Trước khi tiếp tục câu chuyện, cần phải giới thiệu với bạn đọc Pêpê Rây là ai và đến Orbahôxa có việc gì.

Năm 1841, khi thiếu tướng lữ đoàn trưởng Rây chết thì hai người con của ông, con trai là Hoan và con gái là Perfêcta đều vừa mới lập gia đình. Perfêcta lấy một người giàu có nhất vùng Orbahôxa, còn Hoan lấy một cô gái cùng ở thị xã này. Chồng Perfêcta tên là Manuel Maria Hôxê đê Pôlentinôx, còn vợ Hoan lên là Maria Pôlentinôx. Tuy cùng một họ Pôlentinôx nhưng mà là họ xa.

Hoan Rây là một luật sư nổi tiếng, đã tốt nghiệp đại học ở Xêviđa, và hành nghề ở ngay thành phố đó trong ba mươi năm với rất nhiều vinh quang và bổng lộc, Năm 1815, ông góa vợ và chỉ có một cậu con trai đang ở cái tuổi nghịch ngợm. Cậu bé thích chơi đất ở ngoài sân, nào là xây cống, đắp đê, đắp đập, đào ao, khơi rãnh, rồi đổ nước cho chảy giữa những công trình mỏng manh ấy. Cha cậu cứ để mặc cho con chơi, và nói: “Sau này con sẽ là một kỹ sư”.

Từ khi hai anh em có vợ có chồng, Perfêcta và Hoan không gặp nhau, bởi vì cô em ra thủ đô Madrit sống với chồng là Pôlentinôx, một tay phú hào có rất nhiều của cải, nhưng cũng là một tay hoang toàng vung vãi tài sản. Đam mê chơi bời trác táng, phung phí vô độ, Pôlentinôx sẽ phá sạch cơ nghiệp nếu hắn không chết sớm. Một đêm hoan lạc đã đột ngột kết liễu cuộc đời tay phú hào tỉnh lẻ, sau khi hắn đã bị những con đỉa đói của tòa án và những con giơi khát máu của sòng bạc bòn hút. Cái di sản duy nhất hắn để lại là một đứa con gái mới được mấy tháng. Chồng chết, trong gia đình Perfêcta không còn những nỗi lo sợ kinh hoàng nữa, nhưng lại nảy sinh những mâu thuẫn, xung đột lớn. Cơ đồ của Pôlentinôx đang suy sụp: những đồn điền, trại ấp, ruộng vườn có nguy cơ rơi cả vào tay bọn chủ nợ. Tất cả mọi việc đều lộn xộn. Những món nợ kếch xù, việc quản lý tồi tệ ở Orbahôxa và cảnh thất thế phá sản ở Madrit.

Bà Perfêcta phải cầu cứu ông anh, và ông này đã sốt sắng đến giúp đỡ bà em góa bụa đáng thương. Ông đã tỏ ra rất khôn khéo và chín chắn, nên chỉ trong một thời gian ngắn phần lớn những việc rắc rối nguy hiểm đã được giải quyết ổn thỏa. Đầu tiên ông bắt buộc bà em phải trở về sống ở Orbahôxa và tự quản lý lấy đất đai của mình, trong khi ông đương đầu với những áp lực ghê gớm của bọn chủ nợ ở Mađrít. Dần dần ông đã giải thoát cho bà em khỏi gánh nặng nợ nần khủng khiếp, bởi vì ông Hoan Rây tốt bụng ấy là tay cừ khôi nhất đời trong những công việc loại này: đấu tranh, biện luận trước tòa án, ký hợp đồng với những chủ nợ chính, định thời hạn trả nợ. Công việc khôn khéo ấy đã cứu vãn được cái gia sản kếch xù của Pôlentinôx khỏi lụn bại, và còn tiếp tục giúp cho gia đình nổi tiếng này được hưởng vinh hoa phú quý trong nhiều năm.

Bà Pertêcta ghi lòng tạc dạ cái ơn ấy. Từ Orbahôxa nơi bà đã quyết định sống cho đến khi cô con gái trưởng thành, mỗi lần viết thư cho ông anh bà lại bày tỏ tấm lòng thiết tha yêu quý kính trọng ông: “Đối với em, anh còn hơn cả anh; đối với con gái em, anh còn hơn cả cha nó. Không biết làm thế nào mẹ con em có thể trả được những ơn huệ to lớn của anh. Chao ôi, anh trai kính yêu của em! Ngay từ khi con gái em mới biết bập bẹ đôi điều, em đã dạy nó cầu nguyện cho anh. Em cám ơn anh suốt đời. Đứa em gái tồi tệ của anh chỉ buồn phiền vì một nỗi chưa có dịp nào tỏ rõ để anh biết cho là em yêu mến, quý trọng anh đến chừng nào. Em mong muốn được đền ơn thích đáng với tâm hồn cao cả và tấm lòng quảng đại của anh”.

Khi bà viết những dòng trên thì cô bé Rôxariô mới được hai tuổi, và Pêpê còn đang lưu trú tại một trường học ở Xêvida, vùi đầu vào môn hình học, loay hoay với những nét vạch trên giấy, chứng minh tổng những góc trong của đa giác đều... Những bài toán rắc rối lại càng làm cho cậu say mê. Hết năm này qua năm khác, cậu lớn dần lên, và không ngừng chứng minh bằng những nét vạch trên giấy... Cuối cùng, cậu đã làm được cái việc mà người ta gọi là từ Tarragôna đến Mônblan [1]. Trò chơi khơi đào xây đắp của cậu thuở bé bây giờ đã trở thành cái cầu dài 120 mét trên sông Frăncôli.

Trong bấy nhiêu năm, bà Perfêcta vẫn sống ở Orbahôxa. Ông anh của bà cũng không ra khỏi thành phố Xêviđa, nên nhiều năm anh em không gặp nhau. Nhưng cứ ba tháng một lần họ viết thư cho nhau, người viết cũng như người trả lời đều rất đúng hẹn. Thời gian cũng như khoảng cách không làm nguội lạnh tình cảm thắm thiết của họ. Năm 1870, khi ông Hoan Rây cảm thấy hài lòng vì đã làm tròn nghĩa vụ của mình đối với xã hội, và quyết định lui về sống ở căn nhà xinh xắn của ông trên cảng Real. Còn Pêpê sau khi đã làm việc mấy năm ở những công trình của các công ty xây dựng lớn, anh bắt đầu đi nghiên cứu ở Đức và Anh. Tài sản của cha anh rất lớn (Ở Tây Ban Nha, chỉ một luật sư chân chính mới có thể có được) cho phép anh sớm thoát khỏi phải chật vật kiếm sống. Là một người có tư tưởng cao thượng và lòng say mê khoa học, anh tìm thấy nguồn vui trong việc quan sát và nghiên cứu những điều kỳ diệu đã được tạo nên do tài năng của thời đại kết hợp với văn hóa, của cải vật chất và tâm hồn cao đẹp của con người.

Sau chuyến anh đi nghiên cứu trở về, cha anh báo cho anh biết là ông sẽ trình bày một dự định quan trọng. Pêpê tưởng là ông định nói về một cái cầu, một bến cảng, hoặc ít nhất cũng là việc nạo vét một vùng cát lắng đọng bên bờ biển. Nhưng cha anh đã nói ra những suy nghĩ của ông, và anh thấy là mình đã đoán sai:

- Bây giờ là tháng ba. Lá thư ba tháng một kỳ của cô Perfêcta đã đến đúng hẹn. Con thương yêu, con hãy đọc thư này đi, và nếu con đồng ý với những điều mà em gái của ba, người đàn bà mẫu mực, tốt như thiên thần, đã nêu ra trong thư này thì ba rất sung sướng, bởi vì trong tuổi già ba chỉ cầu mong có thế thôi. Nhưng nếu con không tán thành dự định này thì con phải trả lời ngay, tuy con từ chối thì ba rất buồn, vì trong việc này ba không hề có ý định ép buộc. Thật là một điều đáng khinh đối với ba và cả đối với con, nếu việc này được thực hiện do sự cưỡng bức của một người cha độc đoán. Chấp nhận hay không tùy con. Nếu trong tâm trí con còn lởn vởn một chút đắn đo do lương tâm con hay do một lý do nào khác, ba cũng không muốn con bỏ qua chỉ vì nể ba.

Pêpê đặt lá thư lên bàn sau khi đọc lướt qua và bình thản nói:

- Cô con muốn con kết hôn với Rôxariô.

- Cô con vui mừng chấp nhận ý định của ba đấy. - Người cha xúc động nói - bởi vì ý định ấy là của ba đưa ra. - Đúng thế, đã từ lâu, từ rất lâu ba ấp ủ... nhưng ba không muốn nói với con, trước khi ba biết ý của cô con. Bây giờ con đã thấy đấy, cô Perfêcta vui sướng tiếp nhận cách sắp xếp của ba. Cô con còn nói là cô cũng đã nghĩ như vậy, nhưng không dám nêu ra, bởi vì... con chẳng thấy cô nói đấy ư? “bởi vì con là một thanh niên tài giỏi hiếm có, còn Rôxariô chỉ là một cô gái tỉnh lẻ, học hành không xuất sắc, cũng chẳng có gì hấp dẫn...” chính cô nói như vậy đấy. Tội nghiệp cô em gái tôi. Cô tốt biết bao…! Ba thấy con không bực mình, ba thấy con không cho ý định của ba là dớ dẩn, không coi đó như những lo toan của các ông bố ngày xưa bắt con cái lấy người này người nọ mà không hỏi ý kiến của chúng, nên nhiều khi đã gán ghép một cách sai lầm hoặc quá vội vàng. Việc tốt lành này không có gì cản trở cả. Đúng là con còn chưa biết mặt cháu gái của ba, nhưng con cũng như ba đều được biết bản chất, tư cách tính cẩn trọng, nét khiêm nhường, lối sống giản dị cao quý của em con. Có thể nói là một cô gái đầy đủ các đức tính, mà lại đẹp nữa. Ý kiến của ba... - ông vui vẻ nói thêm - Con hãy lên đường, đến cái thị xã hiu quạnh, cái giáo phận Ur Auguxta ấy để thăm cô Perfêcta và em Rôxariô, rồi con sẽ quyết định xem cô bé ấy có thể là gì khác hơn là cháu gái ba không.

Pêpê lại cầm lá thư lên và đọc kỹ hơn. Anh chẳng lộ vẻ gì vui hay buồn, giống như khi anh phân tích một dự án ghép hai con đường sắt lại.

- Chắc chắn là - ông Hoan Rây nói với con trai - ở vùng Orbahôxa hẻo lánh xa xôi ấy con cũng có những trang trại. Nhân dịp này con có thể xem xét. Cuộc sống ở đấy thanh bình và đầy thơ mộng. Những phong tục cổ xưa, những nề nếp giản dị, cao quý, những thú vui êm ả của đồng quê. Nếu con không phải là một nhà toán học mà là một nhà latinh học thì khi bước chân vào vùng ấy con sẽ nhắc lại câu Ergô tua rura manè bunt. Thật là một nơi tuyệt vời để cho ta tự ngắm vào linh hồn mình, và chuẩn bị những công việc tốt đẹp ở đấy, tất cả đều là tốt lành, trung hậu. Ở đấy không có sự dối trá và lừa đảo như ở những thành phố lớn của chúng ta. Ở đấy lại nẩy sinh những khuynh hướng thiêng liêng mà cuộc sống náo động hiện tại đã bóp nghẹt, ở đấy, lại thức tỉnh lòng tin đã bị ru ngủ, và người ta cảm thấy có sự thôi thúc mãnh liệt trong lồng ngực, sự háo hức non trẻ từ đáy tâm hồn mình thét lên: “Tôi muốn sống”.

Ít ngày sau buổi nói chuyện giữa hai cha con, Pêpê rời cảng Rêal. Trước đó mấy tháng, anh đã từ chối một nhiệm vụ của chính phủ ủy thác đi nghiên cứu lưu vực sông Naara trong thung lũng Orbahôxa, và phân tích theo quan điểm của người tìm mỏ. Nhưng nay những dự định trong cuộc nói chuyện với cha như nhủ anh: “Cậu phải tranh thủ thời gian. Chỉ có trời biết cái thời gian tìm hiểu và nỗi bực dọc chán ngán ấy sẽ kéo dài bao lâu”. Anh ra thủ đô Madrit xin nhận nhiệm vụ đi khảo sát lưu vực sông Naara, và được chấp nhận không khó khăn gì, mặc dù anh không chính thức thuộc giới tìm mỏ. Anh lên đường ngay tức khắc. Sau mấy lần chuyển tàu, chuyến tàu chợ số 65 đã đưa anh đến với những vòng tay tiếp đón thân thiết của bác Licuôcgô như chúng ta đã thấy ở trên.

Chàng trai ưu tú này đang ở tuổi ba mươi tư, có một thân hình cường tráng, cân đối, hoàn hảo ít có, tầm vóc và hình dáng của anh rất kiêu dũng, nếu anh mang quân phục thì chắc chắn sẽ là một chiến sĩ tuyệt vời mà người ta thường tưởng tượng ra. Râu tóc màu hung, trên mặt không có cái vẻ lạnh lùng thờ ơ của những người Xahônia, mà trái lại có một vẻ linh hoạt sinh động hiện lên trong đôi mắt hình như đen của anh. Thân thể của anh là một mẫu hình tuyệt mỹ, hoàn chỉnh. Nếu là một pho tượng thì nhà điêu khắc phải chạm vào dưới bệ mấy chữ: trí thông minh, sức mạnh. Nếu không phải những tính cách có thể nhìn thấy được thì anh cũng vẫn mang chúng trong ánh mắt và trong sức hấp dẫn mạnh mẽ toát lên một cách tự nhiên từ con người anh và trong cách đối xử đáng yêu của anh.

Anh không thuộc loại người ba hoa. Chỉ có những hiểu biết không chắc chắn và những quan niệm hay thay đổi mới có khuynh hướng lắm lời, dài dòng. Tâm lý sâu sắc của anh thanh niên ưu tú ấy xui khiến anh phải dè sẻn lời nói trong những cuộc tranh cãi thường xuyên về các vấn đề khác nhau của những người đương thời. Nhưng trong các buổi trò chuyện ở thành phố, anh biết cách thể hiện tài hùng biện sắc sảo và mực thước của mình, và bao giờ cũng xuất phát từ ý tốt và sự đánh giá đúng mực mọi vấn đề trên đời.

Anh không chấp nhận những trò gian trá, lừa phỉnh, cũng như những trò chơi chữ cầu kỳ mà một số người thông thái dởm ưa dùng, nhưng rồi lại phải quay về với thực tại. Pêpê Rây có thói quen thỉnh thoảng cũng sử dụng vũ khí trào lộng, chứ không phải bao giờ cũng hòa nhã, khiêm tốn. Dường như đó là một khuyết tật trước con mắt của nhiều người yêu quý anh, bởi vì như vậy tức là hơi thiếu lễ độ trước rất nhiều việc trong đời đã được mọi người chấp nhận. Dám nói rõ phải trái là thẳng thắn, dũng cảm, nhưng chính vì thế cũng làm uy tín của anh bị giảm sút. Song anh không biết cách khoan nhượng dịu dàng vốn là tinh thần của cái thế kỷ cầu an, bợ đỡ, nể nang, nó đã sáng tạo ra những tấm màn che đặc biệt bằng lời nói và việc làm, đã giấu giếm những gì mà những cặp mắt tầm thường có thể coi là gai chướng.

Như thế đó, chứ không có gì khác, mặc dù những miệng lưỡi vu cho muốn nói gì đi nữa anh thanh niên mà bác Licuôcgô đưa đến Orbahôxa đúng lúc tiếng chuông nhà thờ vang lên bắt đầu buổi lễ sớm là con người như thế đó. Một lát sau khi hai người ngó qua đầu tường, nhìn thấy cô gái với ông cố đạo rửa tội, và cô gái chạy vội vào trong nhà thì họ cũng giục ngựa đi vào phố Real, nơi có rất nhiều kẻ lang thang đứng lại nhìn người khách lạ mới đến như một kẻ xâm nhập trái phép vào cái đô thị cổ hủ này. Sau đó, bác Licuôcgô dẫn Pêpê tạt sang tay phải, đi về phía nhà thờ, một công trình kiến trúc đồ sộ lấn át cả thị xã, để đi ra đường Cônđextablê, một phố hẹp và lát đá. Những cánh cổng sắt rít lên chói tai như báo động cho những người lân cận biết. Họ ngó ra các cửa sổ hoặc các ban công, để thỏa ý tò mò. Họ vén những bức rèm treo. Những tiếng răng rắc lạ tai vang lên. Những bộ mặt đủ loại, hầu hết là đàn bà con gái, lộ ra ở khắp các tầng cao tầng thấp trong khu phố. Khi Pêpê Rây vào đến ngưỡng cửa nhà bà Perfêcta Polentinôx thì những lời bình phẩm về anh đã ầm ĩ lên rồi.

❀ ❀ ❀

[1] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.