Khi cô ruột vui vẻ, cô cũng rộng lượng trêu chọc tôi một chút, gọi tôi là "Cái đuôi chó nhỏ", bởi vì, đúng như đã kể ở phần trước, tôi sinh ra vào những ngày cuối năm Mậu Tuất (năm con chó). Ngay cả khi cô vui vẻ và muốn hài hước một chút, thì cũng chẳng được lòng người chút nào! Tôi vốn chẳng thèm làm đuôi chó đâu! Làm tổn thương lòng tự trọng của một đứa trẻ, cho dù không có tội danh, thì cũng là một lỗi lầm! Nhìn kìa, cho đến tận hôm nay, mỗi khi đi ngang qua ngõ Đuôi Chó, mặt tôi vẫn không khỏi hơi đỏ lên!
Thế nhưng, tôi còn phải kể thêm vài chuyện quan trọng hơn, nên thôi không nhắc đến ngõ Đuôi Chó nữa vậy. Có thể nói thế này: Tôi chỉ kịp đuổi theo "ngọn đèn tàn ngôi miếu cuối" của triều đại Đại Thanh. Trong khung cảnh tàn úa mặt trời lặn tây sơn ấy, mặc dù bác Cả vẫn thường khoe khoang mình là con gái tước gia, vợ của Tá lĩnh, nhưng ai cũng hiểu rằng cô ấy chỉ đang ra oai trống phồng, uy phong chỉ còn ở cái miệng mà thôi. Đúng vậy, ngay cả người bán bánh nướng đến đòi nợ bác ấy cũng dám chỉ thẳng vào mũi bác mà nói: "Ăn bánh nướng không trả tiền, sao hả, còn có lý nữa à?" Còn như chúng tôi, những người lính Cờ nghèo khổ, tuy cách này hay cách khác vẫn còn chút "cơm sắt" (bổng lộc nhà nước), nhưng đã cảm thấy trên cổ giống như có một sợi dây thừng, càng lúc càng siết chặt!
Nói về gia đình chúng tôi, toàn bộ sinh kế đều trông cậy vào ba lạng bạc tiền lương tháng của cha và số gạo già phát vào hai mùa xuân thu để duy trì. Nhờ có mẹ biết chèo chống gia đình tằn tiện, chút thu nhập ấy mới vừa khéo giúp chúng tôi không đến nỗi lâm vào cảnh ăn mày.
Hơn hai trăm năm tích tụ bụi bặm lịch sử, khiến cho tầng lớp người Kỳ (Mãn Châu) nói chung vừa quên mất việc tự trách, lại vừa quên mất việc tự răn. Chúng tôi đã tạo ra một phong cách sống độc đáo: Người có tiền thì thật sự cầu kỳ, người không có tiền thì cái nghèo cũng cầu kỳ. Sinh mạng cứ thế chìm nổi trong vũng nước tù cầu kỳ ấy. Đúng vậy, lấy bố chồng của bác Cả mà ra mà nói thì việc ông làm quan thế nào, có biết xông pha trận mạc hay không, dường như đều là thứ yếu. Ông và người thân quen dường như đều đồng lòng cho rằng ông nên hưởng lộc vua, hát khoái thư (loại nghệ thuật nói vần), và nuôi bốn con chim thanh yên (loại chim sơn ca mỏ xanh). Tương tự như vậy, anh rể cả không những mãn nguyện với "nguyên bảo khắp trời" (ý chỉ chim bồ câu) của anh ta, mà còn sẵn sàng hy sinh bản thân bất cứ lúc nào vì một con chim bồ câu. Phải, dù anh ta đi làm công chuyện quan trọng đến đâu, dù công hay tư, mắt anh ta luôn ngước lên trời, tuyệt đối không bao giờ nghĩ đến việc có thể đụng ngã một cụ bà hoặc trên đầu mình sẽ u một cục lớn. Anh ta bắt buộc phải nhìn lên trời. Lỡ như có con chim bồ câu nào bị rớt đoàn, bay rất thấp, ngó đông ngó tây, rõ ràng là cực kỳ mệt mỏi, đang nóng lòng tìm một nơi để nghỉ ngơi. Thấy cảnh tượng này, dù có mang quân lệnh hỏa tốc mười vạn dâm, anh ta cũng phải bay về nhà, thả ra vài con bồ câu để quây con "nguyên bảo" từ trên trời rơi xuống ấy lại. Có thể bắt sống được một con bồ câu nhà người khác như thế, đối với anh rể cả mà nói, quả thực là niềm tận hưởng lớn nhất và đẹp đẽ nhất! Còn như vì thế mà gây ra tranh chấp, thì anh ta dám múa đao động gậy, liều chết chứ không bỏ bồ câu, khiến cho bác Cả sợ hãi toàn thân run rẩy.
Phải, hai bố con họ đều thông minh, có năng lực, cẩn thận, nhưng tất cả lại đều dùng vào việc tìm kiếm sự hưởng thụ và kích thích từ những sự vật nhỏ nhặt không đáng kể. Họ nâng tầm văn hóa trên những chiếc dế, tiếng còi bồ câu, viên thịt chiên giòn... v.v., thế nhưng lại hoàn toàn mù tịt về đại sự thiên hạ.
Cuộc đời họ giống như đang làm một giấc mộng tinh tế, minh bạch mà lại có chút hồ đồ. Phụ nữ cực kỳ chú trọng quy củ. Đúng vậy, hãy nhìn bác Cả mà xem! Ở trước mặt các bậc bề trên, bác đứng liền mấy tiếng đồng hồ, mà nụ cười vẫn luôn nở trên môi không hề mai một. Đồng thời, bác phải quan sát bốn bề, nhìn từng chén trà để châm nước nóng bất cứ lúc nào; nhìn ống điếu nước và ống điếu thuốc lào để kịp thời qua châm thuốc, thổi giấy mồi lửa. Tư thế hai tay dâng ống điếu của bác mới đẹp và đúng mực làm sao, đôi môi khẽ mọng, một phát là thổi bùng tờ giấy mồi lên, mới nhẹ nhàng và đẹp mắt làm sao. Tất cả những điều này đều nhận được những lời tán thán từ các cụ bà (không bao gồm mẹ chồng bác), mà chẳng ai chú ý đến đôi chân của bác thường xuyên bị phù nề. Ở trước mặt bề trên, bác không dám nói nhiều, lại không thể cứ đứng ngây như phỗng ở đó mãi. Bác phải tinh tế chọn lọc những từ ngữ đơn giản và thích đáng nhất, vào khoảng trống phù hợp nhất, chuẩn xác giống như tiếng chiêng trống trên sân khấu, thốt ra một hai câu nhỏ khiến các cụ bà vui lòng, từ đó mà trò chuyện càng thêm sôi nổi.
Nghệ thuật sống này được thực hành thường xuyên ở nhà, để chuẩn bị đem ra áp dụng đặc biệt ở những dịp trường hợp lớn hơn. Nhà họ hàng, bạn bè tổ chức lễ đầy tháng, trăm ngày cho trẻ con, mừng thọ tròn chẵn bốn mươi hoặc năm mươi tuổi cho nam nữ, đều là những đại hội biểu diễn thi thố của nghệ thuật này. Còn như đại lễ cưới xin, tang ma, thì lại càng phải biểu diễn đặc biệt xuất sắc, ngay cả độ cao của tiếng cười, độ nông sâu của cái cúi chào cũng đều phải vừa vặn, có nhịp phách, có chừng mực. Cô ruột và mẹ chồng bác Cả nếu gặp nhau ở những dịp như thế, họ bắt buộc phải xuất kỳ bất ý, trổ hết tài năng, dùng đủ mọi bút pháp, nói bóng nói gió, đánh bại đối thủ, truyền tụng thành giai thoại. Người chủ trì lo liệu đại sự cưới tang cũng phải mắt quan lục lộ, tai nghe bát phương, bất cứ lúc nào cũng phải biến những trò chơi khăm và châm biếm có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng này thành chuyện lớn hóa nhỏ, chuyện nhỏ hóa không. Đồng thời, bác lại phải ủy thác cho vài vị phụ nữ có uy tín lớn giúp mình sắp xếp chỗ ngồi cho các khách khứa và thứ tự vào mâm. Sắp xếp sơ sẩy một chút thôi là có nguy cơ làm cho trời đất đảo lộn. Họ bắt buộc phải biết ai là chị em họ bên cô của bà cậu hai của con nuôi của anh họ để đem ra so sánh phân tích vô cùng tỉ mỉ với người góa phụ là đồng mưu của bố chồng của em vợ ai đó, khiến cho chỗ ngồi của họ ai nấy đều thỏa đáng, tâm phục khẩu phục, ăn uống cho thật đã đời. Trải qua sự nghiên cứu như thế mà hai vị khách lại "tám lạng nửa cân", không sai lệch dù chỉ một li, thì phải làm sao đây? Hèn chi không chỉ bắt buộc phải nhớ ngày tháng năm sinh của người thân bạn bè, mà còn phải nhớ cả giờ lọt lòng nữa chứ! Những vị khách có trọng lượng hoàn toàn giống nhau như thế, nhỡ đâu lại còn sinh cùng năm cùng tháng cùng ngày thì sao chứ! Thế nhưng thím hai lại sinh sớm hơn thím sáu đúng một tiếng, thế là giải quyết xong vấn đề. Đương nhiên, thím sáu tuy sinh muộn hơn sáu mươi phút, nhưng chồng lại mang tước vị đỉnh đái phẩm thứ ba, cao hơn chồng thím hai hai phẩm, thế là lại phải bàn bạc kỹ lưỡng, sắp xếp lại từ đầu.
Đúng vậy, bác cả nhà tôi dù không biết một chữ bẻ đôi, nhưng bác lại là một cuốn sách sống, nhớ rõ bát tự ngày sinh của tất cả người thân bạn bè. Mặc dù mẹ chồng bác có muốn làm rối lòng người thế nào đi nữa, nhưng tôi thì đích thực biết rõ mình sinh vào giờ Dậu ngày hạp 23 tháng Chạp năm Mậu Tuất, tuyệt đối không dao động, bởi vì có bác Cả làm chứng cho tôi!
Những đại lễ cưới tang vốn vô cùng quan trọng ấy, nếu nhà người thân bạn bè có việc mà chúng ta thiếu lễ nghĩa thì chính là đại nghịch bất đạo. Mẹ không có cách nào đưa khoản chi tiêu tặng quà này vào dự toán, ai mà biết được ai chết lúc nào, ai sinh lúc nào cơ chứ? Không may mà gặp phải một tháng xảy ra mấy chuyện hiếu hỉ, thì trên bảng tài chính của mẹ liền xuất hiện thâm hụt. Mẹ không thể vì muốn giảm bớt thâm hụt mà không đi mừng thọ các cô các dì, không đi phúng viếng hoặc chúc mừng những người họ hàng xa. Không đi hành lễ với người thân bạn bè thì khác nào tự tuyệt giao với họ hàng, không còn mặt mũi nào sống tiếp trên đời, đến lúc chết cũng chẳng lấy gì làm vẻ vang cho cam. Hơn nữa, có quà mà người không đến thì cũng không được đâu nhé. Ngoài tiền quà ra, việc này còn đòi hỏi phải sửa sang giày vớ, thêm mới dây buộc tóc và hoa lụa, thậm chí là phải may những bộ quần áo mới bắt buộc phải có. Đây lại là một khoản tiền nữa. Lúc đi phúng viếng hoặc chúc mừng, nếu đường gần thì tự nhiên có thể miễn cưỡng đi bộ đến, còn nếu đường xa chẳng lẽ lại không thuê lấy một chiếc xe la hay sao? Vào những năm tháng văn minh ấy, đường sá Bắc Kinh đâu đâu cũng có bụi cát dày ba thước, hệt như cái lư hương. Thử nghĩ xem, ăn mặc chưng diện đẹp đẽ mà đi trong cái lư hương mười dặm tám dặm, lúc đến nhà họ hàng thì đã biến thành những con quỷ đất mất rồi, há chẳng phải là trò cười lớn lắm sao? Mà xe la thì không thể ngồi không được, đây lại là một vấn đề nữa! Đi lại tình cảm, lẽ nào lại chỉ cầm tay không tiền quà lễ phẩm mà lưng thì trống rỗng hay sao? Giả sử người ta chủ trương góp tiền hùn hạp gì đó, lẽ nào lại có thể nghiêm khắc từ chối được sao? Hơn nữa, gặp lại những đứa cháu đời sau hoặc đời sau nữa, chẳng lẽ lại không cho hai trăm đồng tiền à? Đúng vậy, những người lo liệu đại lễ cưới tang thường là tán gia bại sản, chẳng lẽ người thân bạn bè lại không nên liều mình vì tri kỷ sao?
Điều mẹ sợ nhất là nhà người thân bạn bè cưới vợ hoặc gả con gái đến mời mẹ làm bà mối rước dâu hoặc bà mối đưa dâu. Đây là một vinh dự rất lớn: Góa phụ không chỉ không có tư cách này, mà ngay cả những người tuổi hổ hoặc những người "cả nhà trọn vẹn" nhưng hành vi có điểm gì không đúng mực cũng không có tư cách. Chỉ có những người phụ nữ đường đường chính chính, đi một bước để lại một dấu chân mới có thể gánh vác trọng trách này. Người ta đã đến mời, mẹ không có cách nào từ chối. Ai nỡ đẩy vinh dự ra ngoài cửa chứ? Thế nhưng, đi làm bà mối rước dâu hay đưa dâu không chỉ bắt buộc phải ngồi xe la, mà ngày thường vốn không có nữ tì, nay lại phải thuê một bà mụ tạm thời, giàu kinh nghiệm, nhanh nhẹn gọn gàng. Có người dìu lên xe xuống xe, đi ra đi vào, thì mới trông giống bà mối rước dâu hoặc bà mối đưa dâu chứ! Còn về trang phục trang sức thì khỏi phải nói, bắt buộc phải cực kỳ nổi bật thì mới trấn áp được cục diện. Mẹ ghét nhất là đi mượn đồ của người khác, thế nhưng mẹ lại tuyệt đối không có tiền để sắm sửa những bộ áo choàng bằng lụa satin lớn đính viền thêu trị giá mấy chục lạng bạc, cùng với trâm cài ngang, hoa tai, trâm cài tóc lớn nhỏ bằng vàng ròng. Mẹ đành phải mở lời với cô ruột. Cô ruột có đầy đủ bộ trang phục và trang sức đồng bộ, thế nhưng lại nhất quyết không chịu cho mượn! Sau khi chồng qua đời, cô tuy không có tư cách làm bà mối rước dâu hay đưa dâu, nhưng ngay cả khi dượng còn sống, cô cũng rất khó có được vinh dự này. Phải, rốt cuộc dượng là người hát tuồng hay sao ấy, chuyện này vẫn chưa rõ ràng, thì làm sao có thể lỗ mãng đến mời cô ra mặt lộ diện đây? Mọi người đã không tín nhiệm cô, cô cũng bèn không thèm cho mượn đồ để xem như trả thù.
Thế là cha tôi đành phải tự mình ra mặt, mở lời với cô ruột. Chị em ruột thịt với nhau thì nói câu gì cũng được. Chắc là cha đã khẳng định chắc nịch rằng "hát tuồng không hề đê tiện", cô mới chịu đem những món quần áo thoang thoảng mùi long não và số trang sức kiểu dáng từ lâu đã lỗi thời nhưng trọng lượng lại khá nặng ra.
Những mối xã giao không thể không xã giao này đã nâng cao địa vị của mẹ trong mắt người thân bạn bè. Mọi người đều khen mẹ biết tiêu tiền vào những chỗ hữu ích. Thế nhưng cũng chính cái "chỗ hữu ích" này khiến cho mẹ lo lắng lúc sắp đến hạn phát lương, mà không đến hạn phát lương thì lại càng lo lắng hơn. Đúng vậy, vào khoảng thời gian tôi chào đời, bổng lộc triều đình của chúng tôi tuy vẫn còn tồn tại nhưng dần dần có phần thu hoạch kém đi, trọng lượng không đủ, tuổi vàng không cao. Việc mua thiếu nợ đã trở thành một thứ chế độ. Người bán bánh nướng, người bán than, người gánh nước đều vẽ những vạch trắng lên khung cửa nhà chúng tôi và rất nhiều nhà khác, năm vạch một nhóm, trông khá giống dấu chân gà. Chúng tôi ăn trước dùng trước, khi có tiền lương thì căn cứ theo số dấu chân gà mà trả tiền. Mẹ là người biết vén khéo qua ngày, mẹ chỉ cho phép người bán bánh nướng, người bán than, người gánh nước vẽ vạch trắng bên ngoài cửa nhà chúng tôi, chứ tuyệt đối không cho phép có quan hệ "dấu chân gà" với người bán kẹo mạch nha, người bán kẹo hồ lô, v.v.. Cô ruột ăn nước chùa của nhà chúng tôi, tiện tay lấy than của chúng tôi, nhưng hoàn toàn không ăn bánh nướng — trong hộp sơn đỏ của cô lúc nào cũng trữ sẵn bánh điểm tâm loại "đại bát kiện". Thế cho nên, mỗi lần nhìn thấy hoa văn dấu chân gà trên khung cửa, cô lại nháy mắt với vị thần giữ cửa, tỏ ý rằng cô không chịu trách nhiệm về những hoa văn này!
Ngoài những người tiểu thương ngoài cửa ra, mẹ chỉ có quan hệ mua thiếu nợ với cửa hàng dầu muối và cửa hàng gạo. Chúng tôi không biết thế nào là đi tiệm ăn, chúng tôi không có quan hệ giao thương gì với các tiệm lớn như cửa hàng lụa là, tiệm trang sức, hiệu thuốc bắc lâu đời Đồng Nhân Đường, v.v.. Mỗi tháng chúng tôi bắt buộc phải thắp mấy nén hương trầm, mua chút trà vụn, tiệm hương nến và tiệm trà đều giao dịch bằng tiền mặt, tuyệt đối không cho thiếu.
Mặc dù phạm vi mua thiếu nợ của chúng tôi không lớn lắm, nhưng điều này đã đủ để dần dần hình thành truyền thống giật gấu vá vai. Tức là: Lãnh tiền lương là đi trả nợ. Trả nợ xong, số dư chẳng còn lại mấy, lại tiếp tục đi mua thiếu. Giả sử phát sinh những khoản chi tiêu ngoài ý muốn, giống như việc đạt được vinh dự làm bà mối rước dâu, có cháu nội hoặc cháu ngoại, thì khả năng trả nợ đương nhiên sẽ giảm đi, mà khoản thâm hụt lại càng ngày càng lớn. Thế cho nên, dù có nhận được tiền bạc đi chăng nữa, mẹ cũng không thể vui mừng mà không lo âu.
Cô ruột thường xuyên ra ngoài: Đi chơi bài, dạo chùa Hộ Quốc, thăm họ hàng, đến các tụ điểm ca khúc nghệ thuật và hí khúc dành cho nữ giới để nghe hát chay hoặc tổng duyệt, cực kỳ năng nổ. Nếu cô đi đánh bạc, mẹ sẽ phải đợi đến nửa đêm. Nếu bất ngờ đổ mưa hoặc tuyết, mẹ và chị hai lại phải cầm ô đi đón. Mẹ cho rằng phục vụ chị chồng cho thoải mái, dù bản thân có chịu khổ bao nhiêu đi chăng nữa, vẫn còn hơn là chọc giận chị chồng. Tính khí của cô ruột thay đổi khôn lường, quỷ thần khó lường. Giả sử ban đầu cô chỉ vì chê trà nguội mà nổi giận, cáu kỉnh hồi lâu thì rất có thể sẽ biến thành trà làm bỏng rát lưỡi cô, hơn nữa còn kéo theo cả nhà chúng tôi, bao gồm cả con chó vàng lớn, đều có ý định làm bỏng miệng cô, khiến cô không có cách nào ăn uống, đến đói chết! Vụ án mưu sát cố ý này ít nhất cũng sẽ làm ầm ĩ ba bốn ngày!
Trái ngược với cô ruột, mẹ ngoài việc tham gia đại lễ cưới tang ra thì rất ít khi ra ngoài. Mẹ thích làm việc nhà một cách ngăn nắp có trật tự. Mẹ biết giặt giũ may vá, lại còn biết cạo đầu cho trẻ con, cạo mặt (dùng sợi tơ nhẹ nhàng se sạch lông tơ trên mặt để sau khi trang điểm, mặt trông sẽ đặc biệt nhẵn bóng) cho các nàng dâu nhỏ. Thế nhưng, nếu khéo thế nào mà cha vừa đi trực, lại đúng vào lúc nha môn phát tiền lương, thì mẹ buộc phải tự mình đi lãnh. Nhà chúng tôi cách nha môn không xa lắm, thế nhưng mẹ vẫn cứ tỏ ra căng thẳng, cứ như thể sắp đi đảo Hải Nam vậy. Lãnh tiền lương xong (trọng lượng ngày càng ít), tiện thể mẹ liền đổi thành tiền mặt ngay trên phố. Hàng thuốc lá do người Sơn Tây mở, tiệm nến do người Hồi giáo mở thời đó cũng đổi bạc giống như các tiệm đổi tiền và ngân phiếu vậy. Mẹ vốn là người không thích tính toán từng xu từng li, nhưng chút bạc này liên quan đến "đại kế một tháng" trong nhà, cho nên mẹ vừa thẹn thùng vừa kiên quyết hỏi thêm mấy cửa hàng nữa, hy vọng đổi được thêm mấy trăm đồng tiền. Đôi khi, sau khi hỏi qua hai tiệm, đúng lúc giá bạc sụt xuống, mẹ công cốc chạy đi một chuyến mà lại đổi được ít đi mấy trăm đồng tiền.
Cầm tiền mặt trở về nhà, mẹ bắt đầu lo lắng. Chị hai vội vàng rót cho mẹ một bát trà — trà vụn pha bằng ấm cát nhỏ, thường đặt bên cạnh miệng lò để giữ ấm, nước trà rất đậm, đôi khi cũng có chút hương thơm. Chị hai không dám nói năng gì, sợ làm gián đoạn dòng suy nghĩ của mẹ. Chị nhẹ nhàng đi ra ngoài cửa, đếm số hoa văn dấu chân gà trên vách tường, ghi nhớ thật kỹ để làm tài liệu tham khảo cho mẹ lập dự toán. Mẹ uống trà xong, cởi chiếc áo choàng ngoài mặc lúc đi phố ra, khoanh chân ngồi trên kang. Mẹ gom mấy đồng tiền đồng để làm bàn tính, đồng to đại diện cho một quan, đồng nhỏ đại diện cho một trăm. Mẹ bắt đầu tính toán xem phải trả bao nhiêu nợ, miệng lẩm bẩm, tay mân mê mấy đồng tiền đồng, sau đó bày sang phía bên trái. Phía bên trái đã bày xong, nhìn sang phía bên phải (tiền sinh hoạt phí) thấy ít quá, liền lại nhẹ nhàng rút mấy đồng tiền từ bên trái xuống, trong lòng nghĩ: Nói những lời hay ý đẹp với tiệm dầu muối nhiều hơn một chút, biết đâu có thể trả ít đi mấy đồng. Nghĩ đi nghĩ lại, lòng bàn tay mẹ liền vã mồ hôi, rất nhanh lại nhét số tiền vừa rút trả về vị trí cũ. Không, mẹ không thích cúi đầu khom lưng nài nỉ chủ nợ; Trả! Trả sạch! Dù còn nhiều hay ít, hoặc thậm chí chẳng còn lại một củ, vẫn còn hơn là bị chưởng quỹ hoặc đại đồ đệ lớn tiếng mắng nhiếc. Đúng vậy, sau những cơn gió tanh mưa máu như Thiên Địa Hội, liên quân Anh Pháp, chiến tranh Giáp Ngọ... v.v., không những người Tây mũi lõ ngày càng cuồng vọng, xem thường hoàng đế và lính Kỳ, mà ngay cả người Sơn Tây ở tiệm dầu muối và người Tây Xuyên ở tiệm đổi tiền cũng ngày càng tỏ ra không khách khí với những khách hàng thuộc vương tộc Kỳ tịch nữa. Họ dám trợn mắt to bằng cái bánh bao để châm chọc, cười nhạo những người Kỳ ăn đồ ăn xong không trả tiền, hơn nữa còn đe dọa từ nay về sau sẽ không cho ghi sổ nữa, ngay cả một miếng đậu hũ đông lạnh cũng phải giao dịch bằng tiền mặt!
Mẹ tuy không biết gì về quốc sự và đại sự thiên hạ, thế nhưng lại hiểu sâu sắc sự thay đổi này. Cho dù mẹ có bàn bạc với cha tôi đi chăng nữa, thì ông — người lính Kỳ mang trọng trách bảo vệ hoàng thành — cũng chỉ cười thảm một tiếng, thấp giọng nói: Trả nợ trước đi! Đống tiền bên trái rõ ràng là nhiều hơn bên phía bên phải rất nhiều! Trên thái dương mẹ cũng lấm tấm mồ hôi! Mẹ ngồi ngẩn người, tiến thoái lưỡng nan. Cuối cùng, chị hai lân la bắt chuyện: "U! Trả tiền đi cho nhẹ lòng! Tháng này dây buộc tóc, bột phấn, dầu chải đầu, chúng ta đều không cần mua! Hai mẹ con mình dập đầu thêm mấy cái với ông Táo, nói với cụ rằng: Sau này chỉ thắp một nén hương cho cụ thôi, tiết kiệm chút nhang khói!"
Mẹ thở dài: "Haiz! Bắt ông Táo chịu uất ức, trong lòng thật không nỡ chút nào!" "Chúng ta cũng chịu khó một chút, ông Táo chẳng lẽ lại không châm chước hay sao?" Chị hai đưa ra ý kiến cụ thể: "Chúng ta húp nhiều nước đậu xanh (đậu tương), ăn ít đồ cứng đi; ăn nhiều đậu phụ trộn hành nhỏ, ăn ít món xào đi, chẳng lẽ lại không tiết kiệm được khối tiền sao?" "Nhị Niu, con là đứa trẻ hiểu chuyện!" Mẹ nhận được chút an ủi giữa cơn túng quẫn. "Thôi được, chúng ta cùng thắt lưng buộc bụng vậy! Con đi, hay là u đi?" "U cứ nghỉ ngơi đi, để con đi!"
Mẹ liền phân chia tiền đồng và tiền giấy thành từng xấp từng xấp, đưa cho chị hai, đồng thời dặn đi dặn lại: "Trả xong cho bọn họ là phải về ngay đấy nhé! Con tuy vẫn còn để tóc thім (tóc tết đuôi sam), nhưng cũng không còn nhỏ nữa rồi! Gặp lão chưởng quỹ Vương ở tiệm Biện Cung Phường, không cho phép ông ấy kéo mũi cam của con nữa; bảo với ông ấy: Con lớn tướng rồi đấy!"
"Hạ, lão chưởng quỹ Vương gần bảy mươi tuổi rồi, bảo ông ấy kéo thì cũng có sao đâu!" Chị hai cười, siết chặt số tiền đó trong tay, bước ra ngoài. Cái gọi là kéo mũi cam nghĩa là người lớn dùng ngón giữa và ngón trỏ kẹp nhẹ vào mũi đứa trẻ để thể hiện sự thân thiết.
Sau khi chị hai đi, mẹ ngẩn ngơ nhìn đống tiền nhỏ trên kang, không biết phải tiêu xài thế nào mới có thể chống chọi qua cái tháng này đây. Với bản lĩnh giặt giũ may vá và thói quen không sợ khổ của mình, mẹ thường hay nghĩ đến việc đi tìm những người bạn cũ như lão chưởng quỹ Vương ở tiệm Biện Cung Phường để nói chuyện, xin chút việc làm kiếm chút thu nhập, như thế thì không nhất thiết phải cứ uống nước đậu xanh suốt ngày nữa. Chị hai cũng nghĩ thế, hơn nữa con bé đã học được rất khéo: Từ việc khâu đế giày lót ván dưới cùng, cho đến thêu thùa, đính khuy áo bên trên, việc gì cũng làm được. Chị hai còn tưởng rằng những người từng kéo mũi cam của mình như bác Vương và chú Kim Tứ Bá ở hàng thịt cừu, mặc dù là người Hán và người Hồi, nhưng về mặt tình cảm thì từ lâu đã không phân biệt thân sơ, qua giặt giũ may vá cho họ thì cũng chẳng thấy làm giảm đi thân phận của mình là mấy. Hơn nữa, bác Cả từng lén lút nói cho chị biết: Chú Kim Tứ Bá đã tặng bố chồng bác Cả hai con cừu lớn, thế là thế nào lại được lấp vào chỗ trống, mỗi tháng lĩnh bốn lạng bạc bổng lộc. Chị hai nghe xong cảm thấy vô cùng kinh ngạc: Chú Kim Tứ? Chú ấy là người Hồi tộc cơ mà! Bác Cả nói: Đúng vậy! Con tuyệt đối đừng có lớn tiếng rao rù nhé! Để bề trên biết được, bố chồng tao chắc chắn sẽ mất quan chức đấy! Chị hai không dám đi tuyên truyền, bố chồng bác Cả vì thế mà cũng không mất quan chức. Có câu chuyện này ở trong lòng, chị hai lại càng cảm thấy mọi người đều là người một nhà, ai cũng có thể làm chút việc cho ai, không cần phải hỏi ai là người Kỳ, ai là người Hán hay người Hồi. Con bé còn suy luận thế này: Đã tặng cừu mà còn được lĩnh bổng lộc, nếu như tặng cả lạc đà, nói không chừng còn có thể làm vương gia nữa ấy chứ! Đến tận sau này, khi tôi đã hiểu biết chút ít, tôi liền cảm thấy suy nghĩ của chị hai vô cùng hợp logic.
Thế nhưng, cô ruột tuyệt đối không cho phép mẹ và chị hai làm như thế. Cô không phản đối lão chưởng quỹ Vương và chú Kim Tứ Bá, so với chúng ta, cô qua lại với họ nhiều hơn: Lúc thiết đãi khách khứa, cô dám gọi hộp bánh kiểu Tô Châu của tiệm Biện Cung Phường; vào những ngày trời âm u, có thể đặt mua dạ dày cừu cỡ lớn hoặc cổ cừu om của chú Kim Tứ Bá. Chúng ta không có cái khí phách và tài lực ấy. Đại lý của cô là: Phụ nữ bán sức lao động làm thuê may vá, giặt giũ cho người ta là chuyện mất thể diện nhất! "Nếu các người mà làm thế thì còn khác gì mấy bà mụ ở huyện Tam Hà nữa?" Mẹ thừa biết mấy bà mụ ở huyện Tam Hà là vì đói rét bức bách mới phải vào thành tìm việc làm, chứ vốn dĩ sinh ra không phải đã là bà mụ, giống như con gái hoàng đế nhất định là công chúa vậy. Thế nhưng, mẹ không dám nói với chị chồng như thế, chỉ cười nhạt một tiếng rồi không nhắc lại nữa.
Vào lúc lo lắng chuyện phát lương, nếu mẹ đã biết con gái nhà phía đông sắp xuất giá hai ngày tới, mợ nhà phía tây cưới vợ cho con trai, thì mẹ chẳng biết sẽ phải uống bao nhiêu ấm trà nóng. Mẹ không đói, chỉ cảm thấy trong miệng khô khốc. Ngoài lúc nói chuyện với cô ruột ra, trên mặt mẹ suốt cả ngày chẳng có lấy một nụ cười! Người mẹ đáng thương!
Tôi không biết lúc trẻ mẹ trông thế nào. Tôi là đứa con trai "út" sinh ra khi mẹ đã ngoài bốn mươi tuổi. Thế nhưng, từ khi tôi có trí nhớ cho đến lúc mẹ qua đời, tôi vẫn luôn cho rằng mẹ vào khoảng hai mươi, ba mươi tuổi chắc chắn cũng xinh đẹp thanh tú y hệt như bác Cả của tôi vậy. Đúng vậy, khi đến tuổi năm mươi, trông mẹ vẫn ngăn nắp thanh lịch như thể bà chưa từng chịu chút khổ cực nào vậy. Vóc dáng mẹ không cao, nhưng vì cử chỉ tao nhã nên trông không hề lùn chút nào. Gương mặt mẹ tuy ngăm ngăm vàng, nhưng cho dù là phát ra chút ánh sáng hay hơi tối đi chăng nữa thì lúc nào cũng vô cùng điềm tĩnh. Với sắc mặt ấy, lại thêm chiếc mũi nhỏ nhắn đoan trang, cùng đôi tròng mắt đen láy, sáng ngời, không bao giờ liếc ngang liếc dọc, bất kỳ ai cũng có thể nhận ra mẹ là người mang chính khí, tuyệt đối không có tâm địa xấu xa nào. Thoạt nhìn, trông mẹ hình như chẳng có chút sức lực nào, cho đến khi nhìn thấy mẹ giặt một lèo hết cả đống quần áo lớn, thì không khó để kết luận rằng: Mặc dù mẹ thường xuyên lo lắng, nhưng tuyệt đối không chịu thoái thác trách nhiệm.
Đúng vậy, vào ngày thứ hai sinh ra tôi, mặc dù mẹ mệt mỏi suy nhược đến thế, đôi môi vẫn còn trắng bệch, thế nhưng mẹ vẫn không chịu thôi lo lắng. Mẹ biết rằng: Ngày thường mẹ đối với chuyện hiếu hỉ nhà người ta chưa từng thiếu lễ nghĩa, bất kể bản thân có lo lắng khó khăn thế nào đi chăng nữa. Bây giờ, mẹ đã sinh được đứa con trai "út", người thân bạn bè sao có thể không đến chúc mừng chứ? Mọi người đến thì lấy gì để tiếp đãi đây? Cha vẫn chưa tan sở, tiền lương tháng Giêng vẫn chưa phát. Cầu viện cô ruột ư, ngại lắm. Bàn bạc với chị hai ư, một cô bé con thì có chủ ý gì cơ chứ. Nhìn lướt qua đứa con trai "út" gầy gò, suýt chút nữa đã lấy đi cái mạng của mẹ nằm bên cạnh, mẹ đành bất lực rơi nước mắt.