[Lời bình] Mỗi người đều là một cá thể độc lập, đồng thời cũng là một phần trong xã hội. Trang Tử cho rằng, trong nội tâm con người, nên kiên định với bản tính của mình chứ đừng hùa theo dòng đời. Còn khi đối mặt với thế giới bên ngoài, lại nên thông suốt và thuận theo. Làm thế nào để chúng ta có thể vừa kiên định trong nội tâm vừa thuận theo ở bên ngoài? Xin mời quý vị lắng nghe Giáo sư Vu Đan từ Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng về "Tâm đắc Trang Tử của Vu Đان - Kiên định và thuận theo".

Giá trị quan nhân sinh của Trang Tử là "ngoại hóa nội bất hóa". Điều này có ý nghĩa gì? "Nội bất hóa" chính là không để bản thân bị ảnh hưởng bởi thế giới bên ngoài thay đổi khôn lường; mà trong nội tâm chúng ta phải có sự kiên định, nếu không chúng ta sẽ bị xã hội phức tạp chi phối và đánh mất chính mình. Vậy thế nào là "ngoại hóa"? Ngoại hóa chính là phải thông suốt, thuận theo môi trường xã hội bên ngoài, nếu không sẽ không thể an thân lập mệnh trong xã hội. Mà để thực hiện được sự kiên định bên trong và thuận theo bên ngoài, nhất định phải có một nội tâm vững vàng. Xã hội hiện đại thay đổi khôn lường, làm thế nào để chúng ta có được một nội tâm vững vàng mà không bị thế giới bên ngoài ảnh hưởng? Làm thế nào để vừa kiên định với nội tâm của mình, vừa đạt được sự thông suốt, thuận theo đối với xã hội? Xin mời quý vị lắng nghe Giáo sư Vu Đan từ Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng về "Tâm đắc Trang Tử của Vu Đan - Kiên định và thuận theo".

Trang Tử đã đưa ra một loại giá trị quan nhân sinh trong cuốn sách của mình. Lời này ông mượn lời của Khổng Tử để nói. Ông nói rằng: Trọng Ni nói: Người cổ đại là "ngoại hóa nhi nội bất hóa", thế nhưng sự tiếc nuối của con người ngày nay là gì? Lại là "ngoại bất hóa nhi nội hóa" (sửa theo ngữ cảnh: nội hóa nhi ngoại bất hóa). Hai câu này nên hiểu như thế nào? Thế nào là cảnh giới hóa của nhân sinh? Chúng ta hãy cùng tìm hiểu: "Ngoại hóa nhi nội bất hóa" mà "Trang Tử" đề xướng, chính là chỉ một người khi sinh tồn bên ngoài, ở trong xã hội, phải tuân thủ quy tắc, giao thiệp với mọi người, tuân theo phép tắc, tất cả những điều này đều có thể coi là thứ bên ngoài. Tức là một người về mặt bề ngoài có thể rất hòa nhã, mọi thứ đều có thể buông xuống để hòa hợp với người khác, đây chính là một loại cảnh giới hóa. Thế nhưng sở dĩ một người là chính mình, có giá trị quan độc đáo, có phong cách của riêng mình, có sự gìn giữ trong nội tâm của mình, là ở chỗ nội tâm của người đó có thực sự "bất hóa" hay không, nói cách khác là sinh mệnh phải có sự kiên định, mà sự sinh tồn thì có thể tùy ngộ nhi an (Lời tâm tình của Vu Đan).

Liệu chúng ta có thực sự làm được điều này không? Trên thực tế, mệnh đề này đối với con người ngày nay lại càng quan trọng hơn. Bởi vì thế giới muôn hình muôn vẻ bên ngoài của chúng ta đang thay đổi từng ngày, những quy tắc mới được đưa ra mỗi ngày, trong một thời đại thông tin, đối với mỗi người mà nói, đều là một tiêu chuẩn mới, một tọa độ mới. Liệu chúng ta có thể tiến bộ không? Hay chúng ta cứ thủ cựu, kiên định với một thứ bảo thủ, tuân theo khuôn phép, ôm giữ những quy tắc cũ? Hay là có thể bắt kịp thời đại, tự điều chỉnh bản thân? Vậy tại sao ở bên ngoài chúng ta nhất định phải thông suốt? Bởi vì chúng sinh vô số, thế giới đại thiên, có quá nhiều sự bất đắc dĩ không phải do chúng ta chi phối, ai rồi cũng sẽ gặp phải nguy hiểm trên thế giới này, ai rồi cũng sẽ có lúc khốn cùng, ai rồi cũng sẽ phải đối mặt với thử thách trong nội tâm trước những biến cố bất ngờ xảy ra. Liệu chúng ta có thể đối mặt với biến cố mà không sợ hãi không?

Trang Tử đã kể một câu chuyện như thế trong thiên "Thu Thuỷ" (Thu thủy thiên). Nhân vật chính trong câu chuyện này lại được ông mượn lời của Khổng Tử. Ông nói rằng, có một hôm Khổng Tử đi du học, khi đến đất Khuông thì bất ngờ bị người nước Tống vây công, mọi người vây hết lớp này đến lớp khác, vây ngày càng đông, vây ngày càng dày. Khổng Tử một mình ngồi đó, tai nghe tiếng đao kiếm bên ngoài, nhưng vẫn gảy đàn hát ca không ngừng ("tiết ca bất xuyết"). Lúc này, đại đệ tử của ông là Tử Lộ hớt hơ hớt hải chạy vào, thấy thầy vẫn như vậy liền hỏi rằng: "Sao phu tử lại có tâm trạng giải trí thế này?" Nói rằng, bên ngoài đã thành ra thế này rồi, không biết vì nguyên nhân gì mà chúng ta đang gặp họa sát thân, bị vây ở nơi này lâu như vậy mà không rút quân. Khổng Tử điềm nhiên đáp: "Ta nói cho ngươi nghe." Khổng Tử nói: "Tử Lộ, ngươi hãy nhìn ta đây. Ta tránh né cảnh khốn cùng, ta đã tránh từ rất lâu rất lâu rồi, gọi là ta né tránh sự khốn cùng đã lâu lắm rồi, nhưng ta vẫn không tránh thoát, đây là vì sao? Đây là số mệnh của ta. Ta cũng cầu mong sự thông suốt, ta cầu sự thông suốt cũng đã lâu lắm rồi, nhưng vẫn không đạt được, tại sao lại như vậy? Đây là do thời vận không tốt. Trong thời buổi trị thế chân chính, thời kỳ thanh minh thái bình, thì không có cái gọi là khốn cùng. Mà vào thời kỳ bạo chúa đương quyền, đạo lang sói, thì cũng chẳng có kẻ sĩ thông suốt nào có thể nổi bật lên được." Ông nói, tất cả những điều này là thứ chúng ta không thể tránh khỏi.

Khổng Tử còn nói rằng, trên thế giới có rất nhiều sự dũng cảm khác nhau: Một người bơi lội trong nước mà không né tránh giao long, đây là dũng khí của người đánh cá. Một người đi lại trên cạn mà không né tránh mãnh hổ, đây là dũng khí của thợ săn. Còn một người đứng trước lưỡi gươm giáo giao nhau mà coi cái chết nhẹ tựa sinh, đây là dũng khí của liệt sĩ. Đối mặt với đại nạn mà không sợ hãi, đây gọi là dũng khí của thánh nhân. Khổng Tử nói, sự khốn cùng hay thông suốt đều có đạo lý tự nhiên của nó, ngươi phải biết thời vận ra sao, trong lòng có sự gìn giữ, như vậy mới có thể khi đại nạn bất ngờ ấp đến, vẫn có thể làm được cảnh tượng "Thái Sơn lở trước mặt mà không chớp mắt", trong lòng có sự dũng cảm trấn định, đây chính là sự dũng cảm của thánh nhân. Ông an ủi Tử Lộ rằng: "Do cứ chi." Ngươi hãy bớt lo lắng nôn nóng, cứ ở đây một lát đi. Ta biết số mệnh của mình ra sao, ta tự biết số mệnh của mình thế nào, chuyện này ngươi không phải hoảng sợ. Một lát sau, quả nhiên có những kẻ mang vũ khí giáp trụ đi vào, nói với Khổng Tử rằng: "Xin lỗi, chúng tôi nhầm rồi, người mà chúng tôi vây bắt là một kẻ tên là Dương Hổ." Trong "Luận Ngữ" cũng có ghi chép về chuyện này, dung mạo của Dương Hổ có điểm hơi giống dung mạo của Khổng Tử, cho nên đã nhận nhầm, coi Khổng Tử thành Dương Hổ, hóa ra đây là một sự hiểu lầm. Vậy thì, tại sao Trang Tử trong thiên "Thu Thuỷ" lại phải dùng ngụ ngôn này? Dùng ngụ ngôn của câu chuyện này là để nói cho con người biết rằng, chỉ có sự tĩnh lặng và dũng cảm trong nội tâm, thì ở bên ngoài mới có thể đối mặt với biến cố mà không sợ hãi (Lời tâm tình của Vu Đan). Đây chính là trong lòng có sự gìn giữ, được coi là "bất hóa".

Trong thế giới ngày nay, chúng ta quá dễ bị ảnh hưởng bởi những lời bàn tán bên ngoài. Thế giới bên ngoài trong thời đại vật chất phong phú như thế này, chỉ cần có vài người nói với bạn rằng "tam nhân thành hổ", rồi lại thêm bảy tám người nữa, thì rất dễ thay đổi suy nghĩ của bạn. Tôi từng thấy một câu chuyện nhỏ rất thú vị. Có một người nọ đánh cược với bạn mình rằng: Con người rất dễ bị tác động bởi bên ngoài, anh có tin không. Hôm nay anh treo một cái lồng chim trống trong nhà, không cần mấy ngày đâu, anh nhất định sẽ phải nuôi chim cho mà xem. Người bạn nói: "Anh có tin không?" Anh kia đáp: "Không thể nào, lồng chim chỉ là một món đồ, còn tôi muốn nuôi chim, đó là một lối sống của tôi, là một sự gửi gắm của tôi. Làm sao tôi có thể vì một món đồ mà làm thay đổi hành vi của mình được, không thể nào." Người bạn nói: "Vậy chúng ta đánh cược đi, anh treo một cái lồng chim thử xem." Anh ta bèn treo thật một cái lồng chim trong nhà, nói rằng tôi treo mười ngày nửa tháng, cuối cùng nếu vẫn chỉ là một cái lồng chim trống thì sẽ vứt nó đi. Kết quả là kể từ ngày anh ta treo lồng chim đó, những người đến nhà anh ta, vô tình đều liếc nhìn cái lồng một cái, sau đó liền hỏi: "Chim của anh chết rồi hay bay mất rồi? Trước đây anh nuôi loài chim gì thế? Hay là để tôi tặng anh một con mới nhé?" Anh ta liền giải thích với mọi người rằng: "Không có, tôi không có nuôi chim." Ngày hôm sau, lại có người đến hỏi: "Chim của anh chết được bao lâu rồi? Có phải anh đau lòng lắm không? Có phải anh không biết cách nuôi chim không? Tôi mang cho anh một cuốn sách nuôi chim rồi đặt ở đây nhé." Đến ngày kia, bắt đầu có người ôm chim nhỏ đến. Nói rằng: "Mọi người đều nhìn thấy cái lồng trống không thế này, tiếc quá, nhà anh có nuôi mèo không, mèo ăn mất chim rồi à? Hay là cho ăn không đúng cách nên chim bị nghẹn chết rồi? Anh xem, tôi không chỉ mang chim đến mà còn mang cả thức ăn cho chim nữa. Tôi dạy anh cách nuôi chim, cho ăn nhé." Sau đó, chỉ vì cái lồng trống này, những người đến chơi không còn nói chuyện vu vơ về việc nuôi chim nữa, mà tất cả những người nuôi chim trong nhà hoặc có kinh nghiệm nuôi chim đều vô cùng đồng tình với người treo cái lồng trống, thế là người mang chim, người mang thức ăn, người mang sách, đến khiến cho người này bị làm phiền đến mức không chịu nổi. Chưa qua một tuần, anh ta nói: "Thôi quên đi, tôi cứ nuôi một con chim vậy, đỡ phải để người ta ngày nào cũng đến đây hỏi rốt cuộc con chim này thế nào rồi." Thế là trong cái lồng này quả thực đã được nuôi chim thật. Chuyện này giống như một ngụ ngôn phải không? Trên thực tế, nó lại giống cuộc sống của chúng ta biết bao. Khi chúng ta còn trẻ, nội tâm ai cũng có sự kiên định, đều nghĩ rằng tôi kiên định với một lối sống, tôi quyết không thỏa hiệp. Ví dụ như, có những người ở cơ quan nghĩ rằng, văn phòng của tôi ở tầng mười, nhưng ngày nào tôi cũng leo cầu thang bộ, tôi kiên định rèn luyện sức khỏe, tôi nhất quyết không đi thang máy. Thế nhưng bạn hãy nhìn xem, khi bạn đang leo cầu thang, kiểu gì cũng sẽ có người chào bạn, rất kỳ lạ, ồ, sao mà thanh cao thế? Có phải anh sợ mùi thuốc lá không? Có phải anh không muốn đợi thang máy không? Hôm nay anh đi làm muộn đúng không? Tại sao anh cứ nhất định phải leo cầu thang? Bạn xem có rất rất nhiều người nói những lời đó, cho đến một ngày bạn muốn nói: "Thôi mình đi thang máy một lần vậy." Chuyện này thực ra cũng có đạo lý giống như việc cuối cùng cái lồng trống cũng phải treo chim. Nói cách khác, tại sao chúng ta lại thay đổi một thói quen? Là bởi vì sức mạnh "nội bất hóa" của chúng ta quá yếu.

[Lời bình] "Nội bất hóa" mà Trang Tử nhắc đến có ý nghĩa là mặc cho ngoại cảnh biến đổi thế nào, nội tâm của một người cũng không được chịu ảnh hưởng từ bên ngoài, nhất định phải có sự kiên định. Còn "ngoại hóa" mà Trang Tử nói đến, lại chỉ việc khi chung sống với thế giới bên ngoài, phải khiến cho hành vi của bản thân thuận theo xã hội. Thế nhưng một Trang Tử vẫn luôn siêu thoát, tại sao lại đề xướng việc thuận theo thế giới bên ngoài?

Có lẽ một số người sẽ nói, thế thì tôi cũng "ngoại bất hóa", nội tâm tôi kiên định thế nào, thì ở bên ngoài tôi sống khác người, tôi làm một kẻ ngạo mạn bất kham, tôi giống như Trang Tử, liệu Trang Tử có thực sự đề xướng lối sống đó không? Trang Tử thực ra cũng đề xướng việc ở bên ngoài nhất định phải rất thông suốt. Trong thiên "Nhân Gian Thế" của ông, đã nói về thế nào là nhân gian thế, ông nói rằng vạn sự trong nhân gian, có rất nhiều quy tắc ngầm, có hai thứ bắt buộc phải tuân theo: Thiên hạ có đại giới nhị, kỳ nhất mệnh dã, kỳ nhất nghĩa dã. Con cái phụng sự cha mẹ, làm tròn chữ hiếu với cha mẹ, đây là mệnh của bạn, số mệnh đã định là bạn bắt buộc phải làm như vậy. Thứ hai, bề tôi phụng sự quân vương, làm tròn sự trung thành đối với quốc gia, đây gọi là nghĩa. Điều này có một chút khác biệt so với hiểu biết của chúng ta về Trang Tử. Mọi người đều nói Trang Tử không phải là người luôn đề xướng sống khác người, dạo chơi giữa trời đất hay sao? Trang Tử chẳng phải đề xướng một người trong hành vi bên ngoài có thể vứt bỏ người khác không cần quan tâm hay sao? Chẳng phải chỉ cần tâm hồn ngao du muôn dặm là đủ rồi sao? Thực ra chúng ta hãy suy nghĩ xem, trong thế giới ngày nay, có ai mà không có mối quan hệ với người khác? Trong số chúng ta, ai có thể chỉ dựa vào sự kiêu hãnh trong nội tâm, chỉ dựa vào sự gìn giữ trong lòng, mà không cần sự nhượng bộ trong sinh tồn, lại có thể an thân lập mệnh được chứ? Chỉ dựa vào sự gìn giữ trong nội tâm, mà không có sự bồi đắp từ dưới lên trên, thì không thể an thân lập mệnh (Lời tâm tình của Vu Đan).

Có một điển tích kể rằng, có một sứ giả đi khảo sát thiên đường và địa ngục. Khi xuống địa ngục, ông phát hiện những kẻ bị phạt đày đến đây ai nấy đều mặt mày xanh xao vàng vọt, tất cả đều giống như những con quỷ đói, kêu la oai oái, ngày nào cũng vô cùng đau khổ. Có phải vì không cho họ đồ ăn không? Đồ ăn vẫn được phát, vấn đề là chiếc thìa để ăn trong tay họ quá khó sử dụng. Ai nấy đều cầm một chiếc thìa dài tới một mét, thìa múc đầy thức ăn nhưng thế nào cũng không đưa được vào miệng mình, cho nên người ở địa ngục càng muốn ăn thì nội tâm càng bị hành hạ, lâu ngày thành ra tiêu tụy khô héo.

Vị sứ giả này lại đến thiên đường khảo sát, ông nhìn thấy mỗi người ở thiên đường đều mặt mày hồng hào, tinh thần phấn chấn. Có một hiện tượng khiến ông vô cùng kinh ngạc. Thức ăn ở thiên đường không khác địa ngục là mấy, chiếc thìa mỗi người cầm trong tay cũng là loại thìa cán dài một mét, tại sao người ở thiên đường lại hòa hợp mỹ mãn và tinh thần vui tươi phấn chấn như vậy? Chỉ có một bí quyết, đó là người ở thiên đường dùng chiếc thìa cán dài để múc thức ăn đút cho nhau, đút cho người khác. Thực ra, đây chính là xã hội của chúng ta, mỗi người chúng ta trong tay có lẽ đều cầm một chiếc thìa dài một mét, đây là thứ mà sinh mệnh ban tặng cho chúng ta, là quy củ, là quy luật xã hội mà bạn bắt buộc phải tiếp nhận. Tại sao lại đề xướng "ngoại hóa" của con người? Khi bạn thực sự vì người khác, thì những thứ bạn thực sự kiên định trong nội tâm mới có thể thực sự được thực hiện. Mọi người giúp đỡ lẫn nhau, giữa người với người sẽ tràn ngập niềm vui. Trang Tử cũng đề xướng điểm này, cũng nói rằng một con người bắt buộc phải làm được những điều đó. Thế nhưng Trang Tử nói, trong việc xử thế, trong những việc bên ngoài của con người, còn có một việc khó hơn nữa. Đó là việc gì? Chính là ngôn ngữ.

[Lời bình] Ngôn ngữ chính là nói năng, nói năng vốn là công cụ cơ bản nhất trong giao tiếp xã hội của con người. Nhưng tại sao Trang Tử lại nói, nói năng là việc khó khăn nhất trong quá trình xử thế? Khi nói năng, chúng ta nên chú ý điều gì? Điều gì có thể nói? Điều gì không thể nói? Làm thế nào để tránh họa từ miệng mà ra?

Chuyện nói năng vốn là một việc rất khó, chúng ta thường nói "ngôn đa ngữ thất" (nói nhiều ếch chết miệng, nói nhiều tất có sai sót). Vào thời đại của Trang Tử, ngoại giao giữa hai nước, nơi ở xa thì dựa vào người truyền lời, nơi ở gần thì dựa vào thư tín. Giữa hai nước với nhau, bất kể là thư tín qua lại hay lời lẽ qua lại, đều phải đáng tin cậy, đều phải trung tín. Thế thì người truyền lời trở nên vô cùng quan trọng. Bởi vì bạn cũng không biết rằng, lúc người ta viết thư hay truyền lời, người đó đang ở tâm trạng thế nào. Con người là một loài động vật chủ quan, khi truyền lời, rất khó tránh khỏi việc mang theo tâm trạng đang dao động lúc đó của mình. Cho nên Trang Tử nói, loại lời nói nào là khó truyền đạt nhất? Gọi là "lưỡng hỉ chi ngôn" và "lưỡng nộ chi ngôn", khó truyền đạt nhất chính là những lời mang theo hỉ nộ. Ông nói, lời của quốc quân nếu mang theo hỉ nộ mà bạn đi truyền đạt, thì cái đó gọi là "truyền dật chi ngôn", nghĩa là những lời ấy đã bị tràn ra ngoài. Tâm trạng khi nói ra những lời đó không hề bình hòa, nếu truyền đạt những lời như thế mà truyền không khéo, sẽ rước họa sát thân. Cho nên ông nói truyền những lời này quá mức cực khổ. Vì vậy ông nói đưa ra cho bạn một lời khuyên nhé: Làm thế nào để lời nói của bạn không bị sai sót? Hãy truyền đạt tình cảm thông thường của người ta, đừng truyền những lời dư thừa bộc phát ra ngoài ("truyền kỳ thường tình, vô truyền kỳ dật ngôn"). Nói cách khác, hãy cứ nói năng thật bình dị, những gì người ta suy nghĩ trong lòng nên là như thế nào, tuyệt đối đừng thêu dệt thêm mắm thêm muối. Bất kể là lời vui vẻ hay lời không vui, khi truyền lời nhất định phải hết sức thận trọng.

Cho nên, con người ở đời dễ lắm sao? Chưa cần nói đến việc xử lý những chuyện lớn. Ngay cả lời ăn tiếng nói mà ai trong chúng ta cũng sẽ gặp phải, đối với Trang Tử mà nói, ông cũng vô cùng cẩn trọng.

Mọi người có lẽ đã từng nghe qua câu chuyện thế này. Các tù trưởng lớn của một số bộ tộc ở châu Phi, khi truyền ngôi, sẽ đi tìm những người trẻ tuổi có đại trí tuệ để kế thừa y bát. Tù trưởng dùng cách gì để khảo sát trí tuệ của con người? Có một vị tù trưởng già nói với một người trẻ tuổi mà ông coi trọng rằng: "Ta muốn con làm cho ta hai bữa cơm, chỉ khi nào làm hợp khẩu vị của ta, ta mới có thể truyền y bát lại cho con." Đề thi thứ nhất: Hãy dùng món ngon nhất trên đời này để làm một bữa cơm. Thế là người trẻ tuổi liền đi làm, bưng lên và mở nắp ra, tù trưởng già nhìn, hóa ra là lưỡi động vật (môn khang). Tại sao con lại tìm lưỡi của động vật thế này? Người trẻ tuổi nói: "Những lời hay ý đẹp nhất trên đời này đều là do nói ra, không có thứ gì đẹp đẽ hơn cái lưỡi cả. Tất cả những ảo ảnh trước mắt chúng ta, tất cả vinh quang, tất cả hào quang, đều là do con người nói ra." Tù trưởng già ngẫm lại cũng thấy đúng. Đề thi thứ hai: Dùng món dở nhất trên đời này để làm một bữa cơm. Người trẻ tuổi lại đi làm, tù trưởng già mở nắp ra nhìn, vẫn là món lưỡi. "Tại sao lại làm cho ta một bữa cơm món lưỡi nữa vậy?" Người trẻ tuổi nói: "Họa từ miệng mà ra, trên thế giới này, không có thứ gì rước họa vào thân nhiều hơn cái lưỡi. Thứ tồi tệ nhất trên đời không gì bằng cái lưỡi, những lời đồn đại nhảm nhí, sự hiểu lầm giữa người với người, sự nghi kỵ, cho đến chiến tranh, rất rất nhiều thứ đều xuất phát từ những lời nói bộc phát tràn lan." Tù trưởng già nói: "Con đã thấu suốt đạo lý sáng rõ của thiên hạ, chiếc ghế tù trưởng này có thể truyền lại cho con rồi." Truyền thuyết như vậy và điều Trang Tử nói "truyền kỳ thường tình, vô truyền kỳ dật ngôn" là hoàn toàn trùng khớp. Làm thế nào để cái lưỡi này không trở thành thứ khéo mồm khéo miệng nhất thiên hạ, không truyền ra những lời hư vọng, không trở thành tai họa của thiên hạ, không trở thành mầm mỏ của việc họa từ miệng mà ra? Chính là ở điểm giữa phải làm được việc "truyền kỳ thường tình", những gì bạn nói ra phải thật chân thực, chính là sự việc đó, phần gần với sự thật nhất, đây chính là điều Trang Tử dạy con người cách "ngoại". Nói cách khác, là thuận theo bên ngoài, làm cho mọi thứ bên ngoài trở nên mộc mạc nhất, hạ thấp xuống mức tối thiểu.

[Lời bình] Thuận theo bên ngoài, chính là phải hiểu cách đối nhân xử thế. Trang Tử cho rằng trong việc đối xử với thế giới bên ngoài, điều khó làm nhất chính là nói năng. Cho nên khi nói năng, chúng ta nhất định phải làm được việc cầu thực tế, tuyệt đối không được phóng đại, cũng không được tùy tiện truyền bá lời đồn. Thế thì nếu chúng ta thận trọng trong ngôn từ, liệu đã đủ chưa?

Trang Tử còn nói cho chúng ta biết rằng, chỉ dựa vào sự thận trọng trong ngôn từ là chưa đủ, con người bắt buộc phải dựa vào sự minh mẫn của tâm trí, phải nhìn thấu được rất nhiều thứ bên ngoài đang thay đổi trong dòng chảy của thời gian. Trang Tử còn kể một hiện tượng rất đời thường trong cuộc sống, đó là việc uống rượu. Ông nói, chuyện uống rượu, thường là "thỉ hồ pháp nhi tốt hồ loạn" (bắt đầu thì theo phép tắc, kết thúc lại rơi vào sự hỗn loạn). Mọi người tụ tập cùng nhau uống rượu, ai nấy đều rất vui vẻ, trong bữa tiệc thường còn có rất nhiều người không quen biết. Lúc đầu, "thỉ hồ pháp". Thế nào gọi là pháp? Chính là trò chơi ép rượu, chúc rượu đang thịnh hành hiện nay, trước tiên chúc khách ba chén, bưng cá lên, "đầu tam vĩ tứ" (đầu ba đuôi bốn) lại uống ba chén nữa, chủ nhà chúc xong khách chúc lại, đây đều là những tình cảm thông thường trong nhân gian, đây là điều phù hợp với phép tắc. Thế nhưng trên bàn rượu thường "tốt hồ loạn", không tránh khỏi có người uống say, bắt đầu nói nhiều, rồi sau đó, bầu không khí của toàn bộ bữa tiệc bị khuấy động lên thành hỗn loạn. Dùng lời của Trang Tử mà gọi là "thái chí", khi đã đến cực hạn, thì sẽ xuất hiện niềm vui kỳ lạ, con người ta sẽ bắt đầu phóng túng hưởng lạc. Đây chính là lý do vì sao có rất nhiều người sau bữa tiệc lại quậy phá khi say, mọi người ồn ào náo nhiệt, con người bắt đầu buông thả. Nhân gian có rất nhiều việc, không thể thấy lúc đầu tốt đẹp mà không lo lắng cho tương lai. Khi chúng ta ngao du giữa thế gian, con người ta nên có thể lường trước được kết quả từ trước, đừng để nó phát triển đến mức cực đoan.

Trang Tử nói: "Hình mạc nhược tựu, tâm mạc nhược hòa, tựu bất dục nhập, hòa bất dục xuất, hình tựu nhi nhập, thả vi điên vi diệt, vi băng vi quyết, tâm hòa nhi xuất, thả vi thanh vi danh, vi yêu vi nghiệt." Về mặt hình thể bên ngoài, tốt nhất là nên hùa theo, người ta làm thế nào thì bạn cũng làm theo thế như vậy, đừng có ngay từ đầu đã đập bàn đứng dậy, sống khác người, rồi quay đầu bỏ đi. Lâu dần, con người đó sẽ bị bài xích. Nhưng tâm của một người thì không gì bằng sự hòa hợp, hãy mở rộng và hòa hoãn tâm trí để nhìn nhận tất cả những điều này. Thế nhưng làm được hai điểm này vẫn chưa đủ, hai điểm này có lẽ vẫn còn có họa hoạn, Trang Tử đặc biệt nhắc nhở mọi người về vấn đề chừng mực, gọi là "tựu bất dục nhập, hòa bất dục xuất". Một người có thể bề ngoài hùa theo, nhưng hùa theo mà "bất dục nhập", nghĩa là đừng quá mức lún sâu vào đó; nội tâm con người phải hòa hoãn, đừng biểu hiện ra ngoài quá rõ ràng. Một người mà biểu hiện ra sự hòa hoãn quá nhiều, thì bạn có thể sẽ bắt đầu mưu cầu danh tiếng ở trong đó, trở thành yêu ma quái dị, cuối cùng tiếp tay cho cái ác, rơi vào một trận hỗn loạn. Cho nên, bên ngoài có thể tùy hòa, nội tâm cũng có thể khoan dung, nhưng tất cả những điều này đều có sự tiết chế. Sự tiết chế này, chính là chữ "ngoại" mà Trang Tử đã nói. Một người có thể làm được "ngoại hóa", ngoại hóa chính là tuân theo quy tắc, mà nội tâm nhất định phải có chừng mực. Người không có chừng mực, không có định lực, thì ở bên ngoài cũng không làm tốt được tất cả những điều này.

[Lời bình] Nỗi phiền muộn lớn nhất của con người hiện đại, chính là làm thế nào để đối mặt với thế giới bên ngoài thay đổi khôn lường mà nội tâm không thay đổi. Nếu chúng ta không có định lực trong nội tâm, chúng ta sẽ hùa theo dòng đời, đánh mất chính mình, nhưng nếu cứ sống theo ý mình, ngạo mạn bất kham, thì lại sẽ không được xã hội dung dung nạp. Vậy làm thế nào để chúng ta có được một nội tâm an định? Làm thế nào để chúng ta có thể đạt được cảnh giới mà Trang Tử đề xướng: Kiên định nội tâm mà thuận theo bên ngoài?

[Lời bình] Trang Tử đề xướng kiên định nội tâm mà thuận theo bên ngoài, Giáo sư Vu Đan cho rằng, chỉ khi nội tâm con người thực sự an định, thì mới có thể làm được sự thuận theo ở bên ngoài.

Vậy, thế nào là sự an định thực sự trong nội tâm con người? Trang Tử từng viết rất rõ ràng trong thiên "Đại Tông Sư": Có một người, là một cụ già, mặt trẻ như trẻ con, đã đến tuổi mạo điệt, những người xung quanh vô cùng kinh ngạc: "Trông ông trẻ thế cơ mà, tại sao vậy?" Ông nói: "Sự ngộ đạo cả đời của tôi, nhân sinh có bảy giai đoạn (Bảy giai đoạn nhân sinh này hoàn toàn không có gì thần bí cả, nhưng chúng ta hãy nghe thử, cũng rất khó để làm được, nghĩa là ông đã nói về trong và ngoài, chúng ta hãy xem trước thế nào gọi là thân ngoại):

Bước đầu tiên để khiến nội tâm an định: Thân ngoại. Cái gọi là thân ngoại, là dần dần loại bỏ những hệ thống kinh nghiệm vốn có trong lòng chúng ta, để dọn chỗ cho không gian tâm hồn của chúng ta. Một người phải "ngoại thiên hạ", nghĩa là tất cả những chuyện trói buộc bạn trên thiên hạ, ví dụ như ngôi nhà bạn ở, ở có thoải mái hay không, bữa cơm bạn ăn có hợp khẩu vị hay không, tất cả những điều này đều là những việc nằm ngoài thân thiên hạ, đừng vương vấn quá nặng trong lòng, bạn có thể "ngoại thiên hạ". Liệu chúng ta có làm được việc ngoại thiên hạ không? Trên thực tế, chúng ta cứ cảm thấy muôn vật trong thiên hạ ngày nay đều đang được chúng ta thưởng thức, được chúng ta tận hưởng, tôi cũng muốn theo đuổi một hoàn cảnh sống thật tốt, nếu muốn điểm này để so sánh với người khác, thì không thể thực sự đặt mọi thứ ra ngoài tâm trí được. Ông nói, nếu bạn đặt tất cả mọi thứ bên ngoài, bao gồm cả các mối quan hệ xã hội nhân sinh, những thứ này bạn đều xếp loại ra ngoài tâm trí trước, thì bạn đã rời xa sự từng trải lõi đời, rời xa rất nhiều quy củ phép tắc trói buộc bạn ở bên ngoài. Đây là bước đầu tiên.

Bước thứ hai: Ngoại vật. Chính là cố gắng tách rời những thứ thuộc về thế giới vật chất ra ngoài. Nếu nói "ngoại thiên hạ" hãy còn quá lớn, nói nghe còn rất mơ hồ, thì "ngoại vật" lại không hề dễ dàng. Chúng ta hãy nói về dục vọng ăn uống của con người, hiện nay có bao nhiêu người vì ăn cá nóc mà mất mạng? Đương nhiên sẽ có rất nhiều người nói rằng: "Cái quán tôi đến ấy, đầu bếp của họ có chứng chỉ chuyên làm cá nóc, tôi chính là vì muốn nếm thử miếng tươi ngon này, nên tôi đành chấp nhận dùng tính mạng ra để mạo hiểm." Thực ra, người đi mạo hiểm cái rủi ro này, đã từng nghĩ đến sự vương vấn của người thân chưa? Đã từng nghĩ đến trọng lượng của sinh mệnh mình chưa? Thậm chí đã từng nghĩ xem ngày mai trong sinh mệnh của mình còn việc gì chưa làm xong chưa? Thật sự đáng để mạo hiểm thế sao? Thực ra, đây chính là không thể làm được "ngoại vật". Cảm thấy tất cả những thứ vật chất này, đã bày ra trước mắt những món ngon, đã có rất nhiều thứ tốt đẹp, tôi đưa tay ra là với tới, tại sao tôi lại không đưa tay chứ? Mang tất cả những thứ vật chất ra khỏi trái tim bạn, đây là bước thứ hai.

Bước thứ ba: Ngoại sinh. Nói cách khác là hãy xem nhẹ sinh mệnh một chút. Thế nào gọi là xem nhẹ sinh mệnh? Thực ra, điều này không có nghĩa là không coi trọng nhân sinh. Đạo gia chú trọng dưỡng sinh, quan điểm của Đạo gia là con người luôn sống trong hiện tại. Tức là đừng nói rằng đời này tôi có bao nhiêu hoài bão lớn lao, có bao nhiêu tương lai có thể ứng trước, xa hoa ấp ủ một giấc mơ, rằng tôi phải dùng bao nhiêu năm nỗ lực gian khổ để đạt được nó. Đạo gia cho rằng, tất cả những điều này đều trái ngược với quy luật tự nhiên của nhân sinh. Cái gọi là "ngoại sinh", chính là con người sống một cách mộc mạc, vui vẻ ngay trong hiện tại. Hãy coi sinh mệnh như dòng chảy ánh sáng từng bước một, thản nhiên bình yên bước qua từ trong đó.

Bước thứ tư: Triệt ngộ. Một loại "triệt triêu" như vậy, trong lòng thông suốt sáng tỏ, điều đó cho thấy khi bạn đã dọn trống tất cả những thứ bên ngoài, tâm hồn bạn bắt đầu có được cảnh giới hư linh: "Đạo tập vu hư, hư thất sinh bạch". Mọi người đều biết, chỉ có căn phòng trống trải mới chứa đựng được ánh sáng. Ánh nắng mùa đông vốn dĩ đã vô cùng hiếm hoi, nếu buổi sáng ánh nắng thực sự chiếu vào phòng bạn, mà căn phòng lại bề bộn tạp nhạp, chúng ta sẽ nhìn thấy bụi bặm bay trong không khí, chỉ có những căn phòng thực sự sạch sẽ, khi ánh nắng chiếu vào, mới có thể đạt đến cảnh giới "hư thất sinh bạch" (phòng trống sinh ánh sáng) ấm áp vui tươi như vậy. Tâm trí con người trống trải, bạn sẽ thông suốt, sẽ thấu triệt, sẽ minh bạch.

Bước thứ Năm: Kiến độc. Chữ "độc" ở đây có nghĩa là duy nhất, nói cách khác, cuối cùng bạn cũng có thể nhìn vạn sự trong thiên hạ là một thể thống nhất, không còn nhìn nhận nhiều sự việc một cách cô lập nữa. Lại nhìn nhận rất nhiều thứ, chúng ta sẽ hiểu được rằng "phúc hề họa sở phục, họa hề phúc sở ỷ". Khi bạn nhìn nhận rất nhiều sự việc, không còn chỉ nhìn ở một mặt cắt ngang, mà con người có thể nhìn ra nó là một thể liền mạch hoàn chỉnh, khí tượng tổng thể của nó nằm ở đâu. Tại sao con người phải "kiến độc"? Kiến độc có thể khiến chúng ta bớt đi rất nhiều nỗi bực dọc trong lòng đấy! Chúng ta thường có những người không thông suốt được một chuyện nào đó, là bởi vì bạn chỉ nhìn vào cái điểm mà bạn đang chấp nhất ấy thôi, chứ bạn không nhìn thấy một tổng thể lớn hơn, hoàn chỉnh trọn vẹn là gì.

Một họa sĩ già chấm một điểm bằng bút lông lên tờ giấy trắng tinh rồi nói: "Các ngươi xem trên đó vẽ cái gì vậy?" Hầu như tất cả mọi người đều nói: "Vẽ một chấm đen." Họa sĩ già nói: "Trong toàn bộ bức tranh này, diện tích lớn hơn, 99,99% là gì? Là khoảng trắng, thế mà các ngươi chỉ nhìn thấy chấm đen." Điều này cũng giống như thế giới mà chúng ta nhìn thấy, thường chỉ nhìn thấy một chút khuyết điểm, một chút uất ức, một chút cửa ải trước mắt không bước qua được, còn khoảng trắng của cả thế giới thì chúng ta lại không nhìn thấy. Cái gọi là "kiến độc", chính là không để bạn chỉ nhìn thấy cái chấm nhỏ ấy, mà phải nhìn thấy được tổng thể.

Bước thứ sáu: Vô cổ kim. Khi bạn có thể coi hiện tại là một tổng thể, bạn có thể xuyên suốt nó vào dòng sông dài cổ kim. Bạn sẽ hiểu rằng nhân tính không có biên giới quốc gia, cũng không có sự ngăn cách của thời gian không gian. Ngày nay chúng ta nói về Trang Tử, nói về Khổng Tử, nói về chư tử tiên Tần, đều sẽ có một cảm giác ấm áp, cái gọi là "đạo bất viễn nhân" (đạo không cách xa con người), những đạo lý chân chính của họ đều rất gần gũi với hiện tại. Ngày nay nhìn lại văn nhân mặc khách từ cổ chí kim, một câu thơ, nửa bài từ của họ, há chẳng thể khiến trái tim chúng ta rung động mãnh liệt hay sao? Đây chính là "vô cổ kim". Cảm giác da thịt chạm vào, tiếng thở dài trước trời đất của người xưa, đều bước vào sinh mệnh của chúng ta ngày nay, chúng ta mới có thể đạt đến cảnh giới thứ bảy mà Trang Tử đã nói.

Bước thứ bảy: Bất tử bất sinh. Theo đuổi được một sự vĩnh hằng của nhân sinh, nhân sinh sẽ không vì sự tiêu vong của sinh mệnh vật chất mà thực sự tiêu diệt tịch diệt, cũng không vì có hình thể này mà phóng túng quá mức, để rồi phớt lờ bản chất chân thật của sinh mệnh, cái gọi là "bất tử bất sinh", cũng chính là ý nghĩa như vậy. Sự thuận theo cảnh ngộ và thế giới bên ngoài mà chúng ta đề xướng, hoàn toàn có thể thông suốt đến cùng, làm biểu lý tương ứng với sự kiên định trong nội tâm, sự minh bạch trong nội tâm. Một người chỉ khi làm được điều này, thì trong sự hòa nhã bề ngoài bên ngoài, bạn mới có thể không bị dao động, bởi vì sức mạnh trong nội tâm của bạn rất kiên cường. Đạo gia không phải là một nhóm tiên nhân thực sự hút gió uống sương, không ăn ngũ cốc để dạo chơi tiêu diêu trong niềm vui tinh thần, họ cũng là những con người giống như chúng ta.

Chính sách "ngoại hóa nhi nội bất hóa" mà Trang Tử đề xướng, đã dọn sạch tâm hồn chúng ta dần dần, loại bỏ những tạp niệm khác nhau trong lòng chúng ta, khiến cho đáy lòng chúng ta thực sự có thể có sự kiên định, mà ở bên ngoài thì cẩn thận dè dặt, "hình mạc nhược tựu, tâm mạc nhược hòa". Dựa trên sự khoan dung của nội tâm và sự minh bạch trong việc thấu triệt, để tùy ngộ nhi an ở bên ngoài, không tranh đua với đời. Như vậy, chúng ta sẽ sống mỗi phút giây hiện tại tốt đẹp hơn, sẽ bước đi qua toàn bộ dòng chảy ánh sáng của nhân sinh với một tư thế thản nhiên bình yên, bớt đi rất nhiều tranh chấp, bớt đi rất nhiều mâu thuẫn, cuối cùng, đạt được một cảnh giới sinh mệnh viên dung, phù hợp với Đạo, phù hợp với tự nhiên trời đất của chính mình.

[Lời bình] Nhân sinh từ cổ ai không chết. Sinh tử là một đề tài nhân sinh mà mỗi người đều phải đối mặt. Giáo sư Vu Đan cho rằng, chỉ khi thực sự giải mã được sinh mệnh, mới có thể đối xử đúng đắn với cái chết. Vậy, Trang Tử nhìn nhận sinh tử như thế nào? Tại sao đối mặt với cái chết, ông lại gõ chậu hát ca? Còn con người hiện đại chúng ta, làm thế nào để có thể đạt được sự phóng khoáng đối với sinh tử? Xin mời quý vị lắng nghe Giáo sư Vu Đan từ Đại học Sư phạm Bắc Kinh giảng về "Tâm đắc Trang Tử của Vu Đan - Đàm tiếu bàn sinh tử".