Ai sở hữu dữ liệu?
Nếu chúng ta muốn ngăn chặn sự tập trung của cải và quyền lực vào tay một nhóm tinh hoa nhỏ, chìa khóa nằm ở việc điều tiết quyền sở hữu dữ liệu. Thời cổ đại, đất đai là tài sản quan trọng nhất trên thế giới, chính trị là cuộc đấu tranh để kiểm soát đất đai, và nếu quá nhiều đất đai tập trung vào tay quá ít người – xã hội sẽ chia rẽ thành tầng lớp quý tộc và bình dân. Trong thời hiện đại, máy móc và nhà máy trở nên quan trọng hơn đất đai, và các cuộc đấu tranh chính trị tập trung vào việc kiểm soát những tư liệu sản xuất thiết yếu này. Nếu quá nhiều máy móc tập trung vào tay quá ít người – xã hội sẽ chia rẽ thành các nhà tư bản và giai cấp vô sản. Tuy nhiên, trong thế kỷ hai mươi mốt, dữ liệu sẽ làm lu mờ cả đất đai và máy móc để trở thành tài sản quan trọng nhất, và chính trị sẽ là cuộc đấu tranh để kiểm soát dòng chảy dữ liệu. Nếu dữ liệu bị tập trung vào tay quá ít người – nhân loại sẽ chia rẽ thành các loài khác nhau.[Vi]
Cuộc đua giành lấy dữ liệu đã bắt đầu, dẫn đầu bởi các gã khổng lồ dữ liệu như Google, Facebook, Baidu và Tencent. Cho đến nay, nhiều gã khổng lồ trong số này dường như đã áp dụng mô hình kinh doanh của các "thương gia chú ý". Họ chiếm lấy sự chú ý của chúng ta bằng cách cung cấp thông tin, dịch vụ và giải trí miễn phí, sau đó bán lại sự chú ý của chúng ta cho các nhà quảng cáo. Tuy nhiên, các gã khổng lồ dữ liệu có lẽ nhắm đến mục tiêu cao hơn nhiều so với bất kỳ thương gia chú ý nào trước đây. Công việc kinh doanh thực sự của họ hoàn toàn không phải là bán quảng cáo. Thay vào đó, bằng cách chiếm lấy sự chú ý của chúng ta, họ xoay xở để tích lũy một lượng dữ liệu khổng lồ về chúng ta, thứ có giá trị hơn bất kỳ doanh thu quảng cáo nào. Chúng ta không phải là khách hàng của họ – chúng ta là sản phẩm của họ.[Vi]
Trong trung hạn, kho dữ liệu này mở ra con đường dẫn đến một mô hình kinh doanh hoàn toàn khác biệt mà nạn nhân đầu tiên sẽ chính là ngành quảng cáo. Mô hình mới dựa trên việc chuyển giao thẩm quyền từ con người sang các thuật toán, bao gồm cả thẩm quyền lựa chọn và mua sắm. Một khi các thuật toán chọn và mua đồ cho chúng ta, ngành quảng cáo truyền thống sẽ phá sản. Hãy xem xét Google. Google muốn đạt đến điểm mà chúng ta có thể hỏi nó bất cứ điều gì và nhận được câu trả lời tốt nhất trên thế giới. Điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta có thể hỏi Google: "Chào Google, dựa trên tất cả những gì bạn biết về xe hơi, và dựa trên tất cả những gì bạn biết về tôi (bao gồm nhu cầu, thói quen, quan điểm của tôi về sự nóng lên toàn cầu, và thậm chí cả ý kiến của tôi về chính trị Trung Đông) – đâu là chiếc xe tốt nhất cho tôi?" Nếu Google có thể đưa ra câu trả lời tốt cho điều đó, và nếu chúng ta học được từ kinh nghiệm để tin tưởng vào sự thông thái của Google thay vì những cảm xúc dễ bị thao túng của chính mình, thì quảng cáo xe hơi còn có ích gì nữa?[Vi]
Trong dài hạn, bằng cách tập hợp đủ dữ liệu và đủ sức mạnh tính toán, các gã khổng lồ dữ liệu có thể hack được những bí mật sâu kín nhất của sự sống, và sau đó sử dụng kiến thức này không chỉ để đưa ra lựa chọn thay cho chúng ta hay thao túng chúng ta, mà còn để tái thiết kế sự sống hữu cơ và tạo ra các dạng sống vô cơ. Việc bán quảng cáo có thể cần thiết để duy trì các gã khổng lồ trong ngắn hạn, nhưng họ thường đánh giá các ứng dụng, sản phẩm và công ty dựa trên dữ liệu họ thu hoạch được thay vì dựa trên số tiền họ tạo ra. Một ứng dụng phổ biến có thể thiếu mô hình kinh doanh và thậm chí thua lỗ trong ngắn hạn, nhưng miễn là nó hút được dữ liệu, nó có thể trị giá hàng tỷ đô la. Ngay cả khi bạn không biết cách kiếm tiền từ dữ liệu hôm nay, nó vẫn đáng giá vì nó có thể nắm giữ chìa khóa để kiểm soát và định hình sự sống trong tương lai. Tôi không biết chắc chắn rằng các gã khổng lồ dữ liệu có suy nghĩ rõ ràng về điều đó theo những thuật ngữ như vậy hay không, nhưng hành động của họ cho thấy họ coi trọng việc tích lũy dữ liệu hơn là những đồng đô la và xu lẻ đơn thuần.[Vi]
Những con người bình thường sẽ thấy rất khó để chống lại quá trình này. Hiện tại, mọi người vui vẻ cho đi tài sản quý giá nhất của mình – dữ liệu cá nhân – để đổi lấy các dịch vụ email miễn phí và những video mèo vui nhộn. Nó hơi giống như các bộ lạc châu Phi và người Mỹ bản địa, những người đã vô tình bán cả đất nước cho các nhà thực dân châu Âu để đổi lấy những hạt cườm sặc sỡ và những món đồ trang sức rẻ tiền. Nếu sau này, những người bình thường quyết định cố gắng chặn dòng chảy dữ liệu, họ có thể thấy điều đó ngày càng khó khăn, đặc biệt là khi họ có thể trở nên phụ thuộc vào mạng lưới cho mọi quyết định của mình, và thậm chí cho cả việc chăm sóc sức khỏe và sự sinh tồn thể chất.
Con người và máy móc có thể hợp nhất hoàn toàn đến mức con người sẽ không thể sống sót nếu bị ngắt kết nối khỏi mạng lưới. Họ sẽ được kết nối từ trong bụng mẹ, và nếu sau này trong đời bạn chọn ngắt kết nối, các công ty bảo hiểm có thể từ chối bảo hiểm cho bạn, nhà tuyển dụng có thể từ chối thuê bạn, và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe có thể từ chối chăm sóc bạn. Trong cuộc chiến lớn giữa sức khỏe và quyền riêng tư, sức khỏe có khả năng giành chiến thắng một cách dễ dàng.[Vi]
Khi ngày càng có nhiều dữ liệu chảy từ cơ thể và não bộ của bạn đến các cỗ máy thông minh thông qua các cảm biến sinh trắc học, các tập đoàn và cơ quan chính phủ sẽ trở nên dễ dàng hơn trong việc thấu hiểu bạn, thao túng bạn và đưa ra quyết định thay cho bạn. Quan trọng hơn nữa, họ có thể giải mã các cơ chế sâu xa của tất cả cơ thể và não bộ, từ đó giành được quyền năng để kỹ thuật hóa sự sống. Nếu chúng ta muốn ngăn chặn một nhóm tinh hoa nhỏ độc quyền những quyền năng như thần thánh đó, và nếu chúng ta muốn ngăn chặn nhân loại chia rẽ thành các đẳng cấp sinh học, câu hỏi then chốt là: ai sở hữu dữ liệu? Dữ liệu về DNA, não bộ và cuộc đời tôi thuộc về tôi, thuộc về chính phủ, thuộc về một tập đoàn, hay thuộc về cộng đồng nhân loại?
Việc bắt buộc các chính phủ quốc hữu hóa dữ liệu có lẽ sẽ kiềm chế quyền lực của các tập đoàn lớn, nhưng nó cũng có thể dẫn đến những chế độ độc tài kỹ thuật số đáng sợ. Các chính trị gia hơi giống như những nhạc sĩ, và nhạc cụ mà họ chơi chính là hệ thống cảm xúc và sinh hóa của con người. Họ có một bài phát biểu – và có một làn sóng sợ hãi trong cả nước. Họ đăng một dòng tweet – và có một sự bùng nổ của lòng căm thù. Tôi không nghĩ chúng ta nên trao cho những nhạc sĩ này một nhạc cụ tinh vi hơn để chơi. Một khi các chính trị gia có thể nhấn trực tiếp vào các nút cảm xúc của chúng ta, tạo ra sự lo âu, căm thù, vui sướng và buồn chán theo ý muốn, chính trị sẽ trở thành một rạp xiếc cảm xúc đơn thuần. Dù chúng ta nên sợ quyền lực của các tập đoàn lớn đến mức nào, lịch sử cho thấy chúng ta không nhất thiết sẽ tốt hơn khi nằm trong tay các chính phủ quá quyền lực. Tính đến tháng 3 năm 2018, tôi thà đưa dữ liệu của mình cho Mark Zuckerberg còn hơn là cho Vladimir Putin (mặc dù vụ bê bối Cambridge Analytica đã tiết lộ rằng có lẽ không có nhiều lựa chọn ở đây, vì bất kỳ dữ liệu nào được giao cho Zuckerberg cũng có thể tìm đường đến tay Putin).[Vi]
Quyền sở hữu tư nhân đối với dữ liệu của chính mình có thể nghe hấp dẫn hơn một trong hai lựa chọn trên, nhưng không rõ điều đó thực sự có nghĩa là gì. Chúng ta đã có hàng ngàn năm kinh nghiệm trong việc điều tiết quyền sở hữu đất đai. Chúng ta biết cách xây hàng rào quanh một cánh đồng, đặt người bảo vệ ở cổng và kiểm soát ai có thể đi vào. Trong hai thế kỷ qua, chúng ta đã trở nên cực kỳ tinh vi trong việc điều tiết quyền sở hữu công nghiệp – vì vậy ngày nay tôi có thể sở hữu một phần của General Motors và một chút của Toyota bằng cách mua cổ phiếu của họ. Nhưng chúng ta không có nhiều kinh nghiệm trong việc điều tiết quyền sở hữu dữ liệu, vốn dĩ là một nhiệm vụ khó khăn hơn nhiều, bởi vì không giống như đất đai và máy móc, dữ liệu ở khắp mọi nơi và cũng không ở đâu cả, nó có thể di chuyển với tốc độ ánh sáng, và bạn có thể tạo ra bao nhiêu bản sao tùy thích.[Vi]
Vì vậy, tốt hơn hết chúng ta nên kêu gọi các luật sư, chính trị gia, triết gia và thậm chí cả các nhà thơ hướng sự chú ý của họ vào bài toán hóc búa này: làm thế nào để điều tiết quyền sở hữu dữ liệu? Đây có thể chính là câu hỏi chính trị quan trọng nhất của thời đại chúng ta. Nếu chúng ta không thể sớm trả lời câu hỏi này, hệ thống chính trị-xã hội của chúng ta có thể sụp đổ. Mọi người đã cảm nhận được thảm họa sắp tới. Có lẽ đây là lý do tại sao công dân trên khắp thế giới đang mất niềm tin vào câu chuyện tự do, thứ mà chỉ một thập kỷ trước dường như không thể cưỡng lại được.
Vậy thì, chúng ta tiến về phía trước từ đây như thế nào, và làm sao để đối phó với những thách thức to lớn của các cuộc cách mạng công nghệ sinh học và công nghệ thông tin? Có lẽ chính những nhà khoa học và doanh nhân, những người đã làm đảo lộn thế giới ngay từ đầu, có thể thiết kế một giải pháp công nghệ nào đó? Ví dụ, liệu các thuật toán mạng lưới có thể tạo thành khung giàn cho một cộng đồng nhân loại toàn cầu có thể cùng nhau sở hữu tất cả dữ liệu và giám sát sự phát triển tương lai của sự sống? Khi bất bình đẳng toàn cầu gia tăng và căng thẳng xã hội leo thang trên khắp thế giới, có lẽ Mark Zuckerberg có thể kêu gọi 2 tỷ người bạn của mình hợp lực và cùng nhau làm điều gì đó?[Vi]
