[Lời bình] Cuộc đời con người chẳng qua chỉ mấy mươi năm ngắn ngủi, có người trong khoảng thời gian ngắn ngủi này có thể phát huy tối đa sự thông minh tài trí của mình, giành được một cuộc đời thành công. Mà có người lại mang lý tưởng to lớn hão huyền, cả đời làm gì cũng không thành công. Đây là vì sao? Giáo sư Vu Đan cho rằng, điều quyết định sự thành công của đời người tuyệt đối không chỉ là tài năng và kỹ thuật, mà là tâm thái của một người khi đối mặt với cuộc sống. Trang Tử dùng rất nhiều câu chuyện ngụ ngôn của mình để nói với chúng ta rằng, khi một người làm việc, nếu được mất tính toán, nếu tâm còn vướng bận, thì tất cả kinh nghiệm và kỹ thuật của anh ta đều không thể phát huy được mức độ tốt nhất. Làm thế nào chúng ta mới có thể phá bỏ quan niệm thế tục, với một tâm thái rộng lượng, tốt đẹp, đưa cuộc đời mình đến trạng thái tối ưu? Xin mời nghe Giáo sư Vu Đan của Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng "Cảm ngộ Vu Đan ? Tâm thái và Trạng thái".

Đời người trăm năm, thường ôm nỗi buồn ngàn tuổi. Giống như trong thơ cổ đã nói, đời người các thế hệ nối tiếp không cùng tận, trăng sông năm nào cũng giống nhau, chẳng biết trăng sông đợi người nào, chỉ thấy sông Trường Giang đưa nước chảy. Đoạn thời gian trong sinh mệnh của chúng ta so với dòng chảy thời gian toàn cục thì vô cùng nhỏ bé, dùng ví von của Trang Tử thì giống như bạch câu quá khích [1], tựa như một con ngựa trắng chạy vụt qua khe cửa, chớp nhoáng thoáng qua như thế, vậy thì dòng thời gian ngắn ngủi ấy ở trong tay chúng ta, thế nào mới là thật lòng đối đãi tử tế với sinh mệnh, sinh mệnh thế nào mới là có ích nhất cho đời người? Kỳ thực Trang Tử đối mặt với vấn đề này đã cung cấp cho chúng ta một thái độ, đó chính là đạt sinh.

Đối mặt với sinh mệnh, trước tiên chúng ta phải có một thái độ khoáng đạt, mà tâm thái quyết định trạng thái của con người. Thái độ này sẽ quyết định chất lượng sinh mệnh của chúng ta. Thế nào là sự khoáng đạt thực sự? Trang Tử nói: "Đạt sinh chi tình giả, bất vụ sinh chi sở vô dĩ vi, đạt mệnh chi tình giả, bất vụ mệnh tri chi sở nại hà" ("Trang Tử? Đạt sinh"). Có ý nghĩa gì đây? Người thực sự có tâm thông suốt đối với đời này, bất vụ tức là không theo đuổi, không theo đuổi những thứ "sinh chi sở vô dĩ vi", nghĩa là những thứ mà chúng ta cho là không hợp lý, những thứ chúng ta cho là không có giá trị trong sinh mệnh, thì đừng dùng thời gian của đời này để theo đuổi nữa. Vậy mọi người sẽ nói, tôi cho là không có giá trị mà tôi còn theo đuổi ư? Đương nhiên, có đôi khi chúng ta bị danh tiếng làm cho vướng lụy, có đôi khi chúng ta hùa theo giá trị của xã hội. Con người trong đời này, những chuyện bản thân vốn cho là không đáng, mà chúng ta vì cắn răng một hơi để theo đuổi thì còn ít sao? Có đôi khi một đứa trẻ, vì một chuyên ngành mà nó vốn không hề thích, nhưng chuyên ngành này có lẽ ở Thanh Hoa (Đại học), cho nên nói tôi thà phục tùng điều chỉnh, ở Đại học Thanh Hoa học một chuyên ngành mà tôi không thích, phụ huynh nói, con trai tôi là người của Đại học Thanh Hoa, đứa trẻ nói, tôi đeo huy hiệu của Đại học Thanh Hoa, nhưng trong lòng nó lại sinh ra một nỗi đau âm ỉ, chuyên ngành mà nó thực sự thích có lẽ ở ngôi trường thuộc nguyện vọng hai của nó, nhưng đời này nó đã bỏ lỡ. Lại có một số tình yêu, có lẽ vì muốn cưới một người con gái tuyệt sắc, cũng có thể vì muốn gả cho một thương gia giàu có, có lẽ người đó đã thực sự vứt bỏ người mà trong lòng họ cho là đúng đắn ở đời này, nhưng vì ánh mắt của đám đông, nếu nói thực sự làm được "đạt sinh chi tình", có thể không theo đuổi những thứ không cho là phải trong sinh mệnh, đây tuyệt đối không phải là một chuyện dễ dàng, đây là một điểm; điểm khác nữa, thế nào gọi là "đạt mệnh chi tình"? Chính là không theo đuổi những thứ bất đắc dĩ trong cuộc sống. Cái gọi là bất đắc dĩ, tức là những mục tiêu mà vận mệnh đành chịu bó tay không đạt tới được, hoặc là buông bỏ những thứ chúng ta đang cố chấp trong lòng, không đi so đo tính toán một mục đích thực sự không thể đạt được với khoảng thời gian hữu hạn (Vu Đan tâm ngữ).

Ở khu vực A Lạc Nhĩ [2], thường có một loại khỉ trên núi chạy vào ruộng đất để phá hoại hoa màu, kỳ thực mục đích của chúng cũng rất đơn giản, chẳng qua chỉ là dự trữ một ít lương thực, cũng là vì kế sinh nhai của bản thân. Cho nên khu vực A Lạc Nhĩ có một phương pháp bắt khỉ, chính là nông dân đặt một ít gạo trước cửa nhà để dụ khỉ tới. Điểm tuyệt diệu chí mạng nằm ở chỗ dùng loại vật đựng nào để đựng số gạo đó. Ở đó có một loại bình cổ nhỏ bụng to vô cùng độc đáo, kích thước cổ bình này có điều kiện bí mật, rất nhỏ, vừa khéo là móng vuốt của một con khỉ có thể thò vào, lúc duỗi ra thì có thể thò vào, nhưng hễ nó nắm chặt quyền lại thì không rút ra được nữa. Vậy thì nó lợi dụng một loại tâm lý gì? Trong cái bình này có từng nắm gạo trắng đầy cám dỗ, lúc ban đêm lũ khỉ đến ăn trộm gạo, đem cái móng vuốt nhỏ nhắn luồn dọc theo cái cổ bình đó vào, lúc tóm lấy một nắm gạo thì không rút ra được nữa. Lúc này nếu đạt sinh, vậy thì bạn có thể buông ra, móng vuốt vẫn có thể rút ra, thế nào đi vào thì thế nào đi ra được, thế nhưng không có con khỉ nào chịu làm như vậy. Bao nhiêu năm nay, đời đời truyền lại, dùng loại bình cổ nhỏ đựng gạo này, nhất định có thể bắt được rất nhiều con khỉ vào mỗi buổi tối, sáng sớm thức dậy đều sẽ nhìn thấy từng con khỉ ngồi ở đó, trong tay nắm chặt một nắm gạo, đang so đo kỳ kèo với cái bình kia, thế nhưng lại cứ không rút ra được. Đây chỉ là một bức tranh quần hầu sao, hay là một bức tranh thế sự? Chúng ta nghe câu chuyện về loài khỉ này, mọi người đều sẽ cười phá lên ngượng ngùng, nhưng có bao nhiêu người trong cuộc đời chúng ta đang nắm chặt một nắm gạo trong tay không chịu buông, để rồi mệt mỏi cả đời này? Tức là, "đạt sinh" thực sự ở chỗ chúng ta dễ làm đến vậy sao?

Trang Tử nói sinh mệnh là thứ "sinh chi lai bất năng khước, kỳ khứ bất năng chỉ, bi phu" ("Trang Tử? Đạt sinh"). Khi sinh mệnh này đến, cha mẹ chưa hỏi ý kiến sự đồng ý của chúng ta đã đưa chúng ta đến thế giới này, thế nhưng khi dòng thời gian muốn mang tuổi xuân của chúng ta đi, cũng đồng thời không cần sự đồng ý của chúng ta, cuối cùng nó cứ tự nhiên rời đi. Trông thì có vẻ đến cũng đành chịu, đi cũng vô trợ, đây là một chuyện đáng buồn, thế nhưng trong lòng bạn nhìn nhận sinh mệnh của mình thế nào?

[Lời bình] Con người thường cảm thán sự ngắn ngủi của đời người, hy vọng trong cuộc đời ngắn ngủi có thể gặt hái được sự nghiệp thành công, vậy thì khi chúng ta xác định mục tiêu nhân sinh, làm thế nào để phán đoán việc gì có thể làm, việc gì không thể làm? Trang Tử dùng những câu chuyện ngụ ngôn của mình nói với chúng ta rằng, kiến thức và trải nghiệm của một người quyết định năng lực và gan dạ của bạn.

Trong sách lại mượn lời Khổng Tử kể câu chuyện thế này: Học trò yêu thích nhất của Khổng Tử là Nhan Uyên đi hỏi Khổng Tử, nói tôi từng đi đến một con sông, đây là một khúc vực sâu, vực sâu này tên là Thương Thâm, lúc tôi qua sông thì nhìn thấy người chèo thuyền kia, kỹ thuật chèo thuyền của ông ta quá siêu việt, cho nên ông ta nói tôi nhìn thấy ông ấy thao thuyền nhược thần, việc chèo thuyền này hoàn toàn nằm trong tay ông ấy, rất nghe lời, mặc cho sóng cả cuồn cuộn thế nào, ông ta luôn có thể điều khiển con thuyền này giống như có thần trợ giúp vậy, tôi liền vô cùng ngưỡng mộ mà hỏi ông ấy, ông ấy nói ngài xem tôi học chèo thuyền cái việc này có học được không? Người nọ rất thoải mái nói với tôi rằng, học được chứ, thế nhưng ông ta lại nói thêm một bí mật, nói nếu như anh biết bơi lội thì anh học chèo thuyền này đặc biệt dễ dàng, nếu như anh biết lặn nước thì dù anh chưa từng nhìn thấy thuyền bao giờ, anh cầm mái chèo lên là dám chèo. Nhan Uyên liền nghĩ mãi không ra, nói tôi phải về hỏi thầy tôi, tại sao lại nói thế này? Anh ta nói tôi hỏi người chèo thuyền kia, ông ta không trả lời tôi, chỉ nói cho tôi đạo lý này. Thầy nghe xong liền nói, vậy để ta giảng cho con nghe nhé, vậy Khổng Tử đã nói ra đạo lý gì? Đây kỳ thực chính là tầm mắt và kinh nghiệm của một người.

Ông nói một người thực sự biết bơi, người thiện bơi thì không sợ nước nữa, cái gọi là người thiện bơi thì quên nước, một người có thể bơi qua sông Trường Giang, nước đối với anh ta mà nói giống như mặt đất đang đi, cho nên anh ta có thể quên đi nước, như vậy lúc anh ta chèo thuyền, anh ta không sợ hãi, bởi vì cho dù thuyền có lật thì sinh mệnh của anh ta vẫn được bảo đảm. Tại sao người biết lặn, chưa thấy thuyền bao giờ mà cũng dám chèo, là bởi vì người biết lặn có thể xem những con sóng như những gò đồi trên mặt đất, xem một vực sâu chẳng qua chỉ là một gò cao, anh ta chẳng qua chỉ xem chuyện lật thuyền giống như lúc đẩy xe qua gò mà xe bị lật vậy. Cho nên lật thuyền thì có gì to tát, anh ta ngay cả đáy nước còn có thể lặn được, anh ta còn sợ lật thuyền sao? Cho nên Khổng Tử nói với học trò của mình, đạo lý trên đời chính là như vậy, con người nếu có kiến thức lớn, anh ta đi học một kỹ thuật thì sẽ dễ dàng hơn nhiều (Vu Đan tâm ngữ).

Con người nếu không có trải nghiệm, trong lòng sẽ thấp thỏm, cho nên ông nói, đây là do một việc bên ngoài kết hợp với kinh nghiệm bên trong tạo thành, cho nên đời người thường là trong những quyết định càng trọng đại, có một số người càng thất thủ, vốn không phải thua đối thủ, mà là thua chính bản thân mình. Sự thất bại của rất nhiều người, thực sự là thua hai chữ "quan tâm" ở trong lòng. Sự quan tâm này có đôi khi khiến chúng ta nơm nớp lo sợ, bó tay bó chân, tại sao càng có người vào mỗi dịp gặp đại sự lại càng hoảng hốt luống cuống? Là bởi vì trong lòng quá mức được mất cho nên mới lo âu. Người dân có một câu nói rất hay, gọi là "kẻ đi chân đất không sợ kẻ mang giày", nghĩa là, mọi người cùng đối mặt với một cuộc thi đấu, thường là người đi chân đất phát huy tốt hơn, còn người mang giày thì kém hơn một chút, tại sao vậy? Bởi vì trong lòng bạn đã có điều đạt được thì sẽ có điều vướng bận, cho nên Trang Tử nói với chúng ta, trong thế giới này, trong sinh mệnh hữu hạn, chúng ta có thể học hỏi rất nhiều, chúng ta có thể trải nghiệm rất nhiều, nhưng sự quan tâm hay không quan tâm ở sâu thẳm tâm hồn bạn, hệ thống kinh nghiệm cá nhân của bạn sẽ quyết định mức độ phát huy của bạn.

[Lời bình] Trong các loại thi đấu thể thao, chúng ta sẽ phát hiện thứ quyết định thắng bại không hẳn là trình độ kỹ thuật của một người, mà là tâm thái của một người, bởi vì tâm thái quyết định trạng thái của một người. Trang Tử nói với chúng ta, trong cuộc sống cũng là đạo lý như vậy, khi chúng ta được mất tính toán, khi tâm chúng ta vướng bận, thì tất cả kinh nghiệm và kỹ thuật của bạn đều không thể phát huy được ở mức độ tốt nhất.

Cho nên Trang Tử trong một bài viết khác là còn kể câu chuyện thế này: Nói Liệt Ngự Khổng Khấu [3], chính là vị Liệt Tử ngự gió mà đi ấy, một vị thần nhân như vậy, ông biểu diễn bắn cung cho Bá Hôn Vô Nhân, lúc ông đi bắn cung, ý mãn chí đắc, đầy vẻ kiêu ngạo kiêu kỳ. Ông nói ngài xem kỹ thuật bắn cung của tôi đây, giương cung lắp tên, sau đó trên khuỷu tay của mình đặt đầy một chén nước, đặt nước mà bắn cung, soạt, nhắm một mũi tên bắn vút đi, không kịp nhìn cho rõ thì mũi tên thứ hai đã nối đuôi bắn ra, lại trừng mắt nhìn kỹ, mũi tên thứ ba đã nằm trên dây cung, đang giương cung chờ sẵn, mà chén nước trên cánh tay vẫn vững như thạch, nhìn có vẻ như Liệt Ngự Khâu giống như một cỗ tượng gỗ đứng sững ở đó. Phải nói kỹ thuật như thế này không thể gọi là không cao nha, nghe có vẻ giống như tiểu thuyết Cổ Long viết kiểu võ hiệp kia, thường là kiếm quang vừa lóe lên thì đối phương đã ngã xuống rồi, hoàn toàn không nhìn rõ chiêu thức. Người như thế này đã thực sự đạt đến đại cảnh giới chưa? Bá Hôn Vô Nhân không cho là vậy.

[Lồng tiếng] Bá Hôn Vô Nhân: Kỹ thuật bắn cung thế này của ngươi chỉ có thể tính là kỹ thuật bắn cung có tâm, chứ không phải là kỹ thuật bắn cung vô tâm, hãy đi theo ta.

Bá Hôn Vô Nhân nói, ta hiện tại muốn mời ngươi, chúng ta cùng nhau leo núi cao, giẫm đá hiểm trở, đối mặt với vực sâu, chúng ta lại bắn cung lần nữa, ta xem ngươi bắn thế nào. Sau đó Bá Hôn Vô Nhân liền đi thật, ông bước lên vách đá cao chót vót, dưới chân giẫm lên tảng đá nguy hiểm đã phong hóa, đi thẳng đến bên bờ vực thẳm, quay người lại đi lùi về phía vực sâu, đi mãi cho đến khi gan bàn chân của mình đã lơ lửng ngoài vách đá, đứng ở nơi này, ông vái một chào, mời Liệt Ngự Khâu tiến lên, bắn cung ở đây.

[Lồng tiếng] Bá Hôn Vô Nhân: Ở đây ngươi vẫn có thể tự tại bắn cung chứ? Liệt Ngự Khâu: Oa, ở đây chao đảo bất định, ta hoàn toàn không có cách nào bắn cung.

Vào lúc này, Bá Hôn Vô Nhân nói với ông ta một câu: "Phô chí nhân giả, thượng khuy thanh thiên, hạ tiềm hoàng tuyền, huy xích bát cực, chủng khí bất biến" ("Trang Tử? Điền Tử Phương"). Nói người thực sự cao minh trên cõi đời, hướng lên có thể nhìn thấu bầu trời xanh, hướng xuống có thể nhìn rõ suối vàng, cái gọi là vẫy vùng khắp tám cõi, muôn hình vạn trạng trên thế giới đều thu hết vào lược đồ trong lòng, bất cứ lúc nào cũng có thể làm được thần khí bất biến, tức là sắc mặt hiên ngang, khí phách trong lòng điềm tĩnh thản nhiên, ông nói ta thấy ấy mà, hiện tại lại bảo ngươi bắn cung, khả năng ngươi bắn trúng là quá nhỏ quá nhỏ. Lại là một câu chuyện thế này, nghĩa là, trên thế giới này, chúng ta tuyệt đối không bao giờ được quá tin tưởng vào kỹ thuật (Vu Đan tâm ngữ).

Nghĩa là không có ai có thể thoát ly khỏi môi trường mà sinh sống. Có người từng làm thí nghiệm thế này, một nhà khoa học đặt một cây cầu độc mộc trong một căn phòng tối om, sau đó ông bảo rất nhiều người tham gia thí nghiệm rằng, bây giờ tôi dẫn các vị đi qua căn phòng này, căn phòng rất tối, các vị chỉ cần đi theo tôi. Ông dẫn theo mười người, mười người đi theo ông vững chãi bước qua như đi trên đất bằng, mười người đều qua cả. Đi đến đầu bên kia, dừng lại trong phòng, vị giáo sư thí nghiệm này bật một ngọn đèn lên, những người đó nhìn kỹ lại, lúc ấy cả mười người đều sợ đến mức suýt ngã quỵ, hóa ra thứ mà họ vừa đi qua không chỉ là một cây cầu độc mộc, mà dưới cầu độc mộc còn là một hồ nước khổng lồ, trong hồ nước có mười mấy con cá sấu đang bơi qua bơi lại, mọi người sợ chết khiếp lên được. Lúc này giáo sư nói, đến đi, chính là cây cầu mà các vị vừa đi qua đấy, tôi lại đi ngược trở về, các vị còn mấy người sẵn sàng đi theo tôi về nào? Không một ai cả, tất cả đều bám rạp ở đó, ai cũng không động đậy, nói tuyệt đối không qua nổi nữa. Giáo sư nói tôi yêu cầu các vị nhất định phải đứng ra, người thực sự dũng cảm hãy đi theo tôi qua đó.

[Lời bình] Tại sao cây cầu đi qua dễ dàng trong bóng tối, khi nhìn thấy cảnh tượng thực sự lại không bước nổi, cuối cùng có ai lại đi theo giáo sư qua cây cầu này không? Câu chuyện qua cầu và cuộc sống thực tế của chúng ta có điểm gì tương đồng?

Cuối cùng may sao cũng đứng ra được ba người, trong ba người này, có một người đi được nửa đường thì run rẩy, cuối cùng phải ngồi xổm lê lết qua; còn có một người, đi được mấy bước thì ngã rạp xuống, cuối cùng bò qua; chỉ có một người, run run rẩy rẩy mà coi như cũng đi qua được. Lại đi động viên người khác, bảy người còn lại nói thế nào cũng không động đậy, lúc này giáo sư lại bật sáng thêm mấy ngọn đèn trong phòng, mọi người lại nhìn thấy một sự thật, chính là giữa cây cầu và cá sấu còn có một lớp lưới bảo vệ, giáo sư nói, bây giờ còn mấy người sẵn sàng đi theo tôi đi qua cây cầu này? Lúc này lại có năm người đứng ra, bởi vì biết có sự bảo vệ rồi, cho nên đi theo ông ấy qua đó. Giáo sư hỏi hai người cuối cùng, nói vừa rồi chẳng phải hai anh đã đi từ trên này qua sao? Tại sao bây giờ có chết cũng không chịu đi theo tôi về lại thế? Hai người run lẩy bẩy nói, chúng tôi vẫn luôn nghĩ, cái lưới này nó thực sự an toàn chứ? Nó nhất định là kiên cố chứ? Cho nên thế nào cũng không đi. Kỳ thực đây có lẽ chính là cuộc sống mà chúng ta đối mặt, cuộc sống có đôi khi, vào lúc bạn nhìn không rõ thì ngược lại bạn lại xông qua được, vào lúc bạn chỉ nhìn thấy một số biểu hiện bề ngoài thì bạn đã bị dọa cho hồn xiêu phách lạc hoàn toàn, mà khi bạn thực sự nhìn rõ sự cân bằng giữa an và nguy trong cuộc sống, có lẽ chúng ta lấy hết dũng khí, ôm nỗi sợ hãi trong lòng, nhưng vẫn có thể chiến thắng bản thân để đi qua. Kỳ thực lúc này, việc đi lại với tư cách là một kỹ thuật có quan trọng không? Phán đoán trong nội tâm chúng ta mới là quan trọng nhất (Trong cuộc sống, kỹ thuật không quan trọng, phán đoán trong nội tâm chúng ta mới là quan trọng nhất —— Vu Đan tâm ngữ).

Thế nào, Trang Tử còn kể rất nhiều câu chuyện như vậy, trạng thái của một người như thế nào thì đạt đến mức tốt nhất. Ông lại kể câu chuyện về việc chọi gà, Tề vương thích chọi gà, cho nên ông để rất nhiều người nuôi gà cho mình. Có một con gà đang được nuôi, để sau này trở thành một con gà chọi bá chủ bốn phương. Mười ngày trôi qua, Tề vương liền đi hỏi Kỷ Thắc Tử [4], người huấn luyện gà chọi thay cho ông, nói con gà của ta được chưa? Kỷ Thắc Tử nói với ông ta, vẫn chưa được. Tại sao vậy? Bởi vì con gà này kiêu căng ngạo mạn mà dựa dẫm vào cái khí thế, gà trống lớn hách dịch lăng mạ người khác, lông vũ xù ra, ánh mắt trừng trừng, vô cùng kiêu ngạo, trong ngực mang theo một cỗ khí. Theo cách nghĩ của người bình thường chúng ta, gà chọi lúc này không phải là rất đúng lúc sao, nó lúc này phong độ oai hùng vẫn còn mà. Người huấn luyện gà thực sự nói, lúc này không được, đợi thêm chút nữa xem sao. Lại mười ngày trôi qua, Tề vương nói, con gà của ta hiện tại huấn luyện được chưa? Bảo là vẫn chưa được, mặc dù khí thế của nó bắt đầu thu liễm lại, thế nhưng hễ mấy con gà khác ở bên ngoài có tiếng động, nó lập tức vẫn có phản ứng, vẫn muốn tranh đấu, cái này vẫn chưa được, đợi thêm chút nữa. Lại mười ngày trôi qua, lần thứ ba đi hỏi, con gà của ta huấn luyện thế nào rồi, ông ấy nói đợi thêm chút nữa, hiện tại ấy mà, tuy rằng phản ứng bên ngoài nó có thể phai nhạt đi rất nhiều, nhưng ngài nhìn ánh mắt của nó xem, vẫn gọi là tật thị, ánh mắt quá sắc bén, hễ có tiếng động là mắt liếc qua ngay, cho nên lúc này nó vẫn quá nhạy bén, vẫn có tâm công kích này, không được, đợi thêm chút nữa. Lại mười ngày trôi qua, lần hỏi thứ tư này, nói sắp được rồi, hầu như được rồi, lúc này tuy rằng bên ngoài gà có chút tiếng động, nhưng nó đã không đáp lời nữa, lúc này, nó giống như bộ dáng gì nào? Điều này đã dẫn ra một thành ngữ mà chúng ta dùng trong cuộc sống: "đại nhược mộc kê" [5]. Nói con gà này hiện tại đã được huấn luyện trông giống như một con gà bằng gỗ vậy, mà giai đoạn này gọi là toàn đức vậy. Đức hạnh của nó đã được nội hóa rồi, đều thu liễm lại rồi, cho nên ấy mà, con gà bằng gỗ này đứng ở đó, bất kỳ con gà nào nhìn thấy nó lập tức đều sẽ hoảng hốt bỏ chạy, nói gà lúc này có thể đem đi chọi được rồi.

Kỳ thực trong sách có rất nhiều ngụ ngôn rất đáng suy ngẫm, bởi vì nó cung cấp một hệ thống phán đoán hoàn toàn trái ngược với người bình thường chúng ta, chúng ta cho rằng một con gà nếu thực sự đi tranh đấu, cần phải giống như một vị tướng sĩ, ra trận ba hồi trống, cần phải kiêu ngạo vênh mặt, cần phải hừng hực khí thế, cần phải có tâm tất thắng biểu hiện ra bên ngoài, mà cảnh giới mà Trang Tử cho chúng ta là khi nó từng lớp từng lớp thu lại toàn bộ phong mang lộp bộp bên ngoài, đem tất cả sự sắc bén thu vào trong nội tâm, nội tâm này kỳ thực chính là sự hàm uyên, nghĩa là không phải nó thực sự không có ý chí chiến đấu, mà là ý chí chiến đấu được thu liễm lại, đến những lúc như thế này mới có thể gọi là toàn đức. Nghĩa là, cuộc tranh đấu cuối cùng không nằm ở sự dũng mãnh, không nằm ở kỹ thuật mà nằm ở đức hạnh (Vu Đan tâm ngữ).

Trang Tử kể một người thợ mộc bình thường, tên là Tử Khánh, người này đi làm gì vậy? Làm giá treo chuông lúc tế lễ, kỳ thực đây là một công việc rất đơn giản, một vật dụng rất đơn giản, thế nhưng chính người thợ mộc này, chiếc giá do chính tay anh ta làm ra, bất kỳ ai nhìn thấy cũng kinh ngạc khen ngợi là tài nghệ quỷ thần tạo hóa, tại sao anh ta lại làm tốt đến thế, cảm thấy hình dáng dã thú trên đó sống động như thật giống hệt như thú rừng thật vậy, cho nên mọi người dành cho người thợ mộc này tiếng thơm đặc biệt. Thế rồi tiếng tăm này cứ truyền mãi truyền mãi liền truyền đến tai quốc quân, cho nên Lỗ Hầu triệu kiến người thợ mộc Tử Khánh này, muốn hỏi cho ra ngọn nguồn bí mật trong đó, rốt cuộc là vì sao. Tử Khánh rất khiêm tốn, ông nói tôi một người thợ mộc, tôi nào có bí quyết gì đâu, căn bản không có kỹ thuật gì quá to tát cả, ông nói nếu ngài nhất định phải hỏi, tôi xin nói với ngài vài câu, chẳng qua trước khi làm bất kỳ một chiếc giá bình thường nào, tôi đều không dám hao tổn dù chỉ một chút sức lực của bản thân, mà phải dùng tâm để trai giới, thế nhưng mục đích của việc trai giới này có một tên gọi, gọi là tề dĩ tịnh tâm. Tức là, tôi làm tất cả các việc trai giới, chẳng qua chỉ là để cho nội tâm của bản thân được thực sự an tĩnh lại. Thế thì trong quá trình trai giới, lúc tôi trai giới đến ngày thứ ba, con người có thể quên đi việc cuối cùng tôi cầm thứ này đi lập công lao nha, đi nhận thưởng nha, bất kỳ lễ khánh thành nào, huân tước nào, bổng lộc mà lợi lộc ban cho tôi này, những thứ này đều có thể vứt bỏ, nghĩa là trai giới đến ngày thứ ba, tôi có thể quên lợi. Lại trai giới tiếp, đến ngày thứ năm, tôi có thể quên đi danh tiếng, tức là tôi đã không còn quan tâm xem người ta chê bai hay ca tụng nó, là đúng hay là sai nữa, mọi người nói tôi làm tốt cũng được, làm không tốt cũng được, tôi đều không còn quan tâm nữa, thế thì vẫn phải tiếp tục trai giới. Đến ngày thứ ngày thứ bảy, tôi có thể quên đi tứ chi, hình thể của bản thân con người tôi, tức là ngày thứ bảy đạt đến cảnh giới vong ngã. Ông nói đạt đến cảnh giới này rồi, tôi mới cầm rìu vào núi. Vào núi xong, chẳng qua chỉ là đi xem xét việc tôi muốn làm, lúc này tôi có thể quên mất tôi là đang làm cho triều đình, làm việc cho triều đình mà trong lòng nơm nớp lo sợ, có tạp niệm thì ngài sẽ làm không tốt, ông nói lúc này tôi chẳng qua chỉ là làm cái giá này mà thôi, chính là vì việc mà làm việc. Cho nên ông nói tôi liền ở trong đó đi xem, có những thứ trời sinh mọc ra đã giống như dã thú, bởi vì tâm tôi tĩnh, cho nên liếc mắt một cái là sẽ nhìn thấy, sau đó tôi liền đốn cái khúc gỗ sinh ra đã đặc biệt giống ấy về, tiện tay gia công một chút, nó liền sẽ trở thành bộ dáng hiện tại. Tức là, việc tôi làm chẳng qua gọi là lấy trời hợp trời, đây chính là bí mật của Tử Khánh. Bốn chữ này rất đáng để chúng ta ghi nhớ, "dĩ thiên hợp thiên". Con người nên dùng những thứ vốn dĩ hợp với quy luật nhất để ứng phó với quy luật, tức là, con người vĩnh viễn đừng so đo tính toán với quy luật, đừng trái với quy luật, đừng làm những nỗ lực vô ích, mà nên dùng cái tâm trong sáng thanh tịnh của mình, dùng một loại đại trí tuệ thế gian, nhìn xem việc nào có thể lấy trời hợp trời, như vậy mới là hiệu suất của nhân sinh.

[Lời bình] Câu chuyện của người thợ mộc khiến chúng ta nhận ra rằng, có một tâm thái rộng lượng tốt đẹp thì có thể đạt đến trạng thái tốt nhất, mới có thể làm việc đạt đến mức độ tốt nhất, kỳ thực cuộc sống vốn dĩ đơn giản mà mộc mạc, nhưng tại sao chúng ta thường nghe thấy có người phàn nàn, thế giới này ngày càng khiến người ta nhìn không thấu, chúng ta làm thế nào mới có thể phá vỡ thế tục, nhìn thấy bản chất chân thực của thế giới?

Bảy ngày trai giới của ông ta, kỳ thực là đã trải qua ba giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất, quên đi lợi ích. Không còn nghĩ đến chuyện dùng việc của mình để mưu cầu một món lợi lớn ở thế gian; giai đoạn thứ hai, quên đi danh dự, không còn nghĩ đến chuyện thị phi, chê khen của mọi người quan trọng với tôi đến mức nào; cảnh giới thứ ba, quên đi chính mình, con người kỳ thực chỉ khi đạt đến cảnh giới quên mình mới có thể làm việc đạt kết quả tốt nhất.

Mọi người có thể nhìn xem, trong một thời đại thông tin như ngày nay, tin tức thực sự có thể chạm đến trái tim con người xuất phát từ đâu, xuất phát từ hiện trường tuyến đầu tiên đó, nhất định phải có một nhóm phóng viên xả thân vì nghĩa, những sự tồn tại vị kỷ của những người này đã bị lãng quên, mà chỉ coi việc truyền tải tin tức là thiên chức của mình, những báo cáo được gửi về từ những người như vậy, bạn cho rằng đó là loại tốt nhất. Nếu một phóng viên ở hiện trường mà còn phải nghĩ xem tôi trang điểm có đẹp không, tôi chụp từ góc độ nào là đẹp nhất, tôi nên đặt câu hỏi thế nào, thì anh ta nhất định sẽ không mang lại tin tức tốt cho bạn đâu. Cho nên, trạng thái nghề nghiệp thực sự tốt là con người phải đạt đến sự quên mình. Cho nên kỳ thực người thợ mộc này đã nói cho chúng ta một đạo lý mộc mạc mà huyền diệu, chính là con người làm việc muốn làm cho tốt thì phải trải qua ba giai đoạn: vong lợi, vong danh, vong ngã. Nếu có thể làm được đến mức độ này, thiên nhãn của bạn sẽ mở ra, tức là bạn sẽ biết được quy tắc của đại đạo thế gian, làm được "dĩ thiên hợp thiên", mà không cần sự nỗ lực nhân tạo của con người. Kỳ thực ngẫm lại mà xem, đạo lý này khó lắm sao? Không hề khó, đây là điều đòi hỏi chúng ta trong tâm phải nhặt lại rất nhiều thứ mộc mạc, gọi là "kiến tố nhi bão phác" [6], mà phá vỡ rất nhiều rất nhiều quy tắc được tạo ra bởi sự thế khôn ngoan trong nhân gian thế sự, sau khi phá vỡ rồi, chúng ta mới có thể nếm trải hương vị thuở ban đầu của cuộc sống.

Có một câu chuyện kể rất hay, một người làm vườn bình thường, ông ấy chuyên tâm trồng đủ loại dưa quả. Một mùa hè nọ, ông được mùa một giàn nho trĩu quả, nho vẫn luôn được ông chăm bón tận tâm, vậy thì nho ông trồng ra vừa to vừa ngọt, đặc biệt ngon, trong lòng ông vui mừng khôn tả, ông hy vọng mọi người có thể thưởng thức hương vị nho của mình, thế là ông ôm từng chùm từng chùm nho đứng ở cửa nhà mình, vươn cổ nhìn ngóng, hễ có người qua đường đi tới là ông lại đưa lên, nhờ người ta nếm thử xem thế nào. Sau đó ông nhìn thấy có một người đi tới, đây là một thương gia giàu có đi ngang qua nơi này, ông ta ôm nho tiến lên nói ngài nếm thử nho của tôi có ngon không, vị thương gia này ăn xong liền nói nho này sao mà ngon thế, rồi nói với ông rằng, nho của ông ngon thế này, bao nhiêu tiền vậy, tôi nhất định phải trả tiền cho ông. Ông ấy nói tôi không cần tiền, tôi chỉ muốn ông xem hương vị thế nào thôi, ông ấy nói chuyện hương vị hãy gác lại đã, tại sao ông lại cho tôi nho, ông cho tôi nho thế này thì nhất định là phải đòi tiền rồi, thôi, tôi đưa tiền cho ông trước đã, nho này tôi mua về rồi từ từ thưởng thức. Cho nên vị thương gia này liền nhét đại một khoản tiền cho ông, ôm chùm nho rời đi. Ông ấy vô cùng hụt hẫng, ông ấy nghĩ ta không thể tìm thương gia nữa, lúc này có một vị quan viên đi tới, ông ấy lại ôm một bọc nho tiến lên nói ngài nếm thử hương vị nho thế nào, vị quan viên nếm thử, ngon quá, cũng chẳng màng đánh giá nho thế nào, liền nói có phải ông có việc gì cầu xin tôi không, ông nhìn thấy tôi mặc quan phục rồi chứ, có việc gì cứ mở miệng đi, tôi cũng không thể lấy không nho của ông được, ông mau nói đi, ông có việc gì nào. Người làm vườn nói tôi chẳng có việc gì cả, tôi chỉ muốn ngài nếm thử thôi, ông ấy nói hay là ông cứ để tôi giúp ông làm việc gì đi, bằng không tôi lấy không cũng không hợp lý, thế cho nên hay là tôi để lại cho ông chút tiền nhé, nói rồi đặt xuống rồi rời đi. Người làm vườn này lại càng hụt hẫng hơn, tiếp theo ông nhìn thấy một đôi vợ chồng trẻ đang ân ái đi tới, ông liền nghĩ người con gái trẻ tuổi này chắc chắn là thích ăn hoa quả tươi rồi, ông liền ôm bọc nho tiến lên, vô cùng ân cần đưa cho người phụ nữ trẻ tuổi đó, nói cô mau nếm thử nho của tôi thế nào đi, người phụ nữ trẻ tuổi đó tiếp nhận xong, ăn một miếng, cười toe toét chưa kịp nói câu gì thì chồng cô ấy đã đằng đằng sát khí trừng trừng nhìn chằm chằm người làm vườn này, nói mày có ý gì, người làm vườn vừa nhìn thấy liền quay đầu chạy mất, cũng chẳng màng hỏi hương vị thế nào nữa. Ông ấy vô cùng chán nản, chán nản đến mức cuối cùng nhìn thấy có một lão già mặc y phục rách rưới, chắc chắn không giàu có cũng chẳng có danh vị, đồng thời ông ấy cũng không có nhan sắc, một lão già đi tới, ông ấy trong cơn tuyệt vọng liền ôm một bọc nho lớn tiến lên, nói ngài có muốn nếm thử nho của tôi không, vị lão già này tiếp nhận lấy, ăn từng hạt từng hạt, vừa ăn vừa khen ngợi, nói đây là hương vị ngon nhất trên đời, nho của ông trồng giỏi thật, nho này vừa nhiều nước vừa ngọt lịm, hương vị này không giống với bất kỳ loại nho nào khác, ăn nho xong với tâm trạng vui vẻ, lão ta nghênh ngang rời đi. Người làm vườn vô cùng vui mừng, ông cảm thấy qua cả một ngày, chỉ có vị lão già cuối cùng mới thực sự hiểu được hương vị của nho. Kỳ thực trong cuộc sống của chúng ta, có bao nhiêu chùm nho ngay trước mắt, nhưng chúng ta đã đánh mất tâm nguyện chân chính nếm thử nó, chúng ta cho rằng đằng sau chùm nho này nhất định ẩn chứa ngụ ngôn nào đó, hoặc là vì lợi, hoặc là vì danh, hoặc là vì sắc, con người sao có thể không có chút mục đích nào chứ? Cho nên khi chúng ta tính toán nội tâm của mình, chúng ta đã đánh mất đi hương vị ngon lành của chùm nho. Kỳ thực những câu chuyện ngụ ngôn như thế này chẳng phải giống với sự gợi mở mà Trang Tử dành cho chúng ta sao? Đạo lý hơn hai nghìn năm trước, Trang Tử nói với chúng ta là gì? Nghĩa là con người chỉ có khi phá vỡ tất cả những tâm tư thế tục này, dùng tâm nguyện thuở ban đầu của chính mình để gặp gỡ thế giới này, lúc đó bạn mới có thể thể nghiệm được ý nghĩa chân thực của thế giới (Vu Đan tâm ngữ).

Cho nên kỳ thực, trong một thế giới như thế này, cơ hội và mỹ vị đặt trước mắt chúng ta là như nhau, chỉ là chúng ta dùng trạng thái sinh tồn nào để lý giải nó mà thôi. Sinh mệnh chỉ là một đoạn dòng thời gian, dòng thời gian trong tay chúng ta thời gian tuyệt đối chắc chắn sẽ không có quá nhiều, mỗi người chúng ta dù có biết dưỡng sinh đến đâu đi nữa thì cũng không thể sống qua trăm tuổi, thế nhưng, chất lượng của dòng thời gian trong tay lại tùy thuộc vào từng người. Chất lượng này không nhất thiết giống như chúng ta tưởng tượng rằng tri thức càng nhiều, tài phú càng nhiều, quan vị càng cao thì nó nhất định sẽ có phẩm chất cao hơn, trái lại, rất nhiều khi, phản phác quy chân [7], dùng một trái tim ngây thơ để đối mặt với thế giới, để sinh mệnh của chúng ta trở về trạng thái hồn nhiên của trẻ thơ, tình cảm của chúng ta có lẽ sẽ cởi mở, tâm của chúng ta thực sự giống như thông qua trai giới vậy, có thể phá bỏ danh lợi, thậm chí đạt đến mức độ hoàn toàn quên mình. Mà cảnh giới vong ngã được xem là do thiên nhiên tạo thành, khi sinh mệnh của một cá nhân hòa làm một thể với đại đạo tự nhiên, chúng ta sẽ thể nghiệm được niềm hoan hỉ chân chính và thuần khiết nhất của sinh mệnh trong cảnh giới thiên thành ấy.