại là một sự sỉ nhục cơ chứ? Cái thứ ánh sáng trong lòng anh chạy đi đâu mất rồi? Tử Sản nói, vậy thì tôi là một kẻ chấp chính, tôi là đại phu chấp chính cơ mà. Thân Đồ Gia lại càng cười nhạt hơn, anh ta nói dưới môn hạ của thầy chúng ta, lại có cả một vị đại phu chấp chính như anh nữa cơ à. Anh ta nói trước khi tôi ở cùng thầy, tôi từng nghe rất nhiều người chế nhạo tôi, bọn họ bởi vì đôi chân lành lặn nên thấy tôi là kẻ tàn tật mà cứ luôn cười nhạo tôi, khiến cho tâm lý tôi mất cân bằng. Trước khi tôi đến đây học tập, trong lòng tôi đầy rẫy oán khí, tôi rất thù địch với xã hội này, nhưng sau khi tôi gặp thầy rồi, oán khí trong lòng tôi liền tan biến đi khắp nơi. Anh ta nói tôi ở dưới môn hạ của thầy, học tập ròng rã mười chín năm, thầy chưa từng cảm thấy tôi là một kẻ cụt chân, thầy chưa từng nói câu đó. Còn anh bây giờ lại dùng điều này làm tiêu chuẩn, lại còn nói bản thân mình là một đại phu chấp chính, chẳng lẽ anh không cảm thấy hổ thẹn sao? Tử Sản nghe xong liền biến sắc, đột nhiên cảm thấy có một thứ sự hổ thẹn từ trong nội tâm trào dâng lên. Đây là một loại sự hổ thẹn gì chứ? Đây là sự hổ thẹn bộc lộ từ một người thân thể lành lặn đứng trước một kẻ thân thể không trọn vẹn. Loại hổ thẹn này bắt nguồn từ sự khuyết thiếu trong nội tâm của anh ta, anh ta hiểu được rằng một con người không dựa vào thân thể của mình, thậm chí không dựa vào địa vị quyền thế của mình để đánh giá xem bản thân có thành công hay không, mà là ở chỗ có thực sự biết được sự nỗ lực của bản thân và vị trí của chính mình hay không (Lời tâm tình của Vu Đan).

Sự việc tương tự như vậy, Trang Tử thậm chí còn gán ghép lên người Khổng Tử. Ông nói có một kẻ từng chịu hình phạt tên là Thúc Sơn Vô Chỉ. Vô Chỉ ở đây cũng ám chỉ việc hắn bị chặt đứt một chân, Thúc Sơn là tên tự của hắn. Thúc Sơn Vô Chỉ có một ngày ném tới môn hạ của Khổng Tử để thỉnh giáo. Khổng Tử đang giảng bài cho học sinh, người này liền tới, nói rằng tôi có thể thỉnh giáo ngài một vài đạo lý nhân sinh, học hỏi chút kiến thức được không? Khổng Tử vừa nhìn, cảm thấy đây là một ví dụ sống động, là một tài liệu giáo khoa phản diện, có thể dùng để giảng bài cho học sinh rồi. Ngài liền nói với hắn rằng, lúc trẻ tuổi, ngươi làm người không cẩn thận lại lỗ mãng, rước lấy tai họa, cho nên mới rơi vào cái bộ dạng như ngày hôm nay. Ngươi đã thế này rồi mà còn đến chỗ ta muốn học hỏi, ngươi cảm thấy đời người còn kịp nữa không? Ngươi không tự kiểm điểm lại mình sao? Thúc Sơn Vô Chỉ lúc ấy liền điềm tĩnh nói, anh ta nói chính bởi vì tuổi trẻ vô tri, tôi mới đánh mất một chân, nhưng tôi hiện tại biết rằng, trong sinh mệnh có những thứ quý giá và quan trọng hơn một cái chân, cho nên tôi mới đến tìm ngài thỉnh giáo. Anh ta nói, trời không có vật gì là không che chở, đất không có vật gì là không nâng đỡ, thưa phu tử, tôi xem ngài như trời đất, nhưng ngài lại bài xích một người như tôi, được rồi, tôi đi đây. Khổng Tử lúc ấy – đương nhiên đây là do Trang Tử viết nhé – nói rằng vị bậc thầy muôn đời, cảm giác hổ thẹn ấy tự nhiên trào dâng. [Lồng tiếng] Khổng Tử: Xin lỗi, vậy xin mời ngươi vào trong để chỉ bảo các môn đồ của ta nhé. Thúc Sơn Vô Chỉ không nói một câu nào liền bỏ đi. Khổng Tử cảm thấy tiếc nuối, quay đầu lại nói với học sinh, nói mọi người nhìn xem, một người như thế này vốn đã từng phạm qua lỗi lầm chịu qua hình phạt, thế mà vẫn biết rằng trong sinh mệnh có những thứ trọn vẹn hơn cái chân của hắn, đáng được tôn trọng hơn, lại đến chỗ ta để thỉnh giáo, mà chúng ta là những kẻ thân thể trọn vẹn đức hạnh vẹn toàn, sao chúng ta lại có thể không tiến thủ chứ? Ở đây Trang Tử đưa ra muôn vàn những con người như vậy, chính là để minh chứng rằng bọn họ vẫn sở hữu một thứ sức mạnh nội tâm. Dùng lời Khổng Tử nói trong "Luận Ngữ", người quân tử không phải là không có lỗi, mà là có lỗi thì sửa đổi. Người quân tử có lỗi không sợ sửa, anh ta không sợ sửa đổi. Lỗi lầm của người quân tử, cũng giống như Nhật thực Nguyệt thực vậy, có lỗi thì ai nấy đều nhìn thấy, sửa rồi thì ai nấy đều ngước nhìn ("Luận Ngữ - Tử Trương"). Lúc hắn sai thì ai nấy đều nhìn thấy, sau khi hắn sửa rồi thì mọi người lại tôn trọng hắn trở lại. Những con người dám bày tỏ điểm yếu của mình lại còn dốc lòng theo đuổi không ngừng nghỉ ấy, vẫn có thể nhận được sự tôn trọng của người khác (Lời tâm tình của Vu Đan).

Từ Thân Đồ Gia cho đến Thúc Sơn Vô Chỉ, có lẽ trong lịch sử của họ, đều từng có vết nhơ. Thế nhưng cái giá mà họ phải trả, không giống như bây giờ đi tù vài năm rồi bước ra ngoài, trên thân thể nhìn không ra, mà là cái giá có thể nhìn thấy ngay từ trên thân thể. Những người này không giống như Chi Lịch Sơ bị tàn tật bẩm sinh, họ thực ra đang gánh vác áp lực kép. Chi Lịch Sơ chỉ mang một loại áp lực, người khác nhìn vào cảm thấy anh ta không đẹp mắt, anh ta là một kẻ quái dị, nhưng anh ta không có sự cắn rứt về mặt đạo đức. Còn những kẻ bị chặt đứt một bên chân này, nhìn là thấy ngay vết ấn nhục nhã vĩnh viễn, những con người này đang gánh trên vai gánh nặng kép, thế nhưng tại sao họ lại có thể sống một cách thản nhiên trên thế giới này? Những con người như vậy, nếu chúng ta đối chiếu với bản thân, nói toàn xã hội hiện nay có bao nhiêu, thực ra toàn xã hội cho dù là những kẻ từng đi tù thân thể lành lặn, thì tỷ lệ của họ trong đám đông cũng chỉ là vô cùng nhỏ bé. Chúng ta nên đổi một góc độ để phóng đại quần thể này lên, đó chính là mỗi một người tự vấn lương tâm, bản thân tôi ở trong tâm hồn có sự khuyết thiếu thế này hay không?

[Thuyết minh] Cho dù là Thân Đồ Gia hay Thúc Sơn Vô Chỉ, bọn họ tuy từng phạm phải sai lầm, nhưng họ biết hổ thẹn mà sửa đổi, dùng một thứ sức mạnh nội tâm để tìm ra con đường nhân sinh thuộc về chính mình. Trong xã hội hiện đại, áp lực cuộc sống, áp lực công việc của con người đều rất lớn, khi tâm lý không thể gánh vác nổi dẫn đến khuyết thiếu, sẽ dẫn đến hậu quả gì?

Con người chẳng lẽ chỉ có chuyện tàn tật về thân thể thôi sao, không có chuyện tàn tật về tâm trí mà bản thân không tự giác hay sao? Thực ra ngày nay là một thời đại bề ngoài có vẻ như phương tiện truyền thông phát triển, tư vấn thông suốt, khoa học mang lại cho chúng ta sức mạnh vô tận, thế nhưng điều này không có nghĩa là nhân cách của mỗi một người trong ngày nay khỏe mạnh hơn, sáng sủa hơn. Có lẽ những sự khuyết thiếu trong tâm trí của chúng ta lại càng nhiều hơn.

Tôi không biết mọi người đã từng xem mùa xuân năm 2006, chương trình "Điều tra tin tức" của Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc từng làm một số phát sóng mang tên "Cái chết bất thường của một chú mèo" hay chưa? Chương trình này nói về sự thật đằng sau vụ việc ngược mèo gây chấn động trên mạng vào tháng 4 năm 2006. Khi một chú mèo con chết dưới gót giày cao gót giẫm đạp, toàn bộ quá trình bị phơi bày lên mạng, thứ mà mọi người sục sôi dâng trào chính là sự phẫn nộ, thương xót, chỉ trích đó. Mọi người vẫn luôn truy lùng xem hung thủ đứng đằng sau rốt cuộc là ai, mà câu chuyện này thực ra lại liên quan đến ba loại người. Trong đó có ba vai trò: thứ nhất là người phụ nữ giẫm chết mèo con đó là ai; thứ hai là ai đã quay lại đoạn video này rồi tung nó lên mạng; thứ ba đây là loại trang web gì mà lại cần đến những nội dung tàn nhẫn như vậy. Mọi người sẽ cho rằng họ là một lũ ác ma sao? Cho rằng họ là những kẻ ác ôn không thể tha thứ sao? Cho rằng họ có bản tính ngược đãi động vật, thậm chí đối xử với con người cũng rất hung ác, rất độc ác sao? Thực ra xem xong chương trình "Điều tra tin tức" kỳ này, mọi người sẽ bàng hoàng phát hiện ra rằng, kẻ giẫm chết mèo con ấy lại là một dược sĩ ở bệnh viện tại Hắc Long Giang. Người này làm việc vô cùng cẩn thận, đối với bệnh nhân chưa từng sai sót bao giờ, dọn dẹp môi trường làm việc sạch sẽ tinh tươm, ôn hòa với mọi người, thà bản thân chịu thiệt chứ chưa từng để người khác phải chịu uất ức, được đánh giá đồng loạt xuất sắc tại đơn vị. Thế nhưng người này lại trải qua cuộc khủng hoảng hôn nhân 17 năm, sau khi ly dị cô ta không biết giãi bày cùng ai, ngọn lửa giận dữ trong lòng cô ta, tổn thương mà cô ta gánh chịu, thậm chí cô ta còn đối diện với ống kính mà nói rằng, khi có người tìm cô ta làm việc này, cô ta hoàn toàn không vì tiền, cô ta chỉ để phát tiết một trận mà thôi. Cho nên khi phóng viên hỏi cô ta, Sài Tĩnh hỏi rằng lúc cô giẫm chết chú mèo con, biểu cảm mỉm cười trên mặt cô là do người khác yêu cầu cô làm vậy phải không? Cô ta nói không, chẳng ai yêu cầu cả, dường như bản thân tôi vốn đã muốn làm thế rồi. Đây là cái gì? Đây là một loại hành vi được phóng thích ra từ sự méo mó trong tâm hồn. Mà điều thú vị nhất là, trang web mà họ đăng tải lại là một nhánh nhỏ bên trong trang "Tiền tuyến sủng túc Trung Quốc" (China Crush Front), gọi là trang web giẫm đạp (crushworld). Mà kẻ thao túng đứng đằng sau điều này lại nói rằng, tôi và nhóm người của tôi là một góc khuất tăm tối của xã hội, do khuynh hướng tính dục đặc biệt của bản thân, lấy bộ phận bàn chân làm tiêu chuẩn duy nhất của cái đẹp, cho nên sẽ hy vọng sự phóng thích quyền lực của bộ phận bàn chân này đạt đến mức tối đa, sẽ hy vọng có rất nhiều giày cao gót đến để giẫm đạp. Ban đầu ấy mà, anh ta nói trên quốc tế cũng có một nhóm người như thế này, sự giẫm đạp của những người này là giẫm đạp quần áo, giẫm đạp hoa quả, giẫm đạp những thứ vô tri vô giác, sau đó thì phát triển thành giẫm đạp cá tôm nhỏ, rồi sau đó nữa thì phát triển thành giẫm đạp mèo chó nhỏ. Thế nhưng, sự giẫm đạp đối với sinh mệnh này là không có điểm dừng. Sau mèo chó nhỏ, rất có thể sẽ là động vật lớn. Thực ra một trang web như vậy, quần thể đứng đằng sau nó tuyệt đối là những kẻ có trình độ tri thức không hề thấp chút nào, những người này có một công việc đàng hoàng, họ là những người thành công, thế nhưng trong tâm lý của họ lại vĩnh viễn tồn tại một vết nhơ khuyết tật không thể xóa nhòa ấy. Sự việc ngược đãi mèo như thế này, khi những vai trò đứng đằng sau nó lần lượt bước đến trước mắt chúng ta, phải nói rằng chúng ta không chỉ dừng lại ở một sự phẫn nộ, mà nhiều hơn thế chính là nhìn thấy một sự xót thương.

Trong một thời đại phát triển, lành lặn, tràn ngập khoa học và ngập tràn niềm vui như ngày nay, có bao nhiêu người mang tâm hồn khuyết tật mà không thể bước ra dưới ánh mặt trời.

[Thuyết minh] Xét từ một mức độ nào đó, sự thiếu sót về mặt tâm lý dễ khiến con người sa vào bế tắc hơn là sự khuyết thiếu về mặt sinh lý. Bởi vì tâm hẹp hòi, tầm nhìn nông cạn, giống như con ếch ngồi đáy giếng, cứ ngỡ bầu trời chỉ rộng bằng cái miệng giếng nhìn thấy, cho rằng đối mặt với cuộc đời là đường cùng không lối thoát. Giáo sư Vu Đan cho rằng, bất luận là ai thì luôn có con đường để đi, vậy thì làm thế nào mới có thể nhận thức đúng đắn về bản thân, tìm được một con đường thuộc về chính mình?

Trong chương "Thu Thủy", Trang Tử từng kể một câu chuyện như thế này, gọi là "Ếch giếng nông" (Khảm tỉnh chi oa), cũng hơi giống với câu chuyện ếch ngồi đáy giếng mà chúng ta vẫn thường nói ngày nay. Ông nói có một con ếch nhỏ sống trong cái giếng nông như thế, nó một ngày nọ đã gặp được một con ba ba lớn đến từ biển Đông. Ếch nhỏ rất xinh đẹp lại vô cùng linh hoạt, ba ba lớn di chuyển thì rất chậm chạp, ếch nhỏ liền nhiệt tình mời mọc nó. [Lồng tiếng] Ếch: Khách quý khách quý, xin mời vào trong đi. Ba ba: Ngươi ở trong giếng sống có thoải mái không? Ếch: Ta xưng bá một cái giếng, giống như một vị vua vậy, đương nhiên là thoải mái rồi. Nó nói ngươi đến chỗ ta thử xem, chỗ của ta vui lắm, ta chỉ cần nhảy một cái là có thể nhảy lên thành giếng, có thể nằm sấp trên gạch vỡ nghỉ ngơi; nếu ta nhảy tòm xuống dưới một cái, bùn lầy có thể nâng đỡ đôi tay của ta, có thể nâng đỡ má của ta, ta có thể thoải mái nằm sấp trong bùn nghỉ ngơi, sau đó ta cứ nhảy lên nhảy xuống tự đắc vui vẻ, một mình ta sở hữu một cái giếng như thế này, có một vũng nước nông thế này, ngươi đi xem đám nòng nọc dưới mương nước nhỏ xem, những con cua nhỏ bé hơn thế kia làm sao có thể có được niềm vui như ta chứ? Nơi như thế này của ta, ta cảm thấy đây là niềm vui tột đỉnh của cuộc đời rồi, ta rất tự do đấy. Nó nói ngươi đến chỗ ta trải nghiệm một chút xem! Con ba ba lớn ấy vô cùng nghe lời, nó liền lững thững nhấc chân trái lên, vừa mới bước vào, đầu gối phải đã bị vướng lại. Lảo đảo mất mấy bước, mới rút được chân trái ra, chậm rãi lùi bước. Lúc nó chần chừ lùi bước, nó liền miêu tả cho con ếch giếng nông nhiệt tình mời mọc nó biết rằng nơi nó đến là một nơi nào đó, đó chính là biển cả. Nó nói biển cả rộng lớn thế nào ư? Nghìn dặm phía trên không đủ để hình dung sự rộng lớn của nó, tám nghìn thước bên dưới không đủ để hình dung sự sâu thẳm của nó. Vào những năm mười năm có chín năm hạn hán, mực nước biển cũng không hề sụt giảm đi một chút nào; vào những năm tám năm có bảy năm lụt lội, mực nước biển cũng không hề dâng cao thêm một phân nào. Biển cả chính là như thế đấy, lấy không hết, dùng không cạn, vĩnh viễn duy trì khí phách hào hùng của nó, chính là vì nó quá ư khoáng đạt. Nó nói ta chính là con ba ba biển Đông, ta đến từ nơi đó. Nghe xong lời này, con ếch ngồi đáy giếng ấy đột nhiên thay đổi sắc mặt, bởi vì nó đã biết được có một cảnh giới cao lớn nhường ấy.

Kỳ thực trong ngày nay, phải nói rằng cảnh giới lớn và nhỏ chính là một phương pháp cứu rỗi nội tâm của chúng ta. Nếu biết trong nội tâm chúng ta tồn tại một thứ bóng tối nào đó, chúng ta có một sự khuyết tật nào đó, giống như bị chặt đứt một chân một tay, chúng ta đã không thể nào nối lại nó được nữa, thì ít nhất chúng ta có thể dùng một cảnh giới khoáng đạt để khiến bản thân hòa hợp hơn với trời đất, thu nhận được nguồn sức mạnh rộng lớn hơn (Lời tâm tình của Vu Đan).

Tôi nhớ trong buổi tọa đàm học thuật tại trường chúng tôi, một vị phụ trách chuyên ngành thuộc khoa tâm lý học từng kể cho chúng tôi nghe về rất nhiều ca trị liệu tâm lý mà ông từng thực hiện. Ông nói có một lần, một anh chàng nhân viên văn phòng vô cùng thành công mặc vest đi giày da, bước vào phòng làm việc của ông, vừa vào trong liền nhìn quanh quốn bốn phía, ngồi xuống rồi tiện tay cầm lấy một chiếc gạt tàn thuốc, chuyển từ tay trái sang tay cứ thế chuyển qua chuyển lại, cậu ta cứ chuyển mãi như thế, cho đến khi chuyển thì cậu ta mới bắt đầu nói chuyện được. Cậu ta nói tôi muốn tư vấn với thầy một chuyện, cậu ta nói dạo này tôi cứ luôn có một thứ ám thị tâm lý, chính là dự cảm bất an. Cậu ta nói ví dụ như tôi đi làm phải đi con đường này, từ đằng xa nhìn thấy chỗ đó đang đào đất, rõ ràng tôi có thể đi vòng qua, nhưng đột nhiên tôi lại cảm thấy sắp có chuyện không lành xảy ra, tôi có lẽ sẽ quay đầu xe, đổi sang một con đường bị tắc nghẽn hai tiếng đồng hồ, thà đi muộn chứ tôi tuyệt đối không đi con đường này nữa. Cậu ta nói những chuyện như thế này, tôi đã không thể tự chủ được bản thân mình nữa rồi, tôi cứ nhìn thấy một dấu hiệu nhỏ nhặt nào đó là cảm thấy sắp có chuyện xảy ra. Cậu ta vừa nói vừa tiếp tục chuyển cái gạt tàn thuốc đó. Vị chuyên gia tư vấn ấy liền nhìn cậu ta rất lâu, đột nhiên hỏi cậu ta một câu, nói rằng thuở nhỏ cậu lớn lên cùng ai? Cậu ta nói tôi lớn lên cùng bà nội ạ. Sau đó vị chuyên gia tư vấn liền bắt đầu trò chuyện với cậu ta về quá khứ xa xăm. Sau đó thì bí mật tâm lý ấy được hé lộ khiến người ta kinh ngạc, đây chẳng qua chỉ là một câu chuyện thời thơ ấu mà chúng ta nghe có vẻ như xảy ra ở mọi nhà mỗi hộ. Đứa trẻ không chịu ngủ, bà nội dỗ dành nó, cách nói thường thấy nhất chính là, trong vòng năm phút nữa, nếu mày mà không nhắm mắt lại, chó sói sẽ tới đấy. Câu chuyện về bà ngoại sói đều được kể như thế. Nói trong vòng ba phút nữa, nếu mày mà không ngủ thiếp đi, gió lớn sẽ thổi bay mày đi mất đấy, nếu qua mười phút nữa yêu tinh sẽ xuất hiện đấy. Cho nên đứa trẻ ấy là bởi vì sợ hãi, cho dù không ngủ được cũng đành phải nhắm mắt lại, mà lúc nhắm mắt vào, trong đầu nó cứ mãi nghĩ đến việc những thứ này tới thì sẽ như thế nào. Vị chuyên gia tư vấn ấy sau đó đã kể lại rằng, chính là vì cái cách dỗ trẻ con đi ngủ mà chúng ta vẫn thấy quen thuộc như cơm bữa ấy, có lẽ đã khiến cho những đứa trẻ đặc biệt nhạy cảm, trong một cơ duyên nào đó, sẽ mắc phải chứng bệnh ám ảnh cưỡng chế này. Cho nên lúc đó ông ấy đột nhiên hỏi cậu ta, ông nói chiếc gạt tàn thuốc mà cậu đang chuyển trong tay kia chính là một thứ nghi thức, cậu nói cho tôi biết hiện tại trong lòng cậu đang có dự cảm gì nào. Câu nói này vừa thốt ra, chàng trai kia đột nhiên dừng lại. Cậu ta nói, đúng vậy, thầy nói thì em mới hiểu ra, em hiện tại cảm thấy mẹ em sắp xảy ra chuyện gì rồi, nếu em không táy máy cái gạt tàn thuốc đó, bà ấy sẽ gặp chuyện không may. Nhưng thầy thực sự nói toạc ra rồi, em lại cảm thấy không sao nữa. Trị liệu tâm lý, hoàn toàn không phải chỉ là một câu nói như thế, cũng không giống như thám tử Sherlock Holmes, đều có những câu chuyện kỳ quái như vậy. Trị liệu tâm lý, thường là một việc vô cùng đau đớn. Đó là bởi vì thiếu đi một chân một tay về mặt tâm lý, không giống như sự tàn tật trên cơ thể, dễ dàng bị người khác nhìn thấy. Xét theo một ý nghĩa nào đó, bác sĩ tâm lý nhiều hơn phải dựa vào chính bản thân chúng ta, phải dựa vào việc chúng ta nhìn thấy sự khuyết thiếu thực sự của bản thân (Lời tâm tình của Vu Đan).

Sự khuyết thiếu này có lẽ là do một cơ duyên tình cờ nào đó, tự mình phạm phải một sai lầm, cũng có lẽ là vào một khoảnh khắc nào đó, bản thân vô tình chịu phải một đả kích, từ đó không biết từ lúc nào đã tích tụ thành một căn bệnh. Thế nhưng nếu chúng ta thực sự quay đầu nhìn lại, Trang Tử nói cho chúng ta biết rằng giữa trời đất, nếu một con người thực sự thuận theo hình thái sinh mệnh, thì trước tiên hãy tiếp nhận tất cả những sự tiếc nuối và khuyết thiếu này, đừng tủi thân, đừng chấp nhất, mà hãy nghĩ xem làm thế nào để cải thiện nó, có thể khiến bản thân trở nên tốt hơn.

Trang Tử còn viết về một người tên là Ai Đài Thức. Vệ Linh Công nghe nói có một người như vậy, hơn nữa sau đó ông đã gặp được người này, ông liền nói với Khổng Tử rằng, ông nói có một người có dung mạo vô cùng xấu xí tên là Ai Đài Thức, nhưng người này lại có một thứ ma lực kỳ diệu. Đàn ông nếu ở cùng người này một thời gian, sẽ vì lưu luyến đức hạnh của người này mà cảm thấy người này là một người bạn tốt nên không thể rời xa anh ta; phụ nữ một khi đã gặp anh ta, biết được có một người như thế, các cô gái liền về nhà nói với cha mẹ rằng, thà làm vợ lẽ của phu tử còn hơn làm vợ kẻ khác, cho dù con có làm vợ lẽ cho anh ta đi chăng nữa, con cũng không thèm gả vào nhà người khác để làm vợ cả. Nói những cô gái như vậy, ta nghe nói có đến mười mấy người, hơn nữa số lượng vẫn đang không ngừng tăng lên. Ông nói người này thật kỳ lạ, ta cũng chẳng thấy anh ta có thành tựu gì to tát, cũng không có chủ trương rõ ràng gì cả, ta thường thấy anh ta chẳng qua cũng chỉ là phụ họa theo ý kiến của người khác mà thôi. Thế là ta vì tò mò về anh ta, sau đó liền mời anh ta đến. Mời đến rồi, ta ở chung với anh ta, ta liền cảm thấy vô cùng thoải mái, chưa đầy một tháng, ta liền đặc biệt tin tưởng người này. Sau đó Lỗ Ai Công liền hỏi Khổng Tử, ngài thử nói xem Ai Đài Thức rốt cuộc là một người như thế nào? Vậy thì đây là một người như thế nào? Kỳ thực trong "Trang Tử", có rất nhiều câu chuyện là Trang Tử mượn danh nghĩa của Khổng Tử, ông chẳng qua chỉ muốn nói cho chúng ta biết rằng, trên thế giới này có một loại người như thế, người này ngoại hình bề ngoài bình thường, nhưng trong nội tâm anh ta lại sở hữu một thứ sức mạnh nhân cách, anh ta có thể vô tình thu hút mọi người vây quanh bên mình. Mà sức mạnh thực sự của một con người, không hề biểu hiện ở một thứ tài năng trác tuyệt nào đó, hay một thứ kỹ xảo khoa trương nào, thứ năng lượng nội tâm thực sự này, rất có thể chính là một thứ lực hấp dẫn ôn hòa đối với con người (Lời tâm tình của Vu Đan).

Kỳ thực chúng ta lật giở "Trang Tử", bắt đầu từ chương đầu tiên "Tiêu Dao Du", cho đến muôn hình vạn trạng những con người mà ông liệt kê, bên trong đó vẫn luôn xuyên suốt một tư tưởng cốt lõi, đó chính là sự khác biệt giữa lớn và nhỏ. Lớn và nhỏ tuyệt đối không phải là sự phân biệt giữa đẹp và xấu. Hình thái bề ngoài thực sự với cảnh giới nội tâm, đôi khi cách biệt rất xa. Trang Tử nói cho chúng ta biết rằng, những con người bề ngoài thoạt nhìn kỳ quái, thậm chí có dung mạo đáng sợ ấy, không loại trừ khả năng trong nội tâm của họ ẩn chứa một cảnh giới lớn lao mà những kẻ lành lặn như chúng ta không thể sánh bằng. Có lẽ một số người vì sự lành lặn, sự nhạy bén, sự lanh lẹ của bản thân, ngược lại đã khiến cho chính mình bị trói buộc bởi tâm trí.

Kỳ thực đọc văn của Trang Tử, đôi khi sẽ cảm thấy vô biên vô tận, nhìn những hình ảnh trước mắt, sẽ cảm thấy mọi ý tưởng kỳ dị mà ông miêu tả đều vượt ngoài kinh nghiệm sống của chúng ta. Thế nhưng nếu đổi một góc độ, đứng từ nội tâm của chúng ta để nhìn nhận, chúng ta hoàn toàn có thể đối chiếu với từng hình ảnh một. Rốt cuộc chúng ta có những căn bệnh ẩn giấu nào, rốt cuộc chúng ta có những chướng ngại tâm lý gì, rốt cuộc chúng ta có những bóng tối thời thơ ấu nào, chúng ta có những sự tiếc nuối nhân sinh nào, tất cả những điều này chẳng lẽ đều giống như những con người được miêu tả kia sao? Mà những con người này, liệu sự vượt trội về đức hạnh của họ có mang lại cho chúng ta một ý nghĩ nào đó, mang lại cho chúng ta một sự khích lệ nào đó, liệu có thể khiến chúng ta biết rằng trong ngày nay, mỗi một người chúng ta, khi điều chỉnh vị trí của mình, đều có thể có một thứ vật tham chiếu hay không?

Có một câu danh ngôn nói rất hay, nói trên thế giới này, không có cái gọi là rác rưởi và phế vật, cái gọi là phế vật, chẳng qua chỉ là tài sản đặt nhầm chỗ mà thôi. Có rất nhiều tài sản, chẳng qua chỉ là đặt nhầm chỗ. Thơ của Lý Bạch có câu: Trời sinh ta tài tất có dụng, tài lớn dùng việc lớn, tài nhỏ dùng việc nhỏ. Giữa mỗi một thứ hữu dụng và vô dụng, chẳng qua chỉ xem chất liệu sinh mệnh của chính bạn, và môi trường mà bạn đang ở, là một sự ăn khớp như thế nào mà thôi.

Chu Chu là một ví dụ kỳ lạ, cậu ấy với trí tuệ như thế, mà lại trở thành một thiên tài, cậu đã vượt qua những đánh giá của chốn phàm trần. Còn mỗi một người chúng ta, tính cho đến hiện tại, chẳng lẽ không phải đang dùng tiêu chuẩn đánh giá của phàm trần để đánh giá chức năng của chính bản thân chúng ta hay sao? Cho nên thực ra xem hết tất cả những kỳ nhân này, xem hết tất cả những hình tướng kỳ lạ này, ở trong đó có thể nhìn thấy Trang Tử đã chỉ ra cho mỗi một người chúng ta việc hạ thấp tâm thái bình thường, bất luận những người này là kẻ chịu hình phạt hay là người bẩm sinh, bất luận bọn họ tàn tật thân thể hay có khiếm khuyết về trí tuệ, mà sự khuyết thiếu này hoàn toàn có thể được bù đắp bằng tâm trí, có thể được hoàn thiện bằng tinh thần ngao du giữa trời đất. Đó đại khái chính là sự gợi mở tốt nhất mà Trang Tử dành cho con người chúng ta ngày nay. Trong sự gợi mở ấy, chúng ta có thể chạm đến cảnh giới tiêu dao cùng đi cùng về với trời đất ấy của ông.