Giải Mã Tài Năng

Lượt đọc: 89 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 9: Thực Hiện Đổi Mới Toàn Diện
Những Gì Ta Nghĩ Đã Biết

❊ ❊ ❊

Một trong những điều kỳ diệu của thế giới kết nối toàn cầu là người tiêu dùng có nhiều thông tin về những sản phẩm họ muốn mua. Vấn đề này ảnh hưởng lớn tới những người bán vì trước nay họ kiếm được lợi nhuận nhờ vào việc khách hàng thiếu thông tin về hàng hóa. Hầu hết mọi người không mua xe ô tô qua mạng nhưng luôn kiểm tra thông tin trên mạng trước khi quyết định mua xe; bạn có thể nhìn thấy họ bước vào hãng bán xe với tờ hóa đơn của nhà cung cấp mà họ tìm thấy trên mạng và in ra. Điều này đã thay đổi cán cân quyền lực trên thị trường hàng hóa. Giá thuốc kê đơn ở Canada rẻ hơn rất nhiều so với nơi khác; trước khi bùng nổ Internet, điều này không hề ảnh hưởng tới ngành dược phẩm; nhưng bây giờ thì khác. Từ lâu nay, các gia đình có con đi học hẳn đã nhiều lần bối rối vì mức giá đắt đỏ của một cuốn sách giáo khoa bán trong hiệu sách của trường, nhưng khi đó họ không hề có lựa chọn nào khác. Nhưng hiện nay, họ biết rằng mình có thể đặt mua một cuốn sách tương tự từ Anh với giá rẻ hơn.

Trong thời đại kỹ thuật số, bất kỳ sản phẩm nào có thể so sánh thì sẽ được so sánh, và bất kỳ sản phẩm nào có thể so sánh trực tiếp thì sẽ được mang ra trao đổi mua bán. Hiện tượng này hình thành nên mô hình đấu giá ngược. Chẳng hạn, một nhà sản xuất ô tô cần đặt hàng một triệu mô hình nhựa đổ khuônNgười sản xuất chỉ định ra 8 nhà cung cấp đủ khả năng tham gia đấu thầu, cho họ biết về các chỉ số, thời gian và địa điểm giao hàng, và các điều khoản thanh toán của nhà cung cấp. Sau đó, họ sẽ ấn định các nhà thầu phải đấu thầu trực tiếp trên mạng vào 8h sáng ngày thứ Ba. Tất cả sẽ có một tiếng để đưa ra một giá đấu có thể đánh bại các đối thủ khác. Sau một tiếng, khi tiếng chuông vang lên, người đưa ra giá thấp nhất sẽ giành được phi vụ kinh doanh này.

Không chỉ một vài loại sản phẩm có giá trị nhỏ được mua bán theo cách này, mà trên thực tế, phương thức này còn được sử dụng cho việc trao đổi mọi loại hàng hóa, kể cả những dịch vụ có giá trị cao. Công ty Tyco International (sau khi xảy ra vụ bê bối) cũng đã sử dụng phương thức đấu thầu ngược để thuê một công ty luật giải quyết các vụ việc liên quan tới trách nhiệm sản phẩm. Hay công ty Shook, Hardy & Bacon, có trụ sở tại thành phố Kansas, đã giành được một thương vụ sau một cuộc đấu thầu kéo dài 18 tháng.

Nếu bạn phân vân tại sao đổi mới là một trong những chủ đề nóng hổi nhất trong kinh doanh − các tạp chí kinh doanh có hàng loạt những bài báo về đổi mới, các tấm vé tham dự hội nghị về đổi mới có giá lên đến 2.700 đô-la, các công ty tư vấn về quản lý xây dựng các mô hình xung quanh vấn đề đổi mới – thì đây chính là một phần lớn của câu trả lời. Việc tạo ra những sản phẩm mới mẻ và khác biệt trong một thế giới hướng tới thương mại hóa toàn cầu chính là cách duy nhất để doanh nghiệp tồn tại. Một sản phẩm hoàn toàn khác biệt sẽ không thể bị đánh đồng với những loại hàng hóa khác. Một dịch vụ vươn tới sâu thẳm tâm hồn người tiêu dùng sẽ không bao giờ có thể được mua bán thông thường trên giá cả. Trước đây, tạo ra được những sản phẩm và dịch vụ như vậy rất đáng quý, nhưng việc này bây giờ là vô cùng thiết yếu.

Tuy nhiên, bạn không thể đi ngược lại xu thế phổ thông hóa mọi loại hàng hóa nếu ngưng việc đổi mới sản phẩm. Bạn không bao giờ được dừng lại vì vòng đời của sản phẩm đang ngày một ngắn đi nhanh chóng. Ngày trước, Wrigley sản xuất ra ba hương vị kẹo cao su giống nhau − Spearmint (vị bạc hà), Doublemint (gấp đôi vị bạc hà), và Juicy Fruit (vị hoa quả) − trong vòng 59 năm và thành công vang dội tới mức số lợi nhuận thu về giúp William Wrigley xây dựng được một trong những tòa nhà văn phòng lớn nhất Chicago và mua lại hòn đảo Catalina, ngoài ra còn vô số tài sản khác. Ngược lại là trường hợp của người láng giềng cùng thành phố Chicago của Wrig­ley. Đó là Motorola − từng là người hùng đi tiên phong trong việc phát minh ra điện thoại di động − nhưng sau đó lại thất bại nặng nề khi không theo kịp công nghệ số trong điện thoại di động. Sau khi cho ra đời công nghệ RAZR, Motorola tưởng chừng đã hồi sinh, nhưng do không tiếp tục phát minh được công nghệ mới nên Motorola lại một lần nữa thất bại. Cuối cùng, trước những tổn thất kinh tế nặng nề, Motorola đã quyết định ngừng kinh doanh trong lĩnh vực này. Motorola đã từng đạt được đổi mới vĩ đại trong công nghệ điện thoại di động, nhưng tiếc thay, điều đó là chưa đủ.

Dòng đời của sản phẩm và dịch vụ càng ngắn kéo theo mô hình kinh doanh của công ty sản xuất cũng ngắn theo. Đã từng có thời kỳ tồn tại những mô hình kinh doanh thành công kéo dài trong 30 hay 40 năm, thậm chí còn lâu hơn. Mô hình thiết bị biến áp của AT&T và nhiều công ty điện lực khác đã hoạt động được gần 100 năm. Nhưng đến bây giờ, giám đốc điều hành của các công ty này đã chính thức thừa nhận rằng mô hình đó không còn hiệu quả nữa. Paul Allaire cũng thừa nhận điều này khi là giám đốc của Xerox; tương tự là trường hợp của Michael Armstrong ở AT&T hay Bill Ford ở Ford. Ngày nay, các công ty với mô hình kinh doanh từng thành công và được tán dương nhiều nhất đang buộc phải thay đổi chính mình. Hãng hàng không Southwest từng là hãng hàng không với mô hình giá rẻ lớn nhất nước Mỹ. Trước đây, hãng không hề áp dụng ưu đãi đặc biệt nào cho hành khách là thương nhân; việc này khiến công việc kinh doanh của hãng sụt giảm trong một khoảng thời gian. Và đến thời điểm hiện nay, hãng đang áp dụng nhiều ưu đãi với chính các hành khách hạng này. Dell đã trở thành một trong những nhà sản xuất máy tính lớn nhất thế giới nhờ mô hình bán hàng trực tiếp tới tận tay người tiêu dùng; sau đó Hewlett − Packard đã vượt lên dẫn đầu, và bây giờ Dell bán hàng thông qua Best Buy và nhiều hãng bán lẻ khác. Adrian Slywotzky, tác giả và cố vấn của nhiều công ty lớn nhất nước Mỹ trong 30 năm qua, cho biết hiện nay nhiều công ty, cứ 3 đến 4 năm, phải tạo ra một mô hình kinh doanh cải tiến mới − “ngày nay, khó hình dung một mô hình kinh doanh nào tồn tại được trong 8 đến 10 năm”.

Sự sáng tạo và đổi mới có lẽ là nhân tố chính quyết định sự phồn vinh kinh tế trong tương lai của nước Mỹ và nhiều nước phát triển khác, ít nhất là theo một lối suy nghĩ nào đó. Lý thuyết, mặc dù có cơ sở, cũng bị tác động bởi rất nhiều xu thế. Điều này là có cơ sở vì trong 300 năm qua, khoa học kỹ thuật đóng vai trò dẫn dắt sự phát triển của nền kinh tế. Các nước hoặc khu vực có nền khoa học kỹ thuật tiên tiến cũng chính là những nước phát triển phồn thịnh nhất. Nhưng ngày nay, nhiều nhà phân tích bao gồm Daniel H. Pink, tác giả cuốn Một trí tuệ tươi mới: Tại sao những trí tuệ đúng đắn sẽ thống trị tương lai, và Virginia Postrel, tác giả cuốn Cốt lõi của phong cách: Sự phát triển của những giá trị mỹ học đang tái tạo lại nền kinh tế, văn hoá và ý thức con người như thế nào; đều cho rằng thời đại này đang chấm dứt. Họ cũng cho biết, Trung Quốc và Ấn độ sẽ phổ thông hóa công nghệ kỹ thuật. Các kỹ thuật hiện đại, ngay sau khi được phát minh, sẽ lập tức được truyền bá và tiếp nhận. Thay vào đó, các giá trị kinh tế sẽ được tạo ra từ sức mạnh của sáng tạo trí tuệ đúng đắn, trí tưởng tượng, sự thấu cảm và các giá trị mỹ học.

Một trong những ví dụ của các nhà phân tích là trường hợp của Apple iPod. Apple không sáng tạo ra máy nghe nhạc MP3. Một vài mẫu mã khác cũng xuất hiện trước khi iPod được biết đến, nhưng tất cả chúng đều không gây ấn tượng gì. Apple đã sử dụng một sản phẩm sẵn có, thiết kế thêm một vẻ ngoài thanh lịch, tạo một giao diện sử dụng đơn giản, sau đó thêm vào một cải tiến mới là Hộp âm nhạc iTunes, và bằng cách nào đó làm toàn bộ sản phẩm có vẻ đẹp đầy sức quyến rũ. Kết quả là Apple đã dành được 75 phần trăm thị phần cung cấp máy nghe nhạc và âm nhạc trực tuyến, sắp đặt lại ngành công nghiệp âm nhạc và làm tăng thị giá của Apple lên hàng tỷ đô-la. Điều mấu chốt ở đây không phải là kỹ thuật mà chính là tính sáng tạo, thiết kế và sự thấu cảm sâu sắc với nhu cầu người tiêu dùng.

Ở lĩnh vực khác, làm thế nào để Target phát triển lớn mạnh và trở thành nhà bán lẻ chiết khấu cạnh tranh với quyền lực lớn mạnh của tập đoàn Wal-Mart, vốn có quy mô lớn gấp 5 lần và sở hữu hệ thống phần mềm bán lẻ hiện đại nhất trên thế giới? Một phần của sự thành công nằm ở việc các nhà thiết kế hàng đầu thế giới như Michael Graves và Isabelle de Borchgrave thiết kế ra các sản phẩm gia dụng thông thường nhất như ấm trà và rổ đựng bánh mỳ, sau đó bán ra khối lượng lớn với giá chiết khấu. Tuân thủ chiến lược này, sản phẩm Target sẽ không bao giờ bị phổ thông hóa.

Hiện tượng này trở nên phổ biến đến mức nhiều sinh viên đam mê lĩnh vực kinh doanh ngoài việc học bằng thạc sĩ (gọi tắt là MBA) còn muốn theo học bằng thạc sĩ về mỹ thuật (gọi tắt là MFA). Đại học New York thậm chí cũng bắt đầu đào tạo loại hình bằng cấp kết hợp giữa MBAMFA.

Sự sáng tạo và đổi mới luôn đóng vai trò quan trọng; điểm mới là trong thời đại ngày nay chúng trở nên có giá trị kinh tế nhiều hơn. Vấn đề là các cá nhân và tổ chức làm thế nào để có thể thích ứng tốt nhất. Họ có thể đúc rút sự chỉ dẫn và lời khuyên về đổi mới từ ý kiến của các nhà cố vấn, tri thức từ sách hướng dẫn, tạp chí hay từ các cuộc hội thảo. Nhiệm vụ của chúng ta không phải là kiểm tra − đó là việc không thể và vô ích − mà tốt hơn nên xem liệu các nguyên tắc của thành công lớn có đem lại sự hiểu biết sâu sắc về bản chất của sáng tạo và đổi mới hay không. Điều này rất có ích cho những ai muốn nỗ lực phát triển những nguyên tắc này. Sự hiểu biết về bản chất của sáng tạo và đổi mới đặc biệt có giá trị vì, cũng như thành công lớn, chúng thường đi ngược lại niềm tin sâu sắc lâu nay của mọi người.

Hai quan điểm đặc biệt mô tả những gì hầu hết chúng ta “tưởng là biết nhưng thực ra lại không biết” về sáng tạo và đổi mới. Một là, ý tưởng sáng tạo đến với chúng ta theo cách nó đến với Archimedes, trong một giây phút “eureka” xuất thần khi mọi thứ đột nhiên trở nên rất rõ ràng. Nó có ý nghĩa nếu ta tin tưởng vì môn lịch sử ta học trong trường có rất nhiều những câu chuyện khó quên như vậy. Hình ảnh Archimedes mình trần chạy trên đường phố – trong lúc tắm, ông tình cờ phát hiện ra có thể xác định được khối lượng của một vật bằng chính thể tích nước trào ra – là một hình ảnh mà không học sinh nào có thể quên. Tương tự là hình ảnh Abraham Lincoln trên chuyến tàu tới Gettysburg, với cảm hứng trào dâng đã soạn thảo ra bài diễn thuyết hùng biện nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Hay hình ảnh nhà thơ Samuel Taylor Coleridge, tỉnh dậy sau cơn mê sảng do thuốc phiện giày vò đã sáng tác ngay “200 đến 300 dòng thơ” Kubla Khan. Những người sáng tạo dường như luôn luôn có những giây phút xuất thần, khám phá ra những điều trước đó chưa ai từng nghĩ tới.

Hai là: chúng ta nghĩ rằng hiểu biết quá nhiều có thể kiềm chế sức sáng tạo. Ta thường nói ai đó “quá hiểu vấn đề” để có thể tìm ra cách giải quyết. Nói rộng hơn, nếu bạn biết quá nhiều về một tình huống, một công việc kinh doanh hay một lĩnh vực nghiên cứu thì bạn không thể có những “giây phút xuất thần” − vốn thường gặp ở những người không quá mải mê đắm chìm trong lĩnh vực đó. Edward de Bono, nhà tư vấn nổi tiếng nhất về suy nghĩ sáng tạo, đã nói rõ về quan điểm này: “Quá nhiều kinh nghiệm trong một lĩnh vực có thể hạn chế sức sáng tạo vì ta biết quá rõ mình phải làm gì và chính điều đó khiến ta không thể có những ý tưởng mới.”

Ở mức độ doanh nghiệp cũng có nhiều ví dụ minh chứng cho luận điểm này. Tại sao không phải là công ty Western Union phát minh ra điện thoại? Tại sao tập đoàn thép US Steel không sáng tạo ra máy luyện cán thép? Và tại sao IBM không phải là công ty phát minh ra máy tính cá nhân? Rất nhiều các công ty nổi tiếng về kỹ thuật và công nghệ nhưng lại không tạo ra được những sản phẩm sáng tạo làm biến đổi công việc kinh doanh của họ.

Ở mức độ cá nhân, mọi việc cũng tương tự. Dean Keith Simonton, giáo sư trường Đại học California tại Davis, đã tiến hành một nghiên cứu trên quy mô rộng về hơn 300 nhà phát minh vĩ đại sinh từ năm 1450 đến 1850 − ví như Leonardo da Vinci, Galilee, Beethoven, Rem­brandt. Ông xác định số năm học chính thức của từng người và mức độ nổi tiếng dựa vào số lượng tác phẩm của họ. Ông phát hiện ra mối tương quan giữa học vấn và sự nổi tiếng, biểu hiện trên đồ thị, giống như hình chữ U lộn ngược: những nhà sáng tạo nổi tiếng nhất là những người có học vấn trung bình, tương đương với trình độ giữa cao đẳng. Người có học vấn ít hơn − hoặc nhiều hơn − thì kém nổi tiếng hơn.

Các nghiên cứu khác dường như cũng khẳng định quan điểm của Bono. Trong một loạt thí nghiệm nổi tiếng đầu tiên diễn ra cách đây hơn 60 năm, Abraham và Edith Luchins đã yêu cầu các chủ thể xác định khối lượng nước nhất định nhờ vào một loạt các loại bình có dung tích khác nhau. Chẳng hạn, các bình lần lượt có dung tích là 127; 21 và 3 đơn vị. Nhiệm vụ của họ là phải xác định được chính xác lượng dung tích 100 đơn vị. Các chủ thể được học một chuỗi thao tác để thực hiện được những cách đo đầu tiên. Sau đó, khi được yêu cầu thực hiện một số cách đo có thể dùng những kiến thức được học hoặc thậm chí dễ hơn, họ liên tục không thực hiện được các cách đo ở mức độ dễ hơn. Tiếp đó, họ được yêu cầu thực hiện một cách đo đơn giản hơn nhưng phải sử dụng những thao tác mới, họ lại thất bại và thay vì tìm ra những thao tác mới, họ vẫn tiếp tục cố áp dụng những thao tác đã được học. Ngược lại, những chủ thể không được học về những thao tác ban đầu lại dễ dàng tìm ra cách giải quyết đơn giản.

Hai quan niệm trên đã thấm sâu vào quan niệm của chúng ta về sức sáng tạo, từ đó hình thành nên hai niềm tin cốt lõi sau: cảm xúc sẽ thăng hoa khi hội tụ mọi yếu tố cần thiết, bất kể khi nào đi chăng nữa; và nếu bạn muốn có một giải pháp sáng tạo cho một vấn đề, tốt nhất bạn nên tìm ai đó có chút ít hiểu biết, chứ không phải đã biết quá nhiều về hoàn cảnh đó. Mặc dù những niềm tin này được minh chứng bởi nhiều ví dụ, nhưng chúng sẽ hướng ta đến một góc nhìn sai lầm. Chúng đã hướng ta ra khỏi khả năng sáng tạo và đổi mới của chính bản thân. Các minh chứng của nguyên tắc luyện tập có ý thức và thành công lớn chỉ ra rằng: trong việc tìm ra giải pháp sáng tạo để giải quyết vấn đề thì kiến thức − càng nhiều càng tốt − chính là một người bạn chứ không phải kẻ thù của ta. Và sức sáng tạo không đơn thuần chỉ là một giây phút xuất thần.

Hiểu biết nhiều hơn, đổi mới nhiều hơn

Các nhà cách tân vĩ đại nhất trong lĩnh vực kinh doanh, khoa học, hội họa, âm nhạc đều có ít nhất một cá tính chung. Đó là họ đã mất nhiều năm chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi đưa ra bất kỳ một sản phẩm sáng tạo nào. Thành công sáng tạo không bao giờ tự dưng mà đến, kể cả trong trường hợp người sáng tạo khẳng định chúng đến với họ một cách bất ngờ. Bất kể đó là chiếc đài bán dẫn; bản nhạc Sgt. Pepper của nhóm the Beatles; chiếc điện thoại di động hay bức tranh Les Demoiselles d'Aviqnon của danh họa Picasso; tất cả chúng chỉ có được sau một quá trình nỗ lực làm việc và sáng tạo lâu dài. Cải tiến vĩ đại giống như bông hoa hồng nở hoa tươi thắm sau một thời gian dài được chăm bón kỹ lưỡng.

Một nghiên cứu về 76 nhà soạn nhạc ở nhiều giai đoạn lịch sử tập trung vào việc xác định khi nào họ cho ra đời tác phẩm hoặc kiệt tác đầu tiên đáng chú ý nhất; việc xác định này dựa trên số thứ tự của các bản thu âm sẵn có. Nhà nghiên cứu, giáo sư John R. Hayes của trường Đại học Carnegie Mellon, đã xác định được hơn 500 tác phẩm. Giáo sư Robert W. Weisberg của Đại học Temple đã kết luận những phát hiện đó như sau: “Chỉ có 3 tác phẩm trong số đó được soạn trước năm thứ 10 trong sự nghiệp của tác giả. Chính xác là chúng được sáng tác vào năm thứ 8 hoặc thứ 9.” Trong 10 năm sự nghiệp đầu tiên, các nhà soạn nhạc không sáng tác được nhiều tác phẩm được thế giới chú ý. Giáo sư Hayes gọi quãng thời gian dài chuẩn bị điển hình này là “mười năm yên lặng”, đây là khoảng thời gian cần có trước khi cho ra đời những tác phẩm có giá trị.

Một nghiên cứu tương tự với 131 họa sĩ cũng cho ra mô hình tương tự. Với các họa sĩ, khoảng thời gian chuẩn bị ngắn hơn − 6 năm − nhưng rất quan trọng và không thể bỏ qua, kể cả với những thiên tài như Picasso. Nghiên cứu trên 66 nhà thơ cho thấy rất ít người sáng tác được những tác phẩm có giá trị trong 10 năm đầu tiên, không ai làm được điều này trong 5 năm đầu và 55 hoặc 65 người cần khoảng thời gian chuẩn bị từ 10 năm trở lên.

Những phát hiện này gợi ta nhớ về quy tắc mười-năm được các nhà khoa học tìm ra khi nghiên cứu về các vĩ nhân trong mọi lĩnh vực. Các nhà nghiên cứu khác, không biết đến quy tắc này, cũng tìm ra những kết luận tương tự. Giáo sư Howard Gardner của Đại học Harvard đã viết một nghiên cứu có độ dài của một cuốn sách (cuốn Trí tuệ sáng tạo) về 7 nhà cải cách vĩ đại nhất trong đầu thập kỷ 20, đó là: Albert Einstein, T. S. Eliot, Sigmund Freud, Mahatma Gandhi, Martha Graham, Pablo Picasso, và Igor Stravinsky. Gardner không muốn chứng tỏ hoặc không chứng tỏ điều gì về số lượng tác phẩm tiêu biểu cho thành công của họ. Nhưng trong phần kết luận, ông viết, “Điều làm tôi chú ý trong suốt nghiên cứu này là tính thực tiễn của quy tắc mười năm… Với những người bắt đầu từ tuổi lên 4, như Picasso, họ có thể trở nên xuất sắc ở lứa tuổi thiếu niên; nhưng với những nhà soạn nhạc như Stravinsky hay vũ công như Graham, họ bắt đầu nỗ lực sáng tạo khi đã gần hết tuổi thiếu niên nên chỉ có thể tỏa sáng ở độ tuổi 30.”

Ban nhạc the Beatles cũng không phải ngoại lệ. Giáo sư Weisberg của Đại học Temple đã nghiên cứu sự nghiệp ca hát của nhóm và phát hiện ra rằng họ đã dành hàng ngàn giờ đồng hồ tập luyện biểu diễn cùng nhau − tương tự như những miêu tả về luyện tập có ý thức − trước khi cả thế giới biết đến họ. Khi mới bắt đầu sự nghiệp, cả nhóm rất ít khi biểu diễn bài hát của riêng mình, và những bài hát này cũng không có gì nổi bật. Chúng ta sẽ không biết gì về những bài hát đầu tiên này nếu chúng không được tìm ra sau khi cả nhóm đã trở nên nổi tiếng. Bài hát thành công đầu tiên của cả nhóm là bài “Please Please Me” (1963), do John Lennon và Paul McCartney sáng tác sau khi đã làm việc cùng nhau trong năm năm rưỡi. Có lẽ sẽ có người tranh luận về mức độ sáng tạo của bài hát vì mặc dù thành công nhưng bài hát không phải là tác phẩm đột phá của dòng nhạc POP. Điều này phải đợi tới thời kỳ sau này của nhóm khi họ cho ra đời các album Rubber Soul, Revolver, và Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band. Những album này, bao gồm toàn bộ bản nhạc gốc, đã biến đổi xu hướng âm nhạc khi đó. Tính đến thời điểm ra đời album Sgt. Pepper, Lennon và McCart­ney đã cùng nhau làm việc hết sức vất vả trong vòng 10 năm.

Những gì diễn ra trong quá trình chuẩn bị lâu dài này cũng tương tự như việc tích lũy kiến thức chuyên môn trong thời kỳ luyện tập có ý thức. Quá trình này đòi hỏi sự tập trung và đam mê sâu sắc − thường dưới sự hướng dẫn của giáo viên, và nếu không có thì họ cũng vẫn nỗ lực học hỏi nhiều nhất có thể về chuyên môn − để nỗ lực vượt lên những giới hạn của bản thân và cuối cùng là vượt qua giới hạn của chuyên ngành. Gardner thu thập những câu chuyện về 7 nhà cách tân vĩ đại, cải biên thành câu chuyện về một nhân vật mang tính cách của cả 7 người. Ông gọi nhân vật đó là Người sáng tạo mẫu mực, hay viết tắt là EC. Trong một số giai đoạn của tuổi thiếu niên, bắt đầu trưởng thành, “EC. đã phát minh ra 10 sản phẩm xuất sắc”; cô hầu như không học hỏi được gì thêm từ gia đình và các chuyên gia địa phương, cô cảm thấy bị thôi thúc phải nhanh chóng thử sức mình với những chuyên gia trẻ tuổi dẫn đầu trong lĩnh vực của mình. Kết quả là, “những dự án thành công của EC. với thành phố quê hương chính là trung tâm mọi hoạt động chính yếu trong chuyên môn của cô.”

Có thể thấy rõ một số nhân tố của luyện tập có ý thức trong ví dụ này: đầu tư nhiều để xuất sắc trong chuyên môn, tìm kiếm những chỉ dẫn tiến bộ hơn và làm việc chuyên cần, bền bỉ. Nhờ sự nỗ lực của mình, cuối cùng “EC. phát hiện ra điểm yếu cũng như những đam mê đặc biệt của mình để tiếp tục khám phá những điều cô chưa biết.” Hành trình đó không bao giờ dễ dàng, từ đó ta có thể thấy những điều song hành với vĩ nhân trong các lĩnh vực khác: “EC. hầu như lúc nào cũng làm việc, tự đề ra những yêu cầu khắt khe với bản thân và những người khác, liên tục nỗ lực từng chút một. Theo cách nói của William Butler Yeats thì cô đã đặt sự hoàn hảo của công việc lên trên sự hoàn hảo của cuộc sống.”

Những ví dụ trên chủ yếu trong lĩnh vực mỹ học nhưng lại có mối quan hệ mật thiết với kinh doanh, vì trong thế giới ngày nay, đổi mới kinh doanh quan trọng nhất là sáng tạo xuất phát từ nhận thức đúng đắn và mang tính mỹ học. Nhiều đổi mới kinh doanh thiết yếu khác là trong lĩnh vực khoa học. Chính ở đây, quan niệm cho rằng quá nhiều hiểu biết sẽ ảnh hưởng đến đổi mới càng trở nên không có sức thuyết phục. Chẳng hạn, một trong những ví dụ nổi tiếng nhất về cách thức giải quyết vấn đề một cách sáng tạo của khoa học thế kỷ XX là việc tìm ra cấu trúc xoắn kép ADN của James Wat −son và Francis Crick. Giáo sư Weisberg, qua nghiên cứu chi tiết, đã chỉ ra một số nhà khoa học lừng danh khác − trong đó có Linus Pauling, người tiếp tục đoạt giải Nobel trong lĩnh vực khác − đã nỗ lực giải quyết cùng một vấn đề từ những góc nhìn khác nhau. Nếu cho rằng hiểu quá rõ vấn đề là một bất lợi thì Watson và Crick hẳn không phải ngập trong đống dữ liệu nghiên cứu. Nhưng thực tế hoàn toàn trái ngược. Ở thời kỳ trước khi có Internet (đầu những năm 1950), phát hiện của các nhà khoa học không được phổ biến rộng rãi như ngày nay, giáo sư Weisberg đã chỉ ra cách thức mà Watson và Crick sử dụng để thu thập và xử lý các loại giấy tờ khác nhau, các bức ảnh X-quang, dữ liệu ban đầu; cũng như để hiểu được bản chất của hiện tượng vật lý và tinh thể học X-quang. Tất cả những điều này tạo cho họ một tổng thể kiến thức cực kỳ quan trọng mà không người nào có được. Đặc biệt hơn, Watson và Crick có những thông tin dẫn họ tới việc suy luận rằng cấu trúc dạng xoắn ốc ADN bao gồm hai chuỗi (Pauling cho rằng có 3 chuỗi), các chuỗi chứa đựng nhiều “base” − giống hình bậc thang − ở bên trong (một số nhà nghiên cứu cho rằng các “base” nằm phía ngoài của chuỗi.) Họ cũng có thể tính toán được các góc xoắn của chuỗi và cách thức liên kết của các “base”.

Watson và Crick không phải người đầu tiên tìm ra cấu trúc dạng xoắn này. Trước đó, các nhà khoa học khác đã phát hiện ra chuỗi xoắn ốc này bao gồm hai chuỗi, không phải một hay ba chuỗi. Hai nhóm khác cũng phát hiện ra rằng cấu trúc chuỗi nằm bên ngoài phân tử. Tuy nhiên, Watson và Crick lại là những người đầu tiên giải quyết được toàn bộ vấn đề về cầu trúc ADN vì chỉ mình họ có đủ những dữ kiện cần thiết. Như kết luận của Weisberg, “không ai nghĩ rằng Watson và Crick là những nhà tư tưởng khác biệt (hoặc giỏi hơn) những người khác. Đơn giản là họ có sẵn những gì cần thiết để phát triển được mô hình ADN đúng mà những người khác không làm được.”

Trong nghiên cứu này, bạn sẽ không tìm ra được bằng chứng về việc hiểu biết quá nhiều có thể cản trở sự sáng tạo. Thay vào đó, mọi bằng chứng dường như chứng tỏ điều ngược lại. Những nhà cải cách vĩ đại nhất là những người giành cả cuộc đời cho lĩnh vực họ nghiên cứu, tích lũy khối lượng kiến thức khổng lồ và luôn nỗ lực vì những thành công mới.

Vậy còn về quan niệm cho rằng học vấn càng cao thì thành công sáng tạo càng thấp thì sao? Mâu thuẫn này có lẽ không nhiều như ta nghĩ. Rõ ràng, thời gian học tập không thể là thước đo tốt nhất về kiến thức chuyên môn, đặc biệt trong một số lĩnh vực cụ thể. Ví dụ, một số tiến sĩ văn học có kiến thức đáng kể về lịch sử và dịch thuật văn học; nhưng thực ra đó hoàn toàn là một lĩnh vực khác − đòi hỏi những kỹ năng và kiến thức khác − so với việc sáng tác văn chương. Quả thực, trong nhiều lĩnh vực sáng tạo, những người có bằng cấp cao thường chọn con đường dẫn tới sự chuyên nghiệp, chứ không phải tới một cuộc sống sáng tạo theo đúng chuyên môn của mình. Rõ ràng ở lĩnh vực này, người có nhiều năm theo con đường học hành sẽ khó trở thành nhà cách tân vĩ đại.

Lĩnh vực khoa học và kỹ thuật lại hoàn toàn khác. Ngày nay, học vấn là điều kiện tiên quyết để nghĩ ra các giải pháp. Không có sinh viên cao đẳng năm thứ 2 nào có thể điều trị được bệnh ung thư. Đó là thực tế của ngày hôm nay. Cũng cần lưu ý rằng quan niệm “học vấn cao, sức sáng tạo ít” là nghiên cứu cho thời kỳ 1450-1850. Nửa đầu thời kỳ đó, khoa học gần như chưa có nên trình độ học vấn cao lúc đó không đồng nghĩa với kiến thức khoa học, bởi con người còn chưa biết đến các nguyên tắc cơ bản của phương pháp khoa học. Hầu hết nghiên cứu thời kỳ đó chỉ mang tính tiền khoa học nên không có gì ngạc nhiên nếu trình độ học vấn và sáng tạo khoa học không liên quan gì với nhau. Tóm lại, trong phần lớn các lĩnh vực, kiến thức chuyên ngành ít liên quan tới trình độ học vấn.

Nhìn rộng ra có thể thấy kiến thức không phải là gánh nặng mà chính là nguồn nuôi dưỡng các nhà cách tân vĩ đại. Để có kiến thức, họ đã phải trải qua rất nhiều năm luyện tập gian khổ và bền bỉ.

Đổi mới không tự nhiên mà đến – nó cần được nuôi dưỡng.

Đã đến lúc cần phải suy nghĩ lại về quan niệm thông thường cho rằng sáng tạo vĩ đại không có tiền lệ và rằng chúng xuất hiện “một cách đột ngột, giống như huyền thoại sinh ra nữ thần Minerva từ óc của thần Jupiter” − như cách nói của một tác giả đáng kính ở thế kỷ XIX về động cơ hơi nước của James Watt. Quan sát kỹ hơn những cải tiến đáng chú ý trong lĩnh vực kinh doanh và khoa học (bao gồm cả động cơ hơi nước của James Watt), có thể thấy chúng không bắt nguồn từ hư vô và thậm chí cũng không phải chưa từng có. Đổi mới không phủ định quá khứ, mà ngược lại, phụ thuộc rất nhiều vào quá khứ và chủ yếu do những người thông thạo kiến thức chuyên môn sáng tạo ra.

Có rất nhiều ví dụ chứng minh cho quan điểm này, nhưng nổi bật nhất là tác phẩm Les Demoiselles d’Aviqrum của Pi­casso – vốn được các nhà nghiên cứu lịch sử mỹ thuật coi là tác phẩm hội họa quan trọng nhất của thế kỷ XX. Cả Weisberg và Gard­ner, trong các nghiên cứu của mình về sáng tạo, cũng đều đề cập đến tác phẩm này. Rất khó đặt tên cho một tác phẩm sáng tạo nếu nó không bắt nguồn từ những gì trước đó – bức tranh với những khuôn mặt kỳ quái đặt trên những thân người trần trụi; trong năm 1907, đây quả là những hình ảnh gây sốc. Tuy nhiên, những sáng tạo bất thường này được bắt nguồn từ nhiều trường phái nghệ thuật mà Picasso chịu ảnh hưởng khi đó như nghệ thuật điêu khắc cổ Ai cập, nghệ thuật nguyên thủy vùng châu Mỹ và Nam Thái Bình Dương, hình tượng và bố cục đặc biệt trong tranh của Cezanne và Matisse. Các nghiên cứu thêm cho thấy tác phẩm bước ngoặt này không đơn thuần là một sự sáng tạo mà còn là sự kết hợp mới mẻ và thành công các nhân tố mà người họa sĩ đã dày công phát triển trong nhiều năm.

Tương tự như vậy trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật. James Watt không phải là người phát minh ra động cơ hơi nước; những phát minh của ông không tự nhiên mà đến như huyền thoại sinh ra nữ thần Minerva từ óc của thần Jupiter. Rất nhiều loại động cơ hơi nước (sử dụng nước thay cho than) đã được phát minh ra trước khi Watt bắt đầu đi làm vào năm 1973, một số đó do Thomas Newcomen phát minh đã được sử dụng rộng rãi ở nước Anh. Thomas Newcomen cũng không phải là người phát minh ra động cơ hơi nước, sáng chế của ông cũng chỉ là sự cải tiến trên những mô hình máy đã có. Trước đó, những mô hình này đã có một quá trình phát triển lâu dài đến mức không biết ai là người đầu tiên phát minh ra chúng nữa. Loại động cơ của Newcomen không hiệu quả bằng thiết kế của Watt. Đây là một cải tiến vĩ đại, đóng vai trò quan trọng trong cuộc cách mạng công nghiệp đã thay đổi tiến trình lịch sử nhân loại. Nhưng đó hoàn toàn không phải điều huyền diệu nào cả. Mà ngược lại: Nó xuất phát từ việc Watt đã nỗ lực cải tiến những mô hình đã có − chính là động cơ của Newcomen − và chính quá trình được đào tạo để trở thành người sáng chế ra các công cụ khoa học đã hình thành ở ông các kỹ năng và kiến thức cần thiết.

Trường hợp của Eli Whitney cũng vậy. Ông cũng không phải người đã phát minh ra máy tỉa hột bông. Trước đó đã có nhiều loại máy tỉa hột bông nhưng chỉ dùng được cho loại bông sợi dài, vì vậy sẽ rất lãng phí nếu phát triển trên quy mô lớn. Thiết bị của Whitney sử dụng nhiều nguyên tắc hoạt động giống các loại máy khác trên thị trường nhưng có thể sử dụng cho bông sợi ngắn. Chính điều đó đã tạo nên sự khác biệt. Chiếc máy của Whitney đã tạo nên cuộc cách mạng cho nền kinh tế Nam Mỹ và góp phần thay đổi lịch sử. Và tương tự như động cơ hơi nước của Watt, sáng chế của Whitney không tự nhiên mà có, nó là sự cải tiến tuyệt vời những thiết kế sẵn có dựa trên vốn hiểu biết sâu sắc của Whitney.

Động cơ hơi nước và máy tỉa hột bông từng là hai phát minh quan trọng nhất trong lĩnh vực kinh doanh. Câu chuyện về sự ra đời của những đổi mới này còn nguyên giá trị áp dụng đến ngày hôm nay. Tất cả những phát minh từ máy điện tín, máy bay tới Internet đều là sự mô phỏng và cải tiến những gì sẵn có, dựa trên nền tảng kiến thức sâu rộng và những thành tựu trong quá khứ. Những cải tiến ít quy mô hơn cũng tương tự như vậy. Nhà phát minh Jim Marggraff, người tạo ra hệ thống đọc tự động LeapPad thông dụng dành cho trẻ nhỏ và bút máy tính FLY − chiếc bút có thể số hóa và lưu trữ những gì được viết ra, đã phát biểu trên tờ New York Times như sau “mỗi sự sáng tạo đều dựa trên những sản phẩm sẵn có”. Theo kinh nghiệm của ông và nhiều nhà phát minh khác, không dễ có được các phát minh nếu không bám sát vào vấn đề.” Thay vào đó, “những khoảnh khắc có thể hét lên sung sướng như Archimedes đều phải nuôi dưỡng qua hàng giờ suy nghĩ và nghiên cứu,” ông cho biết. Douglas K. van Duyne, một chủ doanh nghiệp Inter­net và là người đồng sáng lập công ty tư vấn Naviscent, cũng bày tỏ đồng quan điểm trên tờ thời báo: “Ý tưởng về lễ hiển linh của Chúa Giêxu là thiên đường của những người mơ mộng, nơi họ tin rằng mọi thứ sẽ trở nên dễ dàng hơn.”

Các nhà phát minh trở nên vĩ đại như thế nào

Cần hiểu rằng về lý thuyết, những phát minh kiểu như chiếc bút máy tính FLY, bản giao hưởng của Beethoven hoặc các học thuyết của Einstein đều không khác nhau mấy về loại hình. Gần đây, các nhà nghiên cứu thường nghĩ tới sáng tạo theo hai phạm trù sau: Sáng tạo hình chữ C − lớn là những sản phẩm nổi tiếng, có mức độ ảnh hưởng lớn như mạch tích hợp hay tiểu thuyết Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn. Sáng tạo hình chữ c – nhỏ là những sáng tạo thường ngày như vô tuyến hay một bình hoa nghệ thuật. Nhưng Ronald A. Beghetto của trường Đại học Oregon và James C. Kaufman của Đại học California tại San Bernardino lại gợi ý rằng cả hai loại hình đổi mới trên đều tồn tại “theo một chu trình phát triển như nhau”, và rằng chu trình đó thậm chí còn mở rộng lùi lại sau sáng tạo chữ c − nhỏ; họ gọi đó là sáng tạo chữ c − siêu nhỏ. Theo cơ cấu này, “mọi cấp độ thực hiện sáng tạo đều theo một đường vòng bắt đầu từ việc đích thân giải thích các hiện tượng mới mẻ, có ý nghĩa (chữ c – siêu nhỏ), sau đó tiến tới quá trình đóng góp, đánh giá, trao đổi lẫn nhau (chữ c – nhỏ) và cuối cùng phát triển thành việc thực hiện sáng tạo ở cấp độ cao (chữ C – lớn).”

Khía cạnh này đặc biệt quan trọng vì nó gắn chặt với những ví dụ cho thấy con đường dẫn tới thành công mang tính sáng tạo cũng tương tự các loại thành công khác. Như Beghetto và Kaufman đã nói, “Thành công của chữ C − lớn là nhờ luyện tập có ý thức trong một lĩnh vực cụ thể, chứ không nhờ vào khả năng thiên bẩm đặc biệt của một vài cá nhân.” Các học giả nghiên cứu về sự sáng tạo coi công việc của Erics­son và các đồng sự như “một minh chứng sinh động cho thấy vai trò quan trọng của luyện tập có ý thức trong việc tạo ra thành công mang tính sáng tạo.”

Như vậy, các nhà phát minh trở nên vĩ đại cũng theo cách mà mọi người đã làm.

Tuy nhiên những nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng mọi người thường đi theo lối mòn khi phải thường xuyên giải quyết những vấn đề tương tự nhau. Làm thế nào để những phát hiện này phù hợp với kinh nghiệm thực tế của các nhà phát minh? Câu trả lời sẽ có được khi ta xem xét kỹ hơn cuộc nghiên cứu. Trong một thí nghiệm nổi tiếng về bình nước, các chủ thể nhận được các bình nước và một loạt năm tình huống khác nhau, mỗi tình huống có thể được giải đáp bằng cách đổ nước từ bình nọ sang bình kia theo những cách khác nhau. Sau đó, họ lại nhận được năm nhóm tình huống khác nhau, mỗi tình huống có thể giải quyết bằng một cách đơn giản hơn nhưng các chủ thể lại không thể nhận ra. Kết quả cho thấy: quá quen với một vấn đề sẽ khiến một người không thể tìm ra những cách giải quyết sáng tạo.

Nhưng nếu quay lại và xem xét tình huống này ta có thể thấy nó khác với trường hợp của những người giải quyết vấn đề một cách thật sự sáng tạo. Bản thân các chủ thể trong cuộc nghiên cứu này không tận tụy nghiên cứu hay dành hàng nghìn giờ đồng hồ để tìm hiểu về vấn đề. Mọi điều họ biết về lĩnh vực này chỉ là những gì họ học được từ năm cách giải quyết tình huống do các nhà nghiên cứu chỉ sẵn cho. Vì vậy, không có gì đáng ngạc nhiên nếu các chủ thể không giỏi trong việc tìm ra cách giải quyết cho những tình huống khác. Kết quả này cũng không nói lên điều gì về các nhân tố hỗ trợ hoặc cản trở sự sáng tạo. Thí nghiệm này có thể được hiểu là nó cho thấy điều gì sẽ xảy ra khi con người quá chú tâm vào việc giải quyết một loại vấn đề cụ thể; nhưng cũng có thể hiểu một cách hợp lý, thậm chí thuyết phục hơn rằng nó cho thấy điều gì sẽ xảy ra khi con người không quá chú tâm vào việc giải quyết một vấn đề. Thí nghiệm cho thấy các chủ thể không biết trước cách giải quyết vấn đề có thể tìm ra những giải pháp đơn giản mà những chủ thể có kinh nghiệm không nhận thấy. Nhưng chủ thể của thí nghiệm này lại không phải là đối tượng ta đang quan tâm nhất ở đây − đó phải là những người dành phần lớn thời gian và công sức để nghiên cứu về vấn đề. Kết quả nghiên cứu này rất thú vị và nổi tiếng nhưng không mâu thuẫn với những gì chúng ta thấy trong kinh nghiệm của các nhà cách tân và sáng tạo nổi tiếng.

Vậy còn những huyền thoại về các sản phẩm sáng tạo vĩ đại bất ngờ xuất hiện và hình thành trước cả người tạo ra chúng thì sao? Câu trả lời thật đơn giản: Chúng không có thật. Coleridge được coi là một nhà thơ giỏi và một người quan hệ cộng đồng có tài, vì vậy nhiều người tin rằng ông đã tự tạo nên câu chuyện tưởng tượng chỉ để bán các bài thơ của mình. Rất nhiều bản nháp thơ đầu tiên được tìm thấy, cho thấy Coleridge đã sửa chữa chúng một cách đáng kể trước khi cho xuất bản. Thậm chí giải thích về các bài thơ của mình, Coleridge nói rằng ông bị phê thuốc phiện khi đang đọc một cuốn sách của thế kỷ XVII với tựa đề là Pilgrimage, sau khi tỉnh lại ông đã viết nên bài thơ Kubla Khan nổi tiếng của mình. Tương tự như vậy, ngòi bút của Abraham Lincoln không thể viết ra những từ ngữ bất hủ của bài diễn văn Gettysburg trên mặt sau phong bì trong khi ông đang cưỡi ngựa ra mặt trận; sau này, người ta tìm thấy một số bản nháp bài diễn văn của ông được viết trên giấy tập của Nhà trắng. Tương tự với khoảnh khắc “eureka” của Archimedes, không có bất kỳ ghi chép nào của ông, hay trong các tác phẩm cùng thời với ông, nhắc đến hoặc thậm chí ám chỉ tới câu chuyện “trong bồn tắm” đó. Các học giả kết luận rằng đó là một điều bí ẩn.

Phát huy tư duy đổi mới của doanh nghiệp

Nếu với cá nhân, các nguyên tắc mang lại sáng tạo và đổi mới cũng tương tự nguyên tắc của luyện tập có ý thức nói chung, thì với doanh nghiệp cũng như vậy. Chương cuối cuốn sách này có nêu lên những bước nhằm hỗ trợ doanh nghiệp cải thiện việc thực hiện của mình; giúp họ phát huy khả năng sáng tạo hơn nữa. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng có thể thực hiện một vài nguyên tắc khác để nâng cao khả năng, tạo ra những đổi mới có giá trị.

Ấn tượng mạnh mẽ nhất về những nhà phát minh vĩ đại chính là niềm đam mê công việc và vốn kiến thức chuyên môn sâu rộng của họ. Nếu doanh nghiệp không đổi mới mà chỉ có con người đổi mới thì bước hiệu quả nhất một doanh nghiệp có thể làm để tạo dựng sự cách tân chính là giúp mọi người mở rộng và củng cố kiến thức chuyên môn. Ở những chương trước chúng ta đã thấy một số cách để doanh nghiệp thực hiện việc này. McKinsey có đưa ra một cách tiếp cận mới, đó là tạo ra hệ thống đổi mới trong bản thân doanh nghiệp − nghĩa là tìm cách kết nối mọi người để họ có thể nói chuyện với nhau về các vấn đề gặp phải trong công việc, các cách giải quyết họ đang thử nghiệm và kinh nghiệm học hỏi được. Lý do căn bản − theo giải thích của McKinsey's Joanna Barsh, Marla M. Ca­pozzi, và Jonathan Davidson − là “Khi ý tưởng mới thôi thúc thêm nhiều ý tưởng mới hơn thì hệ thống sẽ tạo ra cả một chu trình đổi mới.” Các nhà phát minh vĩ đại đều tự xây dựng kiểu hệ thống cho riêng họ. Điều này có thể thấy rõ trong tác phẩm của Howard Gardner khi ông cho nhân vật Người sáng tạo mẫu mực chuyển tới một thành phố lớn để tìm cơ hội trở thành người giỏi nhất trong lĩnh vực của cô.

Một trong những lý do chính về việc mọi người trong doanh nghiệp không đưa ra ý kiến đổi mới là vì văn hóa doanh nghiệp không thích điều này. Các ý tưởng mới không được chào đón và không ai dám chấp nhận rủi ro. Khảo sát trong các doanh nghiệp cho thấy điều này. Thậm chí kinh nghiệm bản thân cũng cho ta biết sự thật này. Một phát hiện từ nghiên cứu của McKinsey đã lý giải tại sao vấn đề này không được giải quyết một cách thường xuyên: đó là vì bản thân người lãnh đạo không nghĩ đây là một vấn đề. Khảo sát trên 600 nhà quản lý về nguyên nhân chính của việc doanh nghiệp thiếu sự đổi mới, kết quả cho thấy: nhóm lãnh đạo cấp cao nghĩ rằng đó là do doanh nghiệp không có đủ người tài. Nhóm ở cấp thấp hơn lại có quan điểm hoàn toàn khác biệt − đó là công ty có người tài nhưng văn hóa doanh nghiệp ngăn cản họ đổi mới. Bất kỳ ai đã làm trong một doanh nghiệp hẳn sẽ biết nhóm nào có lý. Thay đổi văn hóa doanh nghiệp theo hướng thân thiện hơn với đổi mới là một dự án lớn và lâu dài. Chúng ta không thể nêu lên chi tiết ở đây ngoài việc đưa ra nhận xét sau: Thay đổi văn hóa doanh nghiệp phải bắt đầu từ cấp lãnh đạo. Nếu người lãnh đạo vẫn nghĩ rằng văn hóa doanh nghiệp mình rất tốt thì nó sẽ không bao giờ thay đổi. Đó là lý do tại sao các khảo sát của McKinsey cho thấy rất nhiều doanh nghiệp không thể thực hiện đổi mới như họ mong muốn.

Có hai bước hiệu quả để thực hiện thành công đổi mới: nói cho mọi người biết những gì cần thiết và để họ tự do thực hiện đổi mới.

Benjamin Zander, chỉ huy trưởng dàn nhạc Boston Philharmonic, thường nói chuyện với một nhóm doanh nhân và cho họ thực hiện một bài tập nho nhỏ. Ông tìm một người trong nhóm có ngày sinh nhật vào hôm đó, hoặc một ngày trước hoặc sau đó, và mời người đó tiến lên phía trước. Tiếp theo ông nói với cả nhóm, "Hôm nay là sinh nhật Mary! Hãy hát tặng cô ấy một bài nào!" Ngay lập tức cả nhóm hát bài “Chúc mừng sinh nhật” cho Mary. Sau đó Zander nói, "Ồ, tốt lắm. Nhưng các bạn biết gì không? Tôi nghĩ mọi người còn có thể làm tốt hơn. Bây giờ chúng ta cùng hát lại một lần nữa, nhưng lần này sẽ tốt hơn. Bắt đầu nào!" Tất cả đều im lặng. Không ai nói gì cả. Sau vài giây lúng túng, Zander nhận ra điều gì vừa xảy ra: Khi mọi người hiểu việc phải làm thì họ sẽ cùng nhau làm rất dễ dàng và không cần sự chỉ dẫn nào cả. Nhưng nếu không hiểu, dù chỉ đơn giản là được yêu cầu hát hay hơn thôi, thì họ cũng trở nên bối rối.

Việc đổi mới trong doanh nghiệp cũng tương tự như vậy. Các nhà lãnh đạo hô hào mọi người đổi mới, nhưng không ai hiểu chính xác đó là gì. Không biết phải đi đâu nên họ cũng sẽ không đi đâu cả. Muốn thúc đẩy đổi mới, doanh nghiệp phải nói cho mọi người hiểu những loại hình đổi mới nào có giá trị nhất.

Mọi người sẽ phải mất rất nhiều thời gian và công sức để nắm vững kiến thức trong lĩnh vực mà họ mong muốn tạo ra đổi mới. Và nếu họ bị định hướng sai thì rất lãng phí. Vì vậy, những định hướng đúng đắn phải nêu rõ: chúng ta cần cách thức mới để mở rộng dây chuyền sản xuất; hay mở rộng sang thị trường Mỹ Latin; hay cách thức mới để hạ thấp chi phí vốn. Điều quan trọng là làm cho mọi người hiểu được những ưu tiên của doanh nghiệp, nhờ đó họ biết được đâu là những đổi mới cần thiết nhất.

Bước tiếp theo là để mọi người tự do thực hiện đổi mới. Đây là vấn đề về động lực. Theo đề xuất của một số nghiên cứu, trao thưởng sẽ chỉ làm mọi người ít sáng tạo hơn trong công việc. Không phải tất cả các nghiên cứu đều đồng tình với đề xuất này nhưng quan điểm của nó cũng khá hợp lý: Những người có nhu cầu sáng tạo nội tại dường như sẽ sáng tạo nhiều hơn người làm chỉ vì tiền. Tiền không bao giờ là quan tâm hàng đầu trong danh sách các yếu tố tạo nên động lực. Doanh nghiệp thường đưa ra sự động viên nhiều nhất có thể để khuyến khích mọi người nâng cao trình độ chuyên môn. Điều này lý giải tại sao nhiều doanh nghiệp đi đầu trong lĩnh vực đổi mới như 3M và Google luôn cho phép nhân viên sử dụng một khoảng thời gian, thông thường từ 10 đến 20 phần trăm, để tham gia vào bất kỳ dự án nào mà bản thân họ thấy hứng thú. Những dự án này không phải lúc nào cũng có lợi cho doanh nghiệp. Đây quả là một sự rủi ro. Nhưng lợi ích của nó là tạo ra chính sách làm-theo-trái-tim-bạn-mách-bảo. Chính sách này tiêu biểu cho văn hóa lòng tin; là động lực thúc đẩy sự sáng tạo trong doanh nghiệp và cũng dễ đưa vào áp dụng. Điều này chính là một trong những lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.

Hiểu được xuất phát điểm của sự đổi mới là vô cùng quan trọng vì mọi người vẫn nghĩ đó là một khả năng bí ẩn. Chúng ta dễ dàng tin rằng một vận động viên quần vợt xuất chúng, chứ không phải một nhà phát minh đại tài, có được thành công là nhờ vào nguyên tắc của luyện tập có ý thức. Nhưng trên thực tế, nhiều minh chứng cho thấy nhân tố quan trọng nhất cho thành công của cả vận động viên và nhà phát minh là như nhau. Giáo sư Raymond S. Nickerson của trường Đại học Tufts từng viết rằng “điều quan trọng nhất của kiến thức chuyên môn quyết định sự sáng tạo thường không được đánh giá đúng mức, ngay cả khi các nhà nghiên cứu vẫn luôn nhấn mạnh về chúng.” Điểm tạo nên sự khác biệt lớn nhất chính là sự tự nguyện trải qua cả một quá trình luyện tập bền bỉ, vất vả để thu nhận kiến thức. David N. Perkins của Đại học Harvard, sau khi nghiên cứu một số nhân tố được coi là quan trọng với sự sáng tạo, đã viết: “Các bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy mối liên hệ giữa suy nghĩ sáng tạo và các giá trị phối hợp như sự tận tụy và khát vọng mạnh mẽ của con người… Hơn những gì ta thường nghĩ, sáng tạo là sự nỗ lực có chủ tâm.” Mong muốn làm chủ kiến thức chuyên môn, cam kết nỗ lực lao động lâu dài để đạt được mục tiêu và lên kế hoạch tìm ra những cải tiến trong công việc − đó chính là con đường dẫn tới sự đổi mới.

Sức sáng tạo của con người dồi dào hơn ta tưởng. Cản trở lớn nhất chỉ là ta có sẵn lòng thực hiện và theo đuổi công việc khó khăn đó không. Theo quan điểm này, một nghiên cứu về đổi mới có nêu một vấn đề quan trọng, đó là: ở tuổi nào chúng ta nên bắt đầu luyện tập có ý thức, và nó sẽ có tác dụng đến khi nào? Trong lĩnh vực sáng tạo như âm nhạc, mọi người có thể được đào tạo khi còn rất nhỏ và tiếp tục đến khi về già. Đâu là ý nghĩa rộng hơn của câu hỏi này? Liệu việc đạt được thành công lớn có thể kéo dài được lâu hơn không? Và nếu vậy thì vai trò của môi trường hỗ trợ là gì?

Sức mạnh của luyện tập có ý thức hóa ra được sử dụng rộng rãi trong cả cuộc đời. Chương tiếp theo sẽ cho ta biết rõ lý do và ý nghĩa của việc này.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.