Giải Mã Tài Năng

Lượt đọc: 89 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 6: Cách Thức Luyện Tập Có Ý Thức
Nhận Thức Nhiều Hơn

❊ ❊ ❊

Ở điểm này, các bằng chứng rõ ràng cho thấy hình thức luyện tập đúng đắn sẽ giúp những người dù không có chút tài năng nào cũng có thể trở nên giỏi giang hơn, và thậm chí trở thành vĩ nhân. Nhưng ta vẫn phân vân về cách thức hoạt động của nó. Cho tới khi ta hiểu rằng, giả thuyết có thể không hoàn toàn thuyết phục và không thể áp dụng chúng theo cách hiệu quả nhất. Nó giống như việc biết rằng động cơ là thứ làm xe ô tô chuyển động, nhưng nếu không biết cách vận hành thì không bao giờ làm cho xe chạy nhanh hơn hay hoạt động hiệu quả hơn. Vậy điều gì làm luyện tập có ý thức trở nên hiệu quả?

Nhìn chung, luyện tập nghĩa là buộc bản thân ta vượt qua khả năng hiện có của mình. Bây giờ, ta cần cụ thể hóa điều này hơn nữa. Các vĩ nhân đã nỗ lực xây dựng phương pháp luyện tập nào, cả về thể chất và tinh thần. Hóa ra câu trả lời cũng giống như khi ta nghiên cứu ở lĩnh vực kinh doanh, thể thao hay các lĩnh vực khác. Và nó hoàn toàn không như những gì ta mong đợi.

Quả thực, hiệu quả quan trọng nhất của luyện tập với các vĩ nhân là giúp họ vượt qua − hoặc chính xác hơn là xoay quanh − những giới hạn then chốt. Nó giúp họ nhận thức, hiểu biết và ghi nhớ nhiều hơn người khác. Cuối cùng, hiệu quả của nó còn tiến xa hơn nữa. Nhiều năm luyện tập bền bỉ sẽ làm đổi thay cả thể trạng và trí não. Đó là lý do tại sao các vĩ nhân nổi tiếng trên thế giới về cơ bản khác với chúng ta; như là họ được tạo ra ở một hành tinh nào đó hoàn toàn khác biệt. Chỉ bởi họ là họ và làm những công việc của họ. Nhưng họ không bắt đầu theo cách đó, và sự thay đổi cũng không tự thân mà có.

Hãy cùng nghiên cứu từng cách thức chủ yếu, qua đó luyện tập bền bỉ thay đổi một con người.

Trong cuốn Blink, Malcolm Gladwell đã miêu tả khả năng kỳ lạ của Vic Braden trong việc phán đoán khi nào cầu thủ quần vợt giao bóng hỏng hai lần. Trong môn quần vợt, bạn được quyền giao bóng chính thức hai lần. Nếu hỏng quả giao bóng lần một, người chơi được giao bóng lần hai. Tại thời điểm người chơi tung bóng lên không trung trước khi giao bóng, Braden có thể đoán được liệu nó có hỏng tiếp hay không. Và hầu như lần nào ông cũng đúng. Braden sau này là một giáo viên quần vợt rất nổi tiếng và dành cả sự nghiệp cho thể thao chuyên nghiệp. Trong cuốn sách của Gladwell, Braden nói rằng khả năng này đã chuyển hướng cuộc đời ông, và ông cũng không rõ nó từ đâu ra. Gladwell cũng không mạo hiểm tìm cách giải thích và coi đó như một bí ẩn hấp dẫn.

Không có nghiên cứu nào về khả năng của Braden, vì thế ta không thể nói chắc chắn ông đã làm như thế nào. Nghiên cứu trên những vận động viên quần vợt nổi tiếng khác chỉ ra rằng họ có thể nhận biết cú giao bóng tốt hơn các vận động viên bình thường khác − giống như Braden, họ thậm chí còn biết trước cả khi đánh bóng. Nghiên cứu cũng lý giải tương đối rõ ràng về cách họ đã làm. Đây là ví dụ quan trọng vì nó cho thấy hầu hết chúng ta đã hiểu sai về điều làm nên thành công của các vĩ nhân.

Nhóm các vận động viên quần vợt nam hàng đầu sẽ đánh cú giao bóng với tốc độ thông thường vượt quá 150 métgiờ. (Kỷ lục đang thuộc về Andy Roddick với tốc độ 155 métgiờ.) Với tốc độ này, quả bóng sẽ mất hơn một phần tư giây để bay sang sân đối phương. Hầu hết chúng ta, khi đối mặt với quả giao bóng như vậy, sẽ không có đủ thời gian quay đầu nhìn xem nó có hướng về phía ta hay không. Tuy nhiên, các cầu thủ chuyên nghiệp thường đánh trả được những cú giao bóng như vậy. Kết luận cho thấy họ có thời gian phản xạ đáng kinh ngạc, giúp họ nhìn thấy quả bóng hướng về phía mình và chọn ra một tư thế thích hợp để đánh trả chỉ trong vòng một phần tư giây.

Các cầu thủ chuyện nghiệp quả là có thời gian phản ứng rất nhanh. Tốc độ phản ứng có thể nâng cao thông qua luyện tập, vì vậy họ tập trung luyện tập cho kỹ năng này. Vấn đề ở chỗ việc nâng cao thời gian phản ứng phải tuân theo điều mà các nhà khoa học gọi là luật lũy thừa (vì trong công thức có số mũ lũy thừa) và điều mà chúng ta thường gọi là quy luật 80/20. Điều này nghĩa là, chỉ cần luyện tập một chút ta có thể đạt được sự tiến bộ. Sau đó, việc luyện tập nhiều hơn cũng chỉ giúp tiến bộ thêm rất ít. Các vận động viên quần vợt đỉnh cao luôn nỗ lực để đạt tới tốc độ phản ứng tối đa. Tuy nhiên, những vận động viên giỏi lại chỉ tìm cách để xoay quanh mức giới hạn đó mà thôi.

Các nhà nghiên cứu chiếu những đoạn băng quay cảnh các vận động viên giao bóng và sử dụng các thiết bị hiện đại để theo dõi chính xác sự chuyển động ánh mắt của họ. Các cầu thủ bình thường hay tập trung vào quả bóng. Nhưng trong khoảng thời gian ngắn ngủi khi bắt đầu giao bóng và khoảnh khắc chiếc vợt đánh vào trái bóng − chính là khoảng thời gian khi Braden có thể đoán được cú bóng lỗi hay không − thì các cầu thủ giỏi nhất lại không hề nhìn vào quả bóng. Họ nhìn vào phần hông, vai và tay của đối thủ. Chúng có thể nói lên đối thủ sẽ đánh quả bóng hướng tới đâu. Các nhà nghiên cứu cho dừng hình chiếu tại thời điểm tiếp xúc bóng và hỏi các chủ thể về hướng đi của quả giao bóng. Các cầu thủ bình thường, vốn tập trung vào quả bóng, không có ý kiến gì nhưng những cầu thủ giỏi nhất lại biết. Kết quả là họ có thể lựa chọn tư thế thích hợp để đáp trả cú đánh trước khi đối thủ giao bóng. Khi bóng tới họ đã sẵn sàng ở đó. Họ cũng tìm cách để phản công nhanh hơn mà không cần cải thiện thời gian phản ứng.

Các nhà nghiên cứu cũng tìm ra hiện tượng tương tự ở nhiều môn thể thao và các loại hình khác. Ở các môn như cầu lông, cri-kê, khúc côn cầu, bóng quần hay bóng chuyền, những cầu thủ giỏi nhất có thể đoán được điều gì sắp xảy ra nhanh hơn các cầu thủ bình thường. Ngoài thể thao, ta có thể thấy điều tương tự trong một kỹ năng thông dụng khác, đó là đánh máy. Tại sao một số người có thể đánh máy nhanh hơn hầu hết mọi người? Như trong môn quần vợt, một cầu thủ có thể thành công bằng cách cải thiện tốc độ phản ứng. Người đánh máy giỏi thường nhìn văn bản trước một chút để đủ thời gian đưa ngón tay tới bàn phím cần đánh chữ kế tiếp (và, đặc biệt, để dùng tay còn lại đánh chữ một cách liên tiếp và rất nhanh; đây cũng là cách hiệu quả nhất để họ giỏi hơn những người đánh máy bình thường). Và khi các nhà nghiên cứu không cho nhìn trước văn bản thì họ cũng chỉ đánh như người mới vào nghề mà thôi.

Đôi lúc, với việc phát huy kiến thức tốt hơn và nhanh hơn về những gì nhìn được, những người giỏi nhất có thể dự đoán tốt hơn. Ví dụ, để kiểm tra những lái xe giỏi và mới vào nghề về phản ứng của họ trước những tình huống nguy hiểm, họ được xem các bộ phim về những tai nạn nguy hiểm khác nhau, tất nhiên là dưới góc độ của một người lái xe. Một lần nữa, các lái xe giỏi, vốn đối mặt với những hạn chế tương tự về thời gian phản ứng, cũng không phản ứng nhanh hơn những người mới nhưng họ hiểu nhanh hơn về những gì đang nhìn thấy. Các lái xe mới mất nhiều thời gian hơn để phân tích và tìm cách giải quyết sự việc. Trong khi các lái xe giàu kinh nghiệm hiểu đúng ngay tình huống, vì vậy họ có nhiều thời gian để tìm cách ứng phó hơn.

Thậm chí, các nghệ sĩ xiếc tung hứng cũng có khả năng tương tự. Trò tung hứng − giống như cách ta quản lý cuộc sống của mình − là một kỹ năng kiểm soát liên tục, quan sát các trái bóng và liên tục điều chỉnh chúng. Người tung hứng giỏi không cần nhìn tất cả các trái bóng. Khi tầm nhìn bị hạn chế họ có thể điều chỉnh để chỉ cần nhìn được đỉnh của từng đường bóng là đủ. Mặc dù nhìn rất ít, nhưng họ có thể nhìn được nhiều hơn những người tung hứng bình thường và hiểu tất cả những gì họ cần phải làm.

Từ đầu tới giờ ta đã xem xét chỉ một loại tình huống trong đó những người giỏi nhất có thể nhìn ra nhiều điều hơn − những trường hợp đòi hỏi sự phản ứng nhanh nhạy. Trên thực tế, khả năng vượt trội của họ còn được thể hiện theo nhiều cách khác nữa.

Thử lấy ví dụ về việc đọc tia X-quang. Trong trường hợp này, thời gian phản ứng không đóng vai trò quan trọng nhưng khả năng rủi ro có thể rất cao. Một nghiên cứu yêu cầu các chuyên gia X-quang và bác sĩ nội trú năm thứ nhất tới năm thứ tư phân tích một số tia X-quang, trong thời gian bao lâu tùy họ, sau đó chẩn đoán và đưa ra kết luận của họ về các bệnh phát hiện được. Mẫu phim X-quang sử dụng trong nghiên cứu này chỉ ra rất nhiều bệnh như các khối u di căn hay xẹp phổi.

Không có gì ngạc nhiên khi các chuyên gia làm tốt hơn, ví như họ có thể chỉ ngay ra tình trạng xẹp phổi. Tại sao? Thùy giữa của phổi bị xẹp thường để lại hình ảnh mờ trên phim X-quang; điều này cũng có thể được chẩn đoán là khối u. Chẩn đoán chính xác đòi hỏi các bác sĩ phải xem xét các dấu hiệu khác như thể tích phình to của thùy kế bên. Khi đọc phim X-quang, các chuyên gia dựa vào một số đặc điểm quan trọng để tìm ra nguyên nhân, giúp họ chẩn đoán và phân biệt bệnh một cách chính xác. Ví dụ, trên phim X-quang, các khối u thường biểu hiện là những nốt chấm mờ nhưng các bác sĩ nội trú lại coi đó là “hiện tượng mờ phổi” và dự đoán đó là tình trạng phù phổi do bệnh lý của tim. Trong khi đó, các chuyên gia đã chẩn đoán chính xác mỗi chấm mờ chính là một khối u.

Không phải mắt của các chuyên gia tinh hơn bởi tất cả họ cùng nhìn vào những phim X-quang như nhau và đều thấy chúng một cách rõ ràng. Sự khác biệt không phải ở những gì nhìn thấy mà là những gì họ nhận thức được.

Khả năng nhận thức của các chuyên gia tốt hơn; họ lắng nghe và cảm nhận nhiều hơn. Các phi công được đào tạo và những người mới tập sự được yêu cầu lắng nghe một đoạn hội thoại giữa phi công và bộ phận kiểm soát không lưu, sau đó chọn ra một biểu đồ tiêu biểu nhất cho tình huống họ vừa được nghe. Các phi công được đào tạo thực hiện yêu cầu này tốt gấp hai lần. Hay các nhạc sĩ giỏi hơn những người không chuyên rất nhiều trong việc phát hiện sự khác biệt rất nhỏ trong âm độ và cường độ của nốt nhạc. Mọi chủ thể trong những nghiên cứu này đều được nghe giống nhau nhưng những người có nhiều năm luyện tập đã thể hiện nhận thức tốt hơn nhiều.

Mối tương quan giữa những phát hiện này với lĩnh vực kinh doanh cũng rất rõ ràng. Đặc biệt ta có thể rút ra một số cách để áp dụng trực tiếp trong kinh doanh.

Họ hiểu được tầm quan trọng của những nhân tố mà người bình thường không chú ý đến.

Giống như trường hợp các vận động viên quần vợt hàng đầu không để mắt vào trái bóng mà tập trung vào các cử động cơ thể của cầu thủ giao bóng, nhân tài trong những lĩnh vực khác cũng học cách phát hiện ra các thông tin ẩn chứa quan trọng. Đôi lúc những dấu hiệu này rất sâu sắc và được nhiều người biết tới. Hơn 30 năm trước, khi Wal-Mart đã rất nổi tiếng vì cách xây dựng mối quan hệ với người lao động, thì Sam Walton tìm ra một phương thức cải tiến để đo mức độ hài lòng của khách hàng. Ông nhận ra rằng chỉ số tốt nhất để xác định khách hàng hài lòng đến đâu chính là đánh giá mức độ hài lòng của chính người lao động. Cách người chủ đối xử với người lao động chính là cách họ đối xử lại với khách hàng (các công ty nên suy ngẫm về bài học này.)

Các dấu hiệu này tuy nhỏ nhưng lại nói lên nhiều điều. Một nhà quản lý bán lẻ nổi tiếng với việc cho khảo sát các vết dầu bên trong chỗ để xe của một cửa hàng chỉ để nghiên cứu xem khách hàng bảo dưỡng xe ô tô của họ tốt đến đâu; qua đó đánh giá lại tình hình tài chính của họ. Vào thập kỷ 80, khi bùng nổ xu hướng giảm cân, một doanh nghiệp khảo sát thị trường, thông qua các số liệu phân tích doanh số quần áo bán ra, đã phát hiện ra rằng khối lượng bán ra quần áo cỡ lớn và ngoại cỡ đang gia tăng nhanh chóng. Đây chính là một cảnh báo sớm về việc người Mỹ đang ngày một mập lên, chứ không hề gầy đi. Laura Rittenhouse, một kiểu phân tích tài chính đặc biệt, cho phép ta đếm được số lần chữ TÔI được lặp lại trong các bức thư thường niên do Chủ tịch hội đồng quản trị của doanh nghiệp gửi tới các cổ đông; cùng với những dấu hiệu khác trong lá thư để dự đoán được tình hình của công ty.

Thường thì các dấu hiệu ẩn chứa này là những bí mật được trông giữ cẩn thận. Ví dụ, một số quỹ phòng hộ sử dụng các mô hình đầu tư xây dựng trên những mối quan hệ tin cậy mà người sáng lập quỹ có được trong thị trường tài chính. Khoa học kỹ thuật thời kỳ Phục Hưng cũng sử dụng mô hình như vậy, và cá nhân người sáng lập − James Simons − sau vài năm, đã kiếm ra hơn một tỷ đô-la một năm từ quỹ này. Nếu các mô hình độc quyền thời kỳ Phục Hưng sau này trở nên nổi tiếng và được áp dụng rộng rãi thì ưu điểm của quỹ lại mất đi. Chính vì thế mà Simon không muốn nói nhiều về chúng nữa. Tương tự trong kinh doanh và các lĩnh vực khác, các dấu hiệu ẩn chứa này rất có giá trị mà hầu hết chúng ta không hề biết.

Nhìn chung, mặc dù các dấu hiệu này là điều bí mật nhưng việc phát triển và sử dụng chúng vẫn đòi hỏi sự luyện tập bền bỉ. Ví dụ, nếu bây giờ chơi quần vợt, bạn có thể biết một trong những cách đáp trả thành công cú giao bóng của các vận động viên chuyên nghiệp. Nhưng chỉ với thông tin đó thì chắc chắn bạn sẽ không hiện thực hóa được trên sân cỏ. Vì bạn chưa từng dành hàng trăm giờ đồng hồ luyện tập cách đọc các cử động khó thấy ở hông, vai và cánh tay của đối phương. Hầu hết các dấu hiệu này cần phải qua luyện tập mới nhận biết được.

Họ nhìn xa hơn

Khi các nhạc sĩ hay người đánh máy giỏi nhìn trước vào trang giấy thì chính là họ đang nhìn vào tương lai của chúng. Biết được cái gì phía trước, họ sẽ chuẩn bị sẵn sàng và do vậy có thể làm tốt hơn. Chỉ cần nhìn trước một giây thôi, nhưng chính thời khắc đó tạo nên tất cả sự khác biệt. Trong các lĩnh vực khác, thời gian rõ ràng có nhiều hơn và đó chính là lợi thế.

Điều này không áp dụng cho những nhà tiên tri hay chiêm tinh như Nostradamus. Phần lớn năng lực dự đoán trước bắt nguồn từ việc nâng tầm nhìn của mình hướng về một triển vọng mới. Luyện tập thường xuyên và bền bỉ sẽ giúp nâng cao năng lực này. Lần cuối cùng bạn, trong vai trò làm việc của mình, tham gia thảo luận kỹ về tình hình kinh doanh của công ty trong 5 năm tới là khi nào? Hay sau 15 năm nữa? Không chỉ về tương lai doanh nghiệp mà cả về môi trường kinh doanh, các đối thủ cạnh tranh, quy tắc điều chỉnh và nhiều nhân tố ảnh hưởng khác. Những cuộc thảo luận như vậy hiếm khi diễn ra ở những bộ phận khác ngoài cấp lãnh đạo, trong khi đó, theo kinh nghiệm của những vĩ nhân, việc này mang lại nhiều lợi ích cho tất cả mọi người

Rất ít công ty có chiến lược hoạch định kế hoạch cho tương lai. Học giả người Nhật − John Nathan − nhớ lại cuộc gặp với người sáng lập ra tập đoàn Panasonic − ông Konosuke Matsushita, một trong những doanh nhân vĩ đại nhất của thế kỷ XX. Họ cùng ngồi trên một con thuyền nhỏ trong khuôn viên hồ nước của công ty. Ông Matsushita khẽ vỗ tay một lần, trong khoảnh khắc đó, một số con cá lớn ngoi lên trên mặt nước vì chúng nhận ra tín hiệu được cho ăn. “Những con cá đã quen với điều này từ rất lâu”, ông nói. “Chúng sẽ còn sống ở đây trong hàng trăm năm.” Matsushita còn nhìn xa hơn thế: ông đã lên kế hoạch cho 500 năm tới của công ty mình. Bây giờ mới hơn 90 năm và công ty ông vẫn giữ nguyên vị thế của mình trong ngành công nghiệp điện tử đầy biến động.

Các công ty dầu mỏ thường buộc phải lên kế hoạch cho tương lai xa hơn nhiều ngành khác. Họ phải mất rất nhiều năm để đàm phán quyền lợi khai thác ở một mỏ dầu; sau đó mất thêm một thập kỷ nữa để phát triển; và nếu may mắn thì nhiều thập kỷ sau mới có thể sản xuất ra dầu. Chính vì vậy, nhiều công ty dầu mỏ lớn phải lên kế hoạch dự báo về nguồn cung cầu dầu mỏ trong một trăm năm tới. Những công ty giỏi nhất sẽ nhìn thấy nguyên nhân và hiệu quả qua các con số. Ví dụ, công ty Shell nổi tiếng về việc dự đoán chính xác lệnh cấm vận dầu của chính phủ Ả Rập vào những năm 1970. Không viễn cảnh nào về việc cấm vận sẽ xảy ra, vì viễn cảnh chỉ là sự vận dụng quá khứ chứ không mang tính dự báo. Nhưng một trong những viễn cảnh − do một tổ chức chiến lược cố tình tạo ra − đã báo hiệu sự rủi ro tại Ả Rập làm gia tăng giá dầu, khiến các nhà sản xuất dầu mỏ Ả Rập suy nghĩ lại về việc tại sao họ ấn định giá dầu như đã làm. Sau khi phân tích kỹ, các nhà quản lý của Shell thấy rằng các nhà sản xuất dầu mỏ Ả Rập, vốn tức giận với việc chính quyền Mỹ ủng hộ I-xra-en trong cuộc chiến tranh Sáu ngày, có thể tiến hành ngay một lệnh cấm vận hoặc hạn chế nguồn cung dầu mỏ.

Với sự vận dụng của mình, các nhà lãnh đạo của Shell có thể nhìn thấy những sự kiện dẫn tới lệnh cấm vận, nhờ vậy, khi điều đó xảy ra, họ đã chuẩn bị ứng phó tốt hơn so với các đối thủ khác. Họ hạn chế mở rộng nhà máy lọc dầu, sử dụng chính những nhà máy của mình để tinh chế các loại dầu thô. Trong khi đó, các đối thủ của họ chao đảo vì cú sốc này. Kết quả là Shell đã vượt qua giai đoạn khó khăn đó tốt hơn bất cứ công ty sản xuất dầu mỏ lớn nào khác.

Ngày nay, lợi ích của việc dự đoán trước tình hình vẫn đang gây nhiều tranh cãi do sự phát triển vượt trội của xu thế ngắn hạn. Quan niệm từ xưa đến nay là không ai tiên liệu sự việc quá ba tháng. Tuy nhiên, cũng không hoàn toàn như vậy. Hãy nhìn lên các bảng chứng khoán hằng ngày, bạn sẽ thấy rất nhiều công ty, phần đông thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học và thông tin, mặc dù chưa tạo ra lợi nhuận trong thời gian trước mắt nhưng cổ phiếu của họ vẫn được định giá. Các nhà đầu tư đang định giá chính tương lai của doanh nghiệp. Xu hướng thời trang trên thị trường thường có quá trình hình thành và thoái trào, nhưng luôn phải tính tới xu thế trong tương lai. Nếu làm được sẽ là một lợi thế rất lớn.

Họ biết nhiều hơn dù nhìn thấy ít hơn

Khả năng này rất quan trọng để đạt được thành công trong mọi mặt của đời sống vì không bao giờ chúng ta có đủ thông tin như mong muốn. Việc tiếp nhận thông tin buộc mọi người đối mặt với hai vấn đề: tốn thời gian và tốn tiền. Nhanh chóng ra những quyết định đúng đắn với mức chi phí thấp nhất chính là một lợi thế cạnh tranh ở mọi nơi.

Những người xuất sắc nhất, thông qua luyện tập bền bỉ, hiểu rằng khả năng ra quyết định là điều cốt yếu nhất. Trong vòng nửa giây, người cảnh sát phải học cách quyết định có nổ súng hay không. Các cầu thủ tiền vệ học cách quyết định có ném bóng hay không, và nếu có thì ném vào đâu. Kể cả trong kinh doanh, trước những thông tin ít ỏi, thì khả năng ra quyết định nhanh chóng chính là một lợi thế. Có thể dễ dàng thấy điều này nhất ở phố Wall, nơi chỉ cần 30 giây có thể chuyển một thương vụ từ thành công sang thất bại. Điều này cũng đúng với những công việc không quá thúc ép về thời gian. Jack Welch, người luôn coi trọng khả năng quyết định của con người, đôi lúc cũng ra những quyết định rất nhanh chóng. Trong một bữa ăn trưa, ông gặp một nhân viên kiểm toán trẻ của GE tên là John Rice, ông nhớ lại, “Tôi mến anh ta ngay lập tức.” Với việc tạo được một ấn tượng mạnh mẽ với Welch, Rice lập tức có được sự thăng tiến trong sự nghiệp. Từ thời điểm bước ngoặt đó, Rice trở thành một trong những ngôi sao sáng của GE và ở tuổi 50 đã giữ chức phó chủ tịch công ty. Welch không biết nhiều về Rice mà chỉ đủ hiểu về anh. Ông hiểu điều đó vì khả năng đánh giá con người một cách kỷ luật và sâu sắc là mối quan tâm hàng thập kỷ trong sự nghiệp của Welch.

Họ có sự phân biệt sáng suốt hơn bình thường.

Đó là trường hợp của Charles Revson, một doanh nhân đã xây dựng Revlon thành một hãng mỹ phẩm nổi tiếng. Ông có thể phân biệt những sắc thái khác nhau của màu đen, một kỹ năng rất khó kể cả với những chuyên gia về màu sắc. Khả năng đó là một phép ẩn dụ cho việc đánh giá mọi việc. Ví dụ, có thể nói rằng người quản lý đó “tốt với mọi người”. Và cũng có thể hỏi liệu người quản lý đó có khi nào nhận thấy mình không còn tạo ra áp lực cho nhân viên không? Nếu vậy thì đây là một vấn đề hay một cơ hội? Cần đề xuất phản ứng ra sao? Mức hiệu quả và không hiệu quả ra sao, và nếu có thì áp dụng thế nào? Nó giống như việc chỉ nhìn thấy một màu đen và năm sắc thái khác nhau của màu đen. Nó giúp ích trong việc đánh giá con người, tình huống, đề xuất, việc thực hiện, sản phẩm và nhiều thứ khác. Trong mỗi trường hợp, nhìn thấy những điều người khác không thấy là một cách để nhận thức được nhiều hơn.

Tất cả những khả năng cốt yếu này có được nhờ quá trình đào tạo và luyện tập bền bỉ. Ta biết điều này vì trong nhiều trường hợp, chúng là những khả năng do chăm chỉ làm việc và do nỗ lực truyền đạt lại từ người hướng dẫn mà có. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng những khả năng này thông thường không vượt ra ngoài lĩnh vực họ được đào tạo. Ví dụ, ta có thể nói một nhạc sĩ xuất sắc “có tai nghe tốt” nghĩa là họ có khả năng phân biệt tốt. Nhưng nghiên cứu chỉ ra rằng những nhạc sĩ có thể phân biệt tốt nhạc điệu lại không hơn người bình thường trong việc phân biệt âm điệu giọng nói. Luyện tập có ý thức giúp ta đạt được những khả năng đặc biệt vượt trội trong lĩnh vực của mình.

Biết nhiều hơn

Rõ ràng là các vĩ nhân biết nhiều hơn người bình thường; ví dụ, ta nghĩ rằng một nhà đầu tư xuất sắc sẽ biết nhiều về lĩnh vực của mình hơn những nhà đầu tư bình thường khác. Nhưng có lẽ không hẳn vậy; trên thực tế đã có giai đoạn nhiều nhà nghiên cứu tin là điều này không chính xác. Một phần những gì họ tin tưởng cũng là những gì hầu hết chúng ta đều nghĩ tới.

Những nhà nghiên cứu này tin rằng không phải kiến thức xuất chúng mà chính là khả năng và phương pháp tư duy xuất chúng đã tạo nên thành công lớn. Bạn thật sự không cần biết quá nhiều về một lĩnh vực mà chỉ cần biết cách tốt nhất để phân tích và thấu hiểu vấn đề. Thậm chí, bạn chỉ cần biết ít hơn thế nếu khả năng tư duy và phân tích của bạn được máy tính hỗ trợ thêm. Điều này đặc biệt thông dụng từ buổi sơ khai của thời đại máy tính, từ những năm 1950 đến 1970, khi các nhà khoa học tìm cách tạo ra những chiếc máy thông minh hoặc thứ gì đó tương tự. Tham vọng của họ đạt được khi vào năm 1957 khi hai nhà khoa học (Herbert Simon và Allen Newell) tuyên bố tìm ra một chương trình máy tính mà họ gọi là Chiếc máy giải quyết những vấn đề phổ biến. Chiếc máy không biết bất cứ vấn đề gì đặc biệt nhưng nắm được những quy tắc logic và chiến lược giải quyết vấn đề. Những điều này, trên lý thuyết, có thể được áp dụng một cách phổ biến. Nó chưa bao giờ giải quyết được vấn đề thực tế nào, nhưng đã chỉ ra nhiều hướng giải quyết khoa học. Vì vậy, bạn không cần kiến thức đặc biệt nào cả, chỉ cần một chiếc máy tính thông minh là đủ.

Cuối cùng, các nhà nghiên cứu bắt đầu nhận ra rằng chiếc máy tính cung cấp kiến thức miễn phí không mang lại kết quả như họ mong đợi. Để hiểu tại sao phương pháp của họ không hiệu quả, ta sẽ cùng xem xét một trong những thử nghiệm nổi tiếng nhất: đó là việc tạo ra chương trình chơi cờ vua trên máy tính.

Đây là sự bố trí hoàn hảo cho cách tiếp cận kiến-thức-không-thành-vấn-đề. Chỉ cần cho máy tính biết các quy tắc và đối tượng của trò chơi và sau đó để nó tự xử lý bằng tốc độ và khả năng tư duy sắc bén của nó. Chiến thắng của máy tính là điều không cần bàn cãi.

Nhưng con người vẫn giành chiến thắng. Đó quả là vấn đề lớn vì các nhà nghiên cứu cờ vua đã tính toán rằng kể cả những kỳ thủ xuất sắc nhất cũng cần khoảng mười lăm giây để suy nghĩ và đưa ra một nước cờ. Ngược lại, những chương trình cờ vua đầu tiên cũng có thể phân tích được hàng ngàn nước cờ mỗi giây. Vậy tại sao con người vẫn giành chiến thắng? Khi Garry Kasparov, nhà quán quân tại thời điểm đó, đấu với chương trình Deep Blue nổi tiếng của IBM vào năm 1996, máy tính đã đánh giá được 100 triệu nước cờ mỗi giây − và Kasparov vẫn thắng. Một năm sau, máy tính được nâng cấp để đánh giá được 200 triệu nước cờ mỗi giây, và cuối cùng đã giành chiến thắng trong cuộc thi gồm sáu ván đấu: một người hai ván và hòa ba.

Với những lợi thế đáng kinh ngạc, tại sao máy tính vẫn thua hoặc hòa, thậm chí cả khi đấu tay đôi với một cá nhân? Câu trả lời là con người sở hữu một thứ gì đó mà máy tính không có. Đó là kho kiến thức khổng lồ về cờ vua − cách các nhà quán quân trước đây đi những nước cờ đáp trả trong những thế cờ khác nhau; sự lựa chọn nước cờ khác nhau sẽ cho ra những kết quả khác nhau. Cuối cùng, các nhà nghiên cứu trên rất nhiều lĩnh vực khác nhau cũng đã nhận ra điều bí mật nằm ở đâu. “Kiến thức là thành phần quan trọng nhất trong bất cứ hệ thống chuyên môn nào,” ba nhà khoa học hàng đầu về hệ thống máy tính (Bruce G. Buchanan, Randall Davis, và Edward A. Feigenbaum) đã viết. “Các chương trình phong phú về phương pháp kết luận thông thường − một vài trong số đó thậm chí có cả khả năng lôgíc toán học − nhưng thiếu kiến thức khoa học chuyên ngành, nên không có mấy tác dụng cho chuyên môn.” Họ kết luận: “Kiến thức chứa đựng sức mạnh.”

Các nhà nghiên cứu khác nhau đã tới cùng một đích bằng những lộ trình khác nhau khi nghiên cứu về cờ vua. Một nhà tâm lý học người Hà Lan tên là Adriaan de Groot đã so sánh các quán quân cờ vua thế giới với các kỳ thủ giỏi ở câu lạc bộ, và thật ngạc nhiên, các quán quân cũng không hơn các kỳ thủ khác khi cân nhắc nước cờ, tìm ra những nước đi hay hơn (nhiều nước đi hơn trong tương lai) hay quy tắc chọn những nước đi khác. Tóm lại, trí tuệ của họ dường như không phản ứng nhanh hơn. Vậy điều gì làm họ giỏi hơn?

Một phần của câu trả lời − có thể áp dụng cho mọi lĩnh vực − là họ có nhiều kiến thức về lĩnh vực của mình hơn. Trong cờ vua, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng (phương pháp sử dụng sẽ được đề cập sau) các quán quân sở hữu nhiều kiến thức về cờ vua hơn, với hệ số chênh lệch từ 10 đến 100. Cũng như vậy, các cá nhân xuất chúng ở nhiều lĩnh vực khác cũng có cách tổ chức và củng cố kiến thức tốt hơn, giúp họ đưa ra cách giải quyết vấn đề cơ bản khác biệt và hiệu quả hơn. Ví dụ, nghiên cứu đưa ra cho hai nhóm chủ thể − các nhà vật lý giỏi và những sinh viên mới bắt đầu học môn vật lý − hai mươi tư hiện tượng vật lý và yêu cầu họ phân loại. Các sinh viên phân loại dựa theo những đặc điểm rõ ràng nhất như hiện tượng ma sát hay mặt nghiêng. Trong khi đó, các nhà vật lý kinh nghiệm hơn lại phân loại theo những nguyên tắc cơ bản như định luật 2 Newton − vốn rất cần để giải thích các hiện tượng vật lý.

Các nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực khác cũng cho những kết quả tương tự.

Các chuyên gia tâm lý phân loại bệnh án theo nhân tố liên quan tới phương pháp điều trị, trong khi những người mới vào nghề lại phân loại theo biểu hiện bên ngoài. Ngư dân có đầu óc kinh tế thường phân loại sinh vật đánh bắt được ngoài đại dương theo những tiêu chí mang tính thực tế cao như giá trị thương mại của từng loại, còn những ngư dân ít kinh nghiệm lại phân loại theo đặc điểm bên ngoài của sinh vật. Nhìn chung, kiến thức của những người xuất sắc nhất thường thống nhất và gắn kết với những nguyên tắc ở mức cao hơn.

Kinh doanh cũng vậy. Nhiều công ty thường cho những người giỏi nhất có cơ hội mở mang kiến thức bằng cách chỉ định họ làm nhiều công việc khác nhau về bản chất và vị trí − như công việc điều hành, công việc của nhân viên, trong nước và trên toàn thế giới. Bằng cách này, những người giỏi nhất học được một vài hoặc tất cả những kiến thức quan trọng nhất trong kinh doanh.

Rất nhiều công ty thành công đều ghi nhận tầm quan trọng của kiến thức sâu rộng trong lĩnh vực đặc trưng của họ, ngược lại với khả năng quản lý nói chung. Sự tương phản tương tự xảy ra nhiều năm trước khi các nhà khoa học cố gắng tạo ra chiếc máy giải quyết những vấn đề phổ biến; cộng đồng doanh nghiệp Mỹ cũng theo đuổi việc nghiên cứu này. Trong nhiều thập kỷ, các trường đào tạo kinh doanh và các công ty hàng đầu luôn nỗ lực đào tạo ra những nhà quản lý xuất sắc có khả năng chèo lái công ty nhờ chính những kỹ năng quản lý mà họ được học. Họ không có nhiều kiến thức trên lý thuyết về việc kinh doanh nhưng lại nắm vững chiến lược giải quyết những vấn đề trong kinh doanh.

Nhưng đó không phải là cách quản lý hiệu quả ở những công ty thành công nhất. Khi Jeff Immelt trở thành chủ tịch của GE vào năm 2001, ông cho tiến hành một nghiên cứu về các công ty thành công nhất trên thế giới − những công ty, trong nhiều năm liền, có mức phát triển nhanh hơn nhiều so với nền kinh tế và mang lại lợi nhuận lớn cho cổ đông. Giữa họ có điểm gì chung? Nghiên cứu đã phát hiện ra rằng: Những công ty này đều đánh giá cao “khả năng chuyên môn” của người lãnh đạo – tức là kiến thức sâu rộng về lĩnh vực kinh doanh của doanh nghiệp. Immelt cũng chỉ rõ “chuyên môn sâu rộng” là tiêu chí thăng tiến đầu tiên ở GE. Ông đã giải thích với tạp chí Harvard Bussiness Review như sau: “Những bộ phận thành công nhất của GE là những có người lãnh đạo đã gắn bó lâu dài với công ty. Hãy suy ngẫm về nhiệm kỳ lâu dài của Brian Rowe trong ngành động cơ máy bay. Với kiến thức sâu rộng về ngành này, ông đã đưa ra bốn hay năm quyết định trọng yếu, giúp mang lại cho công ty rất nhiều lợi nhuận – có lẽ nhiều bằng số lợi nhuận chúng ta mang lại sau tận 50 năm đứng trên cương vị lãnh đạo. Điều tương tự cũng áp dụng với GE. Những nơi nhân sự bị đảo lộn, giống như việc tái bảo hiểm, chính là nơi bạn sẽ thấy sự thất bại”

Xây dựng và phát triển kiến thức là một trong những điều mà luyện tập có ý thức luôn hướng tới. Bền bỉ nỗ lực để phát triển khả năng của mình trong một lĩnh vực đòi hỏi sự tích lũy tri thức và kiên trì theo đuổi trong nhiều năm giúp phát triển khả năng kết nối, tổ chức và vận dụng kiến thức một cách hiệu quả. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng, tầm quan trọng chủ yếu của kiến thức trong thành công lớn cũng tạo ra nhiều cản trở với lý thuyết tin rằng thành công lớn nhờ vào thiên bẩm, vì không ai sinh ra đã sở hữu một kho kiến thức rộng lớn.

Vai trò cốt yếu của kiến thức yêu cầu các vĩ nhân phải phát triển một đặc điểm chủ yếu khác. Xét cho cùng, nếu có một kho kiến thức mà bạn không thể ghi nhớ và áp dụng ở từng thời điểm quan trọng thì cũng không có ý nghĩa gì.

Ghi nhớ nhiều hơn

Bạn thử nhớ lại đoạn mô tả ở chương 3 về việc nghiên cứu trí nhớ của các kỳ thủ. Kỳ thủ dày dạn kinh nghiệm chỉ cần vài giây nhìn vào một nước cờ trong bàn cờ 25 quân và có thể nhớ được chính xác từng vị trí. Trong khi những người mới chơi chỉ nhớ được vị trí của khoảng 5 quân. Nhưng nếu để vị trí các quân cờ một cách ngẫu nhiên thì khả năng ghi nhớ của họ không khác nhau mấy. Kết luận có được là các kỳ thủ hàng đầu không có một trí nhớ phi thường mà chỉ sở hữu khả năng ghi nhớ tuyệt vời vị trí của các nước cờ. Ta vẫn chưa trả lời được câu hỏi, họ đã làm như thế nào? Nói cách khác là họ làm thế nào để nhớ được nhiều như vậy? Nhìn rộng ra thì tại sao những vĩ nhân ở mọi lĩnh vực đều có khả năng nhớ lại tốt hơn mức có thể? Jack Nicklaus có thể nhớ lại chính xác mọi cú đánh bóng của mình ở tất cả các giải thi đấu. Các doanh nhân thành đạt thường nhớ được các con số cụ thể trong các bản thuyết minh tài chính cũ. Những nhà nghiên cứu thấy rằng các vĩ nhân trong hầu hết mọi lĩnh vực thường sở hữu một trí nhớ siêu việt về các thông tin trong lĩnh vực của họ. Vậy đâu là lời giải thích?

Một phần của câu trả lời có thể thấy được từ kết quả cuộc nghiên cứu về các kỳ thủ. Thí nghiệm đưa ra vị trí quân cờ trong một vài giây và yêu cầu hai nhóm chủ thể nhớ lại − nó giống như một bài kiểm tra đơn giản về trí nhớ tạm thời. Đó là loại trí nhớ theo đó ta lưu giữ thông tin trong một thời gian ngắn, và nếu có điều gì khác xen vào thì ta sẽ quên ngay những gì mình vừa cố ghi nhớ. Nghiên cứu trong nhiều thập kỷ cho thấy trí nhớ tạm thời trung bình chỉ bao gồm khoảng bảy mục. Khả năng ghi nhớ tạm thời ở mỗi người dường như không khác nhau mấy, thông thường rơi vào khoảng từ năm đến chín mục.

Như đã nói ở trên, các nhà nghiên cứu về cờ vua thấy rằng những kỳ thủ xuất sắc chỉ sở hữu một trí nhớ tạm thời trung bình khi phải nhớ lại vị trí ngẫu nhiên của các quân cờ. Đáng ngạc nhiên hơn là với các nước cờ thật sự, các kỳ thủ cũng chỉ có trí nhớ tạm thời trung bình trong cái mà họ gọi là từ năm đến chín “mục”, cũng giống như những người mới chơi mà thôi. Sự khác biệt nằm ở chính những “mục” đó.

Các nhà nghiên cứu đã đề xuất ra cái được gọi là lý thuyết nhóm dữ liệu. Mọi chủ thể trong cuộc thí nghiệm nhớ được nhiều hoặc ít hơn cùng một số lượng thông tin. Với những người mới, một quân cờ cụ thể trong một bàn cờ cụ thể là một nhóm dữ liệu. Nhưng với những kỳ thủ, vốn đã nghiên cứu các nước cờ trong nhiều năm, khái niệm nhóm dữ liệu rộng lớn hơn, bao gồm toàn bộ các quân cờ trong một thế cờ cụ thể.

Sự khác biệt ở đây giống như sự khác biệt giữa chữ cái và từ vựng.

Thử tưởng tượng rằng bạn biết tất cả các chữ trong bảng chữ cái nhưng không biết cách ghép chúng thành các từ. Sau đó, bạn được nhìn một từ trong năm giây, ví dụ như từ “người biên soạn từ điển”, và được yêu cầu nhớ lại các chữ cái theo đúng thứ tự. Vì bạn chỉ được nhìn một loạt các chữ cái trong một khoảng thời gian eo hẹp nên rất khó để nhớ được quá bảy chữ đầu tiên. Nhưng trên thực tế, bạn ghi nhận những chữ cái này theo một từ mà bạn quen thuộc − một từ có 13 chữ cái − và như vậy bạn có thể dễ dàng nhớ được toàn bộ các chữ cái theo đúng thứ tự sắp xếp. Bạn không cần đến năm giây để nhớ vì một nửa giây đã là quá nhiều. Dù phải suy nghĩ một chút nhưng bạn thậm chí còn có thể nhắc lại chính xác toàn bộ thứ tự các chữ cái theo chiều ngược lại.

Khi các kỳ thủ nhìn vào một bàn cờ là họ nhìn vào những từ vựng chứ không phải các chữ cái. Thay vì quan sát cả 25 quân cờ, họ chỉ cần nhìn từ 5 đến 6 nhóm quân. Nhờ vậy, họ có thể dễ dàng nhớ ra vị trí của tất cả. Tương tự như vậy, bạn hãy nhớ lại thảo luận trước đây của chúng ta về việc các cầu thủ “giỏi nhất” có thể hơn các cầu thủ “giỏi” từ mười đến một trăm lần. Nhóm dữ liệu này là các đơn vị của kiến thứcCác nhà nghiên cứu ước tính rằng các cầu thủ “giỏi” có “vốn từ vựng” vào khoảng 1.000 nhóm dữ liệu, trong khi con số đó của các cầu thủ “giỏi nhất” là từ 10.000 đến 100.000.

Lý thuyết nhóm dữ liệu rất có giá trị, mang tính thuyết phục và có thể được áp dụng rộng rãi. Nhưng nếu để giải thích về trí nhớ đáng nể của các kỳ thủ xuất sắc nhất cũng như của các vĩ nhân trong những lĩnh vực khác thì sẽ gặp phải một số vấn đề. Nó có thể dùng để giải thích cho trí nhớ tạm thời về vị trí của các quân cờ; có thể coi là chúng được lưu giữ trong phần trí nhớ ngắn hạn. Việc lưu trữ những nhóm dữ liệu lớn hơn sẽ giúp các kỳ thủ hàng đầu vượt qua được hạn chế cố hữu của loại trí nhớ này. Nhưng trí nhớ tạm thời rõ ràng không kéo dài được lâu và sẽ lập tức biến mất nếu trí óc ta chuyển sang một vấn đề khác. Đó là lý do tại sao bạn phải viết lại các số điện thoại ngay khi nghe được chúng, bởi chỉ cần một tiếng chuông cửa vang lên là bạn có thể quên mất chúng.

Nhưng bây giờ ta hãy cùng suy ngẫm về trường hợp các kỳ thủ có thể đồng thời đánh mười ván cờ trong tình trạng bị bịt mắt. Họ không thể lưu giữ toàn bộ bàn cờ trong trí nhớ tạm thời vì nếu làm vậy, mỗi lần chuyển sang một ván khác, họ sẽ quên ngay ván trước đó. Họ cũng không thể sử dụng trí nhớ dài hạn được vì, ít nhất như cách hiểu thông thường về loại hình trí nhớ này, việc lưu giữ và lấy ra thông tin đủ nhanh và đủ chính xác để sử dụng trong một ván cờ là điều không thể. Vậy họ đã làm như thế nào? Câu trả lời nếu có được sẽ lý giải cho thành công lớn không chỉ của các kỳ thủ mà của những bác sĩ phẫu thuật giỏi nhất, những lập trình viên viết phần mềm máy tính, kiến trúc sư thiết kế tòa nhà, chiến lược gia và nhiều vĩ nhân khác nữa.

Tất cả họ đều phát triển cái mà ta thường gọi là kỹ năng ghi nhớ; một kỹ năng đặc biệt để đạt tới trí nhớ dài hạn, với khả năng to lớn của nó, theo một cách nhanh và đáng tin cậy. Họ không sử dụng trí nhớ tạm thời hay trí nhớ dài hạn theo cách hiểu thông thường. Các nhà nghiên cứu đề xuất ra cách giải thích này đầu tiên, Anders Ericsson và Walter Kintsch, gọi đó là trí nhớ dài hạn. Các nhà nghiên cứu khác lại gọi đó là trí nhớ làm việc chuyên môn. Để hiểu được nhân tố quan trọng của cách giải thích này, hãy nhớ lại trường hợp của SF, chàng vận động viên điền kinh có thể nhớ được một danh sách dài đáng kinh ngạc các con số ngẫu nhiên. Anh làm được điều này bằng cách liên hệ các con số theo những hình thái quen thuộc với anh, ví dụ, anh nhớ lại các con số 3 5 946 theo kiểu 3: 59 – 46, đấy là thời gian để chạy được một dặm. Anh đã tạo ra thứ được gọi là cấu trúc phục hồi − một cách để kết nối dữ liệu với những quan niệm có sẵn.

SF đã cố gắng nhớ lại các con số. Anh không có mục tiêu nào lớn hơn, vì thế anh đã tạo ra cấu trúc phục hồi từ những quan niệm sẵn có của mình và không liên quan gì tới nhiệm vụ đang thực hiện. Thực tế, năng lực tuyệt vời của trí nhớ dài hạn − cái phân biệt vĩ nhân với người bình thường − là ở chỗ nó xây dựng được một cấu trúc phục hồi liên kết với mọi bản chất của hoạt động. Thực vậy, hiểu biết sâu sắc của các vĩ nhân về lĩnh vực của họ là cấu trúc để họ có thể “gắn” lên đó một số lượng lớn thông tin học hỏi được.

Minh họa cho điều này, hãy cùng xem một nghiên cứu đơn giản với sự tham gia của hai nhóm: các cổ động viên môn bóng chày và những người tình cờ xem môn thể thao này. Cả hai nhóm được yêu cầu mô tả sinh động về một nửa trận đấu. Kết quả là: nhóm cổ động viên có khả năng nhớ lại tốt hơn các sự kiện liên quan đến kết quả của trận đấu như cầu thủ nào chơi hay, các tình huống ngăn cản ghi bàn ra sao, vv… Trong khi đó, nhóm kia có xu hướng nhớ những chi tiết màu sắc nhưng ít liên quan đến trận đấu, ví như tâm trạng của đám đông và thời tiết trên sân. Sự hiểu biết nhiều hơn về môn bóng của nhóm cổ động viên đã tạo nên một cấu trúc để họ “gắn” lên đó những thông tin đã đọc được.

Áp dụng một cách rộng rãi phát hiện này, ta thấy mức độ hiểu biết của các vĩ nhân về lĩnh vực của họ cao hơn những người bình thường, vì vậy họ có một cấu trúc ghi nhớ thông tin tốt hơn. Các bác sĩ chẩn đoán bệnh giỏi nhất nhớ nhiều hơn về từng bệnh nhân vì họ sử dụng dữ liệu để đưa ra kết luận ở mức cao hơn các bác sĩ khác. Các lập trình viên máy tính xuất sắc nhất nhớ được toàn bộ cấu trúc chương trình hơn những người mới vào nghề bởi vì họ hiểu rõ hơn những thứ họ dự định làm và cách thức tạo ra chúng. Các kỹ sư điện tử mới vào nghề khi nhìn vào bảng mạch chỉ thấy các bộ phận cấu thành của chúng, nhưng các chuyên gia lại nhìn thấy các nhóm chức năng chính và vì vậy, họ nhớ chúng tốt hơn. Các nghiên cứu nghiêm ngặt cũng chỉ ra nhiều thí dụ tương tự như vậy. Với các kỳ thủ, trí nhớ phi thường của họ không chỉ dựa vào khả năng nhận thức các nhóm quân cờ. Những kỳ thủ giỏi nhất còn hiểu được tầm quan trọng chiến lược của mỗi nhóm quân, vai trò của chúng trong việc tấn công, phòng ngự và phân tán đối phương, vv… Tương tự với trường hợp của chữ cái-và-từ vựng, không phải những người mới nhìn thấy chữ cái còn các chuyên gia nhìn thấy từ vựng mà các chuyên gia còn hiểu được ý nghĩa của các từ đó.

Rõ ràng trí nhớ phi thường của các vĩ nhân không phải tự nhiên mà có. Nó được xây dựng trên vốn hiểu biết sâu rộng về lĩnh vực của họ và có được thông qua những năm tháng tập trung nghiên cứu. Nó cũng đòi hỏi việc cập nhật liên tục những thông tin, khái niệm mới liên quan. Đó chính là sự nỗ lực làm việc. Có thể dễ dàng thấy rằng lý do tại sao trí nhớ phi thường của các chuyên gia không vượt quá lĩnh vực của riêng họ: nó là nhân tố trung tâm và không thể tách rời. Không chỉ là một khả năng thông thường, về cơ bản đó còn là một kỹ năng đòi hỏi nhiều năm luyện tập bền bỉ.

Như ta biết, việc luyện tập có ý thức một cách bền bỉ và được cấu trúc tốt góp phần phát triển những khả năng đặc biệt của các vĩ nhân, giúp họ có thể nhận thức, hiểu biết và ghi nhớ nhiều hơn. Và những khả năng này quan trọng như thế nào với thành công lớn. Nhưng đó không phải là những cách duy nhất phát huy hiệu quả của luyện tập. Nó còn tạo ra mức độ ảnh hưởng khác ấn tượng hơn: thực sự làm thay đổi trạng thái tự nhiên của con người, cả về cơ thể và trí óc.

Hiệu quả này không chỉ đơn thuần như việc cơ bắp của một người phát triển hơn sau quá trình tập tạ, nó còn bao gồm nhiều đặc điểm khác mà hầu hết chúng ta đều nghĩ rằng không thể thay đổi. Ví dụ, những vận động viên điền kinh đường dài thường có trái tim lớn hơn bình thường. Đây là một trong những lợi thế tự nhiên mà ta thường cho rằng họ may mắn có được. Nhưng không phải vậy. Các nghiên cứu cho thấy tim của họ chỉ phát triển hơn sau nhiều năm luyện tập bền bỉ; khi ngưng luyện tập, trái tim họ sẽ dần trở về trạng thái bình thường. Sau nhiều năm tập luyện, không chỉ kích thước mà cả cấu tạo cơ bắp của các vận động viên cũng thay đổi (tỷ lệ các thớ co nhanh và chậm). Các diễn viên múa ba lê có khả năng xoay tròn trên đôi chân tốt hơn người bình thường; các cầu thủ ném bóng chày có thể sải tay dài hơn. Tất cả có được là nhờ việc bền bỉ luyện tập ở lứa tuổi trước khi các khớp tay và chân của họ bị vôi hóa.

Bộ não thậm chí cũng có thể thay đổi. Khi trẻ em bắt đầu học chơi một nhạc cụ, trí não của các em phát triển khác hẳn − cụ thể là vỏ não thay đổi. Các khu vực của não để nghe âm thanh và điều khiển các ngón tay phát triển rộng ra. Luyện tâp ở tuổi càng nhỏ thì hiệu quả càng lớn. Khả năng thay đổi của não lớn nhất khi tuổi còn trẻ, nhưng nó cũng không dừng ở đó. Một nghiên cứu về các tài xế taxi ở Luân Đôn, những người được đào tạo nghiêm ngặt trung bình trong hai năm, cho thấy não của họ phát triển hơn ở những khu vực kiểm soát định hướng không gian. Điều đặc biệt quan trọng ở những thay đổi này là: nó dường như tạo ra một loại vật chất có tên là mi-ê-lin bao quanh các dây và nơ-ron thần kinh, giúp chúng làm việc hiệu quả hơn. Ví dụ, não của các nhạc sĩ dương cầm chuyên nghiệp có lượng mi-ê-lin gia tăng trong những khu vực liên quan.

Tuy nhiên quá trình tạo mi-ê-lin diễn ra một cách chậm chạp. Hình thành mi-ê-lin bao quanh các dây thần kinh kiểm soát, ví như, việc đánh một nốt đàn dương cầm đặc biệt theo một cách đặc biệt đòi hỏi phải có một tín hiệu phù hợp, liên tục được gửi đến thông qua dây thần kinh đó. Quá trình xây dựng mi-ê-lin bằng cách gửi tín hiệu thông qua dây thần kinh − thường thấy ở những lĩnh vực thuần túy chất xám như kinh doanh, thể thao hay âm nhạc − phải xảy ra hàng triệu lần trong quá trình phát triển của một vĩ nhân. Nói cách khác, quá trình phát triển mi-ê-lin gần như song song với quá trình luyện tập có ý thức. Điều này chứng minh một cách lý giải mới cho việc phải mất rất nhiều năm làm việc cật lực mới có thể trở thành một vĩ nhân. Các nghiên cứu về mi-ê-lin mới ở những giai đoạn đầu, nhưng nó cho thấy khả năng ở mức độ cơ bản và vi mô nhất, mi-ê-lin có thể là sự kết nối giữa luyện tập bền bỉ và thành công lớn.

Khi nhìn ngắm hoặc suy ngẫm về một người thành công, tất cả chúng ta đều có khả năng cảm nhận rõ ràng rằng, theo một cách sâu xa nào đó, họ đơn giản không giống như chúng ta. Bất kể khi nghiên cứu về thành công đầu tư của Buffett, lắng nghe bản thu thanh của Pavarotti hay xem Roger Federer đánh cú bóng quần vợt, chúng ta không thể hiểu làm thế nào để đạt được thành công như họ; ta cũng không thể hình dung cách thức nào khả quan nhất để thực hiện. Đó là lý do tại sao chúng ta luôn lùi bước trước những phép ẩn dụ tương tự khi miêu tả về những con người như vậy, ví như: Họ đến từ một hành tinh khác; họ là những siêu nhân, họ làm được những điều phi thường.

Tất cả những gì ta thấy, theo nghĩa nào đó, là phản ứng tự nhiên của ta đúng khi cho rằng những vĩ nhân đó hoàn toàn khác biệt. Cơ thể và trí não họ hoàn toàn khác với chúng ta. Thêm nữa, khả năng tiếp nhận, tổ chức, ghi nhớ của họ vượt xa chúng ta. Nhưng như nhiều người, ta cũng sai lầm khi nghĩ rằng, bản chất đặc biệt của vĩ nhân là một bí ẩn vĩnh viễn hay một kết quả được định sẵn. Nó thật ra là kết quả của cả một quá trình với những nhân tố tác động rất rõ ràng.

Thực tế, có một con đường dẫn chúng ta tới thành công lớn. Con đường đó vô cùng dài và gian khổ, và chỉ một số ít người theo đến cuối con đường. Tuy nhiên, bất kể bạn có đi tới đâu thì con đường đó luôn luôn hữu ích và bắt đầu với việc áp dụng những nhân tố của cả quá trình. Câu hỏi tiếp theo là làm như thế nào.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.