
Trong một thế giới bị nhấn chìm bởi những thông tin không liên quan, sự sáng suốt chính là sức mạnh. Về lý thuyết, bất kỳ ai cũng có thể tham gia vào cuộc tranh luận về tương lai của nhân loại, nhưng thật khó để duy trì một tầm nhìn rõ ràng. Thông thường, chúng ta thậm chí không nhận ra rằng một cuộc tranh luận đang diễn ra, hoặc đâu là những câu hỏi then chốt. Hàng tỷ người trong chúng ta khó có thể đủ khả năng để dành thời gian tìm hiểu, bởi vì chúng ta còn những việc cấp bách hơn phải làm: chúng ta phải đi làm, chăm sóc con cái hoặc phụng dưỡng cha mẹ già. Thật không may, lịch sử không dành sự ưu tiên cho bất kỳ ai. Nếu tương lai của nhân loại được quyết định khi bạn vắng mặt, chỉ vì bạn quá bận rộn với việc cơm áo gạo tiền cho con cái – thì bạn và chúng cũng sẽ không tránh khỏi những hậu quả. Điều này thật bất công; nhưng ai đã nói rằng lịch sử là công bằng?[Vi]
Với tư cách là một nhà sử học, tôi không thể cung cấp thức ăn hay quần áo cho mọi người – nhưng tôi có thể cố gắng mang đến một chút sáng suốt, từ đó giúp san bằng sân chơi toàn cầu. Nếu điều này giúp thêm được một vài người có đủ năng lực để tham gia vào cuộc tranh luận về tương lai của giống loài chúng ta, thì tôi đã hoàn thành công việc của mình.
Cuốn sách đầu tiên của tôi, Sapiens, đã khảo sát quá khứ của loài người, xem xét cách một loài vượn không mấy quan trọng trở thành kẻ thống trị hành tinh Trái Đất.
Homo Deus, cuốn sách thứ hai của tôi, đã khám phá tương lai dài hạn của sự sống, suy ngẫm về việc làm thế nào con người cuối cùng có thể trở thành các vị thần, và đâu có thể là định mệnh cuối cùng của trí tuệ và ý thức.
Trong cuốn sách này, tôi muốn tập trung vào hiện tại và ngay bây giờ. Trọng tâm của tôi là các vấn đề thời sự và tương lai trước mắt của các xã hội loài người. Điều gì đang xảy ra ngay lúc này? Đâu là những thách thức và lựa chọn lớn nhất của ngày hôm nay? Chúng ta nên chú ý đến điều gì? Chúng ta nên dạy con cái mình điều gì?
Tất nhiên, 7 tỷ người có 7 tỷ chương trình nghị sự, và như đã lưu ý, việc suy nghĩ về bức tranh toàn cảnh là một sự xa xỉ tương đối hiếm hoi. Một bà mẹ đơn thân đang chật vật nuôi hai đứa con trong khu ổ chuột ở Mumbai chỉ tập trung vào bữa ăn tiếp theo; những người tị nạn trên một chiếc thuyền giữa Địa Trung Hải đang quét mắt nhìn đường chân trời để tìm bất kỳ dấu hiệu nào của đất liền; và một người đàn ông đang hấp hối trong bệnh viện đông đúc ở London đang dồn hết sức lực còn lại để hít thở thêm một hơi nữa. Tất cả họ đều có những vấn đề cấp bách hơn nhiều so với sự nóng lên toàn cầu hay cuộc khủng hoảng của nền dân chủ tự do. Không cuốn sách nào có thể phản ánh đầy đủ tất cả những điều đó, và tôi không có bài học nào để dạy cho những người trong hoàn cảnh như vậy. Tôi chỉ có thể hy vọng học hỏi từ họ.[Vi]
Chương trình nghị sự của tôi ở đây là mang tính toàn cầu. Tôi nhìn vào những lực lượng chính định hình các xã hội trên khắp thế giới, và những lực lượng có khả năng ảnh hưởng đến tương lai của hành tinh chúng ta nói chung. Biến đổi khí hậu có thể nằm ngoài mối quan tâm của những người đang trong tình trạng khẩn cấp sinh tử, nhưng cuối cùng nó có thể khiến các khu ổ chuột ở Mumbai trở nên không thể sinh sống được, tạo ra những làn sóng tị nạn khổng lồ mới băng qua Địa Trung Hải, và dẫn đến một cuộc khủng hoảng chăm sóc sức khỏe trên toàn thế giới.
Thực tế được tạo thành từ nhiều sợi dây, và cuốn sách này cố gắng bao quát các khía cạnh khác nhau trong tình trạng khó khăn toàn cầu của chúng ta, mà không tuyên bố là đầy đủ. Không giống như Sapiens và Homo Deus, cuốn sách này không nhằm mục đích như một bản tường thuật lịch sử, mà đúng hơn là một tập hợp các bài học. Những bài học này không kết thúc bằng những câu trả lời đơn giản. Chúng nhằm mục đích kích thích tư duy sâu hơn, và giúp độc giả tham gia vào một số cuộc đối thoại quan trọng của thời đại chúng ta.
Cuốn sách này thực sự được viết trong cuộc đối thoại với công chúng. Nhiều chương được soạn thảo để phản hồi những câu hỏi mà tôi nhận được từ độc giả, nhà báo và đồng nghiệp. Các phiên bản trước của một số phân đoạn đã được xuất bản dưới nhiều hình thức khác nhau, điều này cho tôi cơ hội nhận phản hồi và trau chuốt các lập luận của mình. Một số phần tập trung vào công nghệ, một số vào chính trị, một số vào tôn giáo và một số vào nghệ thuật. Một số chương tôn vinh trí tuệ con người, những chương khác làm nổi bật vai trò quan trọng của sự ngu ngốc của con người. Nhưng câu hỏi bao trùm vẫn không thay đổi: điều gì đang xảy ra trên thế giới ngày nay, và ý nghĩa sâu xa của các sự kiện là gì?[Vi]
Sự trỗi dậy của Donald Trump có ý nghĩa gì? Chúng ta có thể làm gì với đại dịch tin giả? Tại sao nền dân chủ tự do lại rơi vào khủng hoảng? Chúa đã trở lại sao? Một cuộc chiến tranh thế giới mới sắp xảy ra? Nền văn minh nào thống trị thế giới – phương Tây, Trung Quốc, Hồi giáo? Châu Âu có nên mở cửa cho người nhập cư? Chủ nghĩa dân tộc có thể giải quyết các vấn đề về bất bình đẳng và biến đổi khí hậu không? Chúng ta nên làm gì với khủng bố?
Mặc dù cuốn sách này có cái nhìn toàn cầu, tôi không bỏ qua cấp độ cá nhân. Ngược lại, tôi muốn nhấn mạnh mối liên hệ giữa những cuộc cách mạng vĩ đại của thời đại chúng ta và đời sống nội tâm của mỗi cá nhân. Ví dụ, khủng bố vừa là một vấn đề chính trị toàn cầu vừa là một cơ chế tâm lý nội tại. Khủng bố hoạt động bằng cách nhấn vào nút sợ hãi sâu trong tâm trí chúng ta và chiếm đoạt trí tưởng tượng riêng tư của hàng triệu cá nhân. Tương tự, cuộc khủng hoảng của nền dân chủ tự do không chỉ diễn ra tại các nghị viện và điểm bỏ phiếu, mà còn trong các tế bào thần kinh và khớp thần kinh. Thật là một câu sáo rỗng khi nói rằng cái cá nhân chính là cái chính trị. Nhưng trong thời đại mà các nhà khoa học, tập đoàn và chính phủ đang học cách hack bộ não con người, chân lý này trở nên nham hiểm hơn bao giờ hết. Theo đó, cuốn sách này đưa ra những quan sát về cách hành xử của các cá nhân cũng như toàn bộ xã hội.[Vi]
Một thế giới toàn cầu đặt ra áp lực chưa từng có lên cách hành xử và đạo đức cá nhân của chúng ta. Mỗi người trong chúng ta đều bị mắc kẹt trong vô số mạng nhện bao trùm, một mặt hạn chế sự di chuyển của chúng ta, nhưng đồng thời lại truyền đi những rung động nhỏ nhất của chúng ta đến những nơi xa xôi. Các thói quen hàng ngày của chúng ta ảnh hưởng đến cuộc sống của con người và động vật ở nửa kia thế giới, và một số cử chỉ cá nhân có thể bất ngờ làm bùng cháy cả thế giới, như đã xảy ra với vụ tự thiêu của Mohamed Bouazizi ở Tunisia, điều đã châm ngòi cho Mùa xuân Ả Rập, và với những người phụ nữ chia sẻ câu chuyện về quấy rối tình dục và khởi xướng phong trào #MeToo.
Khía cạnh toàn cầu này trong đời sống cá nhân của chúng ta có nghĩa là việc khám phá ra những thiên kiến tôn giáo và chính trị, những đặc quyền về chủng tộc và giới tính, cũng như sự đồng lõa vô tình của chúng ta trong sự áp bức thể chế là quan trọng hơn bao giờ hết. Nhưng đó có phải là một nỗ lực thực tế? Làm thế nào tôi có thể tìm thấy một nền tảng đạo đức vững chắc trong một thế giới mở rộng vượt xa tầm nhìn của tôi, quay cuồng hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của con người, và coi tất cả các vị thần và hệ tư tưởng là đáng nghi ngờ?[Vi]
Cuốn sách bắt đầu bằng việc khảo sát tình trạng chính trị và công nghệ hiện tại. Vào cuối thế kỷ XX, có vẻ như các cuộc chiến tư tưởng lớn giữa chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa tự do đã dẫn đến chiến thắng áp đảo của chủ nghĩa tự do. Chính trị dân chủ, nhân quyền và chủ nghĩa tư bản thị trường tự do dường như được định sẵn để chinh phục toàn thế giới. Nhưng như thường lệ, lịch sử đã có một bước ngoặt bất ngờ, và sau khi chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản sụp đổ, giờ đây chủ nghĩa tự do đang rơi vào bế tắc. Vậy chúng ta đang hướng tới đâu?
Câu hỏi này đặc biệt nhức nhối, bởi vì chủ nghĩa tự do đang mất dần uy tín ngay khi các cuộc cách mạng kép trong công nghệ thông tin và công nghệ sinh học đối mặt với chúng ta bằng những thách thức lớn nhất mà giống loài chúng ta từng gặp phải. Sự hợp nhất của công nghệ thông tin và công nghệ sinh học có thể sớm đẩy hàng tỷ người ra khỏi thị trường lao động và làm suy yếu cả tự do lẫn bình đẳng. Các thuật toán dữ liệu lớn có thể tạo ra những chế độ độc tài kỹ thuật số, nơi mọi quyền lực tập trung vào tay một nhóm tinh hoa nhỏ bé trong khi hầu hết mọi người không phải chịu đựng sự bóc lột, mà là thứ gì đó tồi tệ hơn nhiều – sự vô nghĩa.[Vi]
Tôi đã thảo luận kỹ về sự hợp nhất của công nghệ thông tin và công nghệ sinh học trong cuốn sách trước của mình, Homo Deus. Nhưng trong khi cuốn sách đó tập trung vào các triển vọng dài hạn – nhìn từ góc độ hàng thế kỷ và thậm chí hàng thiên niên kỷ – thì cuốn sách này tập trung vào các cuộc khủng hoảng xã hội, kinh tế và chính trị trước mắt hơn. Mối quan tâm của tôi ở đây ít tập trung vào việc tạo ra sự sống vô cơ trong tương lai, mà tập trung nhiều hơn vào mối đe dọa đối với nhà nước phúc lợi và các thể chế cụ thể như Liên minh Châu Âu.
Cuốn sách không cố gắng bao quát tất cả các tác động của các công nghệ mới. Đặc biệt, mặc dù công nghệ mang lại nhiều lời hứa tuyệt vời, ý định của tôi ở đây là làm nổi bật chủ yếu các mối đe dọa và nguy hiểm. Vì các tập đoàn và doanh nhân dẫn đầu cuộc cách mạng công nghệ đương nhiên có xu hướng ca ngợi những sáng tạo của họ, nên các nhà xã hội học, triết học và sử học như tôi cần phải gióng lên hồi chuông cảnh báo và giải thích tất cả những cách mà mọi thứ có thể trở nên tồi tệ khủng khiếp.
Sau khi phác thảo những thách thức mà chúng ta phải đối mặt, trong phần thứ hai của cuốn sách, chúng ta xem xét một loạt các phản ứng tiềm năng. Các kỹ sư Facebook có thể sử dụng AI để tạo ra một cộng đồng toàn cầu nhằm bảo vệ tự do và bình đẳng của con người không? Có lẽ câu trả lời là đảo ngược quá trình toàn cầu hóa và trao quyền trở lại cho nhà nước dân tộc? Có lẽ chúng ta cần quay lại xa hơn nữa, và rút ra hy vọng và trí tuệ từ những nguồn suối của các truyền thống tôn giáo cổ xưa?[Vi]
Trong phần thứ ba của cuốn sách, chúng ta thấy rằng mặc dù những thách thức về công nghệ là chưa từng có, và mặc dù những bất đồng chính trị là rất gay gắt, nhân loại có thể vượt qua tình thế nếu chúng ta kiểm soát được nỗi sợ hãi và khiêm tốn hơn một chút về quan điểm của mình. Phần này điều tra những gì có thể làm đối với mối đe dọa khủng bố, nguy cơ chiến tranh toàn cầu, và những thiên kiến cũng như lòng thù hận châm ngòi cho những xung đột đó.
Phần thứ tư đề cập đến khái niệm hậu sự thật, và đặt câu hỏi ở mức độ nào chúng ta vẫn có thể hiểu được các diễn biến toàn cầu và phân biệt được cái sai trái với công lý. Liệu Homo sapiens có khả năng hiểu được thế giới mà nó đã tạo ra không? Liệu vẫn còn một ranh giới rõ ràng ngăn cách thực tế với hư cấu?
Trong phần thứ năm và cũng là phần cuối cùng, tôi tập hợp các sợi dây khác nhau và có cái nhìn tổng quát hơn về cuộc sống trong thời đại hoang mang, khi những câu chuyện cũ đã sụp đổ, và chưa có câu chuyện mới nào xuất hiện để thay thế chúng. Chúng ta là ai? Chúng ta nên làm gì trong cuộc sống? Chúng ta cần những loại kỹ năng nào? Với tất cả những gì chúng ta biết và không biết về khoa học, về Chúa, về chính trị và về tôn giáo – chúng ta có thể nói gì về ý nghĩa của cuộc sống ngày nay?[Vi]
Điều này nghe có vẻ quá tham vọng, nhưng Homo sapiens không thể chờ đợi. Triết học, tôn giáo và khoa học đều đang cạn kiệt thời gian. Con người đã tranh luận về ý nghĩa của cuộc sống trong hàng ngàn năm. Chúng ta không thể tiếp tục cuộc tranh luận này vô thời hạn. Cuộc khủng hoảng sinh thái đang rình rập, mối đe dọa ngày càng tăng của vũ khí hủy diệt hàng loạt, và sự trỗi dậy của các công nghệ đột phá mới sẽ không cho phép điều đó. Có lẽ quan trọng nhất, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học đang trao cho nhân loại sức mạnh để định hình và tái thiết kế sự sống. Rất sớm thôi, ai đó sẽ phải quyết định cách sử dụng sức mạnh này – dựa trên một câu chuyện ngầm định hoặc rõ ràng nào đó về ý nghĩa của cuộc sống. Các triết gia là những người rất kiên nhẫn, nhưng các kỹ sư thì ít kiên nhẫn hơn nhiều, và các nhà đầu tư là những người ít kiên nhẫn nhất. Nếu bạn không biết phải làm gì với sức mạnh để thiết kế sự sống, các lực lượng thị trường sẽ không chờ đợi bạn hàng ngàn năm để đưa ra câu trả lời. Bàn tay vô hình của thị trường sẽ buộc bạn phải chấp nhận câu trả lời mù quáng của chính nó. Trừ khi bạn hài lòng với việc phó mặc tương lai của sự sống cho lòng thương xót của các báo cáo doanh thu hàng quý, bạn cần một ý tưởng rõ ràng về ý nghĩa của cuộc sống.
Trong chương cuối cùng, tôi dành một vài nhận xét cá nhân, trò chuyện như một Sapiens với một Sapiens khác, ngay trước khi bức màn hạ xuống đối với giống loài của chúng ta và một vở kịch hoàn toàn khác bắt đầu.[Vi]
Trước khi bắt đầu hành trình trí tuệ này, tôi muốn làm nổi bật một điểm quan trọng. Phần lớn cuốn sách thảo luận về những thiếu sót của thế giới quan tự do và hệ thống dân chủ. Tôi làm vậy không phải vì tôi tin rằng nền dân chủ tự do là đặc biệt có vấn đề, mà vì tôi nghĩ đó là mô hình chính trị thành công và linh hoạt nhất mà con người từng phát triển để đối phó với những thách thức của thế giới hiện đại. Mặc dù nó có thể không phù hợp với mọi xã hội ở mọi giai đoạn phát triển, nhưng nó đã chứng minh được giá trị của mình trong nhiều xã hội và trong nhiều tình huống hơn bất kỳ lựa chọn thay thế nào khác. Do đó, khi xem xét những thách thức mới đang chờ đợi chúng ta, cần phải hiểu những hạn chế của nền dân chủ tự do, và khám phá cách chúng ta có thể thích nghi và cải thiện các thể chế hiện tại của nó.
Thật không may, trong bầu không khí chính trị hiện nay, bất kỳ tư duy phản biện nào về chủ nghĩa tự do và dân chủ đều có thể bị các nhà độc tài và các phong trào phi tự do khác nhau lợi dụng, những kẻ có lợi ích duy nhất là làm mất uy tín của nền dân chủ tự do thay vì tham gia vào một cuộc thảo luận cởi mở về tương lai của nhân loại. Trong khi họ rất vui vẻ tranh luận về các vấn đề của nền dân chủ tự do, họ hầu như không có sự khoan dung đối với bất kỳ lời chỉ trích nào nhắm vào chính họ.[Vi]
Do đó, với tư cách là một tác giả, tôi buộc phải đưa ra một lựa chọn khó khăn. Tôi có nên nói lên suy nghĩ của mình một cách cởi mở, chấp nhận rủi ro rằng lời nói của tôi có thể bị đưa ra khỏi ngữ cảnh và được sử dụng để biện minh cho các chế độ độc tài đang trỗi dậy? Hay tôi nên tự kiểm duyệt mình? Một đặc điểm của các chế độ phi tự do là họ làm cho quyền tự do ngôn luận trở nên khó khăn hơn ngay cả bên ngoài biên giới của họ. Do sự lan rộng của các chế độ như vậy, việc suy nghĩ phản biện về tương lai của giống loài chúng ta đang trở nên ngày càng nguy hiểm.
Sau khi tự vấn lương tâm, tôi đã chọn thảo luận tự do thay vì tự kiểm duyệt. Nếu không chỉ trích mô hình tự do, chúng ta không thể sửa chữa những sai sót của nó hoặc vượt qua nó. Nhưng xin lưu ý rằng cuốn sách này chỉ có thể được viết khi mọi người vẫn còn tương đối tự do để suy nghĩ những gì họ thích và thể hiện bản thân theo cách họ muốn. Nếu bạn coi trọng cuốn sách này, bạn cũng nên coi trọng quyền tự do ngôn luận.[Vi]