[Giọng ngoài hình] Sinh và tử là hai đầu mút khởi đầu và kết thúc của một đời người, mà cuộc đời giống như một con đường một chiều. Khi bạn đi đến điểm cuối, mới sực nhớ ra những hối tiếc trên dọc đường. Sở dĩ Trang Tử có thể cười bàn về sinh tử, là bởi vì ông đã ngộ ra chân lý của sinh tử, đó chính là sinh và tử vốn dĩ chỉ là sự biến đổi về mặt hình thái. Giáo sư Vu Đan cho rằng, chỉ khi thực sự hiểu được ý nghĩa của sinh mệnh, chúng ta mới có thể đối mặt chính xác với cái chết. Vậy thì trong cuộc sống, tại sao những con người khác nhau, đối với cùng một sự vật lại đưa ra những cách giải thích và phán đoán hoàn toàn khác nhau? Tại sao có những người khi gặp phải trắc trở và cảm nhận được áp lực, lại chọn cách tự vẫn để tìm sự giải thoát? Làm thế nào để chúng ta có thể nhìn thấu sinh tử? Mà trong cõi đời hữu hạn này, tạo ra sinh mệnh có giá trị nhất? Xin mời lắng nghe giáo sư Vu Đan của Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng "Tâm đắc của Vu Đan: Đàm tiếu luận sinh tử".
Hôm nay chúng ta nói về một mệnh đề vĩnh cửu trong "Trang Tử", đó là về sinh tử. Đời người trăm năm cuối cùng cũng có cái chết, đối với sinh tử, Trang Tử có rất nhiều, rất nhiều câu chuyện tương tự. Ví dụ như khi vợ ông qua đời, ông gõ chậu hát vang, đây đều là những câu chuyện mà mọi người đều quen thuộc. Vậy Trang Tử nói, chân nhân đời xưa không vui sống cũng chẳng sợ chết, không cảm thấy rằng sinh mệnh khi đang sở hữu thì đáng mừng bao nhiêu, cũng không cảm thấy rằng cái chết khi giáng lâm thì đáng sợ bấy nhiêu. Ông nói quân tử chân chính đối với thái độ sinh tử, trước giờ chưa từng gượng ép, không truy vấn bản thân từ đâu tới, cũng chẳng lo âu bản thân đi về đâu, bởi vì sinh và tử suy cho cùng chỉ là một sự biến đổi hình thái. Thái độ như vậy, nói ra thì tiêu sái, nhưng để quán triệt vào sinh mệnh của mỗi người phàm tục, quả thực không phải là một chuyện dễ dàng. Cuộc đời của mỗi người trong sự bận rộn, căng thẳng, trong toàn bộ quá trình vội vã này, kỳ thực đối với khoảng thời gian ngày càng ngắn lại, trong lòng đều ôm nỗi sợ hãi.
Có một ngụ ngôn thế này nói rất hay, nói có hai anh em, nhà họ ở trên một tòa nhà cao 80 tầng. Hai người khi về nhà, vừa hay quên xem thông báo, vào cái ngày thang máy ngừng hoạt động ấy, tận nửa đêm họ mới về, thang máy đã không còn chạy nữa. Hai anh em mang theo bọc lớn bọc nhỏ đi đến chân tòa nhà thì vô cùng phiền muộn, bảo thế thì phải làm sao đây, hai người thương lượng với nhau, bảo dồn hết một hơi, thế nào cũng phải về nhà, thế là bắt đầu leo lầu. Bắt đầu leo, leo đến tầng 20, bắt đầu cảm thấy gánh nặng rất lớn, cho nên thương lượng với nhau bảo hay là thế này đi, chúng ta gửi ba lô ở tầng 20, rồi đến lúc đó, quay đầu lại lấy sau. Thế là cởi bỏ ba lô ra, hai người lại vô cùng nhẹ nhõm, người này nói cười với người kia, tiếp tục leo lên trên. Leo đến tầng 40, đã rất mệt rồi, thế là hai người bắt đầu oán trách, chỉ trích lẫn nhau. Người anh bảo sao mày không xem thông báo hả, người em bảo anh cũng đâu có xem thông báo đâu, người anh bảo tao xem xong rồi tao quên mất, người em bảo thế sao anh không nhắc nhở hả, hai người bắt đầu cãi cọ ầm ĩ. Cãi đến tầng 60, thật sự là quá mệt rồi, hai người liền lười cãi nữa, bảo cứ yên lặng mà leo đi, thế nào cũng phải leo cho xong, thế rồi họ lại vô cùng yên lặng leo thêm 20 tầng nữa, cuối cùng đã đến trước cửa nhà. Đứng ở cửa cầu thang tầng 80, khi hai người nhìn nhau, sực nhớ ra một chuyện, bảo chìa khóa quên ở tầng 20 rồi, nằm trong ba lô.
Kỳ thực đây là một ngụ ngôn gì? Đây chính là nói về cuộc đời của con người. Con người khi lần đầu tiên nhìn thấy con đường cuộc đời này, chúng ta giả định nó là bộ đếm ngược 80 năm, bày ra trước mắt, thì ai nấy đều hăng hái phấn chấn. Chúng ta gánh trên lưng chiếc túi hành trang nặng trĩu, trong hành trang đựng đầy lý tưởng, đựng đầy hoài bão, đựng đầy rất nhiều rất nhiều nguyện vọng, chúng ta không sợ hiểm nguy, từ bậc thang đầu tiên dưới chân mà lên đường. Khi leo đến tuổi 20, đây chính là lúc con người bước chân vào xã hội, bắt đầu thừa nhận các quy tắc, cảm thấy xã hội trao cho chúng ta rất nhiều gánh nặng, chúng ta nâng đỡ bản thân đã đủ mệt mỏi rồi, ai còn mang theo nhiều ước mơ như thế nữa chứ, hãy an đắp nó lại trước đã. Đợi đến khi cơm áo không lo, có được cái ăn cái mặc, có được danh phận trong xã hội, quay đầu lại chúng ta nhặt lại ước mơ để thực hiện cũng chưa muộn. Buông xuống rồi thì có một khoảng thời gian nhẹ nhõm như thế này, mọi người đều rất vui vẻ, mọi người đi về phía trước. Đi mãi đi mãi, cuộc đời cùng với tuổi tác ngày càng lớn, tích lũy ngày càng nhiều, tranh đấu ngày càng dữ dội, nội tâm ngày càng lo âu, con người không tránh khỏi oán trách, đây chính là lúc hai anh em chỉ trích lẫn nhau, đều cảm thấy xã hội phụ bạc mình, đều cảm thấy mìnhphó xuất quá nhiều, nhận lại quá ít, nội tâm bản thân hoảng loạn chần chừ, cho nên cứ cãi cọ ầm ĩ, cứ thế mà đi suốt một đường. Thực sự đi đến năm 40 tuổi, cái gọi là độ tuổi không còn mê hoặc nữa, tất cả những gì hăng hái phấn chấn đó đều đã qua đi, con người bắt đầu trở nên mệt mỏi, chán nản, nương tựa vào nhau mà đi tiếp. Đi đến năm 60 tuổi thì im lặng, cảm thấy quãng thời gian tuổi già nên là tốt đẹp, nên được trân quý, hãy để chúng ta an đắp lại một chút, đừng oán trách nữa. Lúc này đại khái đã đến cái gọi là "nhĩ thuận" của Khổng Tử, lòng đã thuận theo rồi, bớt đi rất nhiều lời chỉ trích, cuối cùng đã đi đến tầng 80. Đứng ở điểm cuối cùng này, đột nhiên cảm thấy trống vắng hụt hẫng, sực nhớ ra món đồ quý giá nhất của cuộc đời này, lại để quên trong hành trang của tuổi 20, đó chính là ước mơ vẫn chưa từng được mở ra, chưa từng được chắp cánh bay xa, chưa từng đi theo bản thân mình, tay không tấc sắt đi hết hành trình của một đời người, thế nhưng tầng 20 thì không thể quay lại được nữa, đây chính là con đường một chiều. Kỳ thực đây là một ngụ ngôn thú vị, nó nói lên cuộc đời như vậy của chúng ta.
Về chủ đề sinh và tử, có lẽ trước tiên phải quay về với sự đảo ngược của cuộc đời như thế này, chúng ta đang đứng trong một bộ đếm ngược nào, chúng ta dùng thái độ đối với sinh mệnh ra sao, để cuối cùng đối mặt với cái chết.
[Giọng ngoài hình] Trang Tử đi đến nước Sở, nửa đường nhìn thấy một bộ xương khô.
[Lồng tiếng] Trang Tử: Ngươi là vì tham lam mà chết sao? Ngươi là lúc nước mất, bị đao kiếm chém chết sao? Ngươi là vì làm chuyện xấu, liên lụy cha mẹ mà tự sát sao? Ngươi là bị đói mà chết sao? Ngươi là bị rét mà chết sao? Hay là tuổi thọ của ngươi đã hết, tự nhiên nằm ở đây thế này?
[Giọng ngoài hình] Trời đã tối, Trang Tử liền lấy xương khô làm gối, nằm xuống ngủ thiếp đi.
[Lồng tiếng] Xương khô: Than ôi, nghe những lời ngươi nói ban ngày, ngươi hình như là một tay biện luận. Những điều ngươi vừa nói lúc nãy, đều là vướng bận của đời người, sau khi chết đi thì sẽ không còn những thứ đó nữa. Sau khi chết đi không có vua, không có tôi, cũng không có xuân hạ thu đông, thoải mái ung dung hòa làm một thể với trời đất.
[Giọng ngoài hình] Trang Tử dùng một câu chuyện ngụ ngôn kỳ lạ như thế để nói cho chúng ta biết, giữa sinh và tử bất quá chỉ là một sự chuyển biến về hình thái. Sở dĩ Trang Tử phóng khoáng đối với cái chết, là bởi vì sự thuận theo của ông đối với sinh mệnh, nhân sinh từ xưa ai không phải chết, vậy thì cái chết còn có gì đáng sợ, còn có gì đáng bi thương nữa chứ?
Cho nên trong "Trang Tử", kể rất nhiều câu chuyện như vậy. Ông nói có mấy người thế này, mọi người lúc sống là bạn tốt, Tử Tang Hộ, Mạn Tử Phản Phản, Tử Cầm Trương, ba người kết bạn với nhau, nói đời này, tất cả chúng ta làm bạn tốt, chúng ta ở cùng nhau, có nạn cùng chịu, có phúc cùng hưởng, mọi người cùng nhau đi hết cuộc đời này là rất tốt. Sau đó, trong này Tử Tang Hộ chết trước, Khổng Tử nghe tin, bèn phái học trò của mình là Tử Cung đến giúp lo tang lễ. Lúc Tử Cung đến nhìn thấy Tử Cầm và Mạn Tử Phản Phản hai anh em này, một người thì đang đan rèm cỏ, định thu dọn quan tài này, người kia thì đang gõ đàn, cả hai người đều hướng về thi thể của Tử Tang Hộ mà hát, bảo rất hay nha, cậu bây giờ đã trở về với bản nguyên rồi, cậu nhìn chúng ta mà xem vẫn là con người. Tử Cung vô cùng khó hiểu, bảo ba người các anh, tình nghĩa thủ túc tốt như vậy, có một người đi trước rồi, các anh lại hướng về thi thể mà hát, thế này có hợp với lễ nghĩa không? Thế là Tử Cầm Trương và Mạn Tử Phản Phản hai người liền cười, bèn hỏi cậu ta rằng cậu thực sự hiểu lễ nghĩa là gì sao? Tử Cung cảm thấy rất phẫn nộ bèn quay về, quay về nói với thầy của mình rằng thầy nhìn hai người kia xem, họ hướng về thi thể của bạn tốt mà hát thế đấy, thầy bảo rốt cuộc họ là người thế nào, rốt cuộc họ có tâm tư gì vậy? Khổng Tử lúc đó liền nói là ta sai rồi, ông bảo vốn dĩ bọn họ đều là những kẻ tâm du ngoạn thế ngoại, mà ta lại là kẻ câu nệ thế nội, sao ta còn phái con đến giúp làm tang lễ chứ? Những người này đã không còn ranh giới của sự sống và cái chết nữa rồi, thứ mà họ hoàn thành là sự cùng nhau ngao du giữa tâm thần và trời đất, có cái thân xác hình hài này hay không, đối với họ mà nói không quan trọng, cho nên một người bạn đi rồi, hai người bạn giống như là tiễn một người đi xa vậy, đó là một sự tiễn đưa vô cùng thản nhiên. Kỳ thực ở trong này ông đã giảng một đạo lý, chính là trong sinh mệnh này, mỗi người đều có thể sống tiếp bằng những hình thái khác nhau (Lời tâm tình của Vu Đan).
Trong "Trang Tử" còn kể câu chuyện thế này: Nói Tử Lai lâm bệnh, thế là Tử Lê đến thăm, nhìn thấy vợ con của Tử Lai tất cả mọi người đều vây quanh đó, khóc lớn cảm thấy Tử Lai chẳng bao lâu nữa sẽ lìa đời, đã sắp chết rồi. Tử Lê đứng từ xa ở cửa nhìn, sau đó quát mắng những người thân của ông ta, bảo các ngươi đều cút đi thật xa, các ngươi đừng có quấy rầy một con người sắp có biến hóa lớn thế này nữa. Đuổi hết người thân của ông ta đi rồi, Tử Lê mới hỏi ông ấy, ông ấy bảo vĩ đại thay, tạo vật của trời đất, tiếp theo lại sẽ biến ngươi thành cái gì đây? Là biến ngươi thành gan chuột, hay là biến ngươi thành cánh bọ, không biết sẽ biến thành cái gì đây. Thế là Tử Lai thở dài một hơi thật dài, bắt đầu nói với ông ấy: Phu đại khối tái ngã dĩ hình, lao ngã dĩ sinh, dật ngã dĩ lão, tức ngã dĩ tử . Bốn câu này đã nói lên một chặng đường của đời người, đầu tiên, đại khối tái ngã dĩ hình, đất đai, tạo hóa giữa trời đất, rèn giũa nên sinh mệnh của ta, ban cho ta một hình thể, đây là lúc ta mới đến thế giới này, thế nhưng có được sinh mệnh này rồi, thì phải hoàn thành sự xã hội hóa của nó, phải đi xuyên qua, cho nên gọi là lao ngã dĩ sinh. Cuộc đời của con người không ai là không chịu khổ cực, trong sự nhọc nhằn như vậy để tiến hành sự xuyên qua, đời này sẽ phải chịu rất nhiều mài giũa, đến tuổi già gọi là dật ngã dĩ lão, chữ "dật" này chính là để ta nghỉ ngơi, nó cuối cùng cũng cho ta một tuổi già, để ta có thể thong thả, có thể đi an hưởng tuổi già của mình, thế nhưng sự nghỉ ngơi ở tuổi già này, cũng vẫn là hữu hạn, cuối cùng cho ta sự an đắp nghỉ ngơi nghỉ ngơi, gọi là tức ngã dĩ tử, nó cuối cùng cho ta sự nghỉ ngơi lớn nhất, chính là dùng cái chết để thành toàn sự an đắp cuối cùng cho ta. Đây chính là miêu tả về cuộc đời của ta, cho nên Tử Lai nói, ta tin rằng đối xử tốt với sự sống của ta, thì nhất định cũng sẽ đối xử tốt với cái chết của ta, ta đã được sắp xếp đến thế gian này bước đi như thế nào, ta cũng sẽ rời đi thật tốt như thế ấy. Nói xong câu đó rồi, ông liền an tĩnh ngủ thiếp đi. Ngủ một giấc, lúc tỉnh lại thì tỉnh táo minh mẫn, căn bệnh nặng trên người đã lùi xa, cho nên Tử Lai này lại một lần nữa hồi phục.
Đây là câu chuyện gì thế này? Đây là nói một con người, kỳ thực khi nội tâm của anh ta xem sinh mệnh là một lần xuyên qua, có lẽ cái chết trong lòng anh ta, đã biến thành sự tiếp nối của sự sống mà được siêu việt rồi. Cho nên mới có câu nói thế này: Chỉ cùng ư vi sái, hỏa truyền dã . Đây là một câu nói trong "Trang Tử", ông nói mỡ đấy, đang cháy đang cháy thì củi cháy hết, mỡ cháy hết rồi, thế nhưng ngọn lửa vẫn cứ chiếu sáng, mỡ thì có hình thái, nhưng ánh lửa là một loại quang mang, thân thể con người, sinh mệnh con người là có thể tiêu hao đi, thế nhưng một số tư tưởng, vẫn có thể được truyền thừa. Cho nên đối với Trang Tử mà nói, sự truyền thừa của tư tưởng, vượt xa việc một sinh mệnh. Đây chính là sự cảm ngộ của Trang Tử đối với hình thái sinh và tử.
Vậy mà nói đến ngày nay, phải nói rằng về mặt kéo dài tuổi thọ vật lý, thời đại ngày nay vượt xa thời cổ đại, thế nhưng về mặt tâm lý, sự sợ hãi đối với cái chết, sự lưu luyến đối với sự sống, cũng vượt xa trước kia. Phải nói rằng trong cuộc sống của con người ngày nay, có quá nhiều quá nhiều sự riêng tư, có quá nhiều quá nhiều sự vướng bận, theo cách nói của dân gian, chính là con người đến tuổi già, những chuyện không thể nhắm mắt lại ở trong lòng đang ngày càng vướng bận nhiều hơn. Trang Tử đã kể nhiều như vậy về sinh tử của người thân, sinh tử của bản thân, thấu triệt xuyên qua, đây là tại sao? Đây là bởi vì trong cuộc đời hữu hình của nhân sinh, cách nhìn của ông đối với nó, có thể hoàn toàn khác biệt, nghĩa là trong sinh mệnh mà ông đã xuyên qua này, cái ông coi trọng là ánh lửa, chứ không phải là độ dài lưu lại của mỡ. Có thể nói hình thái cuộc đời này, những việc làm xuyên qua thì có thể viết lại, nhưng sự đọc hiểu và chất lượng của mỗi người thì hoàn toàn khác nhau, sinh mệnh hữu hạn có thể sống ra niềm vui và sự giải mã của nó thì mãi mãi khác nhau.
[Giọng ngoài hình] Khổng Tử từng nói, vị sinh yên tri tử, nghĩa là muốn biết cái chết, trước tiên phải hiểu sự sống. Sự giải mã của mỗi người đối với sinh mệnh khác nhau, cách nhìn đối với sự vật sẽ hoàn toàn khác nhau, chúng ta thường sẽ phát hiện ra, cho dù ở trong cùng một môi trường xã hội, trong cùng một sự việc, những con người khác nhau sẽ sinh ra những cách nhìn hoàn toàn khác nhau, đây là tại sao?
[Giọng ngoài hình] Có một câu chuyện thế này, nói có ba người, khi đi ngang qua một góc tường, đã nhìn thấy cùng một khung cảnh, đó là một con nhện nhỏ đang bò lên tường, bò mãi bò mãi phía trước có một vết mưa ẩm ướt, thế là nó hễ bò đến chỗ ẩm ướt, bốp một tiếng, liền rơi xuống, sau đó con nhện này lại từ góc tường bắt đầu bò, lại bò đến chỗ ẩm ướt có mưa đó lại rơi xuống, cứ như vậy hết lần này đến lần khác lặp đi lặp lại. Ba người này sau khi xem xong, mỗi người đều nghĩ đến sinh mệnh của chính mình. Người thứ nhất nghĩ, bảo tôi nhìn thấy con nhện này, liền soi chiếu lại chính bản thân mình, đời người tầm thường vô vi, cứ mãi lặp đi lặp lại, làm những nỗ lực tốn công vô ích này, kỳ thực và con nhện này hoàn toàn giống nhau, chính là cứ bò lên rồi lại rơi xuống như thế này. Thế nhưng người thứ hai sau khi nhìn thấy thì nghĩ rằng, bảo tôi nhìn thấy con nhện bò thế này, mới biết rằng cuộc đời kỳ thực có rất nhiều góc khuất, chúng ta chỉ nhìn thấy trước mắt, cho rằng chỉ có một con đường, kỳ thực mảnh đất ẩm ướt kia không lớn lắm, nếu như con nhện này có thể bò ngang, vòng qua mảnh đất ẩm ướt đó, nó rất nhanh có thể theo bức tường khô mà bò lên nơi cao hơn, cho nên tôi phải khiến cho cuộc đời mình trở nên thông minh hơn, có đôi khi cuộc đời cần phải đi đường vòng. Mà người thứ ba sau khi nhìn thấy con nhện, đã bị cảm động sâu sắc, anh ta nói một con nhện mà còn có thể kiên cường không khuất phục như vậy, thế thì một con người trong cả đời này nên có bao nhiêu kỳ tích đều được ấp ủ trong sinh mệnh của chính mình, cho nên năng lượng trong đời này của tôi đã được hình ảnh con nhện này khơi dậy rồi. Kỳ thực đây chính là một hình ảnh nhỏ bé ở trong lòng những con người khác nhau, rút ra những kết luận khác nhau. Vậy thì những kết luận như thế, có đôi khi ở trong những câu chuyện dân gian, được biểu đạt còn thú vị hơn.
Từng nhìn thấy nói, có một tú tài đi thi ứng thí, ứng thí đối với bất kỳ tú tài, thư sinh nào mà nói, đều là đại sự đã định trong đời. Tú tài này lúc đi, trong lòng vẫn luôn thấp thỏm, vẫn luôn nghĩ mình sẽ thi cử ra cái dạng gì, cuộc đời này sẽ cho mình một kết quả thế nào để mình quay về ăn nói đây. Kết quả là ngay vào ngày trước hôm đi thi, anh ta đã mơ ba giấc mơ rất kỳ lạ. Giấc mơ thứ nhất mơ thấy mình trồng cải trắng trên tường; giấc mơ thứ hai thì, mơ thấy mình ra ngoài vào ngày mưa, đội một chiếc nón lá, lại còn chống một chiếc ô; giấc mơ thứ ba thì, mơ thấy người con gái mà bản thân vô cùng yêu thích, cùng anh ta nằm quay lưng vào nhau trên một chiếc giường. Thế là anh ta cảm thấy ba giấc mơ này đều không tầm thường, ngày mai là thi rồi, ngày hôm nay anh ta liền đi tìm một người rất thông linh, bảo anh giải giúp tôi giấc mơ này đi, người này nghe xong liền nói với anh ta, bảo cuộc đời cậu khá là ảm đạm đấy, cậu thử nghĩ xem cậu trồng cải trắng trên tường, đây chẳng phải là gọi là uổng công vô ích sao? Bảo cậu đã đội nón lá rồi, mà cậu còn chống ô, đây chẳng phải là gọi là vẽ rắn thêm chân sao? Bảo cậu nhìn xem, cậu với người cậu thích, ở trên một chiếc giường rồi mà còn quay lưng vào nhau, đây chẳng phải là hết hy vọng rồi sao? Cho nên cậu cũng đừng thi nữa, cậu về đi thôi. Người này sau khi nghe những lời này xong thì, quay về liền bắt đầu thu dọn hành lý. Lúc này ông chủ quán trọ liền hỏi anh ta, bảo sao cậu không thi mà lại đi thế. Anh ta bảo có người đã giải cho tôi ba giấc mơ thế này, tôi cảm thấy mình không cần phải thi nữa. Ông chủ này bảo, ây, tôi cũng biết giải mộng, ông ấy bảo tôi cảm thấy ba giấc mơ của cậu rất hay.
[Giọng ngoài hình] Cùng là ba giấc mơ, có người nói không tốt, có người nói khá hay, đây là tại sao? Mà ông chủ quán trọ nói hay này, lại giải thích ba giấc mơ đó như thế nào? Tú tài rốt cuộc có tham gia kỳ thi hay không, hai người giải mộng hoàn toàn khác nhau này, rốt cuộc ai mới là người đúng?
Cậu trồng cải trắng trên tường, cái này gọi là đỗ cao; ông ấy bảo cậu đã đội nón lá rồi, lại còn chống thêm ô, cái này gọi là có chuẩn bị mà đến; ông ấy bảo cậu thử nghĩ xem, cậu với người cậu thích, đã nằm chung một chiếc giường rồi, điều này chứng tỏ lúc cậu xoay người là lúc nên đến rồi. Ông ấy giải thích như thế xong thì, tú tài ngẫm lại cũng đúng, ngày hôm sau liền đi thi lại, kết quả vừa thi liền đỗ thám hoa. Kỳ thực đây là cái gì? Đây cũng là một loại giải mã đối với mật mã sinh mệnh.
Kỳ thực chúng ta có lẽ dưới rất nhiều rất nhiều sự lựa chọn, không có một ai, không có người thông linh nào, không có Vu sư nào đến để bói toán hình ảnh cho chúng ta, chỉ có mỗi một bản thân tự hỏi chính mình, bảo tôi bây giờ đang ở vào lúc nào, tôi vào lúc này nội tâm phải đưa ra quyết định thế nào (sự giải mã đối với sinh mệnh, chỉ có tự hỏi bản thân, tôi muốn đưa ra quyết định thế nào — Lời tâm tình của Vu Đan).
Kỳ thực những gì mọi người nhìn thấy Trang Tử giảng đều là sự thản nhiên khi cái chết giáng lâm, nếu như chúng ta đảo ngược lại, một con người lúc sinh mệnh còn tốt đẹp, lúc anh ta còn trẻ mà không thản nhiên, anh ta nhất định sẽ không có được sự buông bỏ kiểu như thế cuối cùng. Cho nên trong "Trang Tử" nói, cái gọi là chân nhân, những chân nhân mà ông miêu tả, đều là những người tâm tư hạn chế ở quá khứ, dung mạo có vẻ đạm nhạt, có thể thông suốt với bốn mùa. Ông nói trạng thái tốt thực sự trong cuộc sống của một con người, loại không vui sống cũng chẳng ghét chết, ở trong cuộc sống, có thể thản nhiên đối ứng, nên có mấy tiêu chuẩn thế này: Cố nhạc thông vật phi thánh nhân dã, hữu thân phi nhân nhân, thiên thời phi hiền dã, lợi hại bất thông phi quân tử dã, hành danh thất kỷ phi sĩ dã, vong thân bất chân phi dịch nhân dã . Mấy tình huống này đều là không tốt, là cái gì? Ông nói, niềm vui không thể thông suốt với vạn vật thì không phải là chân thánh nhân; ở trên thế giới này, có sự thiên vị thì không phải là chân nhân nhân; chờ đợi thời cơ tùy cơ làm việc thì không phải là chân hiền nhân; thế thì không có cách nào minh bạch phân biệt lợi hại phải trái thì không phải là chân quân tử; mà vì danh tiếng mà đánh mất bản thân thì không phải là người đọc sách có giáo dưỡng chân chính; hy sinh sinh mệnh mà đánh mất bản tính thì không phải là người thực sự có thể quản lý người khác trên thế giới này. Thế thì ông nói, ngươi chỉ có đem tất cả những điều này, sống cho thấu đáo rồi, lúc ngươi đối mặt với cái chết mới có thể thản nhiên. Chúng ta phát hiện ra ở trong này có một thái độ của Trang Tử, chính là thứ nhất không sợ chết, thứ hai cũng tuyệt đối không tìm cái chết. Cho nên quan điểm này, có lẽ có sự chênh lệch nhất định với Nho gia, bởi vì Nho gia giảng nhân nhân chí sĩ, có thể sát sinh thành nhân, có thể hy sinh sinh mệnh của mình, mà bảo toàn một đạo lý lớn, ở trong này liên quan đến, trong dòng chảy thời gian, hai thái độ khác nhau của Nho gia và Đạo gia. Có thể nói đứng trước dòng sông dài sinh mệnh này, tư thế của Nho gia là liệt sĩ, tư thế của Đạo gia là cao sĩ; tư thế của Nho gia là tranh giành với thời gian, tranh ra khoảng thời gian hữu hạn để xây dựng; mà thái độ của Đạo gia là thuận theo trong dòng chảy ánh sáng, để nắm bắt từng phút từng giây mà vui sống, điểm quy tụ cuối cùng của hai con đường này là gì? Ở một điểm ý nghĩa của bọn họ giống nhau, đó chính là khiến cho sinh mệnh đạt được giá trị (Về thái độ đối với sinh tử, Nho Đạo tuy đi bằng hai đường nhưng cùng chung một đích đến, đó chính là khiến cho sinh mệnh đạt được giá trị — Lời tâm tình của Vu Đan).
Thế nhưng sự phán đoán phân tích về giá trị này mãi mãi khác nhau, hệ giá trị của có người coi trọng hơn việc lưu danh sử sách trong xã hội, coi trọng việc lập công lập nghiệp trên hệ tọa độ xã hội, là cá nhân sinh mệnh trả giá đắt cũng phải xây dựng một loại công huân xã hội, cũng có người coi trọng hơn sự hoàn thiện, an đắp của nội tâm bản thân và sự thành toàn về mặt đạo đức của chính mình. Nếu là người trước, anh ta có lẽ sẽ có sự không cam lòng trong xã hội, trong cuộc đời nhiều hơn một chút, mà người sau thì sự đạm bạc sẽ nhiều hơn một chút. Kỳ thực đây chính là Nho và Đạo khi tác dụng lên nội tâm chúng ta, trong ánh sáng thời gian, trong ánh sáng thời gian giống nhau mà chúng ta sở hữu, đã thể hiện ra những thái độ khác nhau.
Kỳ thực nói đến sinh tử của người Trung Quốc, rất thú vị. Kỳ thực người Trung Quốc trong thái độ đối với cái chết, rất ít người quá mức cực đoan, ngoại trừ những người như Khuất Nguyên ra, những người mà chúng ta có thể đếm ra được là rất ít rất ít. Tại sao Khuất Nguyên lại chọn một cách thức cực đoan như thế? Là bởi vì ông đứng giữa thời loạn chiến quốc, ông là người cùng họ với vua Sở, một vị sĩ đại phu như thế, khi nước Sở bị phá vỡ Dĩnh Đô, khi tướng Tần Bạch Khởi tàn sát thành Dĩnh Đô, ông cho dù một mình lưu lạc bên ngoài, cho dù vẫn còn rất nhiều quốc gia muốn thu nhận ông, cho dù ông biết chân trời góc biển đâu không có cỏ thơm, thế nhưng ông biết, tông miếu và quốc gia của ông đều đã vạn kiếp bất phục rồi, sự kết thúc tốt nhất cho sinh mệnh của ông chính là đi theo tất cả những thứ đó. Cho nên kỳ thực cái chết của Khuất Nguyên, vừa là tuẫn quốc, cũng vừa là sự bất đắc dĩ, dùng lời của tiên sinh Quách Mạt Nhược mà nói, ông là người ở giữa lý tưởng tốt đẹp của bản thân và hiện thực không thể thực hiện được lý tưởng, bị xé vụn ra. Cuộc đời như vậy, ông là người duy nhất chưa từng có trước đây và cũng gần như tuyệt hậu áp dụng một cách thức thảm liệt và quyết tuyệt để đối xử với sinh mệnh, có rất nhiều người ở trong nội tâm đã áp dụng cách thức của Đạo gia, nghĩa là đã nhìn thấy những chuyện còn quan trọng hơn cả danh tiết sinh tử (Vẫn còn những chuyện quan trọng hơn cả danh tiết sinh tử — Lời tâm tình của Vu Đan).
Ví dụ như Tư Mã Thiên, chúng ta nhìn sinh mệnh của Tư Mã Thiên. Tư Mã Thiên trong "Báo Nhậm Thiếu Khanh thư" của ông, bức thư viết cho người bạn tốt Nhậm Thiếu Khanh của ông, ông đã hồi tưởng lại toàn bộ quá trình bản thân bị bỏ ngục, chịu hình phạt này, ông nói bản thân vô cùng oan ức, bản thân bị vu oan thế này, bị vu oan với loại tội danh mạc tuy nhiên này, thế rồi văn võ đầy triều không một ai cứu ông, trong hoàn cảnh này, ông đương nhiên có thể chọn cái chết, thế nhưng tại sao phải sống sót? Bởi vì ông cảm thấy có một việc lớn hơn, chính là ông cũng muốn nghiên cứu chuyện giữa trời và người, thông suốt sự thay đổi của cổ kim, mà làm nên thiên cổ tuyệt tác "Sử Ký" một bộ sách lớn kinh điển trong tay ông, ông sẽ nghĩ đến việc từ người cha của ông là Tư Mã Đàm đem đại nghiệp sử quan trọng đại này phó thác cho ông, nói với ông rằng sau Chu Công năm trăm năm thì có Khổng Tử, sau Khổng Tử năm trăm năm cho đến nay, không có ai có thể làm sáng tỏ đời, để ghi chép lại một thời đại như thế, truyền thừa sử xanh, đả thông triết học, văn học, ngọn đuốc nghĩa lý được truyền đời này sang đời khác, truyền thừa xuống dưới, nói bây giờ nên có con người như vậy rồi, cho nên Tư Mã Thiên nói, ông đối mặt với sứ mệnh năm trăm năm mới có một người mà lịch sử phó thác, thái độ của bản thân ông là, tiểu tử nào dám từ chối chứ? Trời giáng đại nhiệm cho người này, có việc lớn như thế, vậy thì thà chịu nhục chứ tuyệt đối không tự vẫn, đây chính là thái độ của Tư Mã Thiên. Kỳ thực thái độ như vậy, có thể hình thành một sự hô ứng với bức họa sinh mệnh mà Trang Tử trao cho chúng ta, chúng ta đơn giản nhìn vào quan điểm sinh tử của Trang Tử, bạn sẽ cảm thấy ông rất tiêu cực, bởi vì trong "Tề Vật Luận", trong "Nhân Gian Thế", chúng ta nhìn thấy nhiều câu chuyện hơn, là nói giữa trời đất, không có cái gọi là vĩnh cửu tuyệt đối, con người chốc lát làm người, chốc lát làm gan chuột, chốc lát làm cánh bọ, chốc lát liền thành những thứ cực kỳ cực kỳ nhỏ bé, thế thì chẳng phải cuộc đời quá cô quạnh rồi sao? Chẳng phải chúng ta quá nhỏ bé rồi sao? Thế nhưng nói cách khác, sinh mệnh ở trong hình thái hiện hữu của chính nó, làm thế nào mới là giá trị lớn nhất của nó?
[Giọng ngoài hình] Thái độ của Trang Tử đối với sinh mệnh rất rõ ràng, thứ nhất ông không sợ chết, thứ hai ông tuyệt đối không tìm cái chết, nhưng trong cuộc sống hiện thực, có những con người thế này, họ bởi vì chịu phải trắc trở trong cuộc sống, hoặc cảm nhận được áp lực, liền chọn cách tự vẫn. Rốt cuộc là nguyên nhân gì khiến họ sợ hãi những thách thức trong sinh mệnh?
[Giọng ngoài hình] Kỳ thực chúng ta hiện nay ở trong các trường đại học, đều đang chịu đựng áp lực của một hiện tượng, kỳ thực tâm trạng rất nặng nề, chính là trong thời đại con một này, những đứa trẻ tự vẫn ngày càng nhiều. Kỳ thực hỏi nguyên nhân, chẳng qua mấy loại, loại nhiều nhất là vấn đề tình cảm, yêu đương không xử lý tốt, cảm thấy đời này vô vọng, tuẫn tình đây là một loại; loại thứ hai, công việc không tìm được, cảm thấy từ nhỏ mình đã là học sinh giỏi, vào trường học tốt như vậy, xã hội lại không dung nạp mình, phẫn nộ mà tự vẫn; loại thứ ba, cảm thấy áp lực học tập quá lớn, cảm thấy quá áp bức, cuộc đời không có niềm vui nào khác. Kỳ thực những đứa trẻ tự vẫn hiện nay, tóm lại không ngoài ba trường hợp, bọn chúng chọn là vào lúc nào? Là chọn vào lúc 20 tầng lầu, cùng với ba lô của chúng và cả bản thân chúng từ trên lầu nhảy xuống luôn, chúng là cái kiểu ước mơ còn chưa mở ra, thậm chí cũng chưa kịp buông xuống mà mọi thứ đã lụi tàn. Tại sao lại xuất hiện hiện tượng ngày nay? Kỳ thực đối với nhóm trẻ tự vẫn mà chúng ta nhìn thấy hiện nay mà nói, tuyệt đại đa số đều là con một, những đứa trẻ này lớn lên từ trong môi trường tiểu hoàng đế của cuộc sống từ nhỏ, bốn ông bà, hai bố mẹ cũng phụng dưỡng một đứa nhỏ, đứa trẻ này cứ thế mà lớn lên, nó sao có thể không duy ngã độc tôn, cho nên cái gia đình này là một tòa tháp, nó mãi mãi ở trên đỉnh tháp, thế nhưng xã hội cũng là một cái tháp, mỗi một công dân muốn bước chân vào xã hội, thì có nghĩa là phải làm phần đế của cái tháp (Lời tâm tình của Vu Đan).
Một nghịch lý hiện nay của chúng ta, chính là đỉnh tháp của mỗi gia đình, bước ra có chịu làm phần đế của xã hội hay không. Khi không muốn làm phần đế nữa, cái mà họ đối mặt không đơn giản là sự mất cân bằng tâm lý, đi đến cực hạn chính là sự lựa chọn dễ dãi đối với sinh tử. Kỳ thực điều chúng ta không muốn nhìn thấy nhất chính là dưới đủ loại áp lực ngày nay, con người vì sự mất cân bằng này mà đưa ra cách xử lý hời hợt nhất đối với sinh mệnh. Cách thức tự vẫn ngày nay có hai loại, một loại cách thức rõ ràng nhất là dứt khoát ném bản thân mình giống như một bộ quần áo rách từ trên đỉnh lầu cao xuống; ngoài ra còn có một loại cách thức tự vẫn ẩn giấu hơn, chính là để mặc bản thân buông xuôi phó mặc, nghĩa là ở bất kỳ một cương vị công tác nào, anh ta không có chí tiến thủ nữa, ở một gia đình đã tuyệt vọng rồi, không vun đắp tình cảm nữa, chìm đắm nghèo túng tơi tả trong vòng bạn bè, say sưa sống chết mặc bay, con người này có thể sống thành cái xác không hồn, như vậy thì sinh mệnh thể xác của anh ta không hề tiêu diệt, thế nhưng trong lòng nỗi đau bi ai lớn hơn cái chết tâm, cái trái tim đau đến cực điểm của anh ta cũng đã tiêu diệt rồi.
Cho nên kỳ thực ngày nay thảo luận chủ đề sinh tử, thoạt nhìn thì rất xa, kỳ thực lại rất gần với mỗi một con người, trong sinh mệnh của chúng ta rốt cuộc còn bao nhiêu thể xác đang sống, trong lòng chúng ta rốt cuộc còn bao nhiêu ước mơ đang sống, tương lai của chúng ta rốt cuộc còn bao nhiêu hy vọng đang sống, tỷ lệ trả lời giữa người với người hoàn toàn không giống nhau. Cho nên kỳ thực mang theo những ước mơ ban đầu trong tâm trí của chính mình, với sự phóng khoáng này của Trang Tử, để vượt qua giới hạn sinh tử, có lẽ ngày nay là một mệnh đề quan trọng hơn thời của Trang Tử, bởi vì thời của Trang Tử, vật chất quá nghèo nàn, sự lựa chọn của con người quá ít ỏi, cho nên việc sống tiếp sẽ biến thành một nguyện vọng thuần túy, mà con người ngày nay có lẽ sở hữu quá nhiều sự sung túc, thế nhưng trong sự mê hoặc của sự lựa chọn, ngược lại sẽ không thể gánh vác nổi, nghĩa là sự lựa chọn quá nhiều, gánh nặng cuộc đời tương đối cũng nhiều, cho nên ở hiện tại, không chỉ là sự lựa chọn bề ngoài giữa sinh và tử, mà quan trọng hơn là ở trong tâm hồn của chính mình, để bao nhiêu sinh mệnh có giá trị, có thể thực sự sống tiếp.
Cho nên kỳ thực đọc "Trang Tử", thoạt nhìn là những lời hoang đường vô căn cứ, những lời nhảm nhí, những lời lẽ không biên bờ, nếu như thực sự đem nó kết nối với trạng thái của chính chúng ta, sẽ phát hiện ra sự xót thương nhân thế của Trang Tử, nằm ở chỗ mỗi một câu chuyện của ông đều gần gũi với lòng người, nhìn thấy sự đọ sức giữa sinh và tử trong nội tâm của chính mình, nhìn thấy hy vọng có thể khiến chúng ta sống tiếp, kỳ thực chúng ta hoàn toàn có thể trong cõi đời này thực sự làm được việc vui sống, làm được sự thuận theo, làm được niềm vui ở hiện tại, sống thật tốt từng phút từng giây, thực sự đến khi giới hạn sinh tử giáng lâm, có một sự thản nhiên mỉm cười, có thể đối mặt với cái chết mà nói rằng: Ta đời này không hối tiếc! Kỳ thực đây là cảnh giới mà mỗi một người phàm chúng ta có thể với tới, đây chính là một sự giải mã của Trang Tử vào ngày nay.
