Tôi vẫn còn thời gian, theo đúng thỏa thuận với người mà tôi đã cả gan – tôi e là sự dại dột – trao gửi những bức thư và tài liệu về một câu chuyện có sức mạnh kỳ diệu vượt xa cả xưa kia lẫn hiện tại, một câu chuyện mà các tòa án chắc hẳn sẽ phải cầu phúc cho nó, từ các vị thẩm phán cho đến những luật sư, ước gì nó được đưa ra tranh biện từng ngày, với biết bao chi tiết để đôi bên cãi lý, và nhiều bài học để các nhà thuyết giáo đưa lên bục giảng. Giờ thì xin tiếp tục câu chuyện.

Thiết tưởng cũng nên nhắc lại rằng người đánh xe ngựa Charles Dump lại không hề xuất hiện trong bức chân dung hiện do gia tộc Cawthorne gìn giữ, và tôi hoàn toàn không hiểu nổi lý do vì sao, dẫu ngài ấy đang ngồi trên lưng ngựa. Thú thật là tôi chưa từng tận mắt thấy bức chân dung đó. Chúng tôi từng mích lòng Tiến sĩ Cawthorne, bởi có lần trong một trường hợp khẩn cấp, chúng tôi đã mời một vị bác sĩ khác – kẻ mà theo lời ông ta là một lang băm đáng lẽ phải giết chết chúng tôi mới phải – và thế là từ đó chúng tôi chấm dứt việc qua lại. Tuy nhiên, một quý ông vốn là bệnh nhân lâu năm của Tiến sĩ Cawthorne, người trong suốt quá trình điều trị căn bệnh mãn tính đã có nhiều dịp ngắm nghía bức chân dung ấy, đã miêu tả Charles Dump khi đứng trên đôi chân của mình trông như một người vốn cao lớn nhưng nay bị thu thỏm lại bởi những nếp nhăn dày cộm từ vai xuống đến ống chân. Chiếc mũ của ông ta thì vô cùng to lớn và sặc sỡ. Gã có vẻ mặt khá u sầu. Phần cổ áo dựng đứng lên sau đôi tai và nhọn ở gáy khiến người ta liên tưởng đến hình ảnh một kẻ vừa bị tạc từ trên cái móc treo nào ngã xuống. Ông ta đứng với ngón trỏ duỗi thẳng, trông giống như một cây cột hiệu lệnh đã bỏ hoang, xiêu vẹo và đầy chán nản trên ngọn đồi cạnh con đường cái quan, đúng tư thế ấy khi đang kể chuyện; nếu như có thể gọi đó là đứng, khi mà toàn bộ vóc dáng ấy dường như đang khẩn khoản van xin một chỗ ngồi. Đó mới là tư thế tự nhiên của ông ta, và bất kỳ họa sĩ nào chắc cũng phải nghĩ như vậy, kèm theo một con ngựa ở dưới thân. Nhưng người ta lại bảo rằng vị họa sĩ trong câu chuyện này vốn chẳng biết gì về việc vẽ động vật cả. Thế thì tại sao ông ta không thuê một họa sĩ chuyên vẽ động vật để thêm con ngựa vào chứ? Thật là hoài công khi đặt câu hỏi này, dẫu ai cũng biết các họa sĩ thường kết hợp với nhau mà chẳng hề tranh chấp để làm những việc thế này; người này ký tên mình lên con vật, kẻ kia lên con người hoặc phong cảnh.

Người cung cấp thông tin cho tôi còn cho biết thêm rằng, nét đặc trưng nổi bật nhất – tự nó đã kể một câu chuyện đầy ảm đạm – chính là sắc đỏ hồng trên mặt, và trong lúc đang huyên náo nói năng, người ta có thể tưởng như Charles Dump sắp chìm vào giấc ngủ đến nơi. Người ấy rất ấn tượng với vẻ mơ màng hiển hiện trên khuôn mặt ông ta; và tôi phải thừa nhận rằng mình coi ông ta là một nhân vật vô cùng thú vị. Vào thời thiếu nữ của tôi, chỉ có mỗi Napoleon Bonaparte mới có đủ khả năng cạnh tranh với ông ta trong việc hút khách đến chật cứng các quán trọ dọc theo những con đường của chúng tôi. Tôi từng biết có những đứa trẻ con nhà lành ngoan ngoãn lên giường đi ngủ rồi nửa đêm lại lén trèo dậy chạy liền ba dặm tới quán THE WHEATSHEAF, chỉ để đứng lên chiếc ghế dài hoặc bệ nghỉ chân của khách qua đường ngoài khung cửa sổ mà ngõ vào xem Charles Dump ngâm nga kể chuyện, chen chúc giữa đám đông sao cho vừa đủ chỗ để duỗi thẳng ngón tay theo thói quen của ông ta.

Ông ta để lại một người con gái tên là Mary Dump, lớn lên đã trở thành hầu cận riêng cho Livia Fakenham – con gái của Curtis, người đẹp nổi danh đất Hampshire, chẳng kém cạnh bất kỳ ai ngoại trừ người chị họ Henrietta Fakenham của cô ta, con gái của Đề đốc Baldwin. Họ là hai kiểu nhan sắc khác biệt, không thể đem ra so sánh, và số phận của họ cũng hoàn toàn trái ngược; bởi vị tiểu thư này được ví như ánh mặt trời lặn xuống giữa buổi trưa mây mù, còn vị tiểu thư kia lại tựa vầng trăng vắt ngang bầu trời đêm giông bão. Livia từng là người vợ trẻ góa chồng của Lãnh chúa Duffield khi cô nhận lời kết hôn với Bá tước Fleetwood, trở thành vị nữ bá tước thứ ba của ông, để rồi lại góa bụa một lần nữa khi mới hai mươi tám tuổi, và trở thành mẹ kế của thiếu gia giàu có trẻ tuổi – chính là Bá tước Fleetwood trong câu chuyện của tôi. Mary Dump vẫn luôn chứng thực về tấm lòng nhân hậu của bà đối với những người hầu kẻ hạ. Còn nếu phải bàn đến sự đức hạnh, tôi e rằng vẫn còn những nhân chứng khác nữa.

Tôi lấy làm bực bội khi bị cảnh báo rằng thời gian của mình chẳng còn nhiều và tôi đã hoài phí quá nhiều vào ‘gã Charles cuốn hút’ ấy. Những gì tôi đã làm đều có dụng ý cả, và phải là một kẻ kể chuyện hoàn toàn mù tịt về những nguyên lý cơ bản của nghệ thuật thì mới dám phàn nàn việc tôi cứ tha hồ dừng chân ở nhân vật Charles Dump, để thế gian có dịp nghỉ ngơi và đặt trọn niềm tin vào ông ta, điều mà họ chẳng bao giờ làm với một nhân vật vĩ đại hơn – nghĩa là, xem ông ta như một cái cọc mốc để bấu víu. Những sự kiện lẫy lừng, dẫu có thật đến đâu đi nữa, vẫn phải được gắn liền với những điều tầm thường và quen thuộc thì mới có thể khiến người ta tin nổi. Charles Dump, tôi phải nói thế, giống như bức tranh minh họa ngoài bìa cho một thời kỳ quá khứ vừa yên bình lại vừa sôi động ở nước Anh, và một khi bạn đã nắm bắt được ông ta, toàn bộ giai đoạn đó sẽ sống động ngay trước mắt bạn, hệt như nó từng sống động với tôi trong sự u buồn ngọt ngào mà tôi yêu mến, thứ đã khiến chúng tôi khao khát được nghe kể chuyện phiêu lưu và biết thưởng thức trọn vẹn từng sự việc diễn ra quanh mình. Con người ấy đối với tôi chẳng hấp dẫn hơn một cục đất sét là bao. Làm sao mà hơn được chứ? Nhưng giả sử tôi nhặt cục đất sét ấy lên và bảo với bạn rằng ngay tại nơi tôi tìm thấy nó, cục đất sét ấy đã từng bị bánh xe bên trái của cỗ Xe Lửa của vị tiên nghiền qua rồi hất văng ra trước khi cỗ xe bay vút lên cao và biến mất vào tầng mây phía trên! – khi ấy, bạn chắc chắn sẽ săm soi nó, nâng niu nó và giữ khư khư khung cảnh ấy trong tâm trí; và những lời miêu tả hoành tráng nhất cũng chẳng thể có sức thuyết phục bằng một nửa điều đó. Và trong nghề nghiệp của chúng tôi, thưa quý vị, người ta gọi đó là Nghệ thuật đấy.

Xin được tiếp tục câu chuyện: Bá tước Cressett đã ngã khỏi chiếc ghế đánh xe của mình trong một cơn bạo bệnh rồi qua đời, đúng hai tuần sau khi người vợ của ông bỏ trốn; và người ta bàn tán rằng lẽ ra bà ta cứ đợi thêm chút nữa thì hơn. Khi tin dữ đứt tới tai, Kirby và Nữ bá tước Fanny đang ở Lucerne hoặc Lausanne, hay một nơi chốn tương tự nào đó ở Thụy Sĩ, và chẳng chần chừ dù chỉ một giờ, Kirby liền tóm lấy một mục sư người Anh thuộc Giáo hội Anh giáo và bắt ông ta làm lễ cử hành hôn phối hợp pháp cho anh với người thiếu nữ xinh đẹp mà anh tôn thờ. Anh làm thế là để, như lời anh nói, thế gian có thể bảo bọc nàng Fan của anh trong một vòng tay rộng lớn hơn cả hai cánh tay của anh có thể ôm xuể, dẫu rằng có lẽ chẳng được chu đáo bằng.

Thế là kể từ đó, Lão Cướp Biển chính thức trở thành người chồng hợp pháp của nàng, và với tư cách là người vợ đường đường chính chính chứ không phải kẻ kết hôn với một kẻ ngốc, nàng trở thành tấm gương sáng cho giới phụ nữ, giống như bao người phụ nữ từng bước lầm đường lạc lối với một người chồng nông nổi khác. Phụ nữ lấy phải một kẻ ngốc vốn đã là điều khổ sở, nhưng người ta vẫn bảo rằng một người đàn ông gánh lấy gánh nặng đó thì cũng chỉ bị hủy hoại một nửa mà thôi; trong khi ấy, một người phụ nữ lại thấy mình chẳng khác nào đang trôi dạt trên một con thuyền mất lái, và những hành động liều lĩnh mà cô ta làm thường chỉ để tránh khỏi cảnh diệt vong mà thôi! Mười hoặc mười một tháng sau, theo lời kể của nhiều người, kể từ sau khi tuyên bố kết hôn, một cậu con trai đã ra đời cạnh lâu đài Chillon-on-the-lake thuộc lãnh hạt Fanny, và đứa trẻ được đặt cái tên Chillon Switzer John Kirby để ghi dấu sự kiện đó.

Hai năm sau, một tiểu thư chào đời, và vì nơi đầu tiên cô bé cất tiếng khóc chào đời là tại một tỉnh thuộc Áo, nên cô được đặt thánh danh là Carinthia Jane. Cô bé chính là cục cưng của người cha già; nhưng Nữ bá tước Fanny thì lại vô cùng hãnh diện về cậu con trai. Từng có lúc nàng tưởng rằng mình sẽ mãi là một người phụ nữ không con cái trước khi cậu bé ra đời; và người ta đồn rằng nàng đã viết một tập sách nhỏ mang tựa đề Những lời chiêm nghiệm trước ngưỡng cửa làm mẹ, nhằm hướng dẫn cho những ai đang rơi vào hoàn cảnh tương tự.

Tôi chưa từng có dịp tìm mua được cuốn sách hay tập sách nhỏ ấy, nhưng tôi biết nàng là một người mẹ tuyệt vời, và cũng là một người vợ hoàn hảo. Đứng cạnh người chồng lớn tuổi của mình trông chẳng khác nào một bông hồng mọc ra từ vách đá cằn cỗi bão giông, nàng đã chứng minh được điều đó giữa đám sĩ quan ngoại quốc bảnh bao nhưng nổi tiếng là kém đức hạnh. Chưa một lần nào Lão Cướp Biển phải ra tay dạy cho bọn họ một bài học. Hãy ngẫm lại mà xem, bạn sẽ hiểu rằng đôi chân của nàng chưa từng đi lệch hướng – và đôi mắt đẹp của nàng cũng vậy. Trái tim nàng đã quá đỗi đong đầy nên chẳng còn chỗ cho những ham muốn phù phiếm. Những người phụ nữ ngây thơ đẩy chồng mình vào những phen khốn đốn suy cho cùng có lẽ vẫn là kẻ ngây thơ; thế nhưng bạn hãy thử gõ vào cửa căn phòng sâu thẳm trong lồng ngực họ, nơi linh hồn ngự trị, và hỏi xem sự ngây thơ và sự nhơ nhuốc ấy có thể đi đôi với nhau bằng cách nào. Kirby đã mua một mỏ khai quật ở Carinthia, giáp biên giới Styria, và tự mình đứng ra quản lý. Quê hương xứ sở chẳng mảy may làm anh vừa lòng, đến mức anh chẳng buồn bận tâm nếu Chillon gia nhập quân đội Áo – một con đường mà cậu thanh niên này tỏ ra khá hứng thú sau khi trở về với cha mẹ từ một trường công lập ở Anh, dẫu cho trong lòng cậu vẫn mang tình yêu cháy bỏng dành cho nước Anh cổ kính. Thế nhưng Lãnh chúa Levellier đã giải thích ngọn ngành mọi chuyện trong một bức thư gửi cho người em gái đã được tha thứ một nửa, trong đó ông hết lời ca ngợi cậu thiếu niên vì đã dám đứng lên bảo vệ danh dự cho mẹ mình tại ngôi trường nọ, nơi có một tên học sinh to xác thô lỗ đã thốt lời mỉa mai nàng, để rồi bị Chillon thách đấu bằng kiếm hoặc súng lục; thế rồi ông lặn lội đến tận nhà cậu bé ở Staffordshire để ép cậu phải đấu kiếm; cuối cùng chính cha của cậu bé đã buộc hắn phải thốt lời xin lỗi. Điều đó chẳng thể xoa dịu được vết thương lòng của Thiếu gia Chillon là bao. Cậu trở về bên mẹ với tâm trạng nặng nề trĩu nặng, chẳng giống dáng vẻ của một thanh niên bình thường chút nào; và người phụ nữ bất hạnh ấy, dẫu biết rằng con trai mình vô cùng nhạy cảm trước vấn đề danh dự, nhất là những gì liên quan đến bản thân nàng, vẫn thấy mình buộc phải kể lại toàn bộ câu chuyện cuộc đời mình cho cậu nghe, với suy nghĩ rằng làm vậy sẽ cứu cậu khỏi những cuộc quyết đấu mang tính hiệp sĩ để bảo vệ danh dự cho nàng. Rất có thể nàng đã tự tô vẽ bản thân mình tệ hơn thực tế, vừa để biện minh cho sự keo kiệt của người anh trai đối với con trai mình, vừa để xoa dịu những lời đàm tiếu ác ý của thiên hạ. Dù là khôn ngoan hay dại khờ, nàng vẫn chọn con đường đó với tất cả sự tận tụy nhằm bảo vệ cậu khỏi những hiểm nguy mà nàng đã lường trước liên quan đến cái tên từng một thời lừng lẫy của Nữ bá tước Fanny trên đất Anh. Và cứ thế, chúng ta thường bị quật ngã bởi chính những ngày tháng tuổi trẻ của mình. Thật khó lòng mà triết lý cho suôn sẻ khi có kẻ cứ đứng giục giã ngay bên khuỷu tay.

Thế là cậu thanh niên lặng lẽ lắng nghe mẹ kể hết câu chuyện rồi cúi xuống hôn từ biệt nàng, sau đó lén lút đến Vienna để đầu quân và phục vụ suốt một năm trong trung đoàn Huszár mang tên Liechtenstein, theo như tài liệu của tôi ghi lại. Nhờ hạnh kiểm tốt cùng sự giúp đỡ từ những người bạn của Kirby, cậu suýt chút nữa đã giành được một chức sĩ quan từ tay hoàng đế; nhưng đúng vào thời điểm then chốt để giữ lại một mầm non của dòng họ Kirby cho đất nước, Lãnh chúa Levellier đã gửi thư báo tin rằng cậu đã có tên trong danh sách nhận chức tiểu úy tại một trung đoàn long kỵ binh của Anh. Chillon rời thị trấn đồn trú để trở về nhà, và một cuộc họp gia đình đã diễn ra để bàn định về tương lai của cậu. Sẽ là nước Anh ư? Hay sẽ là nước Áo? Nữ bá tước Fanny đã bỏ phiếu cho nước Anh, và ý kiến của nàng đã chiến thắng, dẫu trong lòng nàng thừa biết điều đó đồng nghĩa với sự chia ly, và rất có thể là cả sự xa cách – nơi con trai nàng sẽ có nguy cơ phải nghe những điều mà cậu không tài nào bác bỏ nổi. Nàng vẫn tin rằng đứa con trai do một người như Kirby sinh ra chắc chắn sẽ hữu ích cho đất nước, và tiếng nói của nàng, dù chống lại chính bản thân nàng, đã hướng về nước Anh.

Điều đó đã bóp nát trái tim nàng. Cứ mỗi lần không nhận được lá thư đều đặn, nàng lại héo mòn và chìm trong tuyệt vọng. Con tôi chắc lại nghe thêm điều gì về tôi rồi! – ý nghĩ ấy cứ luẩn quẩn trong đầu nàng. Người chồng ngồi bên cạnh, lặng lẽ nhìn nàng bằng đôi mắt xám đục ngầu, to lớn và vô hồn thuở nào. Người ta dễ có cảm giác như ông đang mong chờ cái chết của nàng đến như một tín hiệu để giải thoát chính mình. Thế nhưng người mẹ tội nghiệp ấy, ẩn sau đôi mi đẫm lệ, vẫn nhìn thấy tình mẫu tử tổn thương và rỉ máu của con trai mình dành cho nàng. Cứ mỗi khi có việc gì cần làm cho nàng, vị lão tướng Kirby lại hối hả ra tay. Còn khi chẳng có việc gì, dù là chuyện thuốc thang hay chăm sóc, ông lại sừng sững như một khối đá lớn nơi góc tường. Thật vậy, bạn hoàn toàn có thể hình dung ra nỗi đau đớn ngay cả trong lòng một khối đá vô tri khi chứng kiến đóa hoa của mình đang phai tàn thành từng mảnh tơi tả. Vào đêm cuối cùng của cuộc đời, người đàn ông đã qua tuổi chín mươi ấy đã bồng nàng trên tay, bước qua từng bậc cầu thang để đưa nàng lên chiếc giường bệnh.

Một tuần sau lễ an táng của nàng, người ta tìm thấy thi thể của Kirby trong khu rừng trên núi. Chính việc ông từng gọi cái chết của người vợ yêu dấu là "cú đánh sấm sét" của mình có lẽ là nguồn gốc của lời đồn đại rằng ông đã chết vì sét đánh. Kể từ khoảnh khắc những giọt đất đầu tiên rơi xuống cỗ quan tài bằng gỗ mun của nàng, ông đã chẳng mẩu thức ăn nào chạm môi. Người ta tìm thấy một mẩu bánh mì khô khốc của họ, thoạt đầu tưởng là một mẫu thạch anh, nằm trong túi áo khoác của ông. Ông đã đặt một nụ hôn lên trán cô con gái Carinthia trước khi bước ra khỏi nhà trong chuyến đi định mệnh cuối cùng ấy, miệng lẩm bẩm vài câu vô định. Mỏ khai quật đã bỏ hoang suốt một năm trời. Cô bé nghĩ rằng sẽ tìm thấy cha mình ở cửa hầm mỏ, nơi ông đôi khi vẫn thường ngồi thẫn thờ nhìn đăm đăm, trái tim đã chết lặng từ lâu theo cái chết của người phụ nữ mà ông vô cùng trân quý. Người ta phải dùng dây thừng thả cô xuống tận đáy để cô tự tay xác thực rằng cha mình không ở dưới đó. Chính cô, cùng với con chó lớn và một người đầy tớ trung thành, đã tìm thấy thi thể ông trong rừng. Chillon từ nước Anh vội vã trở về để nhìn ngôi mộ chung của cả cha lẫn mẹ.

Và giờ thì tạm biệt nỗi buồn trong chốc lát. Hãy để dành nước mắt của bạn cho những kẻ còn đang sống. Trước hết, tôi sẽ miêu tả cho các bạn nghe về vị bá tước trẻ tuổi xứ Fleetwood, con trai của người phụ nữ xứ Wales kỳ lạ, vị quý tộc giàu có bậc nhất thời bấy giờ, cùng cách mà hắn ta theo đuổi rồi lại né tránh tiểu thư Henrietta – người đã khiến hắn mê mẩn, con gái của Đề đốc Baldwin Fakenham; cách hắn gặp gỡ Carinthia Jane; chuyện về nàng Henrietta kiều diễm ấy cùng Chillon Kirby-Levellier; về người thi sĩ trẻ tuổi xuất thân bình dân, gã khổng lồ Đại úy Abrane, Livia – vị Nữ bá tước góa chồng xứ Fleetwood, chị họ của Henrietta, con gái của Curtis Fakenham; cùng vô số nhân vật khác: Lãnh chúa Levellier, Lãnh chúa Brailstone, Lãnh chúa Simon Pitscrew, Chumley Potts, thiếu gia Ambrose Mallard; cùng vị võ sĩ quyền anh người Anh, một con người đầy danh dự dẫu hay say xỉn; và những cuộc phiêu lưu của Madge – người hầu của Carinthia Jane. Chỉ vài nét chấm phá thế thôi. Rồi sau đó là đám cưới chia đôi Vương quốc Anh thành hai phe chiến tuyến. Sau phần đó, tôi hy vọng các bạn có thể tiếp tục bước đi, giống như cách mà tôi sẽ dẫn dắt các bạn nếu tất cả chúng ta đều trẻ hơn hai chục tuổi, giá như tôi có được những tài liệu quý giá này sớm hơn. Tôi hứa với các bạn sẽ có đủ những cung bậc phấn khích, miễn là người ta đối xử công bằng với chúng. Nhưng dẫu thế nào tôi cũng phải và nhất định sẽ miêu tả cho bằng được đám cưới ấy. Các bạn nên biết rằng vị Bá tước Fleetwood trẻ tuổi này chẳng khác nào một thùng thuốc súng đầy tham vọng, và hắn chưa bao giờ nuốt lời: đó là điều đúng đắn, nếu chúng ta biết cẩn trọng đúng mực; và thế là hắn –

Mụ ngừng bặt. Theo đúng các điều khoản của thỏa thuận, thời gian của vị quý bà đáng kính đã cạn. Một chiếc ống dập lửa trùm xuống người mụ, khiến mụ trông chẳng khác nào một kẻ đang chịu án phạt của ‘Tòa án Dị giáo Tối cao’, đứng giữa hàng ngũ những kẻ chịu lễ ‘auto da fe’; và kỳ lạ thay, mụ trông giống hệt như chính nạn nhân ấy ngay tại khoảnh khắc bị ngọn lửa liếm láp đầu tiên khi mụ nghe được dị bản về câu chuyện của chính mình.