Lớn lên ở Crawford, bang Mississippi, Jerry Rice được gọi gia nhập vào đội bóng bầu dục của trường trung học. Biết cậu bé rất nhanh nhẹn, huấn luyện viên đã thuyết phục cậu thử tham gia. Rice chơi rất tốt và có tên trong đội tuyển toàn bang. Nhiều trường đại học danh tiếng đề nghị được trao học bổng cho cậu. Thậm chí Đại học bang Mississippi Valley ở Itta Bena, bang Mississippi, cũng đề nghị trao cho cậu với một học bổng trong bốn năm.
Rice trở thành một ngôi sao lớn trong trường, nhận được rất nhiều giải thưởng của Hiệp hội thể thao Đại học quốc gia Hoa Kỳ (NCAA). Vào mùa bóng sau, cậu có tên trong đội tuyển toàn bang và thậm chí nằm trong danh sách ứng viên của Heisman Trophy (cậu đã không được giải). Tuy nhiên, một lần nữa, phong độ của cậu không đủ xuất sắc để được nhận vào đội tuyển quốc gia. Vấn đề ở tốc độ của cậu. Ở Crawford, tốc độ của cậu đạt tiêu chuẩn. Cậu chạy đủ nhanh để trở thành ngôi sao của trường trung học, nhưng ở đội tuyển quốc gia, tốc độ của cậu không có gì nổi trội. Đến năm 1985, sau khi bị mười lăm đội tuyển từ chối, cuối cùng đội San Francisco 49ers mới ký hợp đồng với cậu.
Các cổ động viên đều biết Jerry Rice là cầu thủ nhận bóng xuất sắc nhất trong lịch sử của Hiệp hội thể thao Đại học quốc gia Hoa Kỳ. Một số chuyên gia tin rằng anh có thể là cầu thủ xuất sắc nhất ở bất cứ vị trí nào trên sân. Rất khó để có được vị trí như của anh vì sự cạnh tranh trong đội bóng rất khốc liệt. Ví dụ, thành tích giữ bóng, ghi điểm và lấn sân nhiều hơn cầu thủ đứng thứ hai không chỉ năm hay mười phần trăm − vốn đã rất ấn tượng − mà lên tới tận năm mươi phần trăm.
Thật nguy hiểm nếu cho rằng thành tích không bao giờ bị phá vỡ, nhưng quả là một thử thách khi muốn đánh bại thành tích của Rice vì anh là một người có tinh thần thép. Anh chơi hai mươi mùa bóng ở một vị trí nổi tiếng “khó nhằn”. Anh tham gia hầu hết mọi trận đấu, trong mọi mùa giải ngoại trừ mùa giải năm 1997, khi đó anh phải ngồi ngoài sân trong mười bốn tuần vì chấn thương; nhưng về sau anh trở lại sân sớm hơn dự tính của bác sĩ. Với nhiều cầu thủ sau này, việc thi đấu ở trình độ cao trong nhiều năm một môn thể thao cần nhiều thể lực không phải là điều không thể, nhưng trong lịch sử thì Rice là trường hợp đầu tiên.
Về các cầu thủ, câu hỏi này thường gây nhiều tranh cãi cho những người hâm mộ thể thao, nhưng với trường hợp của Rice thì câu trả lời rất rõ ràng. Mọi người trong giới thể thao hẳn phải thừa nhận Rice là cầu thủ xuất sắc nhất, vì anh đã luyện tập chăm chỉ hơn bất kỳ ai khác trong mọi mùa giải và ngay cả khi mùa giải kết thúc.
Trong thời kỳ tập trung đội tuyển, anh nổi tiếng vì sự hăng hái của mình; trong khi nhiều cầu thủ sau mỗi lần nhận được bóng sẽ chạy về vị trí tiền vệ thì Rice lại nhanh chóng chạy về vị trí cuối sân. Đáng kể nhất là khi mùa giải kết thúc, anh vẫn tự chăm chỉ luyện tập sáu ngày một tuần. Buổi sáng dành cho các bài tập về tập tim mạch và chạy năm dặm đường đồi núi. Người ta nói rằng anh từng chạy mười lần nước rút trên chặng đường dốc đứng, với tốc độ gió lên tới 40. Buổi chiều là thời gian luyện tập cử tạ. Khối lượng luyện tập của anh được coi là khắt khe nhất trong giải bóng và nhiều cầu thủ đã muốn tham gia luyện tập cùng Rice để xem nó ra sao. Kết quả là một số đã phát ốm chỉ sau đó một ngày.
Nhiều người từng hỏi xin các huấn luyện viên của đội 49 chi tiết chương trình luyện tập của Rice nhưng họ chưa bao giờ tiết lộ bất cứ thông tin gì vì e rằng nếu làm theo mọi người có thể tự làm tổn thương mình.
Bài học dễ dàng rút ra từ câu chuyện của Jerry Rice là sự chăm chỉ tập luyện làm nên mọi điều khác biệt. Như ta biết − từ các nghiên cứu và nhìn nhận mọi thứ xung quanh mình − chăm chỉ làm việc không phải lúc nào cũng dẫn đến thành công. Thậm chí sau những thành tích tuyệt vời ở trường, Rice cũng chưa có được tốc độ xuất chúng − một phẩm chất tối cần thiết của một cầu thủ nhận bóng. Vì vậy, hẳn có điều gì khác ẩn dấu trong câu chuyện của Rice.
Tuy nhiên, vẫn cần lưu ý một số điểm khác nữa:
Anh vốn dành rất ít thời gian để chơi bóng.
Trong tất cả những việc Rice đã làm để trở thành một cầu thủ xuất sắc, không việc gì trong số đó liên quan tới việc chơi bóng bầu dục cả. Các bài tập độc lập của anh trong thời gian mùa giải kết thúc bao gồm việc tập luyện một mình và với đồng đội, xem các phim về bóng bầu dục. Nhưng đội 49 và thậm chí các đội khác mà Rice từng thi đấu đều không bao giờ chơi thật khi tập luyện vì họ không muốn mạo hiểm để bị chấn thương. Nghĩa là toàn bộ thời gian tập luyện của Rice có liên quan trực tiếp tới bóng bầu dục thật sự chỉ trong những trò chơi game vào ngày nghỉ cuối tuần mà thôi.
Vậy phần lớn những công việc liên quan tới bóng bầu dục của anh là gì? Hãy thử tính toán xem trong vòng một năm, Rice dành trung bình hai mươi giờ một tuần cho bóng bầu dục. Việc thi đấu vốn hết sức khắc nghiệt nên những cầu thủ xuất sắc nhất cũng chỉ có thể duy trì phong độ trong một thời gian giới hạn. So với mức trung bình, Rice thi đấu nhiều hơn thế và rất ít để xảy ra chấn thương. Đó là khoảng 1.000 giờ một năm, hoặc 20.000 giờ trong suốt toàn bộ sự nghiệp. Anh đã chơi 303 trận trong giải bóng đá quốc gia − thành tích lớn nhất của một cầu thủ nhận bóng cánh xa − và nếu ta giả định rằng trung bình, một cầu thủ tấn công nhận được bóng của một nửa lần số đánh bóng đó thì nó vào khoảng 150 giờ chơi. Điều này có thể hơi phóng đại vì Rice không tham gia đủ mọi trận đấu. Kết luận: một trong những cầu thủ vĩ đại nhất chỉ dành chưa tới 1% khối lượng luyện tập cho việc chơi bóng.
Đúng là tất cả các cầu thủ của giải Vô địch quốc gia dành phần lớn thời gian luyện tập của họ cho những hoạt động không liên quan tới bóng bầu dục. Điều này rất quan trọng. Mặc dù thi đấu ở trình độ cao và thường xuyên bị đánh giá nghiêm khắc, họ cũng không lên lịch luyện tập hàng ngày mà dành phần nhiều thời gian vào những hoạt động khác. Trong trường hợp của Rice, một trong những cầu thủ xuất sắc nhất, tỷ lệ này thậm chí còn nhiều hơn.
Anh dành việc luyện tập cho những yêu cầu đặc biệt của riêng mình.
Rice không cần làm mọi việc một cách hoàn hảo. Chỉ một số việc là đủ. Anh phải chạy theo một đường chạy chuẩn, tránh được các cầu thủ hậu vệ − đôi khi là một hoặc hai người được chỉ định phải giành bóng của anh, phải nhảy cao hơn họ để bắt bóng, xô ngã họ nếu họ muốn lấy bóng từ tay anh; cuối cùng là phải chạy nhanh hơn cầu thủ phòng ngự. Chính vì vậy, anh tập trung luyện tập chính xác vào những yêu cầu này. Không trở thành một cầu thủ nhận bóng nhanh nhất giải cũng không sao. Anh nổi tiếng vì những đường chạy chính xác. Việc luyện tập cử tạ giúp anh có một sức khỏe phi thường; còn việc chạy đường dài khiến anh có thể chủ động đột ngột thay đổi hướng chạy mà không cần định hướng trước. Việc chạy nước rút lên đỉnh đồi khiến anh có những bước chạy đầy sức bật. Hơn tất cả, chế độ tập luyện bền bỉ của anh − không phải như những gì một cầu thủ điền kinh tập-trung-vào-tốc-độ thường làm − đã mang lại cho anh lợi thế rất lớn ở hiệp đấu thứ tư, khi mà phần lớn các đối thủ đã thấm mệt và mất sức thì anh vẫn tràn đầy sinh lực như ở những phút đầu tiên. Đó là khi anh quyết định phần thắng bại của trận đấu.
Rice và huấn luyện viên của mình hiểu rõ những gì anh cần để trở thành một cầu thủ xuất sắc. Họ tập trung vào những thứ cần thiết chứ không phải những mục tiêu mơ ước, như tốc độ chẳng hạn.
Được mọi người ủng hộ, bản thân anh cũng đã làm được rất nhiều việc.
Mùa bóng kéo dài gần nửa năm. Một môn thể thao mang tính đồng đội rõ ràng luôn đòi hỏi các cầu thủ phải phối hợp tốt với nhau. Trong khi đó, hầu hết công việc luyện tập của Rice là khi mùa bóng kết thúc. Anh được các huấn luyện viên và chuyên gia đào tạo cho rất nhiều lời khuyên, nhưng anh cũng đã tự mình thực hiện hầu hết khối lượng luyện tập liên quan tới bóng bầu dục.
Không phải vì niềm vui.
Chẳng có gì vui thú với việc chạy đến kiệt sức hoặc nâng tạ đến mức khuỵu tay. Nhưng đó là những việc cực kỳ quan trọng với anh.
Anh bất chấp những giới hạn tuổi tác thông thường.
Trung bình, các cầu thủ của giải Vô địch quốc gia giã từ đội tuyển ở độ tuổi hai mươi nên việc thi đấu đến tuổi ba mươi lăm quả là một thành tích đáng nể. Một cầu thủ không thể tránh khỏi bị chấn thương và sức khỏe bị xuống cấp. Và một cầu thủ ở tuổi ba mươi khó có thể chiếm ưu thế trước một đối thủ mới ở tuổi mười lăm. Một số ít cầu thủ còn chơi ở tuổi bốn mươi thường ở vị trí tiền vệ − vốn không đòi hỏi phải va chạm và chạy nhiều trong suốt trận đấu −, hoặc ở một số vị trí khác ít được ra sân hay phải va chạm với đối thủ. Cầu thủ nhận bóng biên rộng, vị trí vốn phải chạy “như điên” trong suốt trận đấu và bị đối thủ xô đẩy, thường không chơi được quá hai mươi mùa bóng hoặc thi đấu đến tuổi bốn mươi hai. Không ai khác ngoài Rice đã làm được điều đó.
Phát hiện quan trọng
Câu hỏi đặt ra ở đây là liệu sự nghiệp của một ngôi sao bóng đá có điểm tương đồng nào với hầu hết chúng ta hay không? Ở khía cạnh khoa học, nó không phải một dữ kiện mà chỉ là một ví dụ. Để xem bài học rút ra từ sự nghiệp của Rice có thể được áp dụng rộng rãi hay không, ta hãy cùng xem xét một nghiên cứu khoa học đặc biệt quan trọng và vô cùng chính xác, được thực hiện vào đầu thế kỷ XIX, tại một nơi hoàn toàn khác – thành phố Berlin – và về một lĩnh vực cũng hoàn toàn khác – đó là âm nhạc.Mục tiêu của nghiên cứu là nhằm tìm ra nguyên nhân tại sao một số nghệ sĩ chơi vi-ô-lông lại xuất sắc hơn những người khác. Các nhà nghiên cứu đã tìm đến Học viện Âm nhạc Tây Berlin, một ngôi trường đào tạo nên các tài năng âm nhạc; rất nhiều học sinh tốt nghiệp từ trường đã tham gia vào các dàn nhạc giao hưởng hoặc trở thành những nghệ sĩ độc tấu nổi tiếng. Họ đề nghị các giáo sư đề cử ra những nghệ sĩ vi-ô-lông xuất sắc nhất, có khả năng trở thành những nghệ sĩ độc tấu quốc tế. Các giáo sư cũng đề cử một số nghệ sĩ khác không xuất sắc bằng nhóm đầu tiên. Ngoài ra, Học viện cũng có một khoa riêng với tiêu chí đầu vào thấp hơn; sinh viên của khoa này được đào tạo để trở thành những giáo viên âm nhạc. Các nhà nghiên cứu cũng tuyển ra một nhóm sinh viên từ khoa này tham gia cuộc nghiên cứu. Vậy là ta có ba nhóm chủ thể − ta sẽ lần lượt gọi là nhóm tốt, tốt hơn và tốt nhất. Cả ba nhóm đều có cùng giới tính và độ tuổi (tất cả sinh viên đều ở độ tuổi hai mươi.)
Sau đó, các nhà nghiên cứu tập hợp rất nhiều dữ liệu, tiểu sử về các chủ thể, ví dụ như độ tuổi họ bắt đầu học nhạc, các giáo viên đã đào tạo họ, những cuộc thi họ đã tham gia và nhiều dữ liệu khác. Các dữ liệu đã khẳng định sự đánh giá của các giáo sư âm nhạc: trong các cuộc thi âm nhạc, nhóm tốt nhất đạt thành tích cao hơn nhóm tốt hơn − nhóm này lại có thành tích cao hơn nhóm tốt. Các chủ thể cũng được yêu cầu ước lượng ra số giờ hàng năm họ dành cho việc luyện tập kể từ khi bắt đầu học nhạc. Các nhà nghiên cứu đưa cho họ một danh sách dài các hoạt động liên quan và không liên quan đến âm nhạc; và hỏi họ về thời gian dành cho mỗi hoạt động trên trong một tuần điển hình gần đây nhất. Họ cũng được yêu cầu đánh giá xem từng hoạt động có giúp ích gì cho họ trong việc chơi đàn hay hơn không; chúng khiến họ phải nỗ lực ra sao cũng như sự thú vị mà chúng đem lại. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu đặt ra rất nhiều câu hỏi khác, kể cả việc yêu cầu họ liệt kê chi tiết những việc họ đã làm trong ngày hôm trước; hay điền vào bản nhật ký những việc cần làm trong một tuần. Để đảm bảo độ chính xác của thông tin được cung cấp, các nhà nghiên cứu cũng tiến hành kiểm tra chéo lại theo nhiều cách và có những buổi phỏng vấn thêm sau đó với các chủ thể để khẳng định tính chính xác của các con số.
Kết quả mang lại lượng dữ liệu khổng lồ. Một người không có chuyên môn nếu nhìn vào sẽ kết luận đơn giản là cuộc sống và hành vi của những nghệ sĩ vi-ô-lông này sẽ được chia thành mười ba hướng kể từ ngày Chủ nhật. Nhưng kết quả có được từ những số liệu phân tích này đặc biệt rõ ràng và thuyết phục.
Đánh giá trên nhiều phương diện cho thấy toàn bộ ba nhóm chủ thể trên đều như nhau. Họ cùng bắt đầu học đàn vi-ô-lông từ khi lên 8 tuổi và quyết định trở thành nghệ sĩ ở tuổi 15. Các số liệu phân tích lấy ra từ các nhóm đều không có sự khác biệt đặc biệt nào. Khi tiến hành nghiên cứu, mọi chủ thể đều đã theo học đàn vi-ô-lông trong ít nhất một thập kỷ.
Có lẽ điều ngạc nhiên nhất là cả ba nhóm đều dành thời gian như nhau cho các hoạt động liên quan đến âm nhạc như các bài học nhạc, luyện tập, lớp học vv trong khoảng năm mươi mốt giờ một tuần. Không có sự khác biệt nào lớn giữa các nhóm ở phương diện này. Đó là, cả ba nhóm đều dậy sớm vào mỗi sáng và dành nhiều giờ đồng hồ cho việc khổ luyện hàng tuần, tương tự những gì mà những người nổi tiếng trong các lĩnh vực khác dành cho sự đam mê công việc của họ.
Các nghệ sĩ vi-ô-lông cũng hoàn toàn hiểu rõ đâu là điều quan trọng nhất giúp họ tiến bộ: đó chính là việc tự thân tập luyện. Khi được hỏi để đánh giá về mức độ ảnh hưởng của mười hai hoạt động liên quan đến âm nhạc và mười hoạt động không liên quan (ví dụ như công việc nhà, mua sắm đồ đạc hay giải trí) tới thành tích của họ, câu trả lời đầu tiên vẫn là sự tự luyện tập.
Tất cả đều hiểu điều này nhưng không phải tất cả đều thực hiện được. Mặc dù thấu hiểu tầm quan trọng của việc tự tập luyện nhưng mỗi nhóm lại dành ra số thời gian hoàn toàn khác nhau. Hai nhóm dẫn đầu, nhóm tốt nhất và tốt hơn, tự tập luyện trung bình khoảng hai mươi tư giờ một tuần. Trong khi nhóm còn lại chỉ dành ra chín giờ một tuần mà thôi.
Phát hiện này có ý nghĩa hơn khi ta xem xét những khía cạnh khác của việc luyện tập. Khi các chủ thể khẳng định được đâu là hoạt động quan trọng nhất với họ thì cũng có nghĩa là họ đã hoàn toàn hiểu rõ đó là điều khó khăn và không có nhiều trò vui trong đó. Khi xếp loại hoạt động dựa trên mức độ nỗ lực yêu cầu, việc tự tập luyện được đánh giá là khó khăn hơn nhiều so với việc chỉ chơi đàn cho vui − kể cả một mình hay với những người khác − và thậm chí còn khó khăn hơn việc trông trẻ − một hoạt động thường ngày đòi hỏi nhiều nỗ lực nhất. Nếu vì mục tiêu giải trí thì việc luyện tập đứng sau rất nhiều so với việc chơi cho vui và thậm chí dưới cả việc trình diễn nhóm một cách chính thức − vốn hay được coi là hoạt động nhiều áp lực và ít vui vẻ nhất.
Việc tập luyện gian khổ đến nỗi nó đòi hỏi mọi người nếu muốn luyện tập nhiều thì phải sắp xếp cuộc sống của họ theo những cách đặc biệt. Hai nhóm đầu tiên chủ yếu tập nhạc vào cuối buổi sáng hoặc đầu giờ chiều khi vẫn còn minh mẫn. Ngược lại, nhóm thứ ba lại tập chủ yếu vào cuối giờ chiều, khi họ hầu như đã mệt nhoài. Hai nhóm đầu cũng khác nhóm thứ ba ở điểm: họ ngủ nhiều hơn. Họ nghỉ trưa và ngủ đêm nhiều hơn. Việc luyện tập vất vả dường như đòi hỏi nhiều thời gian để hồi phục.
Trong các hoạt động liên quan tới âm nhạc, việc tự tập luyện không phổ biến vì nó đòi hỏi mỗi cá nhân phải kiểm soát được chính mình. Các hoạt động khác như học bài, đến lớp, biểu diễn đòi hỏi sự tham gia của mọi người, vì thế nó là bắt buộc. Nhưng với 168 giờ một tuần, một người có thể dành thời gian không giới hạn cho việc tự luyện tập. Trên thực tế, không chủ thể nào trong cuộc nghiên cứu dành hầu hết thời gian cho việc tập luyện.
Phần lớn các nghệ sĩ vi-ô-lông hiểu rằng việc tự thân luyện tập là điều quan trọng nhất để đạt thành tích tốt hơn. Và mặc dù không cho đó là điều dễ dàng hoặc làm cho vui, hầu như tất cả họ dành thời gian không giới hạn để luyện tập. Ở những khía cạnh này, họ đều giống nhau. Điểm khác biệt là một số chọn cách luyện tập nhiều hơn và họ sẽ trở thành những người thành công hơn.
Ưu điểm của việc luyện tập được tích tụ dần dần. Bạn có thể nhận ra rằng tại thời điểm nghiên cứu, các chủ thể trong nhóm tốt nhất và tốt hơn có thời lượng luyện tập như nhau là hai mươi tư giờ mỗi tuần. Mặc dù họ tập luyện nhiều hơn nhóm thứ ba nhưng các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt đáng kể nào ở thời gian luyện tập của hai nhóm dẫn đầu. Chính việc này đã làm nảy sinh một vấn đề. Nếu luyện tập nhiều hơn tương đương với thành tích tốt hơn thì tại sao nhóm tốt nhất lại không hề luyện tập nhiều hơn so với nhóm thứ hai?
Câu trả lời nằm trong chính quá trình luyện tập của các sinh viên. Mọi chủ thể đều được yêu cầu ước lượng số giờ luyện tập hàng tuần trong từng năm kể từ khi họ tham gia học đàn; điều này giúp các nhà nghiên cứu tính toán được tổng số thời gian học đàn của họ. Kết quả rất rõ ràng. Ở tuổi 18, nhóm đầu tiên trung bình có tổng số thời gian luyện tập đàn trong đời là 7,410 giờ; nhóm thứ hai là 5,301 giờ và nhóm thứ ba là 3,420 giờ. Sự khác biệt quả là rất lớn.
Thêm nữa, mối liên quan thậm chí còn mạnh hơn biểu hiện lúc đầu. Đúng vậy, tổng khối lượng luyện tập đặc biệt liên quan tới việc đem lại thành tích tốt hơn. Nhưng thử hình dung tình cảnh của một nghệ sĩ vi-ô-lông ở nhóm thứ ba; người này khi 18 tuổi đã quyết định trở thành một nghệ sĩ độc tấu quốc tế, một Itzhak Perlman hay Joshua Bell thứ hai. Thực tế khắc nghiệt là những nghệ sĩ vi-ô-lông giỏi nhất ở tuổi của anh, những người anh phải thi đấu hoặc vượt qua, đã luyện tập nhiều hơn anh gấp hai lần. Nếu muốn theo kịp họ, anh sẽ phải luyện tập nhiều hơn họ, dù hiện tại anh tập luyện cũng chẳng kém gì (chín giờ một tuần so với hai mươi tư giờ.) Vì thế chắc anh phải nhân đôi thời gian luyện tập trước khi trở nên quá giàĐây quả là một quyết định khó khăn tại thời điểm này của cuộc đời khi anh bắt đầu phải gánh vác trọng trách của một người trưởng thành và phải độc lập về tài chính. Tóm lại, về lý thuyết, họ có thể gia nhập vào thế giới của những nghệ sĩ vi-ô-lông tài danh nhưng xét trên thực tế điều này gần như không thể. Vấn đề ẩn chứa trong trường hợp của anh hóa ra lại vô cùng quan trọng với các cá nhân và tổ chức nói chung.
Nghiên cứu này đặc biệt có tính thuyết phục trong việc giải đáp câu hỏi tại sao một số nghệ sĩ vi-ô-lông lại xuất sắc hơn những người khác. Đây là một phần của một bài báo mang tính đột phá, trong đó nêu ra câu hỏi lớn hơn về lý do tại sao một số người ở các lĩnh vực như kinh doanh, khoa học, thể thao, âm nhạc, nghệ thuật lại đặc biệt xuất sắc, trong khi hầu hết số khác lại không. Tác giả chính của bài báo “Vai trò của sự luyện tập có ý thức để đạt được thành công” là Anders Ericsson. Ông chính là người mười lăm năm trước đã giúp thực hiện cuộc thí nghiệm trên chàng sinh viên có thể nhớ được tới tám mươi hai con số ngẫu nhiên. Ý tưởng từ cuộc nghiên cứu đó chưa lúc nào rời khỏi tâm trí của Ericsson. Và bây giờ, trong bài bào mới này, ông và các đồng tác giả, Ralf Th. Krampe và Clemens Tesch-Romer đến từ Học viện Giáo dục và Phát triển Con người Max Planck, đã nêu lên một khung giả thuyết mới về lý do tại sao một số người thực hiện một cách xuất sắc công việc của họ.
Khung giả thuyết mới này được nêu lên vì giả thuyết hiện tại, vốn phụ thuộc chủ yếu vào khái niệm tài năng thiên bẩm, rõ ràng không thỏa đáng. Rất nhiều vấn đề trong giả thuyết đó, ví như nhiều vĩ nhân không hề có biểu hiện của năng khiếu thiên bẩm. Ngoài ra, Ericsson và các đồng sự đã phát hiện ra một chủ đề mới nổi lên từ việc nghiên cứu các vĩ nhân kiệt xuất: bất kể họ là ai cũng như cách giải thích về sự thành công của họ, thì họ đều phải mất rất nhiều năm để có được thành công. Nếu một người đạt được thành công sau nhiều năm khổ luyện thì việc cho rằng tài năng thiên bẩm đóng vai trò quan trọng trong thành công cần phải bàn cãi thêm.
Hiện tượng này dường như mang tính toàn cầu. Trong một nghiên cứu nổi tiếng về các kỳ thủ, Herbert Simon − người giành giải thưởng Nobel − và William Chase (đồng tác giả với Ericsson trong nghiên cứu về trí nhớ) đã đề xuất “quy tắc mười năm”, dựa trên quan sát của họ cho rằng không ai có thể đạt tới thứ hạng cao nhất của cờ vua chỉ trong vòng một thập kỷ. Một số lĩnh vực còn đòi hỏi khoảng thời gian nhiều hơn thế. Thậm chí Bobby Fischer cũng không phải ngoại lệ; khi trở thành quán quân cờ vua ở tuổi 16 ông đã có chín năm nghiên cứu cờ vua. Nhiều nghiên cứu tiếp theo ở nhiều lĩnh vực khác đã chứng minh rằng “quy tắc mười năm” này có mặt ở hầu hết lĩnh vực được các nhà nghiên cứu xem xét đến. Trong toán học, khoa học, soạn nhạc, bơi lội, chẩn đoán tia X-quang, quần vợt, văn học – không ai, thậm chí cả những vĩ nhân “tài năng” nhất, có thể trở nên vĩ đại mà không phải trải qua ít nhất mười năm khổ luyện. Nếu tài năng nghĩa là đem lại thành công một cách dễ dàng hoặc nhanh chóng, như hầu hết mọi người đều tin như vậy, thì rõ ràng có điều gì đó sai lầm trong cách giải thích thành công nhờ vào tài năng.
Nghiên cứu sâu hơn theo hướng này, các nhà nghiên cứu phát hiện thêm rằng nhiều nhà khoa học và tác giả cho ra đời tác phẩm hay nhất của mình chỉ sau hai mươi năm nỗ lực hết mình hoặc lâu hơn thế. Điều này nghĩa là họ mất mười chín năm để nỗ lực ngày một xuất sắc hơn. Sự thật này đã nêu thêm những vấn đề khác với quan niệm thành công nhờ vào tài năng. Francis Galton đã bị hoàn toàn thuyết phục rằng mọi người đều sinh ra với những hạn chế khác nhau mà ông đơn giản không thể bỏ qua: “Khả năng thực hiện tối đa của anh được xác định bởi một số nhất định.” Những hạn chế này áp dụng với mọi sự nỗ lực, bất kể là thể chất hay tinh thần. Nếu một người sớm vươn ra khỏi những hạn chế của mình, Galton tin rằng, và sau đó, “trừ phi anh ta bị che mắt bởi sự tự phụ của bản thân, nếu không anh ta sẽ thấy chính xác những thành công nằm trong và ngoài khả năng của mình.” Ở thời điểm tỉnh táo đó, Galton nói, người thông minh thường không cố làm thêm nữa. “Anh ta sẽ không bị dằn vặt trong những nỗ lực vô vọng bởi sự thúc đẩy sai lầm về thói tự phụ sai lầm…” Ông loại bỏ quan niệm ngớ ngẩn cho rằng mình có thể làm tốt hơn, yên ổn với ý nghĩ rằng mình làm tốt như đã làm, và sẽ “tìm thấy sự yên tĩnh tinh thần thật sự với nhận thức rằng mình đã làm ở mức tốt nhất mà khả năng cho phép.” Ít nhất Galton đã làm cho điều này nghe có vẻ cao quý.
Tuy nhiên, một trăm năm sau, rất nhiều bằng chứng đã cho thấy con người có thể vươn tới những thành tích tốt hơn sau khi đã chạm tới mức giới hạn tự nhiên của mình. Ví dụ chính là các nhà văn lớn, họa sĩ, thương nhân, nhà phát minh và nhiều vĩ nhân khác. Họ đã tạo ra những tác phẩm tốt nhất trong sự nghiệp của mình. Vào cuối thế kỷ XIX, các nghiên cứu khoa học đã nhiều lần chỉ ra rằng những người bình thường, ở nhiều loại hình công việc khác nhau, vẫn có thể đạt nhiều thành công hơn nữa, ngay cả khi công việc của họ đã ổn định trong nhiều năm. Nhân viên đánh máy, nhân viên điện tín, thợ xếp chữ − những người giàu kinh nghiệm trong các công việc này − vốn không có tiến bộ nào trong công việc đã nhiều năm. Đột nhiên họ có thể đạt được thành tích đáng kể sau khi nhận được sự khuyến khích hoặc tham gia khóa đào tạo mới. Minh chứng này rõ ràng là một vấn đề lớn đối với quan niệm bạn-có-hoặc-không-có thành công
Tổng kết các ví dụ có được, Ericsson và các đồng tác giả quan sát thấy “không thể tìm kiếm được những tính cách di truyền ổn định có thể dự đoán hoặc ít nhất đại diện cho sự thành công của các vĩ nhân.” Tuy nhiên, tại thời điểm bài báo của họ ra đời, quan niệm thành công nhờ vào tài năng vẫn là sự lý giải được ưa chuộng nhất. Tại sao vậy? Các tác giả đưa ra một lý do đơn giản: “Việc nhận thức tầm quan trọng của tài năng dựa trên các giả thuyết lựa chọn không đầy đủ để lý giải về bản chất đặc biệt của các vĩ nhân.”
Không có ý kiến nào hay hơn ý kiến này của họ.
Điều này có thể được hiểu rất đơn giản như sau: Điều mà các tác giả gọi là “luyện tập có ý thức” sẽ tạo ra tất cả sự khác biệt. Có thể thấy rõ điều này trong bài báo của họ, “sự khác biệt giữa vĩ nhân và người bình thường phản ánh ở quãng thời gian dài nỗ lực có ý thức để cải thiện thành tích trong một lĩnh vực cụ thể.”
Quan điểm này đặc biệt thiết yếu vì hai lý do.
Thứ nhất, nó bác bỏ dứt khoát quan điểm bạn-có-hoặc-không-có. Nó lý giải về thành công lớn không cần đến vai trò của tài năng. Các tác giả đồng ý rằng các vĩ nhân ở một số lĩnh vực nào đó thật sự khác biệt với hầu hết chúng ta; nhưng vẫn chưa thống nhất tìm ra quan niệm chung về nguồn gốc của sự khác biệt đó. Họ nói: “chúng tôi phủ nhận sự khác biệt đó bất biến, đó là, nhờ vào tài năng bẩm sinh.” Đây là quan niệm mới, cơ bản giải thích việc tại sao một số người thực hiện những việc họ làm một cách đặc biệt xuất sắc
Thứ hai, nó đã giải quyết được mâu thuẫn lớn trong cốt lõi các nghiên cứu khoa học về thành tích và thành công lớn, cũng như kinh nghiệm hàng ngày của chúng ta. Nói cách khác, ta có thể thấy rằng những năm tháng chăm chỉ làm việc không làm cho hầu hết chúng ta trở nên vĩ đại. Nếu tất cả những gì ta làm được là mở rộng tầm mắt và nhìn ra xung quanh thì ta có thể đồng tình với Galton: Phần lớn những người ta cùng làm việc, chơi gôn hay chơi trò Doom đều đạt được tiến bộ sau một khoảng thời gian và bắt đầu chững lại; rõ ràng là khả năng của họ tới đó là hết; nếu có làm việc thêm trong nhiều năm nữa cũng không thể tiến bộ được hơn nữa. Mặt khác, ta vẫn thường thấy những người đạt được nhiều thành công nhất là những người làm việc chăm chỉ nhất. Làm thế nào để cả hai luận điểm này đều đúng?
Khung giả thuyếtdo Ericsson và đồng nghiệp khởi xướng đã chạm tới vấn đề cốt tủy của mâu thuẫn này. Theo họ quan sát được, vấn đề là “định nghĩa hiện tại về luyện tập rất mơ hồ.” Luận điểm của họ không dựa vào việc quan sát “có công mài sắt có ngày nên kim” một cách đơn giản, mà dựa vào quan niệm đặc biệt của họ về “luyện tập có ý thức.”
Ý nghĩa của việc này hóa ra đặc biệt quan trọng. Nó không như hầu hết những gì chúng ta từng nghĩ. Hiểu rõ điều này sẽ làm sáng tỏ con đường đi tới thành công lớn ở bất cứ lĩnh vực nào, không chỉ của cá nhân mà còn của các công ty và tổ chức. Theo cách này, nó cho thấy, trong số nhiều điều khác, Jerry Rice đã biết chính xác anh đang làm gì.