Giải Mã Tài Năng

Lượt đọc: 89 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 3: Bạn Thông Minh Như Thế Nào?
Sf Bắt Đầu Từ Đâu?

❊ ❊ ❊

Vào ngày 11 tháng 7 năm 1978, trong phòng thí nghiệm của trường Đại học Carnegie Mellon ở Pittsburgh, một sinh viên chưa tốt nghiệp − được biết đến trong các tài liệu khoa học dưới cái tên SF − đang ngồi cố nhớ lại một danh sách các con số ngẫu nhiên. Anh là đối tượng nghiên cứu của cuộc thí nghiệm được tiến hành bởi Giáo sư Wil­liam Chase − một nhà tâm lý học nổi tiếng và vị tiến sĩ đồng nghiệp tên Anders Ericsson. Họ đang thí nghiệm SF và các đối tượng khác trong cuộc kiểm tra về trí nhớ tiêu chuẩn có tên là bài tập nối số: Một nhà nghiên cứu đọc lên một dãy số ngẫu nhiên với tần suất một giây một số; và sau hai mươi giây, đối tượng phải lặp lại các con số mà họ có thể nhớ. Các nhà tâm lý học đã tiến hành thí nghiệm này trên các đối tượng trong rất nhiều năm. Và điều thú vị về SF chính là số lượng các con số mà anh có thể nhớ lại.

Nếu giống mọi người khác, bạn có thể nhớ được tối đa bảy con số trong bài tập nối số. Bạn có thể nhớ đến chín số, nhưng nhiều hơn nữa thì rất hiếm. (Việc này khó hơn nhớ số điện thoại, bạn hãy thử xem.) Những đối tượng khác của Chase và Ericsson được kiểm tra trong chín ngày, mỗi ngày một giờ và họ chưa bao giờ nhớ quá chín con số. Ông đã từng bỏ dở nghiên cứu và khẳng định rằng không thể đạt được thành tích tốt hơn. Ở một nghiên cứu trước đó, sau nhiều giờ kiểm tra, hai đối tượng đã cố gắng nâng con số nhớ được lên 14. Nhưng hôm nay, SF được yêu cầu nhớ lại hai mươi hai con số, một kỷ lục mới. Trọng trách đặt lên anh rất lớn.

“Được thôi, được thôi, được thôi,” anh lẩm bẩm sau khi Ericsson đọc dãy số.

“Được thôi, được thôi. Ồ… geezl” anh vỗ tay to ba lần, sau đó im lặng và tập trung hơn.

“Ổn rồi. Ổn rồi… bốn-mười ba-chấm-một!” anh kêu lên. Anh thở một cách nặng nề.

“Bảy mươi bảy-tám mươi tư!” anh gần như gào lên. “Ôi, sáu-ba!” bây giờ anh gào lên thật.

“Bốn-chín-bốn-tám-bảy-ôi!” dừng lại.

“Chín-bốn mươi-sáu!” bây giờ là hét lên. Chỉ còn một số nữa. Nhưng vẫn chưa thấy “Chín-bốn mươi-sáu… Ôi, Chín-bốn mươi-sáu-chấm…” anh gào lên tuyệt vọng.

Cuối cùng, anh khàn khàn cất giọng: “HAI!”

Anh đã hoàn thành xong cuộc kiểm tra. Khi Ericsson và Chase kiểm tra kết quả, có tiếng gõ cửa phòng. Đó là cảnh sát khu vực; họ được thông báo có ai đó la hét trong khu vực phòng thí nghiệm.

Thành tích của SF rất ấn tượng theo cách nào đó. Thành tích hai mươi hai con số của anh không tồn tại được lâu. Anh tiếp tục lập nên những kỷ lục mới (lần này không la hét), thậm chí cuối cùng, sau 250 giờ luyện tập trong vòng hai năm, anh đã có thể nhớ lại tới tám mươi hai con số. Để đánh giá đúng ý nghĩa của việc này, bạn thử hình dung ai đó đọc cho bạn nghe dãy số sau, mỗi giây một số:

837268927862792508983684080426289199963 927782134317189651824657529144526437853 5087

Ghi nhớ được dãy số này trong đầu chỉ sau một lần nghe là điều dường như không thể. Trí nhớ của SF, khi thí nghiệm, chỉ đạt mức độ trung bình trước khi bắt đầu tập luyện. Trình độ của anh rất giỏi, nhưng trí thông minh − khi kiểm tra bằng các thiết bị tiêu chuẩn − chỉ ở mức trung bình. Không có biểu hiện gì ở anh cho thấy anh có thể đạt được thành tích phi thường về trí nhớ.

Hơn nữa, khi dừng việc luyện tập ở 82 con số, không gì chứng tỏ khả năng của anh dừng lại ở đây. Trên thực tế, một người bạn của anh − sau này trở thành đối tượng nghiên cứu của Chase và Ericsson − đã đạt 102 con số và không có dấu hiệu nào cho thấy đó là con số cuối cùng. Chase và Ericsson đã kết luận, “Nếu luyện tập thì không có giới hạn nào cho kỹ năng cải thiện trí nhớ.”

Điều quan trọng đầu tiên với trường hợp của SF − nó cho thấy con người, với khả năng bình thường, cũng có thể phát triển một trong những khả năng của họ tới mức độ khó hình dung được. Việc thực hiện như thế nào hóa ra lại là điều cực kỳ quan trọng, như ta sẽ thấy.

Điều quan trọng thứ hai là cuộc thí nghiệm đã gieo mầm vào tâm trí của Anders Ericsson, người muốn tiếp tục trở thành nhà nghiên cứu xuất sắc trong lĩnh vực thành công lớn. Với ông, SF minh họa cho cái mà ông gọi là tiềm năng khác thường của người “bình thường” và khả năng thay đổi đáng ngạc nhiên sau khi nỗ lực tập luyện. Đây cũng là chủ đề nghiên cứu của ông trong vòng hơn ba mươi năm qua. Nó giúp ông tiến xa hơn việc nghiên cứu về trí nhớ, nhưng vẫn luôn trân trọng điểm khởi đầu vì trí nhớ, cùng với trí thông minh, luôn được coi là những kỹ năng chính của các cá nhân xuất chúng.

“Thông minh” là gì?

Điều này đặc biệt đúng trong kinh doanh. Ví dụ, Jack Welch, người đứng đầu trước đây của General Electric, nổi tiếng vì khả năng nhớ mọi điều về một trong những công ty lớn và phức tạp nhất thế giới. Ông là người, trong một buổi kiểm tra tình hình hoạt động của công ty, có thể chỉ ra điểm mâu thuẫn ở dòng thứ hai mươi sáu của bản thuyết minh tài chính − trong khi những người khác không hề nhận thấy. Những câu chuyện như vậy khá phổ biến trong số những nhà lãnh đạo xuất chúng. Thế hệ trước đây, Harold Geneen của tập đoàn ITT cũng là một huyền thoại về khả năng tương tự.

Ngoài trí nhớ tuyệt vời, các doanh nhân xuất chúng thường có trí tuệ phi thường. Warren Buffett nổi tiếng với việc tính nhẩm các phép tính phức tạp. Ông tuyên bố không cần đến máy tính cầm tay, và ta thật sự không phải nghi ngờ về điều này. Steve Ross, người xây dựng nên đế chế truyền thông Warner trước khi bán cho Time Inc., nổi tiếng với năng khiếu phân tích các thương vụ phức tạp và coi khả năng này là ưu thế cạnh tranh riêng của mình. Ông nói, “Tôi ghét máy tính. Chúng cào bằng mọi trí tuệ” Andy Grove, cựu Tổng giám đốc kiêm Chủ tịch hội đồng quản trị nổi tiếng của Intel, bộc lộ một trí tuệ vĩ đại và được biết đến với việc không chấp nhận những cấp dưới không theo kịp sức làm việc của ông. Tương tự, đối với trường hợp của Barry Diller, người đã xây dựng nên những nghề nghiệp đặc biệt trong lĩnh vực truyền hình, phim truyện và Internet.

Thậm chí, nếu ta được chất vấn quan niệm cho rằng một số người sinh ra trên thế giới này với những khả năng kinh doanh đặc biệt, thì hầu hết chúng ta vẫn giả định rằng các vĩ nhân được thừa hưởng những khả năng phi thường, đặc biệt về trí thông minh và trí nhớ. Luận cứ này được chứng minh trong các trường hợp của Welch, Buffett, và nhiều người khác nữa. Goldman Sachs, công ty được đánh giá cao nhất ở phố Wall Street, từng được biết đến với việc chỉ tuyển những sinh viên thông minh nhất và đã tốt nghiệp những trường danh tiếng nhất. McKinsey & Công ty, đứng đầu trong số các công ty tư vấn, thường thuê hầu hết các sinh viên xuất sắc nhất của trường Kinh doanh Harvard. Microsoft và Google nổi tiếng với việc chất vấn ứng viên bằng những câu hỏi khiến nhiều người phải bối rối. Làm việc cho mọi công ty danh tiếng đều là những người đạt điểm tuyệt đối trong các kỳ thi SAT (là một trong những kỳ thi chuẩn hóa cho việc đăng ký vào một số đại học tại Mỹ).

Vì vậy, thật ngạc nhiên, ít nhất đây là lần đầu tiên, khi có một nghiên cứu không ủng hộ quan điểm cho rằng khả năng thiên bẩm − khác với khả năng được phát triển sau này như trường hợp trí nhớ của SF − rất cần thiết trong việc đạt được thành công. Thực tế, trong nhiều lĩnh vực, bao gồm cả kinh doanh, mối quan hệ giữa trí thông minh và khả năng đặc biệt rất lỏng lẻo; trong vài trường hợp, rõ ràng còn không tồn tại mối liên hệ này. Như với trí nhớ, quan niệm tổng thể về trí nhớ cũng gây tranh cãi vì hóa ra nó có thể tạo ra khả năng ghi nhớ, còn bẩm sinh thì không.

Rõ ràng những người thành công nhất trong kinh doanh hay các lĩnh vực khác phải có điều gì đó đặc biệt. Nhưng đó là gì? Ý tưởng cho rằng, có khả năng thiên bẩm cho việc tính toán chi phí hay viết phần mềm máy tính, dường như không chính xác. Cũng khó có thể tin rằng đó là khả năng nhận thức nói chung. Đó là những gì các công trình nghiên cứu đang cho ta biết, nhưng vấn đề này rất khác lạ và đòi hỏi thêm nhiều lý giải nữa.

Ta bắt đầu bằng việc tìm hiểu ngắn gọn khái niệm đặc biệt sâu xa về trí thông minh. Chúng ta có ý gì khi nói một người nào đó thông minh? Đây là một trong những khái niệm thường được hiểu một cách trực giác, nhưng khi tìm hiểu thêm sẽ thấy chúng rất phức tạp. Một số người rất thông minh trước những con số; ngôn ngữ; khái niệm trừu tượng hay kiến thức cụ thể; làm thế nào để những kiểu thông minh này kết hợp lại với nhau? Nếu chúng ta cùng ngồi lại và suy nghĩ về điều này thì hầu hết sẽ nêu lên một khái niệm cơ bản về trí thông minh, nó tương tự khái niệm về chỉ số thông minh (IQ).

Chỉ số IQ, được phát triển trong suốt thế kỷ qua, thật ra bao gồm mười loại hình trắc nghiệm để ghi nhận những khía cạnh khác nhau về trí thông minh (tập trung vào thông tin, số học, ngôn ngữ, nhận thức, hoàn thành tranh vẽ, thiết kế hình khối, lắp ráp khối hình, mật mã, sắp xếp tranh và sự đồng dạng.) Sau khi thử bài kiểm tra này với hàng triệu người, các nhà nghiên cứu phát hiện ra sự tương đồng trong việc hoàn thành các bài trắc nghiệm. Đó là, những người làm tốt một trong các bài trắc nghiệm sẽ làm tốt toàn bộ số còn lại. Tại sao vậy? Các nhà nghiên cứu giả thiết có một số nhân tố chung nào đó ảnh hưởng đến việc hoàn thành toàn bộ các bài trắc nghiệm, và họ gọi đó là trí thông minh. Đó là những gì chỉ số IQ đánh giá được.

Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học chuyên và không chuyên đã tranh cãi rất nhiều về chỉ số IQ, chủ yếu ở những điểm mà IQ không đánh giá và giải thích được. Nhiều tranh luận cũng có lý do chính đáng của nó. Ví dụ, trong thế giới thực tại, suy nghĩ phản biện rất quan trọng, nhưng chỉ số IQ chưa đánh giá được điều này. Tương tự là các kỹ năng xã hội, tính trung thực, sự khoan dung, sự sáng suốt, và nhiều đặc điểm khác chúng ta luôn trân trọng và mong muốn hiểu biết thêm. Những điều này không thể hiện trong bài kiểm tra chỉ số IQ. Đáp lại, các nhà văn và nhà nghiên cứu, trong nhiều năm qua, đã đề xuất một số khái niệm mới về cái họ gọi là các loại hình khác về trí thông minh. Điển hình nhất là lý thuyết của Howard Gardner − giáo sư trường Harvard về trí thông minh đa dạng (ngôn ngữ, âm nhạc, thị giáckhông gian và ít nhất năm loại nữa.) Lý thuyết này có tầm ảnh hưởng rất lớn. Daniel Goleman cũng viết nhiều cuốn sách bán chạy về điều ông gọi là trí thông minh xúc cảm hay chỉ số xúc cảm (EQ) − rất nhiều yếu tố (như sự tự kiềm chế, sự hăng hái, kiên định và nhiều điều khác) đóng góp vào sự thành công trong các mối quan hệ từ hôn nhân đến công sở. Những khái niệm này, mặc dù không hẳn là trí thông minh, có thể rất hữu dụng vì chúng làm cho khái niệm về trí thông minh trở nên đa dạng. Một trong những nhà nghiên cứu nổi tiếng về trí thông minh, Arthur Jensen, từng nói rằng: nó giống như coi đánh cờ là một kỹ năng điền kinh. Chúng ta muốn học đánh cờ, nhưng lại xác định theo cách làm trì hoãn hiểu biết của mình về nơi bắt nguồn kỹ năng điền kinh.

Vì vậy, hiện tại, chúng ta vẫn giữ khái niệm trí thông minh thông thường, được đánh giá bởi các chỉ số IQ. Chúng có bộ dữ liệu rất tốt và có thể dự đoán tương đối chính xác (chưa đến mức hoàn hảo) thành tích học tập ở trường của mọi người. Giáo sư James R. Flynn, một nhà nghiên cứu xuất sắc về trí thông minh, đã nghiên cứu một nhóm người làm các công việc kỹ thuật, quản lý, nghiên cứu có chỉ số IQ ở mức trên trung bình. Trong số đó, chỉ số IQ trung bình tăng lên cùng mức độ phức tạp của công việc. Điều này không có gì đáng ngạc nhiên. Nó chỉ củng cố những gì hầu hết chúng ta vẫn nghĩ: người thông minh hơn làm việc tốt hơn. Các nghiên cứu cho thấy họ làm những công việc đòi hỏi cao hơn và đạt được địa vị kinh tế xã hội cũng cao hơn. Khi nghĩ về trí thông minh nói chung, theo nghĩa cổ điển truyền thống, ta thường cho rằng các nhà vật lý phân tử thông minh hơn nha sĩ; nha sĩ lại thông minh hơn thợ lắp ráp trong dây chuyền sản xuất. Một loạt các minh chứng dường như ủng hộ quan điểm rằng: nếu những vĩ nhân xuất chúng của thế giới không có tài năng thiên bẩm thì họ cũng vẫn có những lợi thế tự nhiên thông thường − chính là trí thông minh hơn nhiều người khác.

Vấn đề nảy sinh khi chúng ta đào xới phần dưới mức trung bình. Hãy tự nhìn nhận hiểu biết của bản thân bạn. Bạn hẳn có biết một số hay nhiều doanh nhân thành công nhưng không có biểu hiện của một trí tuệ xuất chúng. Thông thường, chúng ta lý giải rằng do họ tử tế với mọi người; đã lao động cật lực; hay đã đặt cả tâm huyết của mình vào công việc. Các nhân tố này có lẽ liên quan tới quan niệm “trí thông minh” đa dạng của Gardner hay chỉ số xúc cảm của Goleman. Điều quan trọng là bất kể như thế nào đi nữa, nó chắc chắn không phải là trí thông minh thông thường. Lý giải đầu tiên của chúng ta là có lẽ chỉ số IQ không giải thích được về thành công lớn như chúng ta thường hoài nghi.

Có nhiều minh chứng thực tế hơn những kinh nghiệm ngẫu nhiên của chúng ta cho thấy điều này. Nhiều nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa chỉ số IQ và sự thành công không chặt chẽ như ta thường thấy trong các số liệu, thậm chí trong nhiều trường hợp chúng gần như không có chút liên quan nào.

Thí dụ, thử xem xét một nghiên cứu về những người bán hàng. Đây được gọi là một bản tiền phân tích, thu thập dữ liệu từ nhiều nghiên cứu trước đó trên khoảng bốn mươi sáu nghìn cá nhân. Việc nghiên cứu các doanh nhân trong thực tế rất khó vì ta không thể kiểm soát được tình hình, kết quả đạt được thường không rõ ràng, vì đôi khi một quyết định là đúng hay sai cũng không thể xác định rõ ràng được trong nhiều năm. Người bán hàng là đối tượng hấp dẫn với các nhà nghiên cứu vì ít nhất họ cũng tạo ra kết quả rõ ràng để đánh giá: đó là doanh số bán hàng. Tuy kết quả vẫn còn gây tranh cãi vì nhân viên bán hàng có thể khuếch đại thành tích của mình nhưng qua thời gian và số lượng cụ thể, hầu hết mọi thứ sẽ sáng tỏ.

Phân tích các dữ liệu này, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng nếu bạn yêu cầu người chủ đánh giá mức độ thông minh của nhân viên bán hàng thì người chủ thường nghĩ rằng nhân viên thông minh làm việc tốt hơn. Nhưng khi so sánh với doanh số bán hàng thực tế, có thể thấy trí thông minh không nói lên mức độ thành công của người bán hàng. Bí quyết bán hàng thành công là điều gì đó, không phải trí tuệ.

Kết quả trên thật đáng ngạc nhiên vì nó cho thấy những người giám sát bán hàng đang tự lừa dối bản thân họ. Ta nghĩ rằng họ có mọi tiêu chí để biết được kết quả công việc khách quan của nhân viên và dựa trên đó để đánh giá; nhưng rõ ràng không phải vậy. Kết quả này được củng cố bởi ít nhất một bản tiền phân tích lớn khác. Dường như quan niệm rằng trí thông minh là cần thiết để thành công hơn đã ăn sâu bén rễ vào chúng ta, và thậm chí làm ta không nhìn rõ thực tế.

Một nghiên cứu chi tiết hơn về thành công trong đời sống thực tế đã tập trung vào một lĩnh vực có nhiều nét tương đồng với kinh doanh: đó là trò cá ngựa. Nghiên cứu thực tế, tính toán cuộc chơi và quyết định bỏ tiền vào đâu: việc này hoàn toàn không khác mấy với việc quản lý. Theo hướng này, các nhà nghiên cứu đã tuyển chọn một nhóm đối tượng. Dựa trên khả năng dự đoán cuộc chơi của họ trước đây, họ đều là những người chơi chuyên hoặc không chuyên nghiệp. Người chơi chuyên nghiệp, theo định nghĩa, sẽ chơi tốt hơn; nhưng bất kể sự khác biệt này, trên thực tế hai nhóm không cho thấy sự khác biệt đáng kể nào khác ở các mặt như: số năm kinh nghiệm ở đường đua, số năm học hành chính quy, mức uy tín nghề nghiệp và chỉ số IQ. Chỉ số IQ trung bình và các biến số khác của cả hai nhóm gần giống tất cả những người khác. Người chơi chuyên nghiệp cũng không thông minh hơn bất kỳ người không chuyên nào và những người bình thường khác.

Quan sát dữ liệu kỹ hơn, các nhà nghiên cứu thấy rằng chỉ số IQ không cho biết ai là người giỏi dự đoán cuộc chơi. Ví dụ, một trong số những người chơi chuyên nghiệp là một công nhân xây dựng với chỉ số IQ là 85 (mức độ được một chuyên gia kiểm tra chỉ số IQ đầu tiên gọi là “dưới mức bình thường”); người này đã có mười sáu năm thường xuyên tới trường đua ngựa. Anh ta đã chọn đúng con ngựa dẫn đầu trong số mười con do các nhà nghiên cứu đưa ra; và năm trên mười lần chọn đúng ra ba con ngựa dẫn đầu. Ngược lại, một trong những người chơi không chuyên là luật sư với chỉ số IQ 118 (“hơn mức bình thường,” gần như “giỏi”); anh này cũng có mười lăm năm thường xuyên có mặt ở trường đua. Anh chỉ chọn đúng con ngựa dẫn đầu ba lần trong số mười cuộc đua và một lần duy nhất chọn đúng ba con trong nhóm dẫn đầu.

Điều khiến những kết quả trên đặc biệt thú vị là ở việc dự đoán chính xác cuộc đua rất phức tạp. Người chơi phải xem xét hơn một tá các nhân tố vốn tương quan đan xen lẫn nhau rất phức tạp. Trên thực tế, các nhà nghiên cứu thấy rằng người chơi chuyên nghiệp sử dụng nhiều mô hình phức tạp hơn, được gọi là mô hình phức hợp trong đó giá trị của một số nhân tố (như điều kiện cuộc đua) làm thay đổi tầm quan trọng của những nhân tố khác (như tốc độ ở đường đua cuối cùng). Nói cách khác, những gì người chơi chuyên nghiệp thực hiện được đòi hỏi rất nhiều cố gắng. Cũng xin nhắc lại, chỉ số IQ không đóng vai trò gì trong việc này. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng “Người chơi chuyên nghiệp có chỉ số IQ thấp thường sử dụng nhiều mô hình phức tạp hơn người chơi không chuyên có chỉ số IQ cao.” Không có mối liên quan nào giữa người chơi chuyên nghiệp và chỉ số IQ của họ cũng như kết quả họ đạt được trong các bài kiểm tra con số.

Các nhà nghiên cứu kết luận: Kết quả này cho thấy “bất kể các đánh giá kiểm tra chỉ số IQ là gì thì đó không phải khả năng kết nối các hình thái kiến thức phức tạp của lập luận đa dạng.” Nhóm từ cuối cùng trong câu trên ít khi được chúng ta sử dụng đến, nhưng nó thực sự diễn tả chính xác những việc chúng ta làm hằng ngày và những gì mà các vĩ nhân đã thực hiện một cách vô cùng xuất sắc. Không cần phải đặc biệt “thông minh,” theo lối định nghĩa truyền thống, bạn cũng làm được điều đó.

Nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực khác cũng cho kết quả tương tự. Ví dụ, trong môn cờ vua − một lĩnh vực mà các doanh nhân cảm thấy rằng chỉ số IQ của họ không ảnh hưởng đến thành tích đạt được. Điều này thật khó tin vì chúng ta thường nghĩ rằng cờ vua là môn thể thao đòi hỏi sự luyện tập trí não thuần túy. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu thấy rằng một số nhà vô địch cờ vua lại có chỉ số IQ thấp hơn mức trung bình. Tương tự như với trường hợp của môn Go, một trò chơi của người Nhật cũng phức tạp như môn cờ vua. Ngạc nhiên thay, một số người chơi trò sắp chữ lại đạt điểm dưới trung bình trong bài kiểm tra khả năng ngôn ngữ.

Ngay cả khi thành tích không tương xứng với chỉ số IQ theo cách chúng ta mong muốn, thì hiệu quả có chiều hướng không tồn tại được lâu. Đó là, mặc dù với những công việc mới lần đầu thực hiện, người có chỉ số IQ cao thường làm tốt hơn người có IQ thấp thì mối liên hệ này thường yếu dần và cuối cùng sẽ biến mất hoàn toàn khi họ thực hiện và làm tốt công việc. Ví dụ, nghiên cứu một nhóm trẻ chơi cờ cho thấy: khi bọn trẻ đã quen với việc đánh cờ và chơi ngày càng tốt hơn thì chỉ số IQ không còn ảnh hưởng tới thành tích của các cháu nữa. Chỉ số IQ cũng không dự báo được mức độ tiến bộ nhanh chóng của bọn trẻ. Nhiều nghiên cứu về người trưởng thành trong công sở cũng cho kết quả tương tự. IQ là chỉ số dự báo tốt thành tích khi thực hiện những công việc mới, nhưng khi người đó đã làm công việc đó trong vài năm thì IQ không nói lên được gì về thành tích của họ nữa.

Nếu muốn thành công trong kinh doanh hay lĩnh vực nào khác thì việc bạn thông minh không có gì sai cả. Hầu hết những người thành công đều rất thông minh. Nhưng điều mà các nghiên cứu đề xuất rõ ràng là: mối liên quan giữa trí thông minh và thành tích cao không mật thiết như những gì ta thường nghĩ. Quan trọng nhất là các nhà nghiên cứu cho ta thấy rằng trí thông minh như ta thường nghĩ − một chỉ số IQ cao − không phải là điều kiện tiên quyết để đạt được thành công lớn.

Trí nhớ của bạn như thế nào?

Kết quả tương tự khi nghiên cứu về trí nhớ xuất chúng − thường được cho là đặc trưng của các vĩ nhân. Fran­cis Galton quả quyết rằng đó là một “tài năng thiên bẩm”, tiêu biểu cho những “con người nổi tiếng”. Bạn có thể có tài năng này hoặc không. Ví dụ, “[Richard] Porson, một học giả Hy Lạp, rất nổi tiếng về trí nhớ, và ‘trí nhớ Porson’ là đặc điểm di truyền trong gia đình ông.” Tuy nhiên, nhiều bằng chứng cho thấy khả năng ghi nhớ có thể do luyện tập mà thành. Hãy nhớ lại trường hợp của SF, khởi đầu với một trí nhớ ở mức trung bình (và chỉ số IQ trung bình) nhưng đã luyện tập và tăng cường đáng kể khả năng ghi nhớ của mình. Anh đã làm được nhờ vào việc rèn luyện trí nhớ, dựa trên kinh nghiệm là vận động viên chạy của anh. Ví dụ, hãy nhớ lại sự cố gắng của anh để nhớ ra con số cuối cùng trong dãy hai mươi hai con số. Anh liên tục nói, “Chín-bốn mươi-sáu chấm… chín-bốn mươi-sáu-chấm…” Tại sao anh lại nói là “chấm”? (Bạn có thể nhận thấy anh cũng nói điều này trong câu "Bốn mười ba-chấm-một.") Đó là vì khi nghe thấy các số 9 4 6 2, anh nghĩ nó giống như 9 phút, 46,2 giây, một thời gian tuyệt vời để chạy được hai dặm. Tương tự như vậy, 4 1 3 1 trở thành 4:13.1, thời gian cho một dặm. Các nhà nghiên cứu gọi đây là cấu trúc khôi phục. Điều này đặc biệt quan trọng và ở các chương sau ta sẽ tìm hiểu kỹ thêm. Kể từ trường hợp của SF, nhiều nghiên cứu khác đã khẳng định rằng những người bình thường cũng có thể đạt được khả năng ghi nhớ phi thường bằng cách tự phát triển cấu trúc khôi phục của riêng mình.

Một loại hình nghiên cứu khác cũng củng cố quan niệm cho rằng trí nhớ không phải do bẩm sinh, và có thể được phát triển. Các kỳ thủ hàng đầu thế giới luôn được coi là thông minh kiệt xuất, có trí nhớ phi thường và khả năng suy luận tốt. Các quán quân thường có các buổi trình diễn trong đó họ bịt mắt và chơi cờ với những đối thủ có trình độ kém hơn; họ nhớ được toàn bộ bàn cờ trong đầu. Việc này với hầu hết chúng ta là không thể tin được. Richard Reti − quán quân người Séc đã từng chơi liên tục hai mươi chín ván cờ trong tình trạng bịt mắt như vậy. (Sau trận đấu, anh bỏ quên cặp da của mình ở nơi trình diễn và đã tự phê bình rằng mình có trí nhớ tồi.) Năm 1947, Miguel Najdorf, quán quân người Ba Lan – Argentina, cũng chơi liên tục bốn mươi lăm ván cờ như vậy ở Sao Paulo; anh thắng ba chín ván, hòa bốn và thua hai.

Khó tin rằng một người bình thường có thể làm được những việc như vậy. Các nhà nghiên cứu đã chọn ra một nhóm các kỳ thủ có trình độ cao và người không chơi cờ. Tất cả được xem qua, trong vòng năm đến mười giây, một bàn cờ có từ hai mươi tới hai mươi nhăm quân, được sắp xếp theo các nước đi như trong một ván cờ thật sự. Sau đó họ được yêu cầu nhớ lại vị trí từng quân cờ. Kết quả như bạn mong đợi: các kỳ thủ có thể nhớ được vị trí của từng quân cờ còn người không chơi chỉ nhớ được bốn đến năm quân. Sau đó, các nhà nghiên cứu cho lặp lại thí nghiệm. Lần này, họ để các quân cờ một cách ngẫu nhiên. Những người không chơi cờ vẫn chỉ nhớ được bốn đến năm quân. Nhưng các kỳ thủ, vốn dành gần hết cuộc đời nghiên cứu bàn cờ, lại chỉ làm tốt hơn một chút với việc nhớ được sáu hoặc bảy quân cờ.

Các kỳ thủ không hề có trí nhớ phi thường. Thứ họ có chỉ là khả năng ghi nhớ phi thường vị trí của các quân cờ mà thôi. Nghiên cứu này cũng được lặp lại với người chơi môn Go, môn Gomoku (một trò chơi với một tấm bàn và các quân chơi giống như môn Go, nhưng với mục tiêu khác nhau), hay trò đánh bài brit. Kết quả có được giống nhau. Người chơi chuyên nghiệp có khả năng ghi nhớ vị trí nước đi của trò chơi, hay trong trò đánh bài brit là cách sắp xếp thông thường của các quân bài. Nhưng khi xáo trộn nước đi hoặc các quân bài thì trí nhớ của họ cũng chỉ ở mức bình thường. Tương tự, trí nhớ lạ thường của SF không vượt quá được cuộc kiểm tra đặc biệt mà anh đã luyện tập. Khi phải đọc một dãy phụ âm ngẫu nhiên, trí nhớ của anh cũng không tốt hơn của bạn hay tôi chút nào.

Tóm lại, quan niệm phổ biến cho rằng các vĩ nhân thường có trí nhớ rất tốt, theo một nghĩa nào đó, cũng có lý. Họ thường làm chúng ta kinh ngạc về những gì họ có thể nhớ được. Nhưng cũng thật vô lý nếu cho rằng khả năng kỳ diệu của họ là thứ tài năng thiên bẩm hiếm có. Mọi người đều có thể có khả năng ghi nhớ khác thường.

Thật ngạc nhiên là những khả năng thông thường, đặc biệt là trí nhớ và trí thông minh, không cần thiết cho sự thành công lớn; nhưng chúng ta sẽ ít ngạc nhiên hơn khi xem xét những phẩm chất mà người lãnh đạo và các công ty thành công đòi hỏi ở nhân viên của họ. Rõ ràng là các công ty như McKinsey, Goldman Sachs, Microsoft, Google, và các công ty hàng đầu khác luôn luôn tìm kiếm các ứng viên thông minh. Nhưng cần chú ý rằng kiến thức chuyên môn xuất sắc không phải là yêu cầu tiên quyết của họ; và đôi khi họ còn không đòi hỏi điều này.

General Electric là công ty số 1 trong việc tìm kiếm và tuyển dụng nhân tài là các nhà quản lý kinh doanh. Tổng giám đốc kiêm Chủ tịch hội đồng quản trị Jeff Immelt rất rõ ràng trong các tiêu chí tìm kiếm của công ty: phải là người giỏi đối ngoại, có tư tưởng khoáng đạt, có khả năng sáng tạo, là một nhà lãnh đạo toàn diện và một chuyên gia tự tin. Đây là các hành vi, chứ không phải đặc điểm, và chỉ số IQ 130 không thể hiện được những điều này. Người tiền nhiệm của Irnmelt, Welch, đã áp dụng một loạt các tiêu chí không chú trọng vào kiến thức chuyên môn. Ông chỉ tìm kiếm bốn điều bắt đầu bằng từ E: năng lực tiềm tàng (energy), khả năng tiếp thêm sinh lực (ability to energize), sự sắc sảo (edge) − ý ông nói về sự quyết đoán nhưng ông muốn chọn một từ bắt đầu bằng chữ E), và khả năng điều hành (ability to execute.) Một lần nữa, ta thấy họ không yêu cầu trí thông minh đặc biệt, trí nhớ hay bất cứ đặc điểm cụ thể nào khác. Phải nói rằng nhiều nhà lãnh đạo của GE tỏ ra vô cùng thông minh, nhưng các kỳ thủ cũng có trí nhớ đáng ngạc nhiên, vậy giữa họ thật sự phải có chút ít khác biệt nào đó. Nếu không được kiểm tra thì khó biết được chính xác. Đáng chú ý là nhiều nhà lãnh đạo của GE − khác với lãnh đạo của McKinsey, Goldman, không hề tốt nghiệp từ những trường đại học danh tiếng nào cả.

Thông thường hơn, nhiều công ty hàng đầu đã khổ công phát triển danh sách các tiêu chí tuyển dụng rất hiệu quả nhưng không bao gồm các khả năng thông thường nổi bật. Hãng hàng không Southwest Airlines, hãng duy nhất ở Mỹ đem lại lợi nhuận hàng năm trong sáu mươi sáu năm trước, nổi tiếng với việc tìm kiếm sự pha trộn giữa thái độ và đặc điểm cá nhân − tính hài hước, tinh thần trách nhiệm, tràn đầy nhiệt huyết và đáng tin cậy.

Thông điệp từ các công ty này nêu lên một câu hỏi quan trọng:

Nếu trí thông minh và trí nhớ không phải là nhân tố quan trọng của thành công, thì các đặc điểm mà công ty tìm kiếm như tính đồng đội, sự hài hước, đáng tin cậy, vv lại thực sự liên quan tới sự thành công trong toàn công ty, và nếu vậy, đó có phải là những đặc điểm bẩm sinh mà bạn có hoặc không có? Nghiên cứu cho thấy một vài tính cách cá nhân ở những lĩnh vực công việc cụ thể sẽ dễ đem lại thành công hơn; ví dụ: người bán hàng thường có xu hướng hướng ngoại.

Một câu hỏi hợp lý nữa: Bạn có bị cản trở bởi chính những tính cách của bản thân? Nghiên cứu lại vài thập kỷ trước cho thấy tính cách không thay đổi nhiều trong suốt cuộc đời con người. Dĩ nhiên, việc đó không hạn chế thành công của một con người. Có thể nó gây ra hạn chế trong lĩnh vực mà người đó muốn vượt trội nhất. Hơn nữa, trong một lĩnh vực nhất định, chúng ta biết rằng một vài người thành công nhất trong kinh doanh đã thay đổi đáng kể tính cách của mình. Cựu Bộ trưởng Tài chính Robert Rubin, người đã dành phần lớn sự nghiệp cho Goldman Sachs và trở thành lãnh đạo công ty, cho biết những năm đầu làm việc ở Goldman ông chỉ là một kẻ xuẩn ngốc. Ông thừa nhận mình là người “xấc xược”, “vô cảm”, “thô lỗ và độc đoán”, và thường xuyên không cư xử tử tế với đồng nghiệp. Tuy nhiên những điều này không ngăn cản ông trở thành một người môi giới chứng khoán thành công, vì không ai quan tâm xem người môi giới cư xử thế nào, miễn là anh ta làm việc hiệu quả. Nhưng, cho đến một ngày, một đồng nghiệp lớn tuổi nói với Rubin rằng anh có thể đóng vai trò lớn hơn trong công ty nếu thay đổi cách ứng xử và thực sự bắt đầu quan tâm đến các đồng nghiệp. Rubin nhớ lại, “Tôi vẫn thường hỏi tại sao lời khuyên này lại ảnh hưởng tới mình nhiều như vậy.” Ông tự nghiền ngẫm các lý do và câu cuối cùng là điều ảnh hưởng sâu sắc đến ông. Ông bắt đầu lắng nghe mọi người nhiều hơn và đánh giá quan điểm của họ. Ông đã thay đổi một tính cách quan trọng của mình. Nếu không có điều này, hẳn ông không thể trở thành một trong những nhân vật được ngưỡng mộ và tôn trọng nhất ở Goldman và ở phố Wall.

Các nhà tâm lý có thể phản biện rằng trường hợp như Rubin đã làm không phải là thay đổi tính cách, mà chỉ là sự thay đổi hành vi để che lấp một vài tính cách của mình. Điều này không cần phải tranh cãi. Quan trọng là chúng không bị kiềm chế bởi các đặc điểm riêng biệt mà thôi.

Ở điểm này hẳn bạn sẽ thắc mắc xem có điều gì đó (a) tạo ra sự khác biệt đáng kể trong việc liệu bạn có thể đạt được thành công lớn không, và (b) bạn không thể làm gì được. Câu trả lời là có, dĩ nhiên là có. Rõ rệt nhất là các vấn đề bẩm sinh về sức khỏe tâm thần và thể chất, cộng với rất nhiều bệnh tật và dịch bệnh khác, những thứ có thể đến với ta bất cứ khi nào với những lý do ta không thể hiểu nổi. Bên cạnh những khó khăn này, và chỉ với những người có điều kiện sức khỏe tốt, sự hạn chế bẩm sinh rõ rệt chính là thể chất. Khi bạn đã trưởng thành, bạn không làm được gì nhiều với chiều cao của mình. Nếu chỉ cao năm feet, bạn sẽ không bao giờ trở thành trọng tài biên của Giải vô địch bóng đá quốc gia; và nếu cao bảy feet, bạn sẽ không thành một huấn luyện viên thể dục dụng cụ Olympic được. Khổ người cũng một phần mang tính bẩm sinh, vì thế, một quán quân đô vật sumo không bao giờ có thể trở thành một vận động viên maratông cừ khôi được. Tuy bạn có thể nói to hay nhỏ tùy thích nhưng kích cỡ của dây thanh đới cũng chỉ có giới hạn, một giọng nam cao không thể chuyển sang giọng nam trầm được.

Những điều này đều được mọi người chấp nhận. Điều ngạc nhiên là khi nói về bẩm sinh, ngoài những hạn chế không thể thay đổi đối với người trưởng thành khỏe mạnh, thì vẫn có điều gì đó ngoài những cản trở thể chất này. Từ trước tới nay vẫn chưa có chứng cớ rõ ràng nào về sự tồn tại của những cản trở phi thể chất như vậy.

Thực tế hết sức trái ngược với những gì hầu hết chúng ta tin tưởng. Ta thường nghĩ rằng mình mãi mãi bị cản trở tiến tới thành công bởi những gì bẩm sinh ta có hoặc không có. Nhưng những minh chứng cho việc này không nhiều như ta nghĩ. Những rào cản ta phải đối mặt chủ yếu là tưởng tượng mà thôi.

Tuy nhiên, bản thân phát hiện này cũng làm ta thất vọng. Ta có thể quyết định rằng khó có nhân tố không biến đổi nào ngăn cản ta chơi một tác phẩm khó hơn bản “Chopsticks” trên đàn dương cầm, hoặc lãnh đạo một tổ chức lớn hơn một đội bóng softball[2]. Nhưng điều ta thực sự muốn biết không phải việc gì có hay không ngăn cản ta, mà ở điều khiến một số người tiến xa hơn những người khác. Và những gì ta phát hiện từ trước tới nay không phải điều làm một số người trở nên xuất chúng mà là điều ngược lại. Cụ thể là:

Không phải là kinh nghiệm. Xung quanh ta có những người giàu kinh nghiệm không chỉ chưa bao giờ thực hiện xuất sắc những việc họ làm mà một số còn trở nên tồi hơn sau một thời gian làm việc. Không phải là khả năng thiên bẩm. Có rất nhiều bằng chứng chứng tỏ sự tồn tại của khả năng này, và thậm chí nếu có vài kiểu khả năng như vậy thì chúng cũng không quyết định được sự thành công. Những người dường như có khả năng này không nhất thiết phải đạt được thành tích cao. Ta có thể thấy rất nhiều ví dụ về những người không hề có chút tài năng thiên bẩm nào nhưng lại đạt được thành công lớn. Không phải những khả năng thông thường như trí thông minh và trí nhớ. Nghiên cứu cho thấy trong nhiều lĩnh vực mối liên hệ giữa trí thông minh và thành công là rất mong manh hoặc không tồn tại; nhiều người có chỉ số IQ khiêm tốn đôi khi lại thể hiện xuất sắc trong khi những người có chỉ số IQ cao thi thoảng lại không làm được những việc thông thường. Rõ ràng trí nhớ có thể rèn luyện được. Tóm lại, chúng ta đã xác định được nhân tố không tạo nên thành công lớn.

Vậy những nhân tố tạo nên thành công là gì?

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.