Một nhiếp ảnh gia từ Kenora, người chụp ảnh cho một tờ báo địa phương nhưng rất nổi, đang cho cô con gái của mình, đứa con độc nhất, học một lớp dạy lái máy bay hạng nhẹ ở một nơi phẳng và dài nhất ông từng biết, thì, cách đó khoảng một trăm mét, ông thấy Etta, rất bụi bặm và rám nắng, rất tám-mươi-ba tuổi, tóc bay ngược về phía sau, cùng một con sói lon ton bên cạnh, đầu nó chỉ cao hơn ngọn cỏ một chút. Chà, ông nói, coi kìa. Và, vì ông lúc nào cũng sẵn sàng cho những cảnh tượng như thế này, ông nâng chiếc máy ảnh gần như lúc nào cũng được treo quanh cổ lên, và chụp một tấm ảnh.

Khi nhiếp ảnh gia ấy, người có cô con gái đã chứng tỏ khả năng làm phi công của mình hơn hẳn mọi cô bạn đồng trang lứa khác, có khi là mọi cô gái khác, đưa tấm ảnh chụp Etta cho biên tập viên của mình, vị biên tập hỏi, Câu chuyện là gì? Và, dù cho nhiếp ảnh gia bảo không biết câu chuyện, biên tập viên vẫn thích tấm ảnh và chấp nhận xuất bản nó trong mục Đi đây đi đó ở số báo cuối tuần rồi trả cho nhiếp ảnh gia năm mươi đô la, với số tiền đó ông nhanh chóng tiêu vào một cái máy ảnh nhỏ chất lượng cao cho cô con gái chụp khi đang bay trên không. Đó là lý do mà hai ngày sau, cô trở về nhà sau buổi học, vẫn đội nón bảo hiểm, và nói:

Con có chụp vài tấm ảnh. Chủ yếu là bà lão sói. Bà ta vẫn còn trên đường, vẫn đi về hướng đông. Con không nghĩ là bà ta có dừng lại. Con không nghĩ là bà ta sẽ dừng lại.

Đó là cách mà nhiếp ảnh gia biết được câu chuyện. Và chẳng mấy chốc, cách mọi người đều biết.

Và thế là, một ngày nọ, không quá sâu trong địa nhận của đá và cây ở Ontario, một người đàn ông và một người phụ nữ, cà hai đều mặc complê văn phòng, một màu tía và một màu lính thủy, bước ra từ phía sau một cái cây nơi Etta đang tiến lại. Xin cụ thứ lỗi, người đàn ông nói. Cụ có thể cho chúng cháu xin vài phút được không? Chúng cháu rất muốn trò chuyện với cụ. Người phụ nữ gật và cười và tự nhiên chìa cái micrô ra trước mặt bà, như chìa một tách trà.

Tôi thật không có rất nhiều phút lắm đâu, Etta đáp. Tôi tám mươi ba tuổi rồi.

Người đàn ông lấy ra cây bút từ một cái túi và cuốn sổ từ một cái túi khác và bắt đầu hí hoáy.

Nhưng, Etta tiếp, tôi cho là hai vị có thể đi cùng chúng tôi một đoạn ngắn, nếu hai vị theo kịp.

James không nói gì.

Và cụ đã đi được bao lâu rồi? người phụ nữ hỏi. Bọn họ đang len lỏi qua những tảng đá thấp; cô ta đã xắn ống chiếc quần màu tía của mình lên để không bị vướng và giờ đang cố giữ thăng bằng bằng cách giơ một tay ra bên hông, để cân bằng với cái tay bên kia đang cầm micrô chĩa vào Etta.

Từ trước mùa rau rồi, Etta đáp.

Người đàn ông ở phía sau họ không xa, vì phải dừng lại liên tục để hí hoáy Nhưng, Etta, ông la gọi với lên chỗ họ, vì sao? Và rồi lớn tiếng hơn phòng trường hợp bà không nghe thấy, VÌ SAO?

Etta nghĩ, vòng qua một cái rễ cây, quay đầu và nói với qua vai, Tôi không nhớ.

Cụ không nhớ ư? người phụ nữ nói, nói nhỏ, quá nhỏ để ông ta nghe được.

Có lúc tôi nhớ, có lúc không. Không có gì riêng tư cả. Chỉ là hiện giờ tôi không nhớ.

Chúng cháu có thể đi cùng đến khi cụ nhớ không?

Họ cắm trại giữa vài cây bạch dương. Người đàn ông không quyết được nên lấy áo vét trải dưới lưng làm đệm, hay phủ lên người làm chăn

Có ruồi đấy, Etta nói. Là tôi thì sẽ làm chăn. Có một cái hồ gần đây, những ngày này gần như lúc nào cũng gặp hồ. Họ có thể nghe được tiếng chim về tổ của nó.

Etta, cụ nhớ được gì? người phụ nữ hỏi. Họ giờ đã nằm xuống, nhìn lên những cành cây.

Tôi có một người chị, Etta đáp. Alma.

Trở về từ cuộc săn, giết, và thịt một con chuột nâu, James cuộn người lại vào phần eo mềm bên hông Etta ở cách xa hai người phóng viên, vẫn im lặng.

Đêm đó Etta mơ thấy biển. Và những con thuyền và những chàng trai và những người đàn ông, hít vào nước, phun ra nước, và mọi thứ mới ồn ào và đầy màu sắc làm sao, nhưng trời tối dần và tối dần, và đây không phải là nơi dành cho phụ nữ đâu, cúi xuống đi, cúi ngay xuống, thấp hơn nữa, thấp nữa, sâu hơn, sâu hơn, sâu hơn.

Vào buổi sáng, sau bữa điểm tâm với dâu, Etta nói, Biển. Đó là lý do. Tôi đang tìm cách đến biển.

Trước khi rời đi, người phụ nữ thì thầm với Etta, khi người đàn ông nhìn hướng khác, hí hoáy, Cháu ước gì có thể đi cùng bà.

Cô có thể mà, Etta nói.

Cháu không thể, người phụ nữ nói.

Hai người được một chiếc xe bán tải có những cái bánh khổng lồ đỗ giữa những cái cây đón. Cô có thể, Etta nói.

Có lẽ, người phụ nữ nói, qua cửa kính hạ xuống của ghế hành khách.

Russel đang lần theo dấu bốt của Etta. Theo dấu chân, trên mặt đất. Trời không hề mưa từ lúc ông bắt đầu, thế nên dấu vết phải còn, đâu đó thôi. Ông tìm kiếm lối đi ẩn trong những lùm cây, và những dấu chân. Ông biết rõ chúng, ông đã thấy chúng hàng trăm lần, hàng ngàn lần. Và ông cũng từng theo dấu chúng trước đây. Hai lần.

Một lần cách đây gần năm mươi lăm năm trước. Năm ấy đầy bùn, có lẽ là năm cuối cùng, hoặc là năm duy nhất. Trời không mưa, nhưng luôn mang cảm giác sẽ mưa. Như thế đã đủ lạ kỳ rồi. Anh đã theo dấu chúng qua ruộng cây lanh đến phía sân sau Nhà tôn, nơi anh để bộ sưu tập máy của mình. Chủ yếu là phế liệu, dù vài thứ trong số đó có thể còn hoạt động được, nếu anh đủ kiên nhẫn. Ban đầu anh tưởng cô là một con vật. Một con chó hoặc sói, cách cô cúi xuống, thấp, ẩn nấp. Hai cánh tay vòng qua bụng, ôm chặt. Cô đang đung đưa, chậm rãi, nhẹ nhàng, qua lại. Đầu hướng xuống đất, xuống lớp bùn; cô không thấy Russell.

Anh lùi lại một bước, ẩn sau tấm bạt che môt cái máy tuốt lúa đã gỉ sét. Nếu cô ấy ở đây, anh tự nhủ, hẳn là vì cô ấy không muốn bị phát hiện. Nơi này, dưới bóng những chiếc máy bất động hiền lành, là nơi bọn cáo đến để sinh con, nơi bọn mèo đến để chết. An toàn. Kín đáo. Nhưng Etta trông không ổn. Không bình thường, không tốt. Cô có thể cần anh. Anh cân nhắc. Rồi, không di chuyển, không quyết định, anh nói, Etta, anh đây, phía sau máy tuốt. Anh có thể đến chỗ em, hay quay về nhà hay ở ngay đây, phía sau này. Tùy ý em.

Một quãng im lặng dài, và rồi, không nhìn lên, Etta hướng một tay về phía anh. Mở tay ra. Anh tiến lại gần, quỳ xuống bùn, và nắm lấy bàn tay ấy. Cô không nói gì và anh không nói gì, chỉ để tay anh bị kéo ra kéo vào trong lúc Etta đung đưa. Mắt cô nhắm chặt lại. Sau một phút, không đến một phút, cô buông ra và nói, Được rồi. Em nghĩ em ổn rồi, Russell. Anh nên về đi.

Giọng cô loãng như không khí và không đủ âm lượng.

Em chắc chứ?

Em chắc.

Được rồi, Russell nói. Anh đứng dậy. Đầu gối quần jean của anh ướt và nặng vì bùn. Anh quay người bỏ đi.

À, Russell, cô nói, cảm ơn. Vì hiện tại và về sau và mãi mãi. Anh rất lặng lẽ, rất tốt bụng, rất kiên nhẫn. Rất, rất, rất. Chữ r hầu như không có, ất, ất, ất.

Russell theo dấu bốt đến cổng chính nhà anh. Otto đã trở về được vài năm rồi, anh tự nhắc bản thân. Anh không cần lo lắng nhiều về Etta nữa. Dù vậy, vài tiếng sau anh trở lại khoảnh sân phía sau Nhà tôn chỉ để chắc chắn rằng cô không còn ở đấy, và để xem liệu cô có để thứ gì ở lại không. Nơi khi nãy cô ở là một bãi cỏ bị đạp ướt nhẹp, và có ít bùn bắn xung quanh, ngoài ra không còn gì nữa.

Tối đó, sau hoàng hôn nhưng trước khi đi ngủ, Russell đi dạo. Anh biết rõ con đường như lòng bàn tay và cẳng chân và có thể nhìn lên bầu trời đầy sao nhiều hơn nhìn đường đi. Anh đi đến khi đến xe tải của Otto, đỗ ở góc đông nam ngôi nhà của Etta và Otto. Chiếc xe không khóa. Lúc nào cũng không khóa. Russell mở cửa xe ở phía xa ngôi nhà và trèo vào rồi lách qua ghế lái. Bên trong xe thật yên ắng và nóng và có mùi xà bông khô trắng ngày xưa Otto với Russell đều dùng ở trang trại nhà Vogel, chà bàn tay và móng trước bữa trưa. Ánh đèn vàng ấm áp từ cửa sổ bếp rọi ra và phản chiếu lại bên hông xe khiến Russell trở nên vô hình và hắt lên hình ảnh bên trong ngôi nhà như một bộ phim câm. Anh tự lồng tiếng cho bộ phim, tưởng tượng âm thanh, thinh lặng, từ ngữ:

Otto ngồi bên bàn, đọc báo. Im lặng. Rồi anh đứng dậy, cái ghế cạ nhẹ lên mặt sàn, anh mở ngăn kéo, lấy cây bút chì, và ngồi xuống. Anh tiếp tục đọc, đôi khi chậm rãi vẽ, cẩn thận khoanh tròn quanh vài từ. Cây bút khẽ sột soạt. Sau hai mươi bảy phút, Etta đi vào, cẩn thận bước một cách mệt mỏi, như một phụ nữ đang mang thai, ngoại trừ cô ốm, và trống rỗng. Otto có nhận ra không? Cô bắc ấm nước, tựa người vào kệ bếp. Otto quay lại để bên tai còn tốt hướng về phía cô. Etta có nhận ra không?

Anh xin lỗi, Otto nói.

Etta nhìn lên, đưa mắt khỏi ấm nước. Otto khẽ ngón tay vào tờ báo.

Anh xin lỗi, anh rất xin lỗi, anh nói. Em nên ở với Russell. Chuyện này sẽ không xảy ra nếu có Russell.

Etta tiến lại gần anh, nhìn bàn tay đặt trên tờ báo qua vai anh.

Có lẽ, cô nói. Cô ngồi lên cái ghế cạnh anh, gần với bên tai còn tốt. Nhưng giờ đã trễ rồi, đúng không?

Họ ngồi im lặng, nhìn xuống, nhìn cái bàn, tờ báo, trong bốn phút. Rồi Otto lại cầm cây bút lên và khoanh một vòng tròn.

Etta, anh nói. Em có nghĩ chuyện này xảy ra vì em còn yêu cậu ta không?

Có lẽ, Etta nói. Cô trỏ vào vòng tròn. Có lẽ.

Ấm nước rít lên một hơi ngắn và khẽ. Etta nhìn ấm nước và Otto dõi mắt theo hướng cô. Rồi im lặng lại ùa đến và họ trở lại nhìn tay của mình, nhìn tờ báo.

Đã rất lâu rồi. Nhưng Etta luôn mua cùng một kiểu bốt. Tuy nhiên, giờ đây, Russell không thể tìm thấy dấu vết của chúng. Ông đã băng qua cả quãng đường mà bà ấy như chắc chắn phải băng qua, giữa hai hồ nước, dọc con đường bên cạnh quán của Cordelia và Monty, mắt dán xuống đất, kiểm tra kỹ càng, rồi lại quay trở lại. Có rất nhiều dấu vết khác, những người khác, có thể là nông dân hay dân du lịch, và vài con vật, chuột, hươu, chó, sói, nhưng không có Etta. Không có Etta mà ông biết, ít ra là vậy. Ông đã mất hai ngày. Ông đã ăn gần hết đậu phộng. Ông trở lại xe. Ông có thể lần và theo dấu, đúng, nhưng Russell biết ông không thể theo kịp tốc độ đi của Etta. Ông không thể theo kịp ai cả. Ông nhấc chân vào trong xe, chân tật trước rồi đến chân lành, và lại tiếp tục về hướng đông, trên những con đường nhỏ và nhỏ hơn, và chen chúc nhiều cây hơn. Ông sẽ dừng để tiếp tế và, hy vọng là, có thêm một vài manh mối ở khu dân cư tiếp theo. Ông nghĩ mình nên buồn, hay ít ra là thất vọng, nhưng Russell không cảm thấy như vậy, Ông đã đến Ontario. Kính cửa xe được hạ xuống để đón không khí mới, và ông hít vào bằng miệng, như một con chó, đầy sức sống và linh hoạt.

Điện thoại reo. Mất đến bốn hồi chuông Otto mới tìm thấy điện thoại, qua khỏi chồng thư và công thức. Lúc ông đến chỗ điện thoại thì đã muộn, tiếng chuông đã dừng. Ông kéo một cái ghế ra khỏi bàn và ngồi xuống cạnh điện thoại, băn khoăn mãi chuyện có người nào ngoài kia biết số điện thoại này. Russell biết không nhỉ? Ông cố nhớ xem Russell đã gọi lần nào chưa. Cậu ta gõ cửa, cậu ta la lối, cậu ta để giấy nhắn, nhưng gọi điện ư? Không, không. Otto khá chắc chắn rằng Russell không có điện thoại. Nhưng Etta chắc phải biết, hẳn rồi, số điện thoại của chính mình, dĩ nhiên bà ấy biết. Hầu hết các dịp bà ấy viết, bà ấy luôn viết, nhưng nếu gặp tình huống khẩn cấp có thể bà ấy sẽ tìm cách gọi. Chắc là Etta rồi. Một tình huống khẩn cấp. Ông ngồi chờ đó, ngay sát bên điện thoại, suốt mười một phút, nhìn cái điện thoại chăm chú, suy nghĩ:

Etta cạn thức ăn và tiền. Bà gầy xọp đi, quần áo và da thịt bà bị bào đến mức tưởng như trong suốt. Đã ba ngày từ lá thư cuối cùng của bà. Ba ngày không ăn. Bà đành phải nhai cỏ và uống mật bồ công anh, lớp da quanh môi bà hóa xanh lá. Cuối cùng, ở vùng ngoại ô một nơi nào đấy - Laclu chăng? - bà nhìn thấy một bốt điện thoại và đào đến đồng hai lăm xen cuối cùng, gọi vào số duy nhất bà biết, và lắng nghe nó reng và reng và reng và reng và reng và reng và đứt liên lạc. Không trả lời. Không còn đồng xu nào, bà sụm xuống góc bốt, rúm ró, không còn ra hình người nữa.

Hay:

Etta đang đi, về hướng đông với một dáng điệu khoan thai, tự tin, khỏe mạnh và tỉnh táo, hát hò, trong một cánh rừng Ontario. Bất thình lình, bên phía phải của bà, một cái gì đó cũng đi về hướng đông, theo bà, quanh những cái cây, âm thanh chuyển động của nó lẫn vào tiếng bước đi và tiếng hát của Etta. Cả hai tiếp tục như thế hàng giờ, cho đến khi bóng tối bao trùm những hàng cây, và Etta dừng lại nghỉ qua đêm, tự làm một cái đệm bằng quần áo dưới tán những cành linh sam thấp. Con báo chờ khi bà ngủ, nhịp thở đều đặn, mới lẻn vào cạnh bà, không một tiếng động, đặt một bàn chân nặng nề lên cổ bà. Etta tỉnh giấc trước khi móng vuốt kịp bật ra, lùi về phía sau, ra xa, về phía gốc cây.

Không!

Con báo lao đến, lông quệt vào những cành lá kim thấp, nhằm vào ngực Etta.

Có. Bà đã có một cuộc sống tốt đẹp, Etta. Giờ bà già rồi. Tôi cần phải làm thế. Tôi cũng cần phải sống. Bộ móng toạc bốn đường bằng nhau trên áo khoác bà, máu chảy.

Chưa được, tao sắp đến rồi. Chưa được. Etta đạp mạnh vào cái bụng mềm mại của con thú, một con cái, bà phát hiện, con mẹ. Bà lăn sang trái, về phía đống đồ đạc, túi của mình, và bên cạnh đó là khẩu súng săn của Otto. Con báo ngoạm được một chân của Etta, ngay dưới đầu gối. Cơn đau bùng lên trong người Etta như caffeine, bà với được cây súng, xoay nó lại, bắn một phát, hụt, kéo chốt súng, tự động, như bà đã làm hàng ngàn lần trước đây trên sân, với những cái lon hay lũ chuột, rồi bà bắn thêm phát nữa, và con miêu rú lên tiếng rú khủng khiếp nhất trong đời, khủng khiếp hơn cả nó có thể tưởng tượng ra, nó đã trúng đạn, ở hông, và nó lùi lại, đột ngột, ra xa, đến rìa của tán lá thông. Nó nhìn Etta, chớp chớp mắt, hoài nghi, sợ hãi, và biến đi mất. Một bên hông Etta đẫm máu; bà không biết máu của ai. Bà ngã ra bất tỉnh.

Khi tỉnh lại bà đang ở phía sau một chiếc xe đang chạy. Bà may lắm đấy, ai đó nói, một khuôn mặt rậm râu ngoảnh ra phía sau ghế lái. Bà là một người vô cùng, vô cùng may mắn. May mắn vì khẩu súng đấy, và may mắn vì nó đủ cổ và đủ ồn để tôi nghe thấy từ chỗ của mình; tường chỗ tôi dày lắm. Chân Etta quấn trong một tấm vải cotton kẻ ô. Một cái áo sơ-mi. Đỏ và lục và lam.

Mất bốn tiếng cả hai mới đến được bệnh viện gần nhất, qua con đường rừng tối tăm, dằn xóc. Etta cố đứng dậy nhưng y tá không cho phép. Họ đặt bà lên một cái cáng và buộc tay chân bà lại. Họ hỏi, Chúng tôi có thể liên lạc với ai chăng?

Hay:

Etta đang băng qua một nơi, một thị trấn, Thunder Bay, và mặt trời đang lặn, bà cần nhanh chân rời khỏi thị trấn, trở ra ngoài thiên nhiên để ngủ. Đường phố thưa dần người, càng lúc càng vắng hơn khi bóng tối phủ xuống và đèn đường sáng lên. Etta cố tăng tốc, sải bước dài hơn, nhịp chân nhiều hơn, nhưng đến cuối ngày rồi và bà đã đi từ bình minh, từ khoảng sáu giờ; bà đã mệt. Bà gặp một ngã rẽ trên đường, hướng đến một công viên. Bà có thể băng thẳng qua đó, con đường trực tiếp, hoặc đi tiếp trên con đường có vỉa hè, có đèn, những ngôi nhà sáng ấm áp, và đi vòng, khoảng cách xa gấp đôi. Bà nâng một cái chốt cửa và kéo cánh cổng mở ra về phía bà, bà sẽ băng qua công viên, chỉ mất năm phút thôi. Bà xốc lại và nắm chặt túi đồ bằng cả hai tay, khi, đâu đó gần đấy, vang lên một tiếng còi.

Adrenaline từ bóng tối giải phóng đôi chân bà, và Etta đã qua được gần hết công viên thì phát hiện một nhóm người với khói thuốc cuộn xoáy lên khỏi đầu chúng như phần tóc được nối thêm. Trẻ. Áng chừng mười lăm đến mười bảy. Như những đứa học trò bà từng dạy, như Otto và Winnie và Russell. Có ba đứa con trai và một đứa con gái, ai cũng phì phèo điếu thuốc ngoại trừ một thằng, đứa lùn nhất. Chúng nghe tiếng của Etta trước khi thấy bà, trước khi bà thấy chúng; chúng đã sẵn sàng. Thông thường, chúng dàn ra thành một hàng, một cái hàng rào bằng thân thể chúng chắn ngang đường. Ê, một đứa nói, thằng nhỏ đội cái mũ mùa đông, dù cho giờ không vào mùa, Bà kia, trong túi có gì đấy?

Etta, vẫn là một cô giáo, luôn là một cô giáo, nhướng một bên mày lên. Chà, bà nói, ta không nghĩ...

Bà nên cho tụi tôi xem, đứa con gái nói, cắt ngang, tiến lên một bước.

Ta không nghĩ... Etta nói lại lần nữa, bình tĩnh, mắt nhìn thẳng, vào thằng nhỏ không hút thuốc, vào cái mũ áo bông xanh biển quanh khuôn mặt còn mũm mĩm của nó, rằng mấy đứa nên, trong khi tay vòng ra sau, với lấy khẩu súng, có quá sớm để động đến cây súng không nhỉ? Chúng chỉ là trẻ con.

Muộn rồi, bà nói, thế còn mấy...

Hoặc là, tôi nghĩ, để tụi này tự xem nhá, thằng nhỏ đầu tiên lại nói, cái mũ mùa đông. Nó nhào tới, chụp, và hất ngã Etta. Con nhỏ nhào xuống cùng bà, mặt nó đủ gần để Etta ngửi được mùi bia rẻ tiền. Etta, theo bản năng, ôm chặt cái túi vào người, cùng vớ, bánh, sôcôla, bút và giấy viết, bà nhắm mắt lại trước cú nổ đầu tiên, nắm đấm bé hơn của con nhỏ, thụi vào ngực, giữa xương đòn. Một chiếc giày bóng rổ vào bên hông, và một chiếc nữa và rồi đủ thứ tới tấp, khắp mọi chỗ, đá và đánh và càng lúc càng mạnh hơn và mạnh hơn nữa, cơ thể bằng giấy của bà đang bị xé vụn, và trên mặt bà là máu hoặc nước bọt, rồi Etta thả tay ra, dùng tay che mặt lại, cái túi rơi ra ngoài, được nhặt lên trước khi chạm đất. Và thế là mất sạch. Bánh, sôcôla, bút và giấy viết. Cây súng vẫn nằm sau lưng Etta, ấn vào người bà. Bà buông tay ra khỏi mặt. Thở cũng đau. Xương sườn bà không còn lên xuống bình thường. Môi bà có một vết nứt cứ nhói lên mỗi khi bà hít vào. Ánh sao nhập nhòa nhảy múa. Bà quay đầu khỏi chúng khiến xương sống nhói lên từng hồi cảnh báo, đừng cử động, và kia, vẫn án binh bất động như lúc trước, là thằng nhỏ đội cái mũ áo xanh. Nó đang khóc.

Đừng khóc, Etta nói.

Xin lỗi, thằng nhỏ nói. Tôi biết tôi không nên.

Bạn cậu đi rồi.

Tôi biết. Tôi nên đi.

Nhưng nó không đi. Nó chỉ đứng đó, vẫn ở chỗ cũ.

Tôi nghĩ là mình có thể cõng bà, nó nói. Tôi có một đứa em, tôi cõng được nó.

Etta nghĩ về cái lưng mình, về khẩu súng. Không, bà từ chối, cậu không phải làm thế.

Tôi phải làm gì đó.

Cậu có điện thoại không?

Có, của mẹ tôi, phòng khi khẩn cấp. Ta có thể dùng nó chứ?

Được.

Cảm ơn...

James.

James. Cảm ơn James.

Hay:

Etta đã quên. Bà đứng trên cánh đồng, ở một nơi nào đấy, dừng bước. Bà ngồi xuống dưới nắng vàng. Dang tay che ánh mặt trời khỏi lọt vào mắt. Russell và Winnie và Amos và những người khác sẽ xong việc sớm và cả bọn sẽ gặp nhau rồi cùng về nhà. Bà ngồi và chờ đợi và nhìn châu chấu nhảy qua chỗ bà rồi đi mất. Khi mặt trời sắp lặn, bà duỗi người ra, cho tay sau đầu. Bà vừa nghĩ vừa thiếp đi.

Bất cứ lúc nào.

Khi một nông dân, một người phụ nữ, vạm vỡ và khỏe mạnh và rám nắng với đôi mắt láo liên, tìm thấy bà hai ngày sau, Etta vẫn nằm như thế, mỉm cười, tay đặt sau đầu. Một cách ra đi thật đẹp, bà nông dân nghĩ. Bà ta gỡ từng chút bụi và hạt cây khỏi tóc Etta. Bà ta với lấy cái túi tả tơi của bà cụ, sắp xếp lại đồ đạc thành từng nhóm gọn gàng bên cạnh cái xác, như một miếu thờ, đến khi bà ta tìm thấy một mẩu giấy ghi:

Nhà:

và một số điện thoại.

Điện thoại reng lần nữa. Otto nhảy dựng lên. Quơ quào chụp cái điện thoại. A lô?, ông nói, Vâng? A lô?

Một khoảng lặng ở đầu dây bên kia, có tiếng xào xạc xa xa, và rồi, Otto? Phải Otto đấy không? William đây, cháu cậu đây, con trai Harriet. Cậu có biết mợ Etta lên báo không?

William. Kế toán. Brandon, Manitoba. Cậu ta vẫn đang nói,

Trông mợ ổn; hơi điên chút, có lẽ thế, nhưng ổn, kiểu như, khỏe mạnh ấy. Có một tấm ảnh màu. Muốn cháu tả cho nghe không? Đây, để cháu tả: Mợ đang đi bộ. Mợ đang ở trên cánh đồng cỏ, có vẻ như cỏ dại, kiểu như, không phải thảm cỏ, mà cỏ cao cơ, cái loại cỏ hay có đường sọc ấy. Và có cây cối ở phía sau, linh sam lớn hay thông gì đấy. Chắc là cây tùng rồi. Tóc mợ dài hơn con nhớ. Và thẳng hơn. Cả mái tóc bay ngược ra sau trong gió...

Và cứ tiếp tục nói mãi.

William, Otto cắt ngang, báo nào đấy?

Ồ, ừm, đây, tờ National. The Canadian National, ở góc dưới bài báo có ghi rằng tấm hình được đăng lần đầu ở tờ Kenora Chatter, nhưng giờ thì đây, tờ National.

Bà ấy còn sống và không bị thương à?

Không, không, ý cháu là có. Có, mợ còn sống và không, mợ hình như không bị thương. Đây, người ta ghi là, Khoảnh khắc mơ hồ khó hiểu tương phản với khoảnh khắc sáng tỏ sững sờ. Một sự xuất hiện ấn tượng, ghi thế đấy. Không nhắc gì đến thương tích. Trông mợ ổn, khỏe mạnh. Cậu biết không, hồi trước lúc nhận được thư cậu gửi cho mợ, cháu thấy hơi lạ - cháu gửi lại cho cậu, cậu nhận được chưa? - nhưng giờ thì rõ ràng rồi, cháu đoán thế, nếu mợ đang trên đường đi ngang qua. Dù sao cháu cũng không gặp mợ. Cháu đồ là mợ đi chếch về phía nam so với bọn cháu. Đi bộ... cậu có nghĩ mợ ổn không, việc đi bộ như thế này ấy? Ý cháu là trông mợ khỏe, nên cháu đoán chắc là không sao, nhưng, còn thú vật và nhiều thứ nữa, đúng không? Cả người nữa, hướng đó có nhiều người hơn, Ontario, Québec. Cháu có thể xem xét nghỉ việc một vài buổi, lấy xe tải đi theo mợ chăng? Hay cho một trong số đám trẻ đi, Stephen cần việc... mà Lydia thì lái tốt hơn...

Đừng, Otto nói, lại cắt ngang. Đừng, cảm ơn cháu, William. Bà ấy ổn. Mọi chuyện đã được sắp xếp rồi. Bà ấy sẽ ổn.

Vậy thì được. Được thôi. Cháu tin là cậu biết rõ hơn ai hết, cậu Otto... À, cháu ước gì mẹ nhìn thấy mợ ấy, nhỉ? Hẳn mẹ thích chứng kiến chuyện này lắm.

Ừ, hẳn bà ấy thích lắm.

Mẹ sẽ thích mê cho xem.

Cháu nhớ bà ấy à?

Vâng, vâng ạ.

Cậu cũng thế.

Sau khi cúp máy, Otto lấy xe tải và lái đến Co-op. Ông mua trứng, sữa, và hết cả kệ báo của cửa hàng, mười hai ấn bản, tờ The Canadian National.

Sáu mươi sáu năm trước, cả nhà Vogel xếp hàng ở nhà ga gần nhất - nơi đã đưa Russell đến với họ - theo thứ tự từ bé nhất đến cao nhất. Otto bắt tay và hôn má họ. Cậu thì thầm vào tai từng người, mỗi người một bí mật. Vài người thì thầm đáp lại, những người khác thì không. Cảm ơn, Ellie nói. Tao biết, tao biết, Amos nói. Tao hứa, Russell nói. Đừng đi được không?, mẹ cậu nói. Sớm thôi mà, Winnie nói.

Chuyến tàu đến Regina không lỡ giây nào. Otto đứng một chỗ để cảm nhận rung động dưới chân, chuyển động mà không chuyển động, một tay trên vali mượn của Russell, không hề dùng đến từ ngày nó đến đây, và một tay bám vào cửa sổ, hồi tưởng lại mọi thứ họ đã trải qua.

Kính gửi cô Kinnick,

Trước tiên, em cả mơn cô vì đã đồng ý để em viết thư cho cô. Em mong là không làm phuyền cô quá. Em sẽ cố gắng viết ngắn gọn thôi. Chỉ dài vùa vùa để luyện chữ và vài câu thôi. Bắt đầu nhé? Ok.

Khi người ta noái em sẽ đến Regina, họ xạo đấy. Trại này không phải ở Regina, chỉ gần Regina thôi, ngay một chiến trường. Những tò cao ốc đổ nát ở đây. Mọi cái đều vuông. Nhóm em khoảng 75 người, hiện tại, đến từ khắp Sask. Tụi em ăn chung, ngủ chung, rền luyện chung, em thấy thế vui lắm. Giống ở nhà vậy. Ngoại chừ ở đây ai cũng ngang ngang tuổi nhau, đều là con trai. Người ta đã đưa súng cho em rùi. Súng thật. Em biết cách mở súng và khóa súng và lau súng và vô hiệu hó súng và bắn súng, nhưng không biết cách mang súng như nào cho thỏi mái cả, để mang mà như không mang í. Hầu hết đứa nào cũng như em. Thế là người ta bắt tụi em luyện tập. Bắt tụi em đi một vòng quanh khu ngoại ô với súng đeo ở dây nịch, ăn tối với súng để trong lòng, chơi bài với súng nhét trong vớ, ngủ với súng để bên người. Một khi tụi em đã có thể nhảy với súng và chạy với súng và hỗ trợ nhau với súng thì tụi em sẵn sàng lên đường, lên một chuyến tàu to hơn, hướng đông, đến thành phố Charlotte hay Halifax. Em nghĩ là không lâu nữa đâu. Vài đứa đã lên đường trước rùi. Cô có đến đó lần nào chưa?

Em hy vọng ở nhà mọi chuyện đều ổn. Gió không to quá và học trò của cô ngon ngõn và học và hát. Và cô khẻo. Chuyện gì xảy ra nếu giáo viên không khẻo chứ? Hãy hồi âm em sớm nhé. Cô có thể nói về bất cứ thứ gì, em không phiền, về mặt trời hay bụi hay bản thân cô. Cô có thể gửi nó đến đây, và nếu em đã về miền đông thì người ta sẽ chiềng cho em, cô đừng có lo.

Nhờ cô gửi lời hỏi thăm đến nhà Vogel và Russell nhé.

Trân trọng,

Otto.

Đây là lá thư đầu tiên của em. Nghĩa là nó sẽ rất là gê, chính tả hay câu cú này nọ. Về sau sẽ khá hơn.

•••

Etta ngồi đọc bức thư ở trước thềm, chân cô duỗi dài phơi nắng trên những bậc thang gỗ. Ngày trên thư là hai tuần rưỡi trước. Khi đọc xong, cô đặt một hòn đá lên trên hai trang giấy quân đội màu xanh lá nhạt để chúng không bay mất, rồi vào nhà lấy giấy và bút. Khi cô trở lại, chân duỗi thẳng xuống, cô sửa tất cả các lỗi của Otto bằng cây bút đỏ của mình trước khi chuyển qua viết thư trả lời bằng cây bút đen.

Cô cứ tiếp tục làm thế với thư sau, và thư sau, và sau nữa. Chân duỗi thẳng xuống bậc thềm ba nấc thang của nhà giáo viên. Giờ cô thủ sẵn bút và giấy ngay trong hòm thư.

Otto thân mến,

Cảm ơn bạn vì lá thư mới đây. Thư viết tốt lên rồi, thật đấy. Đặc biệt là những từ viết tắt.

Bạn đã ở ngoài kia, ở bờ Đông được một thời gian rồi đấy. Mình nghĩ giờ bạn đã bơi giỏi lắm rồi nhỉ. Còn ăn nhiều cá nữa. Người ta còn dạy bạn những gì? Bạn còn cần phải biết gì nữa trước khi người ta chuyển bạn đi một nơi xa xôi nào khác?

Như mình nghĩ chắc bạn cũng đã biết, tuần này bọn mình chào tạm biệt Walter và Wiley. Họ đứng trước lớp và hát “I’ll Be Seeing You” trước khi ra đi. Họ còn hòa âm nữa. Mình tưởng tượng giờ họ đã đến Regina (hay chỉ ngay bên ngoài thôi), nhưng chẳng hay biết mấy nếu mọi người đều hội với nhau ở Halifax? Mình mong mọi người được thế.

Thời tiết ở đây nóng lắm. Nóng và khô. Nhật ký giáo viên của mình bảo giờ đang là mùa thu, nhưng phải thấy thì mình mới tin. Trường đã mở cửa lại được mấy tuần rồi mà vẫn không thấy gì như sương giá cả. Giờ trưa vẫn nóng như thiêu đốt.

Bạn bảo là sinh nhật bạn vừa qua, một hay hai ngày gì đó trước khi bạn gửi lá thư gần đây nhất. Sinh nhật của mình cũng mới đây thôi, vài ngày trước nữa. Thế nghĩa là chúng ta tầm tuổi nhau. Gần như bằng nhau. Russell và mình, mình vừa phát hiện, sinh cùng năm, nhưng bạn và mình còn gần nhau hơn nữa. Vậy là mình nghĩ, vì phát hiện này, và vì giờ bạn không còn ở trường nữa, mình muốn bạn thôi gọi mình là Cô Kinnick đi, và bắt đầu gọi là Etta nhé. Được chứ? Mình cũng bảo Russell là ngoài lớp học, ở thị trấn hay ở vũ hội, bạn ấy cũng có thể gọi như thế.

Chân thành,

Etta

Thế còn phụ nữ?

Etta đang dạy cả lớp Lược sử Chiến tranh, theo yêu cầu của Winnie. Cả lớp đang diễn lại trận thành Troy. Giờ gần hết lớp đang nằm giả chết la liệt trên sàn phòng học, và đã đến giờ đặt câu hỏi.

Phụ nữ ư, Winnie? Họ thì sao?

Winnie ngồi dậy, phủi bụi phấn và bụi giày bám ở sau đầu đi. Họ có vai trò gì, trong chiến đấu, giúp đỡ? Họ ở đâu?

Chà, ta có Helen...

Mình không tính bà ấy. Nữ hoàng không tính vào. Còn những người thường thì sao? Còn hội chị em Hy Lạp thì sao?

Cô đoán một vài người có giúp đỡ. Một vài người làm gián điệp.

Như Mata Hari ư?

Chính xác.

Nhưng không phải lính?

Không phải lính.

Thật ngu ngốc.

Còn y tá nữa...

Ở Troy ư?

Ngày nay.

Vậy, phụ nữ chỉ có thể làm y tá hoặc gián điệp?

Y tá và gián điệp.