Dân thị xã Orbahôxa còn đang chập chờn trong giấc ngủ lúc tờ mờ sáng, chợt nghe thấy tiếng kèn đồng liền mở mắt ra và nói:

- Binh lính.

Một số người nửa tỉnh nửa mơ lẩm bẩm nói một mình:

- Cuối cùng, chúng nó đã phái tụi vô lại ấy đến đây.

Một số khác vội vàng nhỏm dậy, càu nhàu,

- Quân khốn kiếp ấy sẽ giở những trò gì đây.

Có người ta thán:

- Mình đã bị chúng nó dùng sức mạnh lấn át trước rồi... Lũ chúng nó đến để bắt người đi lính và thu thuế. Ta sẽ trả lời chúng bằng gậy gộc…

Ở nhà khác, có những lời nói như reo vui :

- Nếu con ta về. Có lẽ anh em ta sẽ về!

Mọi người nhảy ra khỏi giường, mặc quần áo, mở cửa sổ để nhìn trung đoàn quân nghịch mắt ào ào tiến vào cùng với ánh sáng ban mai. Thị xã vốn buồn teo, câm lặng, già cỗi. Binh lính thì vui vẻ, trẻ trung, ồn ào, rầm rập kéo vào. Thị xã Orbahôxa giống như cái xác ướp được tiếp thu một sinh khí mới lạ sôi sục, đã lao ra khỏi cái quan tài ẩm ướt, nhảy nhót xung quanh đoàn quân. Thật là náo nhiệt, om sòm cười nói ầm ĩ, vui nhộn ồn ào. Không có gì dễ thương dễ mến bằng một đoàn quân. Đó là đất nước trong dáng hình trẻ trung, khỏe mạnh của nó. Đó chính là cái đất nước bất lực, không ổn định, mê tín, đáng nguyền rủa đã biến mất dưới kỷ luật sắt, với những con người tầm thường, mà đã tạo thành một tập thể thần kỳ. Người lính là một thành viên nhỏ bé, sau khi ra khỏi cái khối mà hắn đã từng sống trong đó một cách bình thường và đôi khi cao cả, vẫn giữ được một số phẩm chất riêng biệt của người lính. Nhưng không phải là nhất loạt như thế. Khi ra khỏi đội ngũ, người lính thường cũng mang theo những tính chất kiêu binh ngổ ngáo, nếu đội quân ấy đã có chiến công vẻ vang, và nếu lúc này tập họp lại họ có thể gây ra những tai họa ghê gớm. Có những thị trấn đã khóc vì vui sướng mừng rỡ khi thấy một đoàn quân chiến thắng tiến vào địa phương mình, nhưng sau đó rền rĩ vì hoảng sợ, và run rẩy vì mất hết tin tưởng khi thấy những ông lính ấy được thả lỏng tự do.

Tình hình này đã xảy ra ở Orbahôxa, bởi vì những ngày ấy binh lính chẳng có thành tích gì cũng ca ngợi, cũng chẳng có bất kỳ lý do nào để đội lên đầu họ vòng nguyệt quế vinh quang ghi công chiến thắng hoặc để tán tụng công trạng của những con người dũng cảm. Tất cả cái đô thị sùng đạo này chỉ còn có lo sợ, nghi ngờ; cái đô thị này tuy rất nghèo nhưng cũng không đến nỗi thiếu gà vịt, hoa quả, tiền bạc và gái tơ. Tất cả những thứ đó đều bị đe dọa ngay khi những đồ đệ của thần chiến tranh Marlê kéo vào thị xã. Cái xứ sở này giống như một đô thị rất cách biệt với những hoạt động náo nhiệt đi lại, buôn bán, báo chí, xe lửa, lúc này người ta chẳng còn biết phân tích tình hình ra sao, nên càng căm ghét kẻ khác đến làm phiền mình và khuấy động cuộc sống yên tĩnh của mình.

Họ luôn luôn tìm cơ hội thích đáng để sẵn sàng chống đối, không chịu phục tùng chính quyền trung ương Mađrít, dù việc cai trị xấu hay tốt. Người ta luôn luôn nhớ đến những thời xa xưa; cũng giống như con lạc đà nhai lại mớ cỏ nó ăn từ hôm trước, họ thường dương dương tự đắc nhắc đi nhắc lại mãi một vài quyền tự chủ giành được trong cuộc bạo động trước kia mà những tật xấu trong việc tự quản nhiều khi lại gây ra không ít khó khăn rắc rối cho viên tỉnh trưởng.

Ngoài ra, cần phải biết rằng Orbahôxa có thành tích phiến loạn, nói đúng hơn là có truyền thống phiến loạn. Chắc chắn đô thị này mang trong lòng nó những sợi dây bền chắc với những thời xa xưa nào đó, theo như ý kiến của ông Cagiêtanô, đô thị này đã đạt được những chiến tích anh hùng chưa ai biết đến, và khát khao được làm những việc lớn, dù là điên cuồng rồ dại thất bại đi nữa. Vì đã sinh ra những đứa con vinh hiển, chắc chắn là nó còn muốn lớp con cháu ngày nay, những tên côn đồ anh chị, những tên thổ phỉ sát nhân, những tên Cabaducô, Mêrenghe, Pêlôxmalôx làm sống lại những hành động anh hùng của cha ông xưa.

Nước Tây Ban Nha luôn luôn có bạo loạn, xứ sở ấy muốn mọi người hiểu là nó tồn tại trên mặt đất này không phải là vô ích, mặc dù nó chẳng bao giờ là một chiến trường thực sự cả. Tài năng của nó, tình cảnh của nó, lịch sử của nó rút cục đã đẩy nó đến địa vị thứ yếu về mặt nổi loạn bạo động. Xứ sở ấy đã cống hiến cho dân tộc những thành quả lớn năm 1872, trong khi các vị Thiên sứ âm mưu đưa nước Tây Ban Nha trở lại chế độ chuyên chế của nhà thờ trong cuộc chiến tranh bảy năm, trong năm 1818 và trong những thời kỳ khác có rất ít tiếng vang trong lịch sử đất nước. Những cuộc bạo động và những người tham gia bạo động thường là bình dân, đó là tình trạng thê thảm xảy ra trước cuộc chiến tranh giành độc lập, đó là một trong những nguyên nhân gây ra bao nhiêu chuyện đáng tiếc. Corruplio Opini Pessima.

Các cuộc bạo động và những người tham gia bạo động đều là bình dân, nên thường được lòng dân, trong khi tất cả những người tới thị xã Orbahôxa với tư cách là đại diện hoặc thừa hành công vụ của chính quyền trung ương thì thường bị dân oán ghét. Dân thị xã này đã sẵn có mối ác cảm đối với họ. Những người già thường kể lại những tội lỗi trộm cướp, giết người, hãm hiếp và những chuyện rùng rợn khác, rồi nói thêm: việc đó xảy ra khi binh lính đến.

Và, sau khi đã nói lên điều rất quan trọng này, cũng cần phải nói thêm là những binh sĩ được phái đến đây trong những ngày lịch sử mà chúng tôi vừa kể, không phải là đi dạo phố, mà mang một nhiệm vụ, độc giả sẽ thấy rõ ràng, tường tận sau này. Đây là một chi tiết không phải là không thú vị. Việc chúng tôi sẽ kể ra đây đã xảy ra trong một thời kỳ không quá gần, cũng không quá xa với hiện tại, do đó cũng có thể nói là Orbahôxa (những người La Mã gọi là Ur-augusia nhưng một vài nhà thông thái hiện đại phân tích chữ ahôxa và cho rằng cái đuôi chữ này mang ý nghĩa: đây là vùng đất trồng tỏi tốt nhất thế giới), không quá xa cũng không quá gần thủ đô Mađrít, và không cần phải nói chắc nền móng quang vinh của nó ở phương bắc hay phương nam, phương đông hay phương tây, mà có thể là ở tất cả mọi nơi, ở bất kỳ nơi nào mà người Tây Ban Nha nhìn, vào là cảm thấy nóng mắt.

Sau khi được tòa Thị chính cấp giấy phân phối nhà ở, mỗi binh sĩ phải tự đi tìm đến chỗ ở của mình. Dân thị xã đón tiếp họ một cách rất lạnh nhạt, và cho họ vào ở những xó tồi tàn nhất. Các cô gái trong thị xã thực ra không phải là những người bực tức nhất, nhưng người ta xét nét các cô một cách nghiệt ngã, các cô sẽ bị coi là không đứng đắn nếu ló ra vui vẻ với lũ binh sĩ đê tiện đến nhà. Chỉ có một số rất ít trong đám binh sĩ là con cháu trong vùng mới được đối đãi tử tế như người nhà. Còn tất cả đều bị coi như người ngoại quốc.

Khoảng tám giờ sáng, một trung tá khinh kỵ mang giấy phân phối chỗ ở vào nhà bà Perfêcta Pôlentinôx. Đám gia nhân đày tớ đón ông ta theo lệnh bà chủ lúc đó đang ở trong một trạng thái tâm thần rất thảm hại nên không muốn xuống gặp lính tráng. Họ chỉ cho ông ta cái phòng duy nhất hình như còn trống của gia đình: cái phòng Pêpê Rây đang ở.

- Họ phải tự thu xếp lấy - bà Perfêcta nói với một giọng như dấm chua mật đắng - Nếu không ở được thì cứ việc ra đường.

Phải chăng đó là một cách bà làm rầy rà thằng cháu bỉ ổi, để cho nó phải cực nhục, hay là trong nhà này không còn phòng nào bỏ không cả? Ai mà biết được.

Sự kiện lịch sử xảy ra, chẳng có tờ báo thời sự nào đả động đến vấn đề tối quan trọng này cả. Có điều chúng tôi biết rõ ràng không thể chối cãi được là việc nhét hai người khách vào một phòng không những không làm cho họ khó chịu mà lại rất thích thú, vì hai người là bạn cố tri. Thật là bất ngờ và thật là vui khi họ gặp lại nhau, họ không ngớt hỏi han nhau và thốt lên những tiếng reo vui mừng rỡ vì sự ngẫu nhiên kỳ lạ đã làm cho họ được gặp nhau trong dịp này và ở chính nơi này.

- Pinxôn... cậu đấy à? Sao mà may đến thế nhỉ? Mình không ngờ cậu lại ở gần đây thế...

- Mình có nghe nói cậu đến vùng này, Pêpê Rây ạ, nhưng mình cũng không ngờ gặp cậu ở cái đất Orbahôxa khủng khiếp và dã man này.

- Thật là sự tình cờ thú vị!... bởi vì sự tình cờ này thật là vô cùng may mắn, thuận lợi do trời cho… Pinxôn ạ! Mình và cậu, chúng ta sẽ làm việc gì đó quan trọng ở cái thị xã khốn kiếp này.

- Chúng ta còn thời giờ để nghĩ đến điều đó - Anh bạn trả lời và ngồi xuống giường Pêpê Rây đang nằm - bởi vì hình như chúng ta sẽ ở chung trong phòng này. Ngôi nhà này là của tên quỷ quái nào đấy?

- Này, anh bạn, nhà của cô tôi đấy. Hãy ăn nói có lễ độ hơn một chút. Cậu không biết cô mình à?... À để mình dậy đã.

- Mình rất vui lòng, vì như thế thì mình mới nằm được, mà mình đang rất cần nằm nghỉ, Pêpê ạ. Đường với xá chết tiệt. Đường xá tồi tệ, thị xã mạt hạng.

- Này, nói cho mình biết: cậu đến để đốt Orbahôxa đấy à?

- Đốt.

- Mình hỏi thế vì có thể mình sẽ giúp các cậu.

- Thị xã khốn nạn! Thị xã gì như vậy! - Nhà quân sự vừa than thở vừa quẳng cái mũ sang một bên rồi để kiếm, bao da và áo tơi về một bên - Đây là lần thứ hai họ phái bọn mình đến đây. Mình thề với cậu là đến lần thứ ba thì mình sẽ xin giải ngũ.

- Đừng có nói xấu những người tốt ở đây. Nhưng cậu đến thật đúng lúc. Hình như Thượng đế phái cậu đến để giúp đỡ mình đấy, Pinxôn ạ... Mình có một dự định táo bạo, một cuộc phiêu lưu, nếu cậu muốn gọi nó như thế, một kế hoạch, bạn ạ... và mình sẽ khó đạt kết quả, nếu không có bạn. Vừa mới đây mình suy nghĩ như muốn phát điên lên. Nếu ở đây có một người bạn, một người bạn tốt.

- Dự định, kế hoạch, phiêu lưu... Chỉ có một trong hai cách, thưa nhà toán học, hoặc là phải tìm địa chỉ của những hành tinh, hoặc là cái gì đó thuộc về tình yêu.

- Mình nói thật mà, rất thật. Cậu nằm xuống và nghỉ đi một lát, ta nói chuyện sau.

- Minh nằm nhưng không ngủ đâu. Cậu cứ kể tất cả những gì cậu thích. Chỉ có một điều là mình yêu cầu cậu nói rất ít về Orbahôxa.

- Chính mình lại muốn nói với cậu về nó đấy. Nhưng cậu cũng có ác cảm với cái nôi của bao nhiêu người có tiếng tăm lừng lẫy này à?

- Lũ trồng tỏi này... Chúng tôi gọi chúng nó là tụi trồng tỏi… Tôi nói là chúng nó có tất cả các thứ tiếng tăm như cậu muốn, nhưng chúng nó đều làm tôi ngứa mắt cũng như các loại củ tỏi của xứ sở này. Đây là một thị xã được cai trị bởi những hạng người chuyên xúi giục người ta nghi ngờ, mê tín, và thù ghét tất cả nhân loại. Khi nào chúng ta thư thả, tôi sẽ kể cho cậu nghe một chuyện... một cuộc đụng độ nửa thú vị ý nửa khủng khiếp đã xảy ra với tôi ở đây năm trước... Khi tôi kể cho cậu nghe chuyện đó, cậu sẽ lăn ra mà cười, còn tôi thì sẽ điên lên vì tức... Nhưng thôi, chuyện đã qua, cho qua.

- Còn chuyện của mình thì chẳng có gì thú vị cả.

- Tôi có đủ mọi loại lý do để căm ghét cái thị xã chó đểu này. Cậu cần biết là một bọn giặc cỏ ở đây đã giết chết cha tôi năm 48 đấy. Ông là thiếu tướng, nhưng đã xuất ngũ. Chính phủ có lệnh triệu tập ông lên Mađrít, và khi ông đi qua Vidaôrenđa thì bị khoảng nửa tá lưu manh bắt... Ở đây, có mấy vương triều thổ phỉ: bọn Axêrô, bọn Cabaducô, bọn Pêlôxmalôx... đây là một trại tù khổ sai không có canh giữ, đúng như một người nào đó đã nói.

- Mình nghĩ rằng hai trung đoàn bộ binh và một số khinh kỵ binh đến đây không phải là vì muốn tham quan những vườn cây quả tươi tốt.

- Chúng tôi hành quân qua đây. Vùng này có nhiều ổ thổ phỉ. Chính phủ không thể bãi bỏ một số lớn viên chức trong những công sở của các thị xã, nếu không điều một vài đội quân đến những nơi ấy. Vì ở đất này có rất nhiều hoạt động bạo loạn, vì hai tỉnh gần đây cũng đã bị nhiễm độc rồi, vì Orbahôxa này có một lịch sử sáng ngời trong tất cả các cuộc nội chiến, nên người ta sợ rằng những tên côn đồ táo tợn ở vùng này liều lĩnh xông ra đường cướp bóc tất cả những gì chúng gặp.

- Phòng ngừa như thế là tốt đấy. Nhưng mình tin rằng khi người ở đây chưa chết hết, hoặc lại còn sinh ra, khi những hòn đá ở đây chưa thay hình, đổi dạng thì Orbahôxa không có yên ổn đâu.

- Minh cũng nghĩ thế - viên sĩ quan châm thuốc hút - cậu không thấy rằng bọn bạo động chính là những kẻ được nuông chiều ở đất này hay sao? Đối với tất cả những tên đã phá hoại khu vực này trong năm 1848 và trong những thời kỳ khác nữa, những tên ấy và cả con cháu chúng nó nữa đều có chân trong các trạm thuế quan, các đồn canh giữ cửa ngõ ra vào thị xã, trong tòa thị chính, trong ngành bưu điện, và trong các công sở thuộc các ngành khác. Chúng nó làm tùy phái, hoặc được ủy quyền thừa hành công vụ, hoặc cầm cân nảy mực mọi việc. Một số trong bọn chúng đã từng là những tên đầu sỏ đáng sợ, đó là những tên đã nhào nặn các cuộc bầu cử, chúng có thế lực rất lớn ở Mađrít, và chúng định đoạt số phận của người khác. Thật là chán ngán.

- Này, tại sao không thể chờ chúng nó làm bậy, gây ra tội ác trong những ngày này? Nếu xảy ra chuyện ấy, các cậu có thể làm cỏ bọn chúng ở thị xã này, và mình sẽ giúp các cậu.

- Đúng, mình cũng thấy thế... Chắc chắn bọn chúng sẽ gây rối, làm loạn - Pinxôn nói - bởi vì giặc cướp ở hai tỉnh gần đây đang nổi lên tứ tung [1], và mình nói riêng với cậu, mình tin là tình hình này sẽ còn lâu dài đấy. Có một số người thường cười và quả quyết cho là không thể có nội chiến như trước kia nữa. Họ chẳng hiểu gì về cái xứ sở này, chẳng hiểu gì về cái thị xã Orbahôxa này và dân cư ở đây. Mình cho rằng tình hình bất yên bây giờ mới bắt đầu, nhưng sẽ dây dưa kéo dài. Chúng ta sẽ có một cuộc xung đột đẫm máu, tàn khốc, và kéo dài không biết tới bao giờ [2]. Ý kiến của cậu thế nào?

- Bạn ạ, ở Mađrít, mình cũng cười tất cả những ai nói có thể có một cuộc nội chiến rất dài và khủng khiếp như cuộc chiến tranh bảy năm, nhưng bây giờ, khi mình đã đến đây...

- Cần phải đi đến tận nơi những xứ sở đầy sức mê hoặc này, nhìn tận mắt lũ người này, và nghe chúng nói đôi câu thì mới biết được thói hư, tật xấu, tội lỗi của chúng…

- Đúng thế... mình không sao giải thích nổi những ý nghĩ của mình bắt nguồn từ đâu. Có điều rõ ràng là từ nơi này mình nhìn nhận mọi việc một cách khác hẳn, và mình nghĩ rằng có thể xảy ra những cuộc chiến tranh dai dẳng và tàn khốc.

Chắc chắn như vậy.

- Nhưng bây giờ mình ít chú ý đến mối lo chung ấy, bởi vì mình còn đang bận tâm nghĩ ngợi về một cuộc chống chọi riêng mà mình đã dự vào và vừa mới tuyên chiến xong.

- Cậu nói nhà này là nhà của cô ruột cậu à? Tên bà ta là gì?

- Đônha Perfêcta Rây đê Pôlenlinôx.

- A, mình có nghe nói đến tên bà này. Đó là một người phúc đức, và là người duy nhất mà mình không thấy lũ dân trồng tỏi này nói điều gì xấu về bà ta cả. Hồi trước, mình đến đây nghe thấy chỗ nào người ta cũng ca ngợi lòng nhân từ, tình thương người và đức hạnh của bà ta.

- Đúng đấy, cô mình rất tốt, rất đáng quý - Pêpê Rây nói, và ngồi thừ người ra tư lự trong giây lát.

- À, mình nhớ ra rồi - Pinxôn bỗng thốt lên - Cứ chắp nối việc này việc kia… Ừ, ở Mađrít người ta nói là cậu định lấy một cô em họ. Mọi việc giờ đã rõ. Có phải cô ấy là cô Rôxariô xinh đẹp và trong sáng như thiên thần không?

- Pinxôn, chúng ta sẽ nói chuyện đó thật tỉ mỉ cặn kẽ.

- Mình đoán chắc là có sự không đồng tình, cản trở...

- Còn hơn thế nhiều. Một cuộc chống chọi quyết liệt. Cần phải có những người bạn có quyền hành, tháo vát, có nhiều sáng kiến kinh nghiệm trong những vụ đụng độ gay go, và rất linh lợi gan góc.

- Này bạn, nếu vậy thì còn nghiêm trọng hơn một cuộc thách thức đấu kiếm.

- Nghiêm trọng hơn rất nhiều. Một người đàn ông dễ dàng đấu với một người đàn ông khác. Nhưng đối với các mụ đàn bà và những kẻ thù vô hình hoạt động trong bóng tối, thật là ghê gớm không thể tưởng tượng được.

- Nào, mình sẵn sàng nghe đây.

Trung tá Pinxôn nằm thoải mái, duỗi thẳng cẳng trên giường. Pêpê Rây kéo một chiếc ghế lại gần, chống khuỷu tay xuống giường, ngả đầu vào lòng bàn tay và bắt đầu kể chuyện riêng của mình, hỏi ý kiến bạn và trình bày kế hoạch. Anh nói một hồi rất lâu. Pinxôn tò mò chú ý lắng nghe anh nói, không có ý kiến gì cả, trừ một vài lời rất ngắn hỏi thêm chi tiết hoặc để làm cho sáng tỏ một chi tiết nào đó chưa rõ ràng. Khi Pêpê Rây kết thúc câu chuyện, Pinxôn đang nằm duỗi dài trên giường, khoan khoái vặn mình như một người không hề chợp mắt đã ba đêm liền, sau đó mới nghiêm trang nói:

- Kế hoạch của cậu thật là phiêu lưu và gian nan.

- Nhưng không phải là không thể thực hiện được.

- Ồ không, không có việc gì là không thể ở trên đời này. Nhưng cậu hãy ngẫm nghĩ cho kỹ đi đã.

- Mình đã suy nghĩ kỹ rồi.

- Và cậu kiên quyết thực hiện chứ gì. Những biện pháp ấy chẳng mấy ai dám dùng, vì rất dễ bị thất bại, vả lại người ta không để yên cho kẻ nào làm như thế đâu.

- Mình đã quyết rồi.

- Vậy thì, về phần mình, dù việc đó nguy hiểm và khó nhọc, rất khó nhọc đi nữa mình cũng sẵn sàng giúp đỡ cậu trong mọi tình hình và bằng mọi giá.

- Mình trông cậy ở cậu đấy nhé.

- Yên trí [3].

❀ ❀ ❀

[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.

[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.

[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.