Thư của ông Cagiêtanô Pôlentinôx gửi một người bạn ở Mađrít

Orbahôxa ngày 21 tháng tư

“Bạn thân mến: Xin bạn gửi ngay cho tôi chớ chậm trễ bản in năm 1562 mà bạn nói là đã tìm thấy trong những sách viết về chúc thư của Corchuêlô. Tôi sẽ trả bằng bất cứ giá nào cho bản in đó. Từ lâu tôi đã hoài công tìm nó, và giờ đây tôi coi việc có nó là một niềm vui sướng rất lớn. Bạn sẽ thấy ở phần cuối cuốn sách hình một mũ sắt với huy hiệu ở trên chữ Tráctadô , và chữ số X của dòng chữ số rômanh MDLXII có cái đuôi cong. Nếu những dấu hiệu trên đúng là có ở trong bản in đó thì xin bạn đánh điện cho tôi biết ngay vì tôi rất lo... Tuy nhiên tôi biết rằng do cuộc chiến tranh vô tích sự và đáng ngán này mà hoạt động điện báo không còn nữa. Vậy tôi chờ bạn trả lời bằng thư bưu điện vậy.

“Bạn thân mến, tôi sẽ sớm đến Mađrít với mục đích cho in tập sách mà tôi đặt bao nhiêu hy vọng, nói về “Những dòng dõi của Orbahôxa”. Tôi rất cám ơn lòng tốt của bạn. Nhưng tôi không thể chấp nhận, vì nó quá rộng lượng. Thực ra việc làm của tôi không xứng đáng được hưởng những lời đánh giá quá cao mà bạn đã dành cho nó. Đây chỉ là tác phẩm của sự kiên nhẫn và tra cứu mà thôi, một tượng đài thô kệch nhưng chắc chắn và to lớn mà tôi dựng lên trên những cơ sở vĩ đại của quê hương thân yêu. Tuy bề ngoài nghèo nàn và xấu xí, nhưng nó có ý nghĩa cao quý là làm cho những con mắt của cái thế hệ mất lòng tin và kiêu ngạo này phải nhìn trở lại những sự nghiệp kỳ diệu và những phẩm chất sáng ngời của tổ tiên chúng ta.

Mong rằng thế hệ trẻ hiếu học của chúng ta sẽ tiếp tục theo bước mà tôi đã khích lệ họ bằng tất cả sức lực của mình! Mong rằng tất cả những thứ học vấn ghê gớm với những cái vỏ trí thức của loại triết lý thả lỏng lu bù và những học thuyết lạc lõng phải được vút vào quên lãng hoàn toàn! Mong rằng người ta chỉ sử dụng riêng những sự hiểu biết của chúng ta trong việc nhìn nhận nhưng thời kỳ oanh liệt, đề đi sâu vào thực chất cốt tủy của những sự kiện thời nay và hủy bỏ cái cuồng vọng về sự đổi thay với cái hoang tưởng ngu si nực cười muốn lấy những ý nghĩ ngoại lai làm của mình, để đối chọi với dân tộc mình! Tôi rất sợ là những mong ước của tôi không được hoàn thành, và việc chiêm ngưỡng những công trạng lịch sử tuyệt vời đã qua chỉ mới tiếp cận bên ngoài cái vòng hẹp mà ngày nay ta gặp giữa lúc cơn lốc của tuổi thanh xuân điên loạn đang chạy theo những ảo tưởng hão huyền cùng những điều mới lạ dã man. Biết làm sao được, bạn thân mến của tôi! Tôi nghĩ rằng chỉ trong thời gian ngắn nữa thôi, nước Tây Ban Nha tội nghiệp của chúng ta sẽ biến dạng ghê gớm mà chính nó cũng không nhận ra nó, và nó cũng không thèm soi vào tấm gương sáng ngời của lịch sử trong sạch của đất nước mình.

“Tôi không muốn viết thư này mà chưa cho bạn biết một sự việc đáng buồn vừa xảy ra: cái chết thảm thương của một thanh niên đáng quý có rất nhiều tiếng tăm ở Mađrít, kỹ sư giao thông Hôxê Đề Rây, cháu bà chị dâu tôi. Sự việc bi thảm này xảy ra hồi đêm qua, ngay trong vườn nhà chúng tôi, và tôi chưa có phán đoán gì chính xác về nguyên do đã dẫn anh Rây bất hạnh kia đến quyết định dại dột này. Theo như bà Perfêcta, chị dâu tôi nói sáng nay khi tôi ở Mundô Granđê về, thì vào lúc mười hai giờ đêm anh Pêpê Rây đã lẻn vào vườn nhà chúng tôi, bắn một phát súng vào thái dương bên phải, và chết ngay lập tức. Bạn thử tưởng tượng những nỗi kinh hoàng và hoảng loạn diễn ra trong ngôi nhà lành hiền và chân chính này. Bà Perfêcta tội nghiệp bị xúc động quá mạnh làm cho chúng tôi phát hoảng, nhưng giờ đây bà đã đỡ hơn, và chiều hôm nay chúng tôi đã khuyên bà ăn được bát nước cháo, chúng tôi đã tìm mọi cách để an ủi bà, và vì bà là một tín đồ ngoan đạo bà đã chịu đựng cảnh đại bất hạnh này một cách nhẫn nhục.

“Bạn ạ, giữa hai chúng ta, tôi có thể nói để bạn biết vụ tự sát của anh thanh niên Rây có thể là do một ý đồ chống đối gây nghi ngờ, có thể là do anh ta ân hận về tư cách cha mình, cũng có thể là do tình trạng buồn thảm quá cay đắng của tâm hồn anh ta... Tôi rất quý mến anh. Tôi cho là anh ta không thiếu những phẩm chất tốt đẹp, nhưng ở đây người ta đều căm ghét anh ta, đến nỗi không một lần nào tôi được nghe nói tốt cho anh ta cả. Theo họ, anh ta thường huênh hoang về những tư tưởng và quan niệm rất kỳ cục, chế giễu tôn giáo, vào nhà thờ vẫn hút thuốc lá, và cứ để nguyên mũ trên đầu. Anh ta chẳng kiêng nể gì cả, và theo anh ta thì trên thế gian này không có liêm sỉ, không có đạo đức, không có linh hồn, không có lý tưởng, không có lòng tin, mà chỉ có thước đo độ, thước vuông, thước thẳng, máy móc, quả giọi, ống thăng bằng, cuốc bổ và cuốc xới.. Tại sao vậy? Phải nói thực là trong những lúc nói chuyện với tôi, anh ta bao giờ cũng giấu những ý nghĩ đó, chắc chắn là vì sợ bị tôi bẻ gãy vụn bằng khẩu liên thanh lý luận của tôi. Nhưng ở ngoài công chúng, người ta kể hàng nghìn câu chuyện về thái độ ngỗ ngược phá phách kinh khủng của anh ta.

“Bạn thân mến, tôi không thể viết tiếp được nữa, vì lúc này tôi cảm thấy có những tiếng súng hành hình. Bởi vì tôi chẳng thích thú gì những trận đánh nhau, tôi cũng không phải là chiến sĩ nên cổ tay tôi bị nhỏ đi ít nhiều. Sau này tôi sẽ kể cho bạn biết một số chi tiết về cuộc chiến tranh này, vân vân và vân vân”…

Ngày 22 tháng tư

“Bạn thân thiết của tôi: Hôm nay đã có một cuộc đụng độ đẫm máu ở vùng lân cận Orbahôxa. Một đơn vị lớn nghĩa binh lớn ở Vidaôrenđa đã bị quân đội tấn công một cách rất gan dạ. Hai bên đều bị thiệt hại nặng. Sau đó, đơn vị nghĩa binh dũng cảm phân tán, nhưng rất huênh hoang. Và có lẽ là bạn đã được nghe những điều ly kỳ. Người chỉ huy bọn họ, bị thương ở cánh tay không biết tại sao và vào lúc nào, chính là Crixtôbal Cabaducô, con của gia đình Cabaducô nổi tiếng trong cuộc chiến tranh trước. Hiện nay anh ta là một thủ lĩnh có những điều kiện đầy đủ nhất để chỉ huy, ngoài ra lại là người chân thật, giản dị. Nếu sau này chúng tôi có thể được chứng kiến một cuộc hòa giải, tôi dự đoán Cabaducô sẽ là tướng của quân đội Tây Ban Nha, như thế thì đôi bên đều rất có lợi.

“Tôi chán ghét cuộc chiến tranh này càng ngày càng lan rộng một cách đáng sợ. Nhưng tôi thừa nhận là những người nông dân của chúng tôi không chịu trách nhiệm về vụ này, vì họ bị khiêu khích, thúc đẩy đi tới chiến đấu quyết liệt do cách đối xử tàn nhẫn của chính phủ, do hành động bất lương vô lễ của những người đại diện Nhà nước đã tấn công vào niềm tin sùng kính nhất của lương tri dân tộc, của chủ nghĩa Tây Ban Nha rực rỡ mà may thay vẫn còn được duy trì ở những nơi chưa bị ô nhiễm bởi bệnh dịch hạch có tính chất hủy diệt. Khi người ta có ý định tước đoạt linh hồn của một dân tộc, để nhồi nhét vào đó một thứ khác, khi người ta định làm mất gốc một dân tộc như chúng tôi thường nói, bằng cách thay đổi tình cảm, tập quán tư tưởng của họ thì lẽ tất nhiên họ sẽ tự vệ, giống như người đi trên đường vắng bị bọn kẻ cướp tấn công. Hãy đưa vào những lĩnh vực hoạt động của chính phủ cái tinh thần và tính chất trong sáng, lành mạnh của tác phẩm “Những dòng dõi” (xin lỗi bạn về sự thiếu khiêm tốn này), và sẽ không có chiến tranh nữa.

“Hôm nay, chúng tôi ở đây đã có một vấn đề vô cùng bực mình. Giới tăng lữ ở đây đã từ chối không chịu làm lễ rửa tội cho anh Pêpê Rây bất hạnh. Tôi đã phải can thiệp và yêu cầu Đức Giám mục bãi bỏ lệnh rút phép thông công quá khắc nghiệt, nhưng chẳng có kết quả gì cả. Cuối cùng, chúng tôi phải bọc thây người bạn trẻ đó, và chôn trong một cái hố đào ở ngoài xứ đồng Munđô Granđe, nơi mà do sự thăm dò kiện nhau tôi đã khám phá ra nhiều tài liệu khảo cổ như bạn đã biết. Tôi đã trải qua một thời điểm rất đau xót, và ấn tượng buồn phiền nặng nề này sẽ còn ám ảnh tôi mãi. Chỉ có hai người, tôi và ông Hoan Tafêtan đi theo đám tang. Sau đó một lúc khi đi qua nhà (chuyện rất lạ) các cô gái mà ở đây người ta gọi là những cô gái họ Trôgia, các cô ấy cũng đi theo và cầu nguyện rất lâu bên nấm mồ đơn sơ của nhà toán học. Điều đó dường như là một chuyện nực cười, - nhưng đã làm tôi rất xúc động...

“Về cái chết của anh Rây, trong thị xã có dư luận là anh bị ám sát. Không biết kẻ nào giết anh. Người ta khẳng định là chính anh đã nói như vậy, bởi vì sau khi bị bắn anh còn sống một tiếng rưỡi. Người ta còn nói là anh giữ bí mật không nói ai là kẻ đã giết anh. Tôi nhắc lại dư luận đó, không phản đối cũng không tán thành. Bà Perfêcta không muốn ai nhắc đến chuyện đó, và bà luôn tỏ ra rất đau đớn mỗi khi phải nhắc đến tên anh ta.

“Bà chị dâu của tôi hầu như ngay sau nỗi bất hạnh ấy lại bị một nỗi đau khác làm cho tất cả chúng tôi rất thương cảm. Bạn thân mến ạ, lại có một nạn nhân của chứng bệnh thê thảm truyền kiếp trong gia đình tôi. Con bé Rôxariô tội nghiệp, bệnh tình nó đã thuyên giảm nhiều nhờ chúng tôi hết lòng chăm sóc, nào ngờ nay bỗng hoàn toàn mất trí. Những lời nói không đâu vào đâu, những cơn mê sảng ghê rợn làm cho tôi nhớ đến mẹ tôi và em gái tôi. Đây là ca nặng nhất mà tôi đã chứng kiến trong gia đình tôi, vì nó không còn là chứng bệnh tâm thần phân liệt nữa, mà thực sự là điên rồ. Đó là điều đáng buồn, rất buồn - mà hình như chỉ có tôi là người duy nhất thoát khỏi... Tôi vẫn giữ được đầu óc lành mạnh, sáng suốt, và hoàn toàn thoát khỏi chứng bệnh khủng khiếp ấy.

“Tôi không thể chuyển lời thăm hỏi của bạn cho ông Inôxenxiô được, vì ông già tội nghiệp ấy bỗng nhiên xử tệ, không tiếp một ai, kể cả những người bạn thân nhất ông cũng không cho gặp. Nhưng tôi chắc là ông ấy sẽ gửi lời hỏi thăm đến bạn và sẽ bắt tay ngay vào việc dịch những lời văn bia bằng tiếng Latinh mà hạn yêu cầu. Lại có tiếng súng nổ. Nghe nói chiều nay lại có một cuộc đụng độ. Quần đội vừa mới rút”.

Barxêlôna ngày 1 tháng sáu

“Tôi vừa mới đến đây, sau khi đã đưa cháu Rôxariô vào trại Xan Bauđiliô đô Dôbrêgat. Giám đốc trại đoan chắc với tôi đây là một ca không thể chữa lành được.

Cháu sẽ được chăm sóc đặc biệt chu đáo trong cái trại điên to lớn và vui vẻ ấy. Bạn thân mến của tôi, nếu lúc nào đó tôi cũng bị bệnh, xin hãy đưa tôi đến trại Xan Bauđiliô. Tôi hy vọng khi trở về Orbahôxa sẽ nhận được bản in thử tập “Những Dòng Dõi”. Tôi có ý định đưa thêm vào sáu trang nữa, bởi vì sẽ là một khiếm khuyết lớn nếu không công bố những lý lẽ mà tôi đã có để khẳng định rằng ông Matêô Diôx Côrônel, tác giả tập “Mêtricô encômiô” là dòng dõi họ ngoại của Ghêvara chứ không phải là dòng họ Buôcghiđôx như tác giả cuốn Flôrêxta Amêna khẳng định một cách sai lầm.

“Tôi viết thư này cốt để báo cho bạn biết một tin: Ở đây tôi đã nghe nhiều người nói về cái chết của Pêpê Rây - họ tường thuật lại đúng như nó đã xảy ra.

Tôi sẽ nói rõ để bạn biết điều bí mật này, khi chúng ta gặp nhau ở Mađrít, và sẽ kể cho bạn nghe điều biết được sau khi xảy ra vụ đó. Thật là lạ lùng, tại sao tôi lại không kể cho ai nghe ngoài bạn, trong khi ở đây người ta kể lại từ chân tơ kẽ tóc, Pêpê Rây đã đi vào vườn như thế nào, anh bắn vào Cabaducô khi thấy tên này cầm dao đâm anh ra sao, sau đó nó bắn anh một cách chính xác hạ anh ngay tại chỗ… Tóm lại bạn thân mến ạ, nếu bạn vô tình nói lại chuyện này với ai tôi xin nhắc lại đó là chuyện kín trong gia đình và thế là đủ đối với một người khôn ngoan và kín đáo như bạn.

“Tin vui, tin vui. Tôi mới đọc trong một tờ báo nào đó nói rằng Cabaducô đã đánh bại tướng Batada rồi…”

Orbahôxa ngày 12 tháng chạp

“Tôi cần phải báo cho bạn biết một tin xúc động. Chúng tôi không còn ông cố đạo rửa tội nữa, không phải vì ông đã qua đời, mà vì từ hồi tháng tư đến nay ông già tội nghiệp ấy rất đau khổ, rất buồn rầu, rất ít nói đến mức người ta không còn nhận ra ông ta nữa. Giờ đây, trong ông ta không còn một tí gì rơi rớt lại của con người vui vẻ hồn nhiên, đứng đắn, mô phạm rất đáng mến ấy nữa. Ông ta lẩn trong mọi người, tự giam mình trong nhà, không tiếp bất kỳ ai. Hầu như ông ta không ăn uống gì, và cắt đứt mọi quan hệ với thế giới bên ngoài. Nếu bạn gặp ông ta, bạn cũng sẽ không nhận ra, bởi vì ông chỉ còn da bọc xương. Điều đặc biệt nhất là ông ta đã cãi nhau với người cháu gái, và sống một mình trơ trọi trong một túp lều ở cửa ô Baidêhôx. Người ta nói là bây giờ ông ta đã từ bỏ chiếc ghế của mình trong đội hợp xướng của nhà thờ lớn, và đã đi Rôma rồi. Ôi! Orbahôxa sẽ mất mát quá nhiều, nếu mất nhà nghiên cứu giảng dạy La tinh học nổi tiếng này. Tôi cho là rồi đây năm này qua năm khác, chúng tôi sẽ không có người nào được như thế nữa. Nước Tây Ban Nha vinh quang của chúng ta đã chấm dứt, đã bị hủy diệt, đã chết rồi”.

Orbahôxa ngày 23 tháng chạp

“Người thanh niên mà tôi giới thiệu với bạn qua bức thư do chính anh mang đến cho bạn là cháu ông cố đạo thân mến của chúng ta, một luật sư có năng khiếu viết văn. Được người ông dạy dỗ đến nơi đến chốn, anh có những ý kiến chính xác, chí lý. Thật là cảm động, khi mà người ta bị hư hỏng trong vũng bùn của thứ triết học giả cầy và của tư tưởng vô thần, anh ta vẫn là người chân thật, siêng năng và ngoan đạo, do đó tôi tin là anh ta sẽ thành công trong nghề luật sư cũng như bạn đấy... Cũng có thể anh ta có ít nhiều tham vọng (mà chính bạn cũng có) dự vào những cuộc đấu đá chính trị, và tôi tin là anh ta sẽ không đến nỗi thua thiệt trong sự nghiệp giữ gìn trật tự và truyền thống. Cùng đi với anh là bà mẹ của anh, một người đàn bà bình thường, không có lớp sơn phủ ngoài của xã hội, nhưng lại có trái tim cao quý và một tình thương không vẩn đục. Tình mẫu tử làm cho bà có một dạng phô trương như tham vọng của người đời. Bà thường nói là con bà đang làm thượng thư. Đúng là có thể như vậy lắm.

“Chị Perfêcta vừa nhờ tôi chuyển lời hỏi thăm bạn đấy. Tôi chẳng biết rồi chị ấy sẽ ra sao, nhưng điều đó lại buộc chúng tôi càng phải chăm sóc chị. Chị không thiết ăn uống đến mức đáng sợ, hoặc là tôi không hiểu gì về bệnh tật hoặc là chị ấy có triệu chứng của bệnh đau gan. Cả nhà rất buồn kể từ khi vắng mặt Rôxariô. Trước đây, nó đã làm vui cả nhà bằng tiếng cười trong trẻo và tấm lòng hiền hậu của một thiên thần. Giờ đây, hình như có một đám mây đen phủ trên đầu chúng tôi. Chị Perfêcta tội nghiệp thường nói đến đám mây đó mà chị cho là mỗi lúc một đen thêm, trong khi chị ấy ngày càng vàng vọt. Người mẹ tội nghiệp tìm niềm an ủi khuây khỏa nỗi đau trong những việc thờ phụng nguyện cầu và những việc từ thiện, ngày càng thành kính và càng tốn kém. Hầu như suốt ngày chị ở trong nhà thờ, và phung phí cái gia tài rất lớn của chị vào những việc cúng tế và rước xách linh đình! Nhờ có chị mà việc thờ phụng ở Orhahôxa lại được khôi phục xán lạn như những ngày xa xưa. Điều đó chẳng qua chỉ như một niềm an ủi trong cảnh suy tàn và kết thúc của dân tộc ta mà thôi...

“Sáng mai những bản in thử sẽ được gửi đi... Tôi sẽ thêm hai trang, vì tôi vừa phát hiện một công dân lừng lẫy của xứ Orbahôxa: Bernarđô Amador đê Xôtô người hầu ngựa phục vụ Quận công xứ Ôxuna trong thời kỳ ngài làm phó vương ở Napôlêx, và những dấu tích chứng tỏ là ngài không làm gì, hoàn toàn không làm gì trong âm mưu chống lại Vênêxia”...

Câu chuyện đã kết thúc. Và lúc này, chúng ta có thể nói được về những người tưởng như là tốt mà thực ra thì không phải.

HẾT